Hz. Zekeriyyâ’nın Hayatı: Kur’an, Hadis ve Sahih Kaynaklara Dayalı Kapsamlı Bir İnceleme

Hz. Zekeriyyâ, İslam inancına göre İsrailoğulları’na gönderilen son peygamberlerden biri olup, Kur’an-ı Kerim’de adı altı yerde zikredilen ve özellikle Hz. Meryem’in himayesi ile yaşlılığında kabul olan duası etrafında anlatılan seçkin bir peygamberdir . Aşağıda onun kimliği, soyu, Hz. Meryem ile ilişkisi, duası, oğlu Hz. Yahyâ’nın müjdesi ve sahih hadislerdeki yeri hakkında kaynaklara dayalı bilgiler sunulmaktadır.

Kimliği, Soyu ve Mesleği

Hz. Zekeriyyâ’nın soyu konusunda İslamî kaynaklarda farklı rivayetler bulunmakla birlikte, genel kabul gören görüşe göre o, Hz. Süleyman’ın neslinden gelmektedir . Diyanetin aktardığına göre, “Hz. Süleyman’ın soyundan olan Zekeriyya (a.s.), İsrailoğullarına gönderilen peygamberler silsilesinin son halkalarındandı” . TDV İslam Ansiklopedisi’ne atıfla, onun Hz. Meryem’in teyzesinin kocası olduğu ve Beytü’l-Makdis’in yöneticiliğini yaptığı belirtilir .

Hz. Zekeriyyâ’ya müstakil bir kitap verilmemiştir. O, Hz. Mûsâ’nın şeriatıyla amel etmiş ve Tevrat nüshalarını yazarak çoğaltmıştır . Mesleği konusunda sahih bir hadis bulunmaktadır. Müslim’de Ebû Hüreyre’den rivayet edilen hadiste Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “Zekeriyyâ marangoz idi”. Diyanet’de bu hadise dayanarak onun “tüm Allah’ın elçileri gibi kendi el emeğiyle geçindiğini, mesleğinin marangozluk olduğunu” belirtir .

Hz. Meryem’in Himayesi ve Mabetteki Mucize

Hz. Zekeriyyâ’nın hayatındaki en önemli rollerden biri, Hz. Meryem’in bakımını üstlenmesidir. Kur’an-ı Kerim’de bu durum şöyle anlatılır: “Rabbi onu güzel bir kabulle kabul etti, onu güzel bir bitki gibi yetiştirdi ve Zekeriyyâ’yı onun bakımıyla görevlendirdi. Zekeriyyâ, onun yanına, mihraba her girdiğinde yanında bir rızık bulurdu. ‘Ey Meryem! Bu sana nereden?’ derdi. O da ‘Bu, Allah katından’ derdi. Allah, dilediğine hesapsız rızık verir” (Âl-i İmrân, 3/37) .

Diyanet’in detaylı olarak aktardığına göre, Hz. Meryem’in annesi Hanne, onu mabede adadığında din adamları onun bakımını üstlenmek için istişare etmişlerdir. Hz. Zekeriyyâ, Meryem’in teyzesinin kocası olması hasebiyle bu görevi üstlenmiştir . Mabette Hz. Meryem’in yanında mevsim dışı meyveler bulması, Hz. Zekeriyyâ’yı derinden etkilemiş ve ona “Allah’ın dilediğine hesapsız rızık verdiğini” göstererek kendi çocuk duasına vesile olmuştur .

Duası ve Oğlu Hz. Yahyâ’nın Müjdesi

Hz. Zekeriyyâ’nın en meşhur kıssası, yaşlılığında ve eşi kısırken Allah’tan çocuk istemesidir. Kur’an-ı Kerim’de bu dua şöyle yer alır: “Hani o, Rabbine alçak sesle yalvarmıştı: ‘Rabbim! Benim kemiklerim zayıfladı, saçlarım ağardı. Rabbim! Ben sana ettiğim dualarda hiç eli boş dönmedim. Doğrusu ben, benden sonra gelecek yakınlarım hakkında endişeleniyorum. Karım da kısırdır. Bana katından bir velî (halef) ver. O, bana ve Yakub soyuna vâris olsun. Rabbim! Onu rızana mazhar kıl'” (Meryem, 19/3-6) .

Diyanet’in tefsirine göre, Hz. Zekeriyyâ’nın endişesi, “kendisinden sonra akrabalarının toplum önderi olma ve Allah’ın dinini yayma hususunda zaaf göstereceklerinden” kaynaklanmaktaydı . Duasının ardından melekler ona hitap ederek Yahyâ adında bir oğlu olacağını müjdelemiştir. Kur’an’da bu müjde şöyle anlatılır: “Zekeriyyâ mabette namaz kılarken melekler ona şöyle seslendiler: ‘Allah sana, kendisinden bir kelimeyi (Îsâ’yı) doğrulayıcı, efendi, iffetli ve salihlerden bir peygamber olacak Yahyâ’yı müjdeliyor'” (Âl-i İmrân, 3/39) .

Hz. Zekeriyyâ, bu müjdeye şaşırarak “Rabbim! Karım kısır, ben de yaşlılığın son noktasına gelmişken benim nasıl oğlum olur?” diye sormuş, melek ise “Öyledir, ama Allah dilediğini yapar” (Âl-i İmrân, 3/40) diye cevap vermiştir . Ardından Hz. Zekeriyyâ bir alamet istemiş, kendisine üç gün insanlarla konuşamama alameti verilmiştir (Meryem, 19/10; Âl-i İmrân, 3/41) . Bu, bir ceza değil, müjdenin kesinliğine dair bir işaret olarak yorumlanmıştır.

Vefatı ve Kabri

Hz. Zekeriyyâ’nın vefatı konusunda sahih hadislerde bilgi bulunmamaktadır. İslamî kaynaklarda onun şehit edildiği yönünde rivayetler vardır. Diyanet, “İslami kaynaklarda tıpkı oğlu Yahya (as) gibi şehit edildiği belirtilmektedir” demektedir . Bazı rivayetlere göre, oğlu Hz. Yahyâ’nın öldürülmesinden sonra Hz. Zekeriyyâ da zulme uğramış ve bir ağacın kovuğuna saklanırken ağaçla birlikte biçilerek şehit edilmiştir . Ancak bu rivayetlerin sahih hadislerle sabit olmadığı, tarih ve kısas-ı enbiyâ kaynaklarına dayandığı unutulmamalıdır.

Değerlendirme

Hz. Zekeriyyâ’nın hayatı, duanın kabulü, Allah’ın kudretinin tecellisi ve salih bir neslin devamı temalarını merkeze alan bir kıssadır. Onun Hz. Meryem’in himayesini üstlenmesi, mabetteki mucizevi rızıklara şahit olması, yaşlılığında oğlu Hz. Yahyâ için yaptığı dua ve duasının kabul edilmesi Kur’an-ı Kerim’de açıkça ortaya konmuştur . Sahih hadislerde onun marangozluk yaptığı bildirilmiştir . Ancak hayatının detaylarına dair bazı rivayetlerin (şehit ediliş şekli, kabrinin yeri, eşinin adı gibi) sahih hadislerle değil, tarih ve kısas-ı enbiyâ kaynaklarındaki bilgilerle sabit olduğu unutulmamalıdır. Bu nedenle Hz. Zekeriyyâ hakkında konuşurken Kur’an’ın açık beyanları ile sahih hadislerdeki bilgileri esas almak, İsrâiliyat kaynaklı detaylardan kaçınmak ilmi bir zorunluluktur.