Hz. Yûsuf’un Hayatı: Kur’an, Hadis ve Sahih Kaynaklara Dayalı Kapsamlı Bir İnceleme

Hz. Yûsuf, İslam inancına göre Hz. Yakub’un oğlu, Hz. İshak’ın torunu ve Hz. İbrâhim’in soyundan gelen bir peygamberdir. Kur’an-ı Kerim’de kıssası “kıssaların en güzeli” (ahsenü’l-kasas) olarak nitelendirilen Hz. Yûsuf’un hayatı, bir sûrede (Yûsuf Sûresi) baştan sona bütünlük içinde anlatılan tek peygamber kıssasıdır . Aşağıda onun rüyası, kardeşleri tarafından kuyuya atılması, Mısır’daki imtihanları, zindan hayatı, rüya yorumculuğu, devlet yönetimi ve ailesine kavuşması hakkında sahih kaynaklara dayalı bilgiler sunulmaktadır.

Rüyası ve Babasının Uyarısı

Hz. Yûsuf’un hayatı, gördüğü bir rüyayla başlar. Kur’an’da bu rüya şöyle anlatılır: “Hani Yûsuf babasına, ‘Babacığım! Gerçekten ben (rüyada) on bir yıldız, güneşi ve ayı gördüm. Gördüm ki onlar bana boyun eğiyorlardı’ demişti” (Yûsuf, 12/4). Babası Hz. Yakub, bu rüyayı duyunca oğlunu uyarmıştır: “Yavrucuğum! Rüyanı kardeşlerine anlatma. Yoksa, sana tuzak kurarlar. Çünkü şeytan, insanın apaçık düşmanıdır” (Yûsuf, 12/5). Diyanet’in yayınlarında belirtildiğine göre, Hz. Yakub bu rüyayı oğlunun ileride büyük bir makama geleceği şeklinde yorumlamış ve kardeşlerinin kıskançlığından endişe etmiştir . TDV İslam Ansiklopedisi, bu rüyanın Yûsuf’un peygamberliğine ve gelecekteki yükselişine işaret ettiğini belirtir .

Kardeşlerinin Kıskançlığı ve Kuyuya Atılması

Hz. Yûsuf’un kardeşleri, babalarının ona gösterdiği ilgiyi kıskanmış ve ondan kurtulmak için plan yapmışlardır. Kur’an’da bu durum şöyle anlatılır: “Yûsuf ve kardeşi babamıza bizden daha sevimli. Hâlbuki biz kalabalık bir topluluğuz. Şüphesiz babamız apaçık bir yanılgı içinde” (Yûsuf, 12/8). İçlerinden birinin teklifi üzerine onu kuyuya atmaya karar vermişlerdir (Yûsuf, 12/10). Diyanet’in aktardığına göre, kardeşler onu döverek ve eziyet ederek kuyuya atmışlardır . Ardından gömleğine yalancı bir kan bulaştırarak babalarına “Yûsuf’u kurt yedi” demişlerdir (Yûsuf, 12/17-18).

Hz. Yakub, bu habere rağmen sabrını korumuş ve “Hayır! Nefsiniz sizi kötü bir iş yapmaya sürüklemiş; artık (bana düşen) güzelce sabretmektir” (Yûsuf, 12/18) demiştir. Bu sırada Allah, Hz. Yûsuf’u vahiyle teselli etmiştir: “Onlar farkında değilken biz de Yusuf’a ‘Onlara bu yaptıklarını elbet bir gün anlatacağız’ diye vahyettik” (Yûsuf, 12/15) .

Mısır’a Götürülüşü ve Köle Olarak Satılması

Hz. Yûsuf, kuyudan bir kervan tarafından kurtarılmış ve Mısır’a götürülerek köle olarak satılmıştır. Kur’an’da bu durum şöyle anlatılır: “Bir kervan gelip sucularını kuyuya gönderdiler. O da kovasını sarkıttı ve ‘Müjde! İşte bir oğlan!’ dedi. Onu bir ticaret malı olarak sakladılar. Allah onların yaptıklarını bilendir” (Yûsuf, 12/19). Diyanet’in yayınlarında belirtildiğine göre, kardeşleri onu kaçak köle diyerek kervancılara satmışlardır . Mısır’da onu Aziz (Mısır’ın yüksek rütbeli bir yetkilisi) satın almış ve karısına “Ona iyi bak, belki bize faydalı olur, ya da onu evlat ediniriz” demiştir (Yûsuf, 12/21). Diyanet’in tefsirine göre, Allah bu şekilde Yûsuf’a Mısır’da bir yer sağlamış ve ona rüyaların yorumunu öğretmeyi murat etmiştir .

İffet İmtihanı ve Zindana Atılması

Hz. Yûsuf, Mısır Aziz’inin evinde büyümüş ve olgunluk çağına erişince Allah ona hikmet ve ilim vermiştir (Yûsuf, 12/22). Ancak Aziz’in karısı (Züleyha), onunla yakınlaşmak istemiş ve kapıları kilitlemiştir. Kur’an’da bu sahne şöyle anlatılır: “Evinde bulunduğu kadın, ondan murad almak istedi ve kapıları kilitleyerek ‘Haydi, gel buraya!’ dedi. Yûsuf ise ‘Allah’a sığınırım! Doğrusu o (kocam olan) benim efendimdir, bana iyi baktı. Şüphesiz zalimler kurtuluşa eremezler’ dedi” (Yûsuf, 12/23).

Diyanet’in yayınlarında belirtildiğine göre, olay şehirde duyulunca ortalığın yatışması için yetkililer tarafından Hz. Yûsuf’un zindana atılması uygun görülmüştür . Aslında bu, Hz. Yûsuf’un da duasıdır: “Rabbim! Zindan bana bunların benden istediklerinden daha iyidir. Eğer onların bana kurdukları tuzağı boşa çıkarmazsan, korkarım ki, onlara meyleder ve cahillerden olurum!” (Yûsuf, 12/33). Allah onun duasını kabul etmiş ve onu korumuştur.

Zindan Hayatı ve Rüya Yorumculuğu

Hz. Yûsuf, zindanda iki mahkûmla karşılaşmış ve onları önce tevhide davet etmiştir. Kur’an’da onun bu daveti şöyle yer alır: “Ey zindan arkadaşlarım! Birbirinden ayrı birçok rabler mi hayırlıdır, yoksa mutlak hâkimiyeti elinde bulunduran bir tek Allah mı?” (Yûsuf, 12/39). Diyanet’in yayınlarında belirtildiğine göre, Hz. Yûsuf zindanda arkadaşlarını ataları Hz. İbrahim, Hz. İshak ve Hz. Yakub’un dinine uyduğunu söyleyerek tevhide davet etmiştir .

Ardından mahkûmların rüyalarını yorumlamıştır. İçlerinden kurtulacağını bildiği kişiye “Efendinin yanında benden bahset” demiştir (Yûsuf, 12/42). Ancak Diyanet Hadislerle İslam’ın aktardığına göre, şeytan ona bu hatırlatmayı unutturmuş ve Hz. Yûsuf zindanda birkaç sene daha kalmıştır . Peygamber Efendimiz (s.a.v.) bu duruma işaret ederek şöyle buyurmuştur: “Kurtuluşu Allah’tan başkasında arayarak söylediği, ‘Efendinin yanında beni an!’ sözü olmasaydı Yusuf, hapiste daha fazla kalmazdı” .

Mısır Kralının Rüyası ve Zindandan Çıkış

Mısır hükümdarı bir gece rüyasında yedi zayıf ineğin yedi semiz ineği yediğini ve yedi yeşil başakla yedi kuru başak gördüğünü söylemiştir. Kâhinler bu rüyayı yorumlayamamıştır. Bunun üzerine hapisten çıkan arkadaşı, Hz. Yûsuf’u hatırlamış ve rüyayı ona sormuştur. Hz. Yûsuf rüyayı şöyle yorumlamıştır: “Yedi yıl âdetiniz üzere ekin ekeceksiniz. Yiyeceğiniz az bir miktar hariç, biçtiklerinizi başağında bırakın. Sonra bunun ardından yedi kurak yıl gelecek, saklayacağınız az bir miktar hariç bu yıllar için biriktirdiklerinizi yiyip bitirecek. Sonra bunun ardından da bir yıl gelecek ki o yılda insanlara yardım olunacak ve o yılda sıkacaklar” (Yûsuf, 12/47-49) .

Hükümdar bu yorumu çok beğenmiş ve Hz. Yûsuf’un getirilmesini emretmiştir. Ancak Hz. Yûsuf, suçsuzluğu ortaya çıkmadan zindandan çıkmayı reddetmiş ve “Efendine dön de ‘ellerini kesen o kadınların derdi ne idi?’ diye sor” (Yûsuf, 12/50) demiştir. Diyanet Hadislerle İslam’ın aktardığına göre, Peygamber Efendimiz bu tavrı karşısında hayretini şöyle ifade etmiştir: “Kardeşim Yusuf’un sabrına ve keremine hayret ettim… Ben olsaydım hemen kabul eder, aklanmaya gerekçe aramazdım” .

Kadınlar Hz. Yûsuf’un suçsuz olduğunu itiraf etmiş, Aziz’in karısı da “Şimdi gerçek ortaya çıktı. Ben ondan murad almak istemiştim. O ise gerçekten doğru söyleyenlerden” (Yûsuf, 12/51) demiştir. Bunun üzerine Hz. Yûsuf şöyle dua etmiştir: “Yine de ben nefsimi temize çıkarmıyorum. Çünkü nefis, rabbimin acıyıp korudukları müstesna, daima kötülüğü emreder. Şüphesiz rabbim çok bağışlayan, çok merhamet edendir” (Yûsuf, 12/53) .

Mısır’da Devlet Görevi ve Kıtlık Yılları

Hükümdar, Hz. Yûsuf’un faziletini ve bilgisini takdir ederek onu yanına almıştır. Hz. Yûsuf, “Beni ülkenin hazinelerine tayin et. Çünkü ben iyi koruyan, bilgi sahibiyim” (Yûsuf, 12/55) diyerek devlet yönetiminde sorumluluk talep etmiştir. TDV İslam Ansiklopedisi’ne göre, melik onu tanıyıp şahsiyetini takdir ettikten sonra ülkedeki malî işlerin sorumluluğunu ona vermiştir . Hz. Yûsuf, rüyada işaret edilen yedi bolluk yılında tedbir alarak erzak biriktirmiş, ardından gelen yedi kıtlık yılında halkın ihtiyacını karşılamıştır. Bu dönemde kardeşleri de erzak almak için Kenan diyarından Mısır’a gelmişlerdir (Yûsuf, 12/58).

Kardeşleriyle Karşılaşma ve Ailesine Kavuşma

Hz. Yûsuf kardeşlerini tanımış ancak onlar onu tanıyamamıştır. Onlara erzak vermiş ve öz kardeşi Bünyamin’i de getirmelerini istemiştir (Yûsuf, 12/59). İkinci gelişlerinde Bünyamin’i yanında alıkoymuş, ardından kendini onlara tanıtmıştır: “Ben Yûsuf’um, bu da kardeşim. Allah size lütfetti de…” (Yûsuf, 12/90). Kardeşleri yaptıklarından dolayı pişman olmuş ve af dilemişlerdir. Hz. Yûsuf ise “Bugün size kınama yok. Allah sizi bağışlasın. O, merhametlilerin en merhametlisidir” (Yûsuf, 12/92) diyerek onları affetmiştir.

Diyanetin aktardığına göre, Hz. Yûsuf ailesine kavuştuğunda anne babasını tahtına çıkarmış ve on bir kardeşiyle anne babası onun huzuruna eğilip diz çökmüşlerdir. Bunun üzerine Hz. Yûsuf şöyle demiştir: “Babacığım! İşte bu, daha önce gördüğüm rüyanın yorumudur. Rabbim onu gerçekleştirdi…” (Yûsuf, 12/100) . Ardından şu duayı etmiştir: “Rabbim! Gerçekten bana mülk verdin ve bana sözlerin yorumunu öğrettin. Ey gökleri ve yeri yaratan! Dünyada ve âhirette sen benim velîmsin. Benim canımı Müslüman olarak al ve beni iyilerin arasına dâhil et” (Yûsuf, 12/101) .

Hadislerde Hz. Yûsuf

Sahih hadislerde Hz. Yûsuf’un fazileti ve sabrı vurgulanmıştır. Buhârî ve Müslim’de yer alan bir hadiste Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur: “İnsanların en kerîmi (en cömert ve şereflisi) Allah’a en çok saygı duyanıdır. Dediler ki: ‘Biz bunu sormuyoruz.’ Bunun üzerine şöyle buyurdu: ‘Öyleyse insanların en kerîmi, peygamber olan Yûsuf b. Yakub b. İshak b. İbrâhim’dir'” . Bir başka rivayette ise “Kerîm oğlu kerîm oğlu kerîm oğlu kerîm, Yûsuf b. Yakub b. İshak b. İbrâhim’dir” buyurulmuştur .

Diyanet Hadislerle İslam’da yer alan rivayetlere göre, Peygamber Efendimiz Hz. Yûsuf’un sabrına hayret ettiğini birkaç yerde dile getirmiştir. Zindan arkadaşının kendisini hatırlatmayı unutması üzerine Hz. Yûsuf’un hapiste kalmasına dair “Kurtuluşu Allah’tan başkasında arayarak söylediği söz olmasaydı…” hadisi bunlardan biridir . Ayrıca hükümdarın elçisi geldiğinde Hz. Yûsuf’un hemen çıkmayıp suçsuzluğunun ortaya çıkmasını istemesi üzerine Peygamberimiz “Ben olsaydım hemen kabul eder, aklanmaya gerekçe aramazdım” buyurmuştur . Bu hadisler, Hz. Yûsuf’un sabır, iffet ve tevekkül gibi üstün ahlaki vasıflarına işaret etmektedir.

Değerlendirme

Hz. Yûsuf’un hayatı, sabrın, iffetin, affediciliğin ve Allah’ın takdirine teslimiyetin en güzel örneklerinden birini sunar. Onun rüyasıyla başlayan, kuyuya atılması, köle olarak satılması, iffet imtihanı, zindan hayatı, rüya yorumculuğu, devlet yönetimi ve ailesine kavuşmasıyla son bulan kıssası, Kur’an’ın “kıssaların en güzeli” olarak nitelendirdiği bir anlatıdır . Sahih hadislerde onun neslinin şerefi, sabrı ve keremi vurgulanmıştır . TDV İslam Ansiklopedisi, Yûsuf kıssasının Tevrat ile Kur’an arasında bazı farklılıklar taşıdığını, Kur’an’da kıssanın Yûsuf’un rüyasıyla başladığını, Tevrat’ta ise on yedi yaşındaki Yûsuf’un sürü otlatmaya gitmesiyle başladığını belirtir . Bu farklılıklar, Kur’an kıssasının kendine özgü bir anlatım ve vurgu yapısına sahip olduğunu gösterir. Hz. Yûsuf hakkında konuşurken Kur’an’ın açık beyanları ile sahih hadislerdeki bilgileri esas almak, İsrailiyyat kaynaklı detaylardan kaçınmak ilmi bir zorunluluktur.