Hz. İdris’in Hayatı: Kur’an, Hadis ve Sahih Kaynaklara Dayalı Kapsamlı Bir İnceleme

Hz. İdris, İslam inancına göre Hz. Âdem ve Hz. Şit’ten sonra gönderilen peygamberlerden biridir. Kur’an-ı Kerim’de adı doğrudan zikredilen ve “yüce bir makama yükseltildiği” bildirilen bu peygamber hakkında sahih kaynaklarda yer alan bilgiler, onun hem peygamberlik vasfını hem de ilmi ve mesleki yönlerini ortaya koymaktadır. Aşağıda onun kimliği, peygamberliği, ilmi faaliyetleri, Miraç’taki yeri ve vefatı hakkında sahih kaynaklara dayalı bilgiler sunulmaktadır.

Kimliği, Soyu ve İsminin Anlamı

Hz. İdris’in asıl adının Uhnûh (Ahnûh) olduğu, Allah’ın kitabını çok okuduğu için kendisine “İdris” denildiği nakledilir . TDV İslam Ansiklopedisi’nde belirtildiğine göre, İdris kelimesinin Arapça olmadığı modern çalışmaların çoğunda kabul edilmekte, ancak hangi dilden geldiği hususunda farklı görüşler ileri sürülmektedir . Bazı kaynaklarda ise kelimenin “ders” kökünden geldiği ve “çok okuyan, inceleyen” anlamına geldiği belirtilir .

Soyu konusunda kaynaklarda farklı rivayetler bulunmakla birlikte, genel kabul gören şecere şöyledir: İdris b. Yared b. Mehlail b. Kaynan b. Enuş b. Şit b. Âdem . Bu soy zinciri, onun Hz. Âdem’in torunlarından olduğunu göstermektedir. Hz. İdris’in Hz. Nuh’un dedesi olduğu yönünde yaygın bir rivayet bulunmakla birlikte, bu konuda ihtilaf vardır. İbnü’l-Arabî, sahih hadise dayanarak tarihçilerin bu görüşünün yanlış olduğunu belirtmiştir. Delil olarak, Miraç hadisesinde Hz. Peygamber’in Hz. Âdem’e “salih evlat”, Hz. İdris’e ise “salih kardeş” diye hitap etmesini göstermiştir. Şayet İdris, Nuh’un babası olsaydı, ona da “salih evlat” demesi gerekirdi . Bu delil, Hz. İdris’in Hz. Nuh’un atası değil, kardeşi konumunda olduğunu ortaya koymaktadır.

Hz. İdris’in doğum yeri konusunda da farklı rivayetler mevcuttur. Bazı kaynaklar Mısır’da doğduğunu belirtirken , diğer bazıları Babil’de doğduğunu nakletmektedir . TDV İslam Ansiklopedisi, onun Mısır’da doğduğu rivayetinin yaygın olduğunu kaydeder .

Kur’an-ı Kerim’de Hz. İdris

Hz. İdris, Kur’an-ı Kerim’de iki sûrede doğrudan zikredilmektedir. Bunlardan ilki Meryem Sûresi’ndedir:

“Kitapta İdris’i de an! Gerçekten o çok doğru sözlü bir peygamberdi. Biz onu yüce bir makama yükselttik.” (Meryem, 19/56-57)

Bu ayette Hz. İdris’in iki temel vasfı öne çıkarılmaktadır: sıddîk (çok doğru sözlü) ve nebî (peygamber) olması. Ayrıca Allah’ın onu “yüce bir makama yükselttiği” bildirilmektedir. TDV İslam Ansiklopedisi, bu “yüce makamın” manevi bir makam olduğunu, İdris’in nübüvvetini gösterdiğini belirtir .

İkinci zikredildiği yer ise Enbiyâ Sûresi’dir:

“İsmail’i, İdris’i, Zülkifl’i de hatırla. Bunların hepsi sabredenlerdendi. Onları rahmetimize kabul ettik. Onlar hakikaten iyi kimselerdendi.” (Enbiyâ, 21/85-86)

Bu ayette ise Hz. İdris’in sabırlı ve salih kimselerden olduğu vurgulanmaktadır. Kur’an’da Hz. İdris hakkında başka detaylı bilgi yer almamakta, onun kıssası diğer peygamberler gibi geniş bir şekilde anlatılmamaktadır.

Hadislerde Hz. İdris

Hz. İdris’ten sahih hadislerde Miraç hadisesi dolayısıyla bahsedilmektedir. Buhârî ve Müslim’de yer alan Miraç rivayetlerine göre Hz. Peygamber (s.a.v.), Miraç gecesinde gök katlarını geçerken peygamberlerle karşılaşmıştır. Rivayetlerin çoğunluğuna göre Hz. İdris ile dördüncü kat semada karşılaşmıştır . Enes b. Malik’ten rivayet edilen sahih hadiste, Hz. Peygamber’in Miraç’ta Hz. İdris ile karşılaştığı ve Hz. İdris’in ona “Merhaba, salih peygamber ve salih kardeş!” dediği nakledilmektedir .

Bu hadis, Hz. İdris’in peygamberliğini ve manevi makamının yüceliğini teyit etmektedir. Ayrıca İbnü’l-Arabî’nin bu hadise dayanarak Hz. İdris’in Hz. Nuh’un babası değil, kardeşi olduğu yönündeki yorumu, hadis metninin dikkatli bir şekilde değerlendirilmesinin önemini göstermektedir .

İlmi Faaliyetleri ve Mesleki Yönü

Hz. İdris hakkında sahih ve muteber kaynaklarda yer alan bilgiler, onun sadece bir peygamber değil, aynı zamanda pek çok ilim ve sanatın öncüsü olduğunu ortaya koymaktadır. TDV İslam Ansiklopedisi’nde belirtildiğine göre Hz. İdris:

  • Yazı yazmayı ilk defa öğreten kişidir. Kalemle yazı yazan ilk insan olarak kabul edilir .
  • Terzilik yapmış, deri ve kumaşlardan elbise dikmiştir. İnsanların hayvan postları giydiği dönemde ilk defa dikişli elbise giyen kişi odur .
  • Hesap ve yıldız ilmiyle meşgul olmuştur. Astronomi ve matematikle ilk uğraşan kişidir .
  • Terazi ve ölçüyü kullanan ilk kişidir .
  • Demiri keşfedip ondan silah ve alet yapmıştır .
  • Ziraatı geliştirmiş, bitkiler hakkında bilgi sahibi olmuştur .
  • Tıp ile ilgilenmiş, insanlara şifa ilmi öğretmiştir .

Kendisine Allah tarafından otuz sahife indirildiği rivayet edilmektedir . Bu sahifelerde hikmet, kimya, riyazi ilimler ve bazı sanatlara dair bilgiler bulunduğu nakledilir . Ayrıca Hz. Âdem ve Hz. Şit’in sahifelerini de kalbinde taşıdığı ve onlarla amel ettiği belirtilir .

Yıldızlar ve hesap ilmine vukufiyeti sebebiyle Yunanlı bilginler ona “Hermesü’l-hakîm” (Hikmetli Hermes) adını vermişlerdir . Bu durum, onun ilmi mirasının sadece İslam coğrafyasıyla sınırlı kalmadığını, farklı kültürlerde de iz bıraktığını göstermektedir.

Tebliğ Faaliyeti ve Kavmi

Hz. İdris’in Kâbiloğullarına peygamber olarak gönderildiği rivayet edilmektedir . Kâbiloğulları, Hz. Âdem’in oğlu Kabil’in soyundan gelen ve zamanla putperestliğe sapan, ahlaki bozulmaya uğrayan bir topluluktur. Hz. İdris onları Allah’a itaate, şeytana karşı çıkmaya ve hak yola davet etmiştir. Ancak kavmi onu dinlememiş, tebliğine olumsuz karşılık vermiştir .

Bazı kaynaklarda Hz. İdris’in kavminin baskısı üzerine kendisine inananlarla birlikte Mısır’a hicret ettiği ve orada tebliğ faaliyetlerine devam ettiği nakledilmektedir . Mısır’da insanlara dini kavramları öğretmiş, aynı zamanda şehirleşme, siyaset ve ilgili yasalar hakkında da talimatlar vermiştir .

Vefatı ve “Yüce Makam”

Hz. İdris’in akıbeti konusunda kaynaklarda farklı rivayetler bulunmaktadır. Kur’an’da “Biz onu yüce bir makama yükselttik” (Meryem, 19/57) buyurulması, onun normal bir ölümle vefat etmediğine, Allah tarafından özel bir şekilde yükseltildiğine işaret etmektedir. TDV İslam Ansiklopedisi, bu “yüce makamın” manevi bir mertebe olduğunu belirtir .

Rivayetlerde Hz. İdris’in dördüncü veya altıncı kat semaya yükseltildiği, bazılarına göre orada vefat ettiği, bazılarına göre ise cennete diri olarak girdiği ve oradan çıkmadığı nakledilmektedir . İbnü’l-Arabî’nin aktardığı bir rivayette ise Hz. İdris’in ölümü tatmak ve cenneti görmek istediği, Allah’ın izniyle ölümü tattıktan sonra tekrar diriltildiği ve cennete girdiği, oradan çıkmak istemediği anlatılmaktadır . Ancak bu tür detaylı rivayetlerin sahihlik derecesi tartışmalıdır ve İsrailiyyat kaynaklı olma ihtimali bulunmaktadır.

Değerlendirme

Hz. İdris’in hayatı, Kur’an’ın ona atfettiği “sıddîk” ve “nebî” vasıfları ile “yüce makam” müjdesi etrafında şekillenmektedir. Sahih hadislerde onun Miraç’ta Hz. Peygamber ile karşılaşması ve “salih kardeş” diye hitap etmesi, peygamberliğini ve manevi mertebesini teyit etmektedir. Kaynaklarda ona atfedilen ilmi ve mesleki faaliyetler (yazı, terzilik, astronomi, matematik, tıp, demircilik) ise onun insanlığın ilk dönemlerinde önemli bir medeniyet öncüsü olarak kabul edildiğini göstermektedir. Ancak bu bilgilerin bir kısmı sahih hadislere değil, tarih ve kısas-ı enbiyâ kaynaklarındaki rivayetlere dayanmaktadır. Bu nedenle Hz. İdris hakkında konuşurken Kur’an’ın açık beyanları ile sahih hadislerdeki bilgileri esas almak, İsrailiyyat kaynaklı detaylardan kaçınmak ilmi bir zorunluluktur.