Hz. Elyesa’nın Hayatı: Kur’an, Hadis ve Sahih Kaynaklara Dayalı Kapsamlı Bir İnceleme
Hz. Elyesa, İslam inancına göre İsrailoğulları’na gönderilen ve Kur’an-ı Kerim’de adı zikredilen peygamberlerden biridir. Ancak hakkındaki bilgiler, diğer peygamberlere kıyasla son derece sınırlıdır. Kur’an’da ismi yalnızca iki âyette geçmekte ve bu âyetlerde onun peygamberliğine veya hayatına dair herhangi bir detay verilmemektedir. Aşağıda onun Kur’an’daki yeri, kimliği, İslamî kaynaklardaki bilgiler ve sahih hadislerdeki durumu hakkında bir derleme sunulmaktadır.
Kur’an-ı Kerim’de Hz. Elyesa
Hz. Elyesa’nın adı Kur’an-ı Kerim’de iki âyette zikredilmektedir. TDV İslam Ansiklopedisi’nin tespitine göre bu âyetler şunlardır:
“İsmâil, Elyesa’, Yûnus ve Lût’a da yol gösterdik; hepsini âlemlere üstün kıldık.” (En’âm, 6/86)
“İsmâil’i, Elyesa’ı, Zülkifl’i de an. Hepsi de iyilerdendir.” (Sâd, 38/48)
İslami Araştırmalar Dergisi’ndeki bir makalede de belirtildiği üzere, bu iki âyette Hz. Elyesa’nın “Allah’ın insanların önüne koymuş olduğu doğru yolda bulunan, bu yönüyle diğer insanlardan üstün kılınan hayırlı peygamberlerden olduğu” haber verilmektedir . Ancak âyetlerde onun kavmi, tebliğ süreci, mucizeleri veya hayatının herhangi bir safhası hakkında bilgi yer almamaktadır. TDV İslam Ansiklopedisi, “Kur’ân-ı Kerîm’de … iki âyette anılması ve İslâmî kaynaklarda verilen şeceresi dışında onunla ilgili herhangi bir bilgi bulunmamaktadır” demektedir .
Kimliği ve Soyu
İslamî kaynaklarda Hz. Elyesa’nın şeceresi “Elyesa’ b. Ahtûb b. Acûz” olarak verilmektedir . TDV İslam Ansiklopedisi, onun “Ahd-i Atîk’te Elişa adıyla geçen peygamber olmalıdır” değerlendirmesini yapar . İbranice’de “Tanrı benim kurtuluşumdur” anlamına gelen Elişa kelimesi, Grekçe’ye Elisaios, Latince’ye Elisaeus şeklinde geçmiştir .
İsminin kökeni konusunda farklı görüşler bulunmaktadır. Bazı müfessirler kelimenin aslının “Yesa'” veya “Leysa'” olduğunu, başındaki “El”in harf-i ta’rif olduğunu söylemişlerdir. Yaygın telaffuz şekli Elyesa’ olmakla birlikte, bu adı “Elleysa'” şeklinde okuyanlar da vardır .
İslamî Kaynaklardaki Rivayetler
Hz. Elyesa hakkındaki detaylı bilgiler, ağırlıklı olarak Kitâb-ı Mukaddes kaynaklıdır ve İslamî literatüre de bu yolla girmiştir. TDV İslam Ansiklopedisi’nin aktardığına göre:
Ahd-i Atîk’e göre Elyesa’, milâttan önce VIII. yüzyılda İsrail Krallığı’nda yaşayan Şafat’ın oğludur. Tanrı’nın emri üzerine peygamber İlyâs tarafından kendisine halef olarak seçilmiştir. İlyâs onu on iki çift öküzle çift sürerken bulmuş, cübbesini üzerine atarak peygamber olarak seçildiğini bildirmiştir. Elişa da çiftçiliği bırakmış, öküzlerden bir çiftini keserek veda yemeği vermiş ve İlyâs’ın yanından hiç ayrılmayarak ona hizmet etmiştir .
İlyâs semaya çıkarılacağı zaman Elişa’dan artık kendisini takip etmemesini istemişse de o bunu reddetmiştir. Beraberce Beyt-El’e, Eriha’ya ve Erden ırmağına varmışlar, burada İlyâs cübbesini ırmağa vurarak sularını ikiye ayırmıştır. İlyâs, semaya alınmadan önce Elişa’ya bir isteği olup olmadığını sormuş, Elişa da “Senin ruhundan iki payım olsun” demiştir. Ardından ateşten araba ve atlar gelerek İlyâs’ı semaya çıkarmışlardır. Elişa, onun cübbesiyle suları tekrar ikiye ayırıp nehri geçmiş ve Eriha’ya dönmüştür .
Burada peygamberlik görevine başlayan Elişa’nın çeşitli mucizeler gösterdiği nakledilir: Eriha halkının suyunu ıslah etmesi, Beyt-El yolunda kendisiyle alay eden çocuklara lanet etmesi üzerine iki ayının onlardan kırk ikisini parçalaması, İsrail ve Yahuda krallarının seferinde susuz kalan halka su sağlaması, fakir bir kadının yağını çoğaltması, çocuğu olmayan yaşlı bir kadının duası üzerine çocuk sahibi olması ve ölen bu çocuğu diriltmesi gibi olaylar Kitâb-ı Mukaddes’te yer almaktadır .
Ancak TDV İslam Ansiklopedisi, bu bilgilerin Ahd-i Atîk kaynaklı olduğunu açıkça belirtmekte, Hz. Elyesa hakkında Kur’an ve sahih sünnette yer alan bilgilerin ise yalnızca onun “seçkin ve hayırlı peygamberlerden” olduğuyla sınırlı kaldığını ortaya koymaktadır .
Hadislerde Hz. Elyesa
Sahih hadis kaynaklarında Hz. Elyesa’ya dair doğrudan ve güvenilir bir rivayet bulunmamaktadır. TDV İslam Ansiklopedisi, onun hakkındaki bilgilerin “İslâmî kaynaklarda verilen şeceresi dışında” bir bilgi içermediğini belirtmektedir . Diyanet İşleri Başkanlığı’nın yayınlarında da Hz. Elyesa’ya dair sahih hadis bulunmamaktadır.
Bazı kaynaklarda nakledilen rivayetler ise sıhhat açısından ciddi problemler taşımaktadır. Örneğin, bir rivayette Hz. Peygamber’in “kereviz ve yer mantarının İlyâs ile Elyesa’nın yiyecekleri olduğunu ve bu iki nebînin yılda bir kez buluştuklarını, zemzem içtiklerini ve bu içmenin kendilerine bir yıl yettiğini” söylediği nakledilmiştir. Ancak bir akademik çalışmada bu rivayetin “asılsız” olduğu açıkça belirtilmiştir . Yine Hz. Elyesa’nın İlyâs ile birlikte Deccal’in karşısına çıkacağına dair bir rivayet de Taberî gibi kaynaklarda yer almakla birlikte, bu rivayetin sıhhati konusunda ihtiyatlı olmak gerekir .
Değerlendirme
Hz. Elyesa’nın hayatı, Kur’an’ın onu “âlemlere üstün kılınan” ve “iyilerden” olarak nitelendirmesi etrafında şekillenmektedir (En’âm, 6/86; Sâd, 38/48) . Onun kimliği, İlyâs’ın halefi oluşu ve mucizeleri gibi detaylar Kitâb-ı Mukaddes kaynaklı olup, İslamî literatüre de bu yolla girmiştir . Sahih hadislerde onun hakkında güvenilir bir bilgi bulunmamaktadır. Bu nedenle Hz. Elyesa hakkında konuşurken Kur’an’ın açık beyanlarını esas almak, onun seçkin ve hayırlı bir peygamber olduğuna odaklanmak, İsrâiliyat ve Kitâb-ı Mukaddes kaynaklı detaylardan kaçınmak ilmi bir zorunluluktur. Onun hayatına dair anlatılan mucizeler ve olaylar, ancak “İslamî kaynaklarda nakledilen rivayetler” olarak zikredilmeli, sahih hadis veya Kur’an bilgisi olarak sunulmamalıdır.