Hz. İlyâs’ın Hayatı: Kur’an, Hadis ve Sahih Kaynaklara Dayalı Kapsamlı Bir İnceleme

Hz. İlyâs, İslam inancına göre İsrailoğulları’na gönderilen ve Kur’an-ı Kerim’de adı zikredilen peygamberlerden biridir. Kur’an’da ismi iki defa “İlyâs” (En’âm, 6/85; Sâffât, 37/123) ve bir defa da “İlyâsîn” (Sâffât, 37/130) şeklinde olmak üzere toplam üç yerde geçmektedir . Aşağıda onun kimliği, soyu, gönderildiği kavim, tevhid mücadelesi ve sahih kaynaklardaki yeri hakkında bilgiler sunulmaktadır.

Kimliği, Soyu ve İsminin Kökeni

Hz. İlyâs’ın soyu, İslamî kaynaklarda genel kabul gören bir zincirle Hz. Hârûn’a bağlanır. Diyanetin aktardığına göre, “Nesebi Musa’nın (as) kardeşi Hz. Harun’a dayanır. Harun’un (as) üçüncü kuşaktan torunu olan Hz. İlyas; uzun boylu, zayıf, iri başlı ve kıvırcık saçlıydı. Yedi yaşında iken Tevrat’ı ezberlediği rivayet edilir” . TDV İslam Ansiklopedisi’nde ise şeceresi “İlyâs b. Yâsîn b. Finhâs b. Îzâr b. Hârûn b. İmrân” veya “İlyâs b. Âzir b. Îzâr b. Hârûn b. İmrân” şeklinde verilir . Her iki şecerede de onun Hârûn’a varan bir soya mensup olduğu görülmektedir.

İsminin kökeni konusunda TDV İslam Ansiklopedisi şu bilgiyi verir: “Arap dilcilerine göre İlyâs yabancı bir kelime olup aslı İbrânîce Eliyah veya Eliyahu’dur. ‘Yahve tanrımdır’ anlamına gelen bu ismin, onun asıl adı değil peygamberlik görevini simgeleyen bir lakap olabileceği de belirtilmektedir” . Diyanet Haber de “Arapçaya İlyas şeklinde geçen isminin aslı İbranicede Eliyah veya Eliyahu idi. Hz. İlyas’ın, Kitab-ı Mukaddes’te geçen büyük peygamberlerden İlyâ olduğu belirtilir” demektedir .

Gönderildiği Kavim ve Tarihî Dönem

Hz. İlyâs, İsrailoğulları’nın Ba’l putperestliğine saptığı bir dönemde peygamber olarak gönderilmiştir. Diyanetin aktardığına göre, “Yüce Allah, kullarının kendisini unuttuğu, Baal putperestliğinin en yaygın olduğu dönemde onları uyarsın diye İlyas’ı (a.s.) bu millete peygamber olarak gönderdi. Allah’ın Elçisi, Baal putuna tapan Kral Ahab ve kavmini tevhit inancına davet etti” .

TDV İslam Ansiklopedisi, onun yaşadığı dönemi ve yeri şöyle belirtir: “İslâmî kaynaklarda da İlyâs’ın Kral Ahab ve Kraliçe İzebel’in saltanatları döneminde yaşadığı bildirilir. Kral Ahab putlara tapıyor ve kavmini de buna zorluyordu” . Diyanet İşleri Başkanlığı’nın tefsirinde ise “Yahudi kaynaklarında İlyâs’ın milâttan önce IX. yüzyılda yaşadığı bildirilir. İsrail Kralı Ahab’ın, Sâmiriye’de Baal adlı sözde tanrı için bir mâbed yaptırmasına İlyâs karşı çıkmış, bâtıl inançlarla mücadele etmiştir” denilmektedir . Tefsirlerde onun Şam civarındaki Ba’lebek’te yaşadığı ve bu yöre halkının “Ba’l” adını verdikleri bir puta taptığı belirtilir .

Tebliğ Süreci ve Ba’l Putperestliğiyle Mücadelesi

Hz. İlyâs’ın tebliğinin merkezinde tevhid inancı ve Ba’l putuna tapmanın reddi yer alır. Kur’an-ı Kerim’de onun daveti şöyle anlatılır: “Kuşkusuz İlyas da elçilerimizden biriydi. Kavmine, ‘(şirk ve günahtan) sakınmayacak mısınız? En güzel yaratanı, sizin de geçmişteki atalarınızın da Rabbi olan Allah’ı bırakıp Baal’e mi taparsınız?’ dedi” (Sâffât, 37/123-126) .

Diyanetin aktardığına göre, kavmi bu davete olumsuz karşılık vermiş ve “her inkârcı gibi onlar da peygamberlerini yalancılıkla itham ettiler” (Sâffât, 37/127) . TDV İslam Ansiklopedisi, tebliğ sürecindeki bazı gelişmeleri şöyle nakleder: “Kral Ahab, İlyâs’ın davetine uyarak putperestliği terketti. Bir ara karısı İzebel komşusunu öldürterek bahçesini ele geçirince Allah onları ikaz etmek ve bahçeyi iade etmelerini, aksi takdirde cezalandırılacaklarını bildirmek için İlyâs’ı gönderdi. Ahab buna kızarak putperestliğe döndü ve İlyâs’ı öldürmeye kalkıştı. Bunun üzerine İlyâs yedi yıl dağlarda ve mağaralarda gizlendi” .

Kuraklık Mucizesi

Hz. İlyâs’a verilen en belirgin mucize, yağmura hükmetme yetkisidir. Diyanet’in aktardığına göre, “Putperest kavme göre Baal, yağmur yağdıran bir bereket tanrısıydı. Onların inkâr ve isyanları neticesinde Cenâb-ı Hak da İlyas’a (a.s.) üç yıl yağmura hükmetme mucizesi verdi. Bu süre zarfında yağmur yağmayınca kuraklık ve kıtlık baş gösterdi. İlyas (a.s.) kavmine, ‘Eğer siz hak yolda iseniz putunuza dua edin size yağmur yağdırsın. Yağdırmazsa batıl yolda olduğunuzu kabul edin ve onu terk edin. Ben de üzerinizdeki belanın kaldırılması için Allah’a (cc) dua edeyim’ dedi. Ümitleri kesilinceye kadar yalvardılar” . TDV İslam Ansiklopedisi de “Üç yılın ardından meleklerin araya girmesiyle kuraklık sona erer, İlyâs’ın duasıyla yağmur yağar, tekrar bolluk ve bereket olur” der .

Göğe Yükseltilmesi ve Halen Hayatta Olduğu İnancı

Hz. İlyâs’ın akıbeti konusunda İslamî kaynaklarda farklı rivayetler bulunmaktadır. TDV İslam Ansiklopedisi, kısas-ı enbiyâ kaynaklarındaki rivayetleri şöyle özetler: “İsrâiloğulları’nın yine de isyandan vazgeçmemesi üzerine İlyâs kendisini bu dünyadan kurtarması, katına çağırması için Allah’a niyazda bulunur. Sadık müridi Elyesa’ ile birlikte iken ateşten bir at gelir, Elyesa’ın hayret nidaları arasında İlyâs ata binip göğe yükselir” . Ancak bu rivayetlerin kaynağının “genelde Ahd-i Atîk (I. Krallar, 17-II. Krallar, 2) ve diğer yahudi rivayetleri” olduğu belirtilir .

Hz. İlyâs’ın halen hayatta olup olmadığı meselesi, İslam âlimleri arasında tartışmalıdır. TDV İslam Ansiklopedisi, bu konuda şu değerlendirmeyi yapar: “İlyâs peygamberin halen hayatta olduğuna dair Kur’ân-ı Kerîm ve hadislerde bilgi yoksa da bu konuda yine İsrâiliyat türünde çeşitli rivayetler vardır. Kâ’b el-Ahbâr’dan nakledilen bir rivayete göre dört peygamber halen sağdır. Bunlardan İlyâs ve Hızır yerde, İdrîs ve Îsâ göktedir… Ancak İbnü’l-Cevzî, Hızır ve İlyâs’ın hayatta olduğunu ileri süren bütün rivayetlerin uydurma olduğunu belirterek bunların öldüğüne dair çeşitli deliller ileri sürer. Meselâ Kur’an’da, ‘Ey Muhammed! Biz senden önce dünyada hiçbir insana ebedîlik vermedik’ buyurulurken (el-Enbiyâ 21/34) Hz. Peygamber de o anda hayatta olanlardan 100 yıl sonra kimsenin kalmayacağını ifade eden hadisiyle (Buhârî, ‘İlim’, 41; Ebû Dâvûd, ‘Melâhîm’, 18; Tirmizî, ‘Fiten’, 64) hiçbir insanın ölümsüz olmadığını belirtmiştir” . Diyanet İşleri Başkanlığı’nın tefsiri de “İlyâs’ın halen hayatta olduğuna dair Kur’an’da ve hadislerde bilgi yoktur. İsrâiliyat türü rivayetlerde bu yönde açıklamalar bulunmakla birlikte âlimlerin çoğu İlyâs’ın öldüğü kanaatindedirler” demektedir .

Hadislerde Hz. İlyâs

Sahih hadis kaynaklarında Hz. İlyâs’a dair doğrudan ve güvenilir bir rivayet bulunmamaktadır. TDV İslam Ansiklopedisi, onun halen hayatta olduğuna dair rivayetlerin “İsrâiliyat türünde” olduğunu ve sahih hadislerle sabit olmadığını belirtir . Diyanet İşleri Başkanlığı’nın tefsiri de aynı hususu teyit eder . Bazı kaynaklarda Hz. Peygamber’in Hz. İlyâs ile karşılaştığına dair rivayetler nakledilmişse de, bu rivayetlerin sıhhati konusunda ciddi şüpheler bulunmaktadır. Nitekim bir rivayetin sonunda “Beyhakî: Bu hadisin isnadı bir hayli zayıftır” değerlendirmesi yapılmıştır .

Değerlendirme

Hz. İlyâs’ın hayatı, tevhid mücadelesinin ve putperestliğe karşı duruşun önemli bir örneğidir. Onun Hz. Hârûn’un soyundan gelişi, Ba’l putperestliğine karşı mücadelesi, kavminin yalancılıkla suçlaması ve kuraklık mucizesi Kur’an-ı Kerim’de açıkça ortaya konmuştur . Sahih hadislerde onun hakkında güvenilir bilgi bulunmamaktadır. Onun göğe yükseltildiği ve halen hayatta olduğu yönündeki rivayetler ise İsrâiliyat kaynaklı olup, Kur’an ve sahih hadislerle sabit değildir . Bu nedenle Hz. İlyâs hakkında konuşurken Kur’an’ın açık beyanlarını esas almak, onun “selam olsun İlyâsîn’e” (Sâffât, 37/130) şeklindeki övgüsüne odaklanmak ve İsrâiliyat kaynaklı detaylardan kaçınmak ilmi bir zorunluluktur.