Hz. Yahyâ’nın Hayatı

Hz. Yahyâ’nın Hayatı: Kur’an, Hadis ve Sahih Kaynaklara Dayalı Kapsamlı Bir İnceleme

Hz. Yahyâ, İslam inancına göre Hz. Zekeriyyâ’nın oğlu, Hz. Îsâ’nın teyzesinin oğlu ve kendisine daha çocukken hikmet verilen seçkin bir peygamberdir. Kur’an-ı Kerim’de adı beş yerde zikredilen Hz. Yahyâ hakkında sahih kaynaklarda yer alan bilgiler, onun mucizevi doğumunu, eşsiz ahlakını ve peygamberlik vasfını ortaya koymaktadır . Aşağıda onun doğumu, isminin anlamı, peygamberliği, ahlaki özellikleri, tebliğ ettiği beş esas ve akıbeti hakkında kaynaklara dayalı bilgiler sunulmaktadır.

Doğumu: Mucizevi Bir Müjde

Hz. Yahyâ’nın doğumu, babası Hz. Zekeriyyâ’nın yaşlılığında ve annesinin kısır olduğu bir dönemde gerçekleşen mucizevi bir olaydır. Kur’an-ı Kerim’de bu müjde şöyle anlatılır: “Ey Zekeriyyâ! Biz sana Yahyâ adında bir oğul müjdeliyoruz. Bu adı daha önce kimseye vermedik” (Meryem, 19/7) . Diyanet Haber’in aktardığına göre, Hz. Zekeriyyâ mabette namaz kılarken melekler ona seslenerek bu müjdeyi vermişlerdir .

TDV İslam Ansiklopedisi’ne göre, Hz. Yahyâ’nın doğumu, Hz. Zekeriyyâ’nın “kendisinden sonra mâbede hizmet edecek bir yardımcı” istemesi üzerine gerçekleşmiştir . Bu doğum, Hz. Îsâ’nın babasız doğumu gibi, Allah’ın kudretinin bir delili olarak kabul edilir.

İsminin Anlamı ve Önemi

“Yahyâ” isminin anlamı konusunda İslam âlimleri farklı görüşler belirtmişlerdir. Bir akademik çalışmada belirtildiğine göre, bu isim “yaşayan, canlı” anlamına gelir ve “kalbi diri olan, Allah sevgisiyle hayat bulan” manasını taşır . Kur’an’da “Bu adı daha önce kimseye vermedik” (Meryem, 19/7) ifadesi, bu ismin ona Allah tarafından özel olarak verildiğini ve bir şeref nişanesi olduğunu göstermektedir .

Peygamberliği ve Çocuklukta Verilen Hikmet

Hz. Yahyâ, daha küçük bir çocukken Allah tarafından hikmetle ödüllendirilmiştir. Kur’an’da bu durum şöyle bildirilir: “Ey Yahyâ! Kitaba sımsıkı sarıl. Biz ona daha çocukken hikmet verdik” (Meryem, 19/12) . İbn Kesîr’in yorumuna göre, ona “anlayış, idrak ve helal-haramı ayırt etme kabiliyeti” çocuk yaşta verilmiştir .

TDV İslam Ansiklopedisi, Hz. Yahyâ’nın peygamber olarak görevlendirildiğini ve kendisine “İlâhî tebliğe sımsıkı sarıl” diye öğüt verildiğini belirtir . Onun peygamberliği, Hz. Îsâ’yı doğrulayıcı bir vasıf taşımaktadır. Kur’an’da Hz. Yahyâ’nın “Allah’tan bir kelimeyi (Îsâ’yı) doğrulayıcı” olduğu bildirilir (Âl-i İmrân, 3/39) .

Ahlaki Özellikleri

Hz. Yahyâ, Kur’an’da öne çıkan ahlaki vasıflarıyla tanınır. Meryem Sûresi’nde şöyle buyurulur: “O, Allah’tan sakınan, annesine ve babasına iyi davranan bir kimseydi. O, isyankâr ve zorba değildi” (Meryem, 19/13-14) . TDV İslam Ansiklopedisi, ona “kalp yumuşaklığı ve safiyet” verildiğini kaydeder .

Hz. Yahyâ’nın zühd ve takvası, İslamî kaynaklarda özellikle vurgulanır. Bir rivayete göre o, çocukluğundan itibaren ilim öğrenmeye gayret etmiş, ahlaklı bir insan olarak yaşamış ve çevresindeki insanları hak yola davet etmiştir . Şii kaynaklarında onun “çok ağladığı ve kaba yün elbiseler giydiği” nakledilir . Hz. Ali’ye nisbet edilen bir sözde ise “Yahyâ çok ağlardı ama hiç gülmezdi; Îsâ ise hem güler hem ağlardı. Îsâ’nın tutumu daha güzeldi” denilmiştir .

Tebliğ Ettiği Beş Esas

Sahih hadislerde Hz. Yahyâ’nın kavmine tebliğ ettiği beş temel esas detaylı bir şekilde anlatılır. Hâris el-Eş’arî’den rivayet edilen ve Tirmizî ile Ahmed b. Hanbel’in kaydettiği hadiste Peygamber Efendimiz (s.a.v.) şöyle buyurmuştur:

“Allah, Yahyâ b. Zekeriyyâ’ya beş şeyi emretmiş, onun da bunları kendisi yapmasını ve İsrailoğulları’na da emretmesini istemiştir.”

Bu beş esas şunlardır:

  1. Allah’a kulluk etmek ve O’na hiçbir şeyi ortak koşmamak: Hz. Yahyâ, şirki, “bir efendinin kendi parasıyla aldığı kölesinin başkası için çalışması”na benzetmiştir .
  2. Namaz kılmak: Namazda Allah’a yönelmeyi ve başka tarafa bakmamayı öğütlemiştir .
  3. Oruç tutmak: Orucun, “içinde misk bulunan bir kese gibi” olduğunu, oruçlu ağzın kokusunun Allah katında miskten daha güzel olduğunu söylemiştir .
  4. Sadaka vermek: Sadakayı, “düşman tarafından esir alınan ve fidye vererek kendini kurtaran kişi”ye benzetmiştir .
  5. Allah’ı çokça zikretmek: Zikri, “düşmandan korunmak için kaleye sığınmak” olarak açıklamıştır .

Bu hadis, Hz. Yahyâ’nın tebliğ metodunun ne kadar etkili ve hikmetli olduğunu göstermektedir.

Akıbeti: Şehit Edilmesi Meselesi

Hz. Yahyâ’nın akıbeti konusunda Kur’an ile tarihî rivayetler arasında bir ihtilaf bulunmaktadır. Kur’an-ı Kerim’de onun ölümüyle ilgili olarak “Selam olsun ona, doğduğu gün, öleceği gün ve diri olarak kaldırılacağı gün” (Meryem, 19/15) buyurulur . Bu âyet, onun normal bir şekilde vefat ettiğine işaret etmektedir.

Ancak İslamî kaynaklarda ve kısas-ı enbiyâ literatüründe Hz. Yahyâ’nın şehit edildiği yönünde yaygın rivayetler bulunmaktadır. Bir akademik çalışmada belirtildiğine göre, “Neredeyse bütün tefsir ve tarih kitapları Yahyâ’nın akıbetinin öldürülme olduğu konusunda birleşir” . Rivayetlere göre, İsrailoğulları’ndan bir kral, mahrem akrabalarından biriyle evlenmek istemiş, Hz. Yahyâ bu evliliğe karşı çıkmış, bunun üzerine kız ve annesi ondan intikam almaya karar vermişlerdir. Kız, evliliğe izin verilmesi karşılığında Hz. Yahyâ’nın başını istemiş, kral da onu öldürtmüştür .

Bu rivayetlerin kaynağı konusunda ihtiyatlı olmak gerekir. Nitekim TDV İslam Ansiklopedisi, Hz. Yahyâ’nın akıbetiyle ilgili detaylı bilgi vermezken , akademik çalışmalar rivayetlerin “Ehl-i Kitap kaynaklı” olabileceğine dikkat çekmektedir . Kur’an’ın “ölüm” ifadesi ile rivayetlerin “katledilme” ifadesi arasındaki bu çelişki, İslam âlimleri arasında tartışma konusu olmuştur.

Hadislerde Hz. Yahyâ

Sahih hadislerde Hz. Yahyâ’ya dair önemli bilgiler yer alır. TDV İslam Ansiklopedisi’nin derlediğine göre:

  • Peygamber Efendimiz (s.a.v.), Miraç gecesinde ikinci kat semada Hz. Yahyâ ile karşılaşmıştır (Buhârî, Müslim) .
  • Allah’ın Hz. Yahyâ’ya beş şeyi emrettiği hadisi (Tirmizî, Ahmed b. Hanbel) yukarıda detaylıca açıklanmıştır .
  • “Yahyâ’dan başka herkesin hata işlediği veya hataya çok yaklaştığı” yönünde bir rivayet bulunmaktadır (Müsned) .

Ayrıca bir rivayette Peygamberimiz’in şöyle buyurduğu nakledilir: “Hiç kimse ‘Ben Yahyâ b. Zekeriyyâ’dan daha hayırlıyım’ demesin” . Bu hadis, onun manevi mertebesinin yüceliğine işaret etmektedir.

Değerlendirme

Hz. Yahyâ’nın hayatı, mucizevi bir doğumun, çocuk yaşta verilen hikmetin ve zühd dolu bir peygamberlik hayatının sembolüdür. Onun isminin bizzat Allah tarafından verilmesi, daha çocukken hikmetle ödüllendirilmesi, anne babasına iyi davranması, beş temel esası tebliğ etmesi ve Miraç’ta Peygamberimiz ile karşılaşması Kur’an ve sahih hadislerde açıkça ortaya konmuştur . Ancak onun şehit edilip edilmediği konusunda Kur’an’ın “ölüm” ifadesi ile tarihî rivayetlerin “katledilme” ifadesi arasında bir ihtilaf bulunmaktadır . Bu nedenle Hz. Yahyâ hakkında konuşurken Kur’an’ın açık beyanları ile sahih hadislerdeki bilgileri esas almak, onun zühd, takva ve hikmet vasıflarına odaklanmak, İsrâiliyat kaynaklı detaylardan kaçınmak ilmi bir zorunluluktur.