Beşinci Bölüm

BİR DEMET SOSYAL MESELE

İnsan fizyonomisinden, onun yüz hatlarından ve bir kısım davranışlarından hareketle karakter tahlilinde bulunan ilm-i kıyafet uzmanları, bize göre gaybî sayılan pek çok hükümlerde bulunurlar. Meselâ; “Kim ki saçı sert olur, aklıyla cüret olur.” yani atılgan davranır, aklına gelen her şeyi yapar ve biraz da kendini üstün görür. Ne var ki, bu tiplerin çoğu kez aynı karakteri sergilemedikleri de bir gerçektir. Hatta araştırıldığında bu tip insanların çok iyi bir terbiyecinin tezgâhından geçtikleri ve kendi özel duygularını baskı altına aldıkları sürece çok iyi birer örnek sergiledikleri de görülmüştür.

Diğer bir husus da, bir insanın saçı sert olup aklına estiği gibi davranması onun bir yanı olabilir; ama onun faik bir yanı vardır, bu olumsuz hususu nötralize edebilir. Bir örnek vermek gerekirse, diyelim ki kıyafetnameye göre gözleri çukur olan kimse kibirli kabul ediliyor; ama alnı geniş olan da mütevazi; şimdi bu iki durum bir insanda mevcut ise, bunlardan biri diğerini tesirsiz kılacağından hüküm vermede biraz zorlanacağız demektir. Bu itibarla ilm-i kıyafetle meşgul olanlar, bazı şeylere şerh koyma ve yeni hükümler icat etme mecburiyetini hissetmiş, istisnalara büyük yer vermişlerdir. Meselâ, uzun boylular hakkında hüküm verirken Hz. Ömer gibileri istisna etme lüzumunu duymuş ve: “Bütün uzun boylular ahmaktır, Ömer müstesna; kısa boylular da fitnedir, Ali müstesna.” şerhini düşmüşlerdir. Aslında Hz. Ömer’le birlikte Hz. Halid, Hz. Abbas gibi dünya kadar uzun boylu sahabi olduğu gibi, İbn Mes’ud, Enes, Ebû Musa gibi bir hayli de kısa boylu sahabi vardır. Kaldı ki günümüzde bir hayli ahmak olmayan uzun boylu, fitne olmayan kısa boylu insan vardır. Ben öyle uzun boylu insanlar gördüm ki, uçağın tavanına başı değmesin diye, eğilerek yürüyordu. Yine bir arkadaşın ifadesiyle, normal arabalara sığmadığı için özel araba içinde yolculuk yapma mecburiyetinde olan akıllı insanlar varmış. Aynı şeyleri kısa boylular için de düşünebiliriz. Hz. Ali (radıyallâhu anh), Hz. Ömer’e (radıyallâhu anh) göre kısa boyludur, ancak dünya kadar kısa boylu vardır –yukarıda da geçtiği gibi– bunların çoğu da fitne değildir. Hatta bunlardan bazıları, Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) ifadesiyle, Allah indinde öyle bir değeri haizdir ki, ağırlığınca altın verilse, onun bedeli sayılmaz. Ne var ki tamim etmeme kaydıyla, bütün bunlar uydurma şeyler de değildir. Yanlış olan, bir insana, kıyafet ilminde şöyle deniyor diye, sadece bir uzvundan dolayı hakkında hüküm vermek yanlıştır. Bu durum hem o ilme karşı saygısızlık, hem de suizanna kapı aralaması açısından mahzurludur. Onun için bu kriterleri herkesin kullanması doğru değildir. Bu ilimde doğru tespitlere ulaşmak, ancak erbab-ı firaset için söz konusudur. Allah Resûlü, “Mü’minin firasetinden sakının. Çünkü o Allah’ın nuru ile bakar.”1 buyurarak buna farklı bir açıdan işaret eder.

  • 1.Tirmizî, tefsîru sûre (15) 6; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 8/102.

“Cı”, “Cu”

İslâm’a ait esaslar, üzerinde insanî vasıflar taşıyan hemen herkesin kabul edeceği değerler üstü değerlere sahiptir. Yalnız bunu gerçekleştirebilmek için birtakım hususlara dikkat etmek gerekecektir. Şöyle ki;

İslâm evrensel olma özelliği itibarıyla bütün insanlara hitap etmektedir. Onun yelpazesi, tasavvurlarımızı aşan bir genişliğe sahiptir. O hâlde onu insanlığa takdim edenler bu özelliği hiçbir zaman gözardı etmemelidirler. Bu sebeple, şu ya da bu görüşü ön kabulüyle kimseyi bu tebliğ dairesinin dışına itmemeli, hiçbir ferdi, mezakından, meşrebinden, karakterinden dolayı dışlamamalıdırlar. Küfür ve şirk hariç, taklidî imana sahip olandan tutun, velâyet-i kübraya talip olup “Ben Kur’ân ve sünnetten öğrendiğim şeyleri enfüsî yolla vicdanımda duymak istiyorum.” diyene varıncaya kadar herkes bu yelpazede mutlaka yerini bulmalıdır. Aslında, Kur’ân’ın gölgesinde yürümek de bu düşünce çizgisinde hareket etmek demektir.

Allah zamandan ve mekândan münezzehtir. Zaman ve mekândan münezzeh Cenâb-ı Hakk’ın, evrensellik vasfıyla gönderdiği Kitabın ismi ise Kur’ân’dır. Kur’ân her dönemde, her seviyedeki insanın problemlerine yegane çare kaynağıdır. Onun çerçevesini daraltmaya, hitap ettiği yelpazeyi büzmeye kimsenin hakkı yoktur. Kur’ân’ın tarz-ı telâkkisi, bizim “cı”,“cu” diye daralttığımız anlayışın çok çok üstündedir. Belki “cı”,“cu” ile ifade edilen şeylerle İslâm’ı anlatmada bir yol, metot kastediliyorsa, bunda bir mahzur yoktur. Ama unutmayalım, Allah’a giden yollar mahlukatın nefesleri adedincedir. Öyleyse İslâm’ı, Kur’ân’ı anlatalım derken, ona perde olmanın bir anlamı yoktur.

Alt Kimlik-Üst Kimlik

Türk dünyasının bugünkü manzarası ve onunla alâkalı çalışmalar, parçaları etrafa dağılmış bir kristalin, tekrar bir araya getirilme gayretlerini andırmaktadır. Evet, bugün kırık-dökük bu mazlumlar dünyasının, kimi yerinde âh u efgan, kimi yerinde hasret ü hicran, kimi yerinde de kan-irin nümâyandır. Ancak ümidimiz odur ki, bu kristal parçaları en kısa zamanda derlenip-toparlanacak ve ondan –inşaallah– temiz ve her yanıyla göz kamaştırıcı yeni bir dünya meydana gelecektir. Yalnız bu neticenin alınabilmesi için, bizim insanımıza çok büyük vazifeler düşmektedir.

Şimdilik bana göre, bizim insanımızın bu vazifenin şuurunda olup, onu yerine getirme çaba ve gayreti içinde olduğu söylenebilir. Bakınız, Orta Asya ülkeleri çok yeni sayılabilecek bir geçmişte, bağımsızlıklarını kazanmış olmalarına rağmen, onlarla eğitimden ekonomiye varıncaya kadar, hemen her alanda irtibata geçilmiş, mutabakatlar tesis edilmiş ve bir hayli olumlu iş başlatılmış sayılır. Ancak bu, her şeyin olup-bittiği mânâsında da anlaşılmamalıdır. Aksine, bu ülkeler arasında yapılacak daha dünya kadar iş var.

Yıllar var ki, millet olarak biz, hep bu kardeş dünya ile bir araya gelip, bütünleşmenin hayaliyle yaşamış, hep onu beklemişizdir. İçinde bulunduğumuz şu dönem, bu uğurda önümüze açılmış bir fırsat dönemi ve Allah’ın lütfettiği imkânları değerlendirme zamanıdır. Onu için de, “Asyalı, Küçük Asyalı..” deyip, birtakım ayırımlara gitmeden, “alt kimlik-üst kimlik” problemi yapmadan, eskiden beri gönül bağımız olan bu ülkelerle mutlaka, hangi çizgide olursa olsun bütünleşme süreci içine girilmelidir.

Bütünleşme ve birleşme sonucu Türk, Özbek, Kırgız, Azeri, Kazak, Türkmen, Tacik vb. karışımıyla, meydana gelecek olan yapı bizim gerçek kimliğimizi oluşturacaktır. Ve bana göre bizim, millet olarak çağımızla hesaplaşmamız, yaşadığımız dönemin şuurunda olmamız ve devletler muvazenesindeki yerimizi almamız, ancak bu kimlikle mümkün olacaktır.

Tarih Şuuru

Tarih şuuru, toplumun aktivitesi ve canlı tutulması adına önemli bir kaynaktır. Onu hiçbir zaman nazarlardan dûr etmeden içimizde her lâhza canlı tutmamız gerekir.

Tarih şuuru, sık sık müracaat edilen tertemiz bir kevser kaynağı olması itibarıyla yer yer bizim için bir teselli kaynağı olmuştur. Her ne kadar o, “İçinde bulunduğu zamandan çok iyi yararlanamayan ve onu iyi değerlendiremeyen aciz milletlerin teselli için sığındıkları bir bahane” olarak görülse de ben, bu teselli kaynağının çok önemli olduğuna inanıyorum. Zira ideallerimizin fizibilitelerini yapma ve onları pratiğe dökme adına beslendiğimiz kaynak, tarih şuurudur.

Evet biz, Yahya Kemal’in “Ben kökü mâzide bir âtîyim.” mısraında ifade ettiği gibi geçmiş ve geleceğe kuşatıcı bir perspektiften bakabilen, geleceği mâziden gelen ruh ve mânâ kökümüz üzerine bir dantela gibi ören milletiz. Bundan dolayı da sürekli mâzi şuur ve zenginliğine müracaat eder, bir endam aynası gibi onun karşısına, geçip kendimizi sorgular ve ona göre kendimizi hazırlayıp geleceği kucaklamaya çalışırız.

Bu yönüyle tarih şuuru, sürekli müracaat edilmesi gerekli olan bir kaynaktır. Hasımlarımız, geçmişin engin, zengin ve rengin ikliminden uzaklaştırmak suretiyle âdeta bizi birer renk körü yaptılar. Böylece bizim dünyamızı siyah beyaza boyayıp, bizi çok büyük bir zevk kaynağından mahrum ettiler.

Doktor İkbal, bu mevzuya bir hikâye ile yaklaşarak meseleye ayrı bir derinlik kazandırır. Zamanın birinde koyunlar arslanlardan bîzar olmuşlar. Nihayet bir gün kendini inzivaya çekmiş, yaşlı, bilge bir koyuna dertlerini anlatmışlar. O da koyunlara, değişik bahaneler uydurarak devamlı et yemenin çok kötü olduğunu arslanlara telkin etmeleri tavsiyesinde bulunmuş. Koyunlar, bu tavsiyeye uyarak bir inkılâp gerçekleştirmişler ve neticede arslanları koyunlaştırmışlar. Tabiî Doktor İkbal’in burada esas vurgulamak istediği mesele; kıssadan hareketle arslan bir milletin, başkaları tarafından nasıl renk körü hâline getirilerek koyunlaştırıldığı ve kimliklerinin değiştirildiği hakikatidir.

Hâsılı, tarih şuuru, insanların kendi kimliklerini muhafaza adına çok önemli bir değerler bütünüdür. Bu değerleri görmezlikten gelmek körlük, toplumu bunlardan uzaklaştırmaya çalışmak ise basiretsizliktir.