İtkan ve İhsan Ufku

İtkan, herhangi bir hakikate yakından vâkıf olup delilleriyle bilerek inanmak ve onu pürüzsüz ve sağlam bir şekilde uygulamak demektir. Kur’ân-ı Kerim, “De ki: Amel edin! Yaptıklarınızı hem Allah, hem Resûlü, hem de mü’minler görecektir.”38 âyetiyle itkana işaret etmektedir ki, bu “Amellerinizi Allah ve Resûlullah’ın teftiş ve kontrolüne arz edecek şekilde itkan ruhuyla, arızasız ve mükemmel yapın.” demektir. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) de bir hadis-i şeriflerinde: “Allah, yaptığı işi itkan üzere yapan insanı sever.” buyurmaktadır.

Meselâ; bir binanın mimarisini düşünecek olursak; binanın mukavemet ve statik açıdan sağlam bir zemine oturması, mimarı hayrette bırakacak şekilde ayarlanması itkan ruhunun mimariye yansımış şekli denilebilir.

İtkan, insanın mevcudu en iyi şekilde kullanması, gücünün yettiği şeylerde çok sağlam ve göz, gönül doldurucu bir iş ortaya koymasına da denir. Buna, insanın yemesinden içmesine, yatmasından kalkmasına, konuşmasından ibadet ü taatine kadar sergilemiş olduğu davranış düzeni demek de mümkündür. İnsanın davranışlarının sağlam olması, yine sağlam bir kaynaktan nebeân etmesine vâbestedir. Bu kaynak, insanın ledünniyatında meknuz (gizli) olan “ihsan şuuru”dur. Bu mânâda dışa sızan itkan, içteki ihsanın bir tezahürüdür.

İhsan, Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Senin görüyormuşçasına Allah’a ibadet etmendir; sen O’nu görmesen de O seni görüyordur.”39 ifadeleriyle, Allah’ı görüyor gibi kulluk yapmaktır. İşte bu şuura ulaşan insanlar, sadece ibadet ü taatte değil muamelâta müteallik meselelerde de ihsan şuuruyla hareket ederler.

Evet itkan ile ihsan, bir vahidin iki yüzü gibidir. Bu iki temel esasa bağlı olarak insanın amellerini bir tertip ve düzene koyması, saadet-i dâreyne ulaşmada iki nuranî kanat sayılırlar.

Ölüm Turnikesi

İnsan, meleklere karşı vesile-i iftihar olabilecek mahiyette yaratılmış bir varlıktır. Ancak insan, iman ve salih amelle küheylânını, ihsan zirvelerine doğru kamçılayamazsa, olduğu yerde kalır ve sukût eder. Evet insanın mahiyet ve hilkatinde hedeflenen safvet ve derinliğe ulaşması, ancak iman ve salih amelle mümkündür. Zaten, “Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra onu, aşağıların aşağısına indirdik. Fakat iman edip salih amel işleyenler için eksilmeyen devamlı bir ecir vardır.”40 âyeti de bunu ifade etmiyor mu?

Ve işte bu insan, daha dünyaya geldiği andan itibaren, ölüm turnikesine girmiş ve bütün hayatı boyunca da varacağı kabir salonuna doğru, zaman koridorunu adımlamaya başlamış demektir. Yani insan, “İnna lillâh”tan başlayıp “İnna ileyhi”ye doğru giden bir yolcudur.41 Bu yolculukta geçen her dakika, her saat, her gün ve her sene, onu eceline bir adım daha yaklaştırmaktadır. Gönenli Mehmet Efendi’ye izafe edilen şu sözler, bu hakikati avamca, ama ne hoş ifade eder:

“Saatin zinciri bitince eylemez tık tık;

Vakt-i merhûnu gelince ruha derler çık çık!

Hakk’a kulluk eyle zira, Ahirette dinlemezler hınk mınk…

Bir başkası da bu duyguyu şöyle seslendirir:

Kaderde ne ise olur etme merak!

Nefsine uyma Hakk’ın emrine bak!

Altından ağacın olsa, zümrütten yaprak,

Akıbet gözünü doldurur bir avuç toprak.”

Evet, günler su gibi akıp giderken, insan her geçen gün bir adım daha ahiret yurduna doğru yaklaşmaktadır. Bu sebeple de insan, hayatının her karesini ibadet felsefesi ve kulluk şuuruyla örgülemeli.. örgülemeli ve bu cebrî çekiş ve tabiî itişi, hayatı tatlı yaşama mevzuunda kendi terakkisi için bir güç kaynağı olarak kabul etmeli ve değerlendirmelidir.

  • 38.Tevbe sûresi, 9/105.
  • 39.Buhârî, îmân 37, tefsîru sûre (31) 2; Müslim, îmân 5, 7.
  • 40.Tîn sûresi, 95/4-6.
  • 41.Bkz.: إِنَّا لِلّٰهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ“Biz Allah’a aidiz ve vakti geldiğinde elbette O’na döneceğiz.” Bakara sûresi, 2/156.