Soru: Hocam, Âl-i İmran Sûresi’nin son âyetlerinde de tefekkür ve zikir beraber anılıyor…

Cevap: Evet, bu âyet-i kerimelerde meâlen şöyle satın alıyor: “Muhakkak göklerin ve yerin yaratılışında, gece ile gündüzün birbiri ardınca gidişinde, düşünen insanlar için elbette âyetler vardır. Onlar ki Allah’ı kâh ayakta divan durarak, kâh oturarak, zaman zaman da yanları üzere uzanmış olarak zikreder; göklerin ve yerin yaratılışı hakkında düşünürler ve derler ki: ‘Ey büyük Rabbimiz! Sen bunları gayesiz, boşuna yaratmadın. Seni bu gibi noksanlardan tenzih etmenizi rica ederiz. Sen bizi o ateş azabından koru!” (Âl-i İmran, 3/190-191).

“Ulü’l-elbâb”ın kullanımında; sadece “akıl sahipleri”nin o âyetleri çıkacağı, üzerlerinde düşünecekleri belirtiliyor. Bu faydayi, öncesi ve sonrasını değerlendirecek olursa olsun, “akıl sahibleri” yapılarının “Lâtîfe-i Rabbaniye sahibi, akıl ve kalb izdivacına muvaffak olmuş insanlar” demek olduğunu anlarız. Yani, hem aklın ayağını kullananlar, hem de vahyin kanadıyla uçanlar… Onlar, hayatlarını zikre bağlamış kimselerdir; hayatlarını zikirle süslerler; hiç hız kesmeden, sürekli zikrederler. Ayaktayken, oturuyorken ve uzanmışken Allah’ı (celle celâluhû) zikrederler. Uzanmış durumdayken bile onu zikretmeleri bir iç anıştır. Âyet bu üç rol da kaydedilerek, zikrin sürekliliğine dikkat çekilmektedir. Evet, onların hayatlarının onun aşamalarını, hemen onun faslını zikirle derinleştiren, zikirle süsleyen insanlardır.

Âyet-i kerimede “…zikrederler” sözünden sonra yine “tefekkür ederler” denmektedir. Görüldüğü gibi sorunlarla başlanmış, zikre geçilmiştir. Daha sonra zikir, bağlantı adına yeni ufuklar açılmış ve bu defa da zikirle açılan o ufka göre düşünceler hâsıl olmuştur. Âyetteki zikir ve fikir kelimeleri mastar ya da mazi olarak değil, muzari fiil kipinde kullanıldı. Muzari, geniş zaman kipidir. Bunları, dün düşündüler, bugün yaşadıklarını düşünüyorlar ve gidiyorlar da ayrı bir bakışıp deryasına yelken açacaklar… Onlar, hayatlarını sürekli zikir fikir arası seyahatlerle mânâ yapıyorlar. Devamlı okur, peşi peşine yeni yorumlar ortaya çıkıyor; yeni yorum ve okumalar onlara yeni ufuklar açar; o yeni ufuklara göre de daha farklı şeyleri düşünürler. Ve hayatlarını hep böyle düşünceler ve zikir arası bir dantela gibi örerler.

Ayet daha sonra, “Ey Rabbimiz! Sen bunları gayesiz, boşuna yaratmadın” denmekte ve düşünceye son nokta konmaktadır. Evet, o kadar düşünüp öyle zikreden bir insan, kâinattaki hiçbir şeyi batıl, abes ve değersiz görmez; onun şeyde bir hikmet tecellîsi müşahede eder.

Soru: Efendim, biraz önce düşüncenin zikirle buud kazandığı ve derinleşmesini anlatırken zannediyorum o âyetler yoktu. Fakat aynen Kur’ân’daki sisteme göre değerlendirme yapılmıştır. Bu melekeyi kazanmak için Kur’ân’la çok meşgul olmak mı gerekiyor?

Cevap: Kur’ân-ı Kerim’le çok zaman geçirmek, Kur’ân’ı çok iyi bilmek, onun bütününü bir harita gibi göz önünde tutabilmek oldukça önemlidir. Fakat daha da önemlisi, Kur’ân’a itimat etmek, güvenmek ve gönlü ona vermektir. Zannediyorum, bir insan samimâne, sâfiyâne gönlünü Cenâb-ı Hakk’a verir ve Kur’ân’a bir çırak olarak teslim, bütün tenkit mülahaza uzak kalır ve ona teveccüh ederse, aklına hayaline hiç gelmezk şekilde ufuklar önünde açılır.

Zikirle fikir yolu açılır, zikir boyutu yeni düşünme ufukları açılırsa, oradaki çok küçük esintilerle bile, sizin onca beyin cehdi ortaya koymanıza rağmen, yaşlılıkta göremediğiniz eğitimli mazhar olabilirsiniz. Bu, Kur’ân’a tam teslimiyetinizin, onu tam kabullenmenizin, nefnize rağmen aklınızın ermediği noktalarda bile baştan tam teslim olmanızın bir semeresidir. Zaten bizler için görünen gibi görünen durumlar da ancak böyle bir teveccüh ve teslimiyet sayesinde açılabilir.

O sayede, dil kaidelerine, sarf ve nahive, gramere kanıtlayan insanların takıldığı yerde siz ne mucizeler ne beliğ ifadeler yaşarlar. Başkalarının kendi kıt idraklerinden dolayı “Şu âyet orada değil de nerede olacak” demesine mukabil siz “Aman Allah’ım, ne şifalı bir münasebet var burada!” oynayabilirsiniz. Onların akıllarına takılır yolda kalırlar; ama siz, Cenâb-ı Hakk’ın yolunu açmasıyla saygı ve hürmet kanatlı atınızı mahmuzlar daha çalıştırırsınız’