Karşılıklı Mütalaa’nın faydası

Carullah Efendi koleksiyonunda yer alan bir nüshada, hikmetini uzun süredir düşündüğüm bir söze denk geldim. Arapça yazılmış olan bu nottaki bazı ifadelerin maksadını henüz çözemesem de artık paylaşmam gerektiğine karar verdim. Belki tam da notun sonunda yazdığı gibi, bir değil daha çok kişinin bir metin üzerinde düşünmesi en isabetlisi olacaktır.

Carullah Efendi, 1389

“Erdemli üstatlar demiştir ki: İki satır metin okumak, iki deve yükü metin yazmaktan; iki satır ezber, iki deve yükü metin okumaktan daha faydalıdır. İki kişinin karşılıklı mütalaa ve müzakere etmesi ise hepsinden daha faydalıdır.”

Bu nota göre en faydalıdan en faydasıza doğru şöyle bir hiyerarşi ortaya çıkıyor:

Karşılıklı mütalaa ve müzarkere > İki satır ezber > İki deve yükü metin okuma > İki satır metin okuma > İki deve yükü metin yazma

Görüldüğü gibi bu sayılanlar arasında en faydasız olanın iki deve yükü metin yazmak olduğu gözüküyor. Yazarak okuma ve çalışmanın, salt okumadan daha faydalı olduğu yaygın olarak bilinen bir gerçek. Böyle düşününce nottaki ilk ifadenin “İki satır metin yazmak, iki deve yükü metin okumaktan daha yararlıdır” şeklinde değiştirilmesi gerektiği akla geliyor. Acaba notu yazan kişi bir kalem hatası mı yaptı? Bu mümkün olsa da, bizim göremediğimiz ve notta bahsedilen üstatların bildiği bir hikmet olabileceğini göz önünde bulundurarak notu olduğu gibi çevirmeyi tercih ettim.

Hangi ihtimal doğru olursa olsun, son cümledeki verilen mesajın anlamı değişmiyor: İki kişinin karşılıklı mütalaa ve müzakere ederek çalışması hepsinden de faydalıdır. Bunun herkes bir şekilde tecrübe etmiştir. Gerçekten insan denen anlam denizi, bir diğer insan ile ortak bir bağlamda buluşup kafa yorunca, her iki tarafın akıl ve hayal gücü başka vakitte elde edemeyeceği yeni anlamlara ulaşır.

Notta dikkat çeken bir husus da, müzakeredeki kişilerin sayısının “iki ” sayısıyla belirtilmesi. Buradaki iki, kesretten kinaye olarak da anlaşılabilir. Fakat yine de insan düşünüyor, acaba bu ifadeden ikiden fazla kişinin müzakeresinin, sadece iki kişinin yaptığından daha verimsiz olabileceği anlaşılabilir mi?