YAZKO-FELSEFE dergilerinden toplanmistir. sayfa numaralari bu yuzden devamlilik gostermez.

METAFİZİK1 I. KİTAP (A;

ARİSTOTELES Çeviren: Ahmet Arslan 1. Bölüm [Duyum, Deney, Sanat, Bilim, Bilgelik]1 Bütün insanlar doğal olarak bilmek isterler. Du yumların verdiği zevk, bunun bir kanıtıdır. Çünkü on lar, özellikle de diğerlerinden fazla olarak görsel duyum lar, faydaları dışında bizzat kendileri bakımından bize zevk verirler. Gerçekten, sadece eylemle ilgili olarak de ğil, herhangi bir eylemde bulunmayı düşünmediğimiz de de görmeyi, genel olarak, bütün geri kalanlarına ter25 cih ederiz. Bunun nedeni, görmenin, bütün duyumları mız içinde bize en fazla bilgi kazandırması ve birçok farkı göstermesidir. Hayvanlar, doğaları gereği duyuma sahiptirler. Ancak o, bazılarında hafızayı meydana ge tirdiği halde diğerlerinde meydana getirmez. Bundan 980 b 21 ötürü bu birinciler, hatırlama yeteneğine sahip olma yan sonunculardan daha zeki ve öğrenmeye daha ye teneklidirler. Öğrenme yeteneğine sahip olmaksızın ze ki olan varlıklar, arılar ve aynı durumda olan bütün di ğer hayvanlar gibi sesleri işitme yetisine sahip olma yan varlıklardır. Buna karşılık öğrenme yeteneği, hafı zaya ek olarak, işitme duygusuna da sahip olan varlık25 larda bulunur. Ne olursa olsun, insan dışındaki hayvanlar, sadece imgeler ve hatıralara sahip olarak yaşarlar. Onlar de neysel bilgiden ancak çok küçük bir pay alırlar. Buna karşılık insan türü, sanat ve akıl yürütmelere kadar yükselir. İnsanlar deneye hafıza sayesinde ulaşırlar. 149

981 a

5

10

15

20

25

30

Gerçekte aynı şeye ilişkin birçok hatıra, sonunda, tek bir deney oluşturur ve deney, sanat ve bilimle hemen hemen aynı yapıda bir şey gibi görünmektedir. Ancak şu farkla ki bilim ve sanata insanlar deney aracılığıyla erişirler. Çünkü Polos’un haklı olarak dediği gibi «de ney sanatı, deney yokluğu ise raslantıyı yaratmıştır». Bir dizi deneysel kavramdan bütün benzeri durumlar için geçerli tümel bir yargı oluşturulduğunda sanat ortaya çıkar. Çünkü belli bir ilacın belli bir hastalığa ya kalanmış Callias’a, sonra Sokrates’e, daha sonra teker teker ele alman birçok bireye iyi geldiğine ilişkin bir yargının oluşturulması işi, deney alanına aittir. Buna karşılık belli bir ilacın belli bir yapıya sahip olan, belli bir sınıfın içine giren, belli bir hastalığa yakalanmış tüm bireylere, örneğin soğukkanlılara, [flegmatik] öfke lilere [bilyö] veya telaşlılara [fiyevrö] iyi geldiğine iliş kin bir yargının oluşturulması işi, sanat alanına aittir. Bunları söyledikten sonra devam edelim: Pratikle ilgili olarak deney, sanattan tamamen farksız görün mektedir. Hatta deney sahibi insanların, deney olmak sızın kavrama sahip olan insanlardan daha fazla başariya eriştiklerini görürüz. Bunun nedeni, deneyin birey selin, sanatın tümelin bilgisi olmasıdır. Şimdi her türlü eylem ve her türiü meydana getirme, bireysel olanı ko nu alır. Çünkü tedavi eden hekimin iyileştirdiği, ilinek sel [arzî] olaraö alınması dışında «insan» değil, Callias veya Sokrates’tir veya ilineksel olarak bir insan olma durumunda bulunan diğer herhangi bir böyle adlan dırılan kişidir. O halde deney olmaksızın kavrama sa hip olan ve tümeli bilen, ancak onda içerilmiş olan bi reyseli bilmeyen bir insan sık sık tedavi yanlışları ya pacaktır. Çünkü iyileştirilmesi gereken, bireydir.—An cak şurası da bir gerçektir ki biz genellikle bilginin ve anlama yetisinin deneyden çok sanata ait olduğunu düşünür ve bilgeliğin bütün insanlarda daha çok bilgi ile birlikte bulunduğunu düşünerek sanat erbabının deney sahibi kişilerden üstün olduğunu kabul ederiz. Bunun nedeni, bu birincilerin nedeni bilmeleri, diğerle rinin bilmemeleridir. Gerçekten, deney sahibi kişiler bir şeyin olduğunu bilirler, ama neden olduğunu bilmez ler. Buna karşılık sanat erbabı, nedeni ve niçini bilir. Yine bu aynı nedenden ötürü her türlü işte yönetici sa natkârlara salt işçilerden daha fazla değer verir ve on-

ların daha bilgin, daha bilge olduklarını düşünürüz. Çünkü onlar, meydana gelen şeyin nedenlerini bilirler. Oysa salt işçiler, ateşin yakmasında olduğu gibi bir şe yi yapan, fakat yaptığı şeyi bilmeyen cansız varlıklara benzerler. Yalnız cansız varlıkların işlevlerinden her bi rini doğal bir eğilimle yerlerine getirmelerine karşılık, işçiler işlerini alışkanlıkla yapaıiar. O halde yönetici sanatkârları gözümüzde daha bilge kılan pratik usta lıkları değildir, kurama sahip olmaları ve nedenleri bil meleridir.—Genel olarak bilgin kişinin ayırt edici özeK ligi, öğretme yeteneğidir ve sanatın, deneyden daha gerçek anlamda bilim olduğuna inanmamızın nedeni de budur. Çünkü öğretme yeteneğine sahip olanlar, sa natkârlardır, diğerleri değildir. Sonra bize bireysel şey lere ilişkin en güvenilir bilgileri sağladıkları halde du yumlarımızdan hiçbirine genel olarak, bir bilgelik gö züyle bakmayız. Çünkü onlar bize hiçbir şeyin nedeni ni, örneğin ateşin neden sıcak olduğunu, söylemezler. Onlar sadece onun sıcak olduğunu saptamakla yetinir ler. O halde ortak duyumları aşan bir sanatı ilk olarak bulmuş olan bir kişinin, insanların hayranlığını kazan mış olması doğrudur. Bu hayranlığın temelinde sadece, onun buluşlarının yararlılığı değil, bilgeliği ve diğer in sanlara olan üstünlüğü yatmaktadır. Sonra, bazıları ha yatın ihtiyaçlarını karşılamaya, diğerleri onu daha zevkli kılmaya yönelik yeni sanatlar ortaya çıkmış ve çoğalmıştır. Şimdi bu sonuncu türden sanatları yaratan insanlar, her zaman diğerlerinden daha bilge kişiler ola rak görülmüşlerdir. Bunun nedeni onların bilimlerinin yarara yönelmiş olmamasıdır. Ne zevke, ne ihtiyaçları karşılamaya yönelik olan bilimlerin tüm bu sanatların ortaya çıkmalarından sonra bulunmuş olmasının da ne deni budur. Bu bilimler, boş zamana sahip olan ülke lerde doğmuşlardır. Böylece Mısır, matematik bilimle rin beşiği olmuştur. Çünkü orada rahipler sınıfının çok boş zamanı vardı. Ahlak’ta, sanat, bilim ve aynı türden diğer disip linler arasında hangi farkların olduğuna işaret ettik. Fakat şu andaki tartışmamızın amacı, bilgelik kavra mından herkesin ortak olarak ilk nedenleri ve ilk ilke leri ele alan şeyi anladığını göstermektir. Bundan do layıdır ki yukarda söylediğimiz gibi genel olarak deney 151

30 982 a

sahibi insan, basit olarak herhangi bir duyuma sahip olan insandan; sanatkâr, deney sahibi insandan; mimar, işçiden; kuramsal bilimler pratik bilimlerden üstün kabul edilmektedir. O halde bilgeliğin bazı neden ler ve bazı ilkeleri konu alan bir bilim olduğu artık apaçıktır. 2. Bölüm [Bilgeliğin Yapısı]

5

10

15

20

25

Araştırmamızın konusu bu bilim olduğuna göre, in celememiz gereken, bilgeliğin hangi nedenlerin ve han gi ilkelerin bilimi olduğudur. Bilge kişi üzerine genellikle ileri sürülen yargılar göz önüne alındığı takdirde, bu sorunun cevabı şüphesiz çok daha açıklık kazana caktır. Önce bilge kişiyi mümkün olduğu ölçüde, yani her biri hakkında teker teker bilgi sahibi olmaksızın, her şeyi bilen kişi olarak tasarlarız. Sonra güç ve insan bil gisinin erişmesi kolay olmayan şeyleri bilme gücüne sahip olan bir insanın, bilge bir insan olduğu kabul edi lir. (Çünkü tüm insanlarda ortak olduğundan, duyusal bilgi, kolaydır ve onun bilgelikle ilgisi yoktur.) Ayrıca nedenleri daha pekin bir bilimde bilen ve onları her türlü bilimde öğretme gücüne sahip olan insanlar, da ha bilgedirler. Sonra, bilimler içinde kendileri için ve sırf bilme amacıyla seçilen bilimler, sonuçlarından ötü rü aranan bilimlerden daha gerçek anlamda bilgelik olarak kabul edilirler. Nihayet hâkim bir bilimin, ona tâbi bir bilimden daha fazla bilgelik olduğunu düşünü rüz. Gerçekten bilge kişi, kendisine yasalar konulan de ğil, onları koyan kişidir. Onun başkalarına değil, ter sine daha az bilgenin ona itaat etmesi gerekir. O halde genellikle bilgelik ve bilge kişilere ilişkin olarak sahip olunan görüşler, sayı ve tür bakımmdan bunlardır. Şimdi bu gördüğümüz özellikler içinde her şeyin bilgisi, zorunlu olarak en yüksek ölçüde tümelin bilgisine sahip olana aittir. Çünkü o, belli bir tarzda tümelin içine giren bütün özel durumları bilir. Sonra, bu bilgiler, yani en tümel bilgiler, insanlar tarafından kazanılması en güç bilgilerdir. Çünkü onlar duyusal al gılardan en uzak olanlardır. Sonra, en pekin bilimler, en fazla ilkelerle uğraşan bilimlerdir. Çünkü daha so yut ilkelerden hareket eden bilimler, daha karmaşık ilkelerden çıkan bilimlerden daha pekindirler. Örneğin

30 982 b

5

10

15

20

25

aritmetik, geometriden daha pekindir. Sonra, bir bili min neden araştırmalarını derinleştirdiği ölçüde daha öğretilebilir olduğunu söyleyelim. Çünkü öğretmek, her şeyin nedenlerini belirtmektir. Sonra, konusu en yüksek bilinebilir olan bilimin ana özelliği, bilmek ve an lamak için bilmek ve anlamaktır. Gerçekten bilmek için bilmeyi tercih eden, her şeyden önce en mükemmel bilimi tercih edecektir. En yüce bilinebilirin bilimi ise böyle bir bilimdir. Şimdi bilinebilir en yüce şeyler, ilk ilkeler ve ilk nedenlerdir. Çünkü ilkeler sayesinde ve ilkelerden hareketle geri kalan her şey bilinir. Bunun tersi olmaz, yani ilkeler, kendilerine bağlı olan şeyler le bilinmezler. Nihayet hâkim ve her tâbi bilimden üs tün olan bilim, her şeyin hangi amaçla meydana geldiğini bilen bilimdir. Bu amaç, her varlıkta onun iyili ği olan ve genel olarak Doğa’nın bütününde en yüksek İyi olan amaçtır. Bütün bu düşünceler, söz konusu sözcüğün [bil gelik], aynı bilime işaret ettiğini göstermektedir. Bu nun ilk ilkeler ve ilk nedenler üzerinde düşünen bir bilim olması gerekir. Çünkü İyi olan, yani erek, neden lerden biridir.—Öte yandan en eski filozofların tarihi de onun «poetik» bir bilim olmadığını göstermektedir. Gerçekten bugün olduğu gibi ilk düşünürleri de felse fi kurgulara iten şey, merak olmuştur. Onların başlan gıçta merakı, zihnin ilk önce dikkatini çeken güçlükle re yönelmişti. Sonra onlar yavaş yavaş ilerleyerek araş tırmalarını ayın değişimleri, güneşin ve yıldızların hareketleri, nihayet evrenin meydana gelişi gibi daha önemli sorunlara yöneltip genişlettiler. Şimdi, bir güç lüğü fark etmek ve merak etmek, insanın kendi bilgisizlğini kabul etmesi demektir. (Bundan dolayıdır ki efsane sevgisi, bir anlamda bilgelik sevgisidir. Çünkü efsane, bir merak uyandırıcı şeyler toplamıdır.) O halde bilgisizlikten kurtulmak için felsefe yapmaya giriş tiklerinde ilk filozoflar şüphesiz bilgiyi herhangi bir faydacı amaçla değil, sırf kendisi için aramaktaydılar. Gerçekten de olup bitmiş olan şeyler bunu göstermek tedir: Bu tür bir disiplinin araştırılmasına başlandığın da, hemen hemen hayatın bütün ihtiyaçları ve onun rahatlığı, zevki ile ilgili şeyler tatmin edilmiş bulunu yordu. Bundan, açık olarak araştırmamızda ona yaban cı hiçbir kaygıyı göz önüne almadığımız sonucunu çıkarıyorum. Nasıl ki, ancak ereğini kendi içinde taşıyan 153

ve bir başkası için var olmayan insana özgür insan di yorsak, aynı şekilde bu bilim de bütün bilimler içinde özgür olan tek disiplindir. Çünkü yalnız o, ereğini ken di içinde taşımaktadır. Bundan ötürü haklı olarak ona insandan çok Tanrı’nın sahip olduğu düşünülebilir. Gerçekten insan do ğası o kadar çok yönden sınırlıdır ki, Simonides’e göre «sadece Tanrı bu ayrıcalığa sahip olabilir» ve insanın kendi imkânları içinde olan bilimi araştırmakla yetinmemesi doğru değildir. Eğer şairlerin sözlerinde bir gerçek varsa ve eğer Tanrı’nm kıskanması mümkün se, öyle görünüyor ki bunlar özellikle bu konuda geçerli olacaklardır ve bu bilgide sivrilen tüm insanların acı nacak bir kaderleri olması gerekir. Ancak Tanrı’nm kıskanç olması kabul edilemez (hatta atasözü ile bir likte, «şairlerin büyük yalancılar oldukları» nı söyleye lim) . Bir başka bilimin şeref bakımından bundan üstün olduğu da düşünülmemelidir. Gerçekten en tanrısal bi lim, aynı zamanda şeref bakımından en yüksek bilim dir. Ve sadece bu sözünü ettiğimiz bilimin, iki bakım dan, en tanrısal bilim olması gerekir: Çünkü tanrısal bir bilim, hem Tanrı’nm tercihan sahip olacağı, hem de tanrısal şeyleri ele alacak bir bilimdir. Şimdi sözü nü ettiğimiz bilim, gerçekten bu iki özelliği taşıyan tek bilimdir. Çünkü bir yandan, genel kanıya göre Tanrı, herşeyin bir nedenidir ve bir ilkedir. Öte yandan böyle bir bilime yalnız Tanrı veya hiç olmazsa esas olarak Tanrı sahip olabilir. O halde bütün diğer bilimler on dan daha zorunludurlar. Fakat hiçbiri şeref bakımın dan ondan üstün değildir. Bununla birlikte onun kazanılması, bir anlamda bizi, araştırmalarımızın başlangıcında içinde bulundu ğumuz ruh haline, tamamen karşıt olan bir ruh haline götürecektir: Yukarda her insanın şeylerin oldukları bi çimde olmalarına hayret etmekle yola koyulduğunu söylemiştik. Burada durum tıpkı henüz nedenini ince lememiş olanların gözünde kendi kendine hareket eden kuklalarda, gündönümlerinde veya karenin köşegeni nin ölçülemezliğinde olduğu gibidir. Gerçekten de, veri olan bir niceliğin en küçük bir birimle bile ölçülemez olması herkese hayret verici görünür. Oysa sonuçta kar şıt hayrete, atasözüne göre, daha iyi olana varılacak tır. Bu, nedenleri hakkında bilgi sahibi olur olmaz ör-

20

25

30

983 b

5

10

15

neklerimizle ilgili olarak da ortaya çıkar. Çünkü bir geometriciyi bir karenin köşegeninin ölçülebilir olması kadar hayrete düşürebilecek başka bir şey yoktur. Böylece aradığımız bilimin yapısını ve dolayısıyla araştırma ve her türlü incelememizin erişmesi gereken amacı ortaya koymuş olduk. 3. Bölüm [İlk Yunan Filozoflarının Neden Araştırmaları; Maddi Neden, Hareket Ettirici Neden Ve Ereksel Neden] (Her şeyi ancak ilk nedenini bildiğimizi düşündü ğümüzde bildiğimizi söylediğimize göre) kazanmamız gereken bilimin, ilk nedenlerin bilimi olduğu açıktır. Şimdi dört anlamda nedenden söz edilir: Bir anlamda, nedenden, formel tözü veya özü anlarız (Gerçekten de, bir şeyin varlık nedeni, sonuçta bu şeyin kavramına in dirgenir ve ilk varlık nedeni, neden ve ilkedir). Bir di ğer anlamda neden, madde veya niteliği taşıyan tözdür (substratum). Üçüncü bir anlamda o, hareketin kendi sinden çıktığı ilkedir. Nihayet bu üçüncünün karşıtı olan dördüncü bir anlamda neden, ereksel neden veya iyi olan’dır. (Çünkü iyi olan, her türlü oluş ve hareke tin ereğidir). Fizik’te bu ilkeleri yeter derecede de rinliğine ele aldık. Bununla birlikte burada bizden ön ce varlıkların incelenmesine girişmiş ve doğru üzerinde düşünmüş olanların görüşlerini hatırlatalım. Çünkü onların da bazı ilkelerden ve bazı nedenlerden söz et tikleri apaçıktır. Bu gözden geçirme, şu andaki araş tırmamız için yararlı olacaktır. Gerçekten böylece ya başka bir tür nedenin varlığını keşfedeceğiz veya ne denlerin sayısına ilişkin bu görüşümüze olan güvenimiz pekişmiş olacaktır. İlk filozofların çoğunluğu her şeyin ilkeleri olarak sadece maddi yapıda ilkeleri kabul etmekteydiler. Tö zün kendisi çeşitli özel biçimleri altında varlığını sür dürürken bütün varlıkların kendisinden meydana gel diği, kendisinden doğup sonuçta yine kendisine döndü ğü şeyi onlar «öğe» [«unsur»], «varlığın ilkesi» olarak adlandırmaktaydılar. Onlar bundan şu sonucu çıkara bileceklerine inanmaktadırlar: Nasıl ki Sokrates güzel leştiği veya müzisyen olduğunda, onun mutlak anlam da meydana geldiğini veya bu varlık tarzlarını terkettiğinde ortadan kalktığını söylemezsek —çünkü burada niteliği taşıyan töz, yani Sokrates’in kendisi varlığını sürdürür—, aynı şekilde bu ilk doğanın varlığım sürdür155

meşinden oturü ne oluş, ne de yokoluş vardır. Sözünü ettiğimiz filozoflar işte bu biçimde, diğer varlıkların hiçbirinin ne doğduğu, ne de yokolduğunu söylemekte dirler. Çünkü ister tek, ister çok olsun, geri kalan bü tün varlıkların kendisinden doğduğu ancak kendisi sü rekli olarak varlığını sürdüren bir doğanın olması ge rekir. Bu tür ilkelerin sayısı ve yapısına gelince, filozof ların hepsi bu konuda bir görüş birliği içinde değiller dir. Bu tür felsefenin kurucusu olan Thales, ilkenin su olduğunu söylemektedir. (Yine bundan dolayı o, dün yanın suyun üzerinde yüzdüğünü ileri sürmekteydi.) Onu bu inanca götüren şey, hiç kuşkusuz, her şeyin sıvımsı bir varlıktan beslendiğine ve sıcağın kendisi nin de ondan çıktığına ve onunla yaşadığına ilişkin gözlemiydi. (Şimdi her şeyin kendisinden çıktığı şey, onun ilkesidir.) O halde ona bu görüş tarzını benimse ten, bu gözlemi ve her şeyin tohumlarının nemli bir ya pıda olduğu ve suyun, nemli şeylerin doğasının kayna ğı olduğuna ilişkin diğer gözlemi idi. Bazılarına göre bugünkü kuşaktan çok önce gelen ve Tanrıları ele alan ilk kişiler olan eski kozmologlar da doğayı aynı biçimde tasarlamışlardır. Gerçekten onlar dünyayı meydana getiren varlıklar olarak Okeanos ve Tethys’i kabul etmekte ve Tanrıların, şairlerin Styks adını verdikleri su üzerine yemin ettiklerini söylemek tedirler. Gerçekten en eski olan, en fazla saygıya de ğer olandır ve en fazla saygıya değer olan şey üzerine yemin edilir. Doğa hakkındaki bu görüşün hakikaten ilkel ve eski olup olmadığına gelince bu, kuşkusuz çok tartışmalı bir noktadır. Ne olursa olsun, söylendiğine göre şeylerin ilk nedeni hakkında Thales’in ileri sür düğü öğreti buydu. Hipon’a gelince, düşüncesinin önem sizliğinden ötürü hiç kimse onu bu filozoflar arasına yerleştirmeyi düşünmeyecektir.—Anaksimenes ve Diogenes havanın sudan önce geldiğini söylemekte ve ba sit cisimler arasında «ilke» olarak onu tercih etmekte dirler. Buna karşılık Metapont (i) um’lu Hippasos ve Ephesos’lu Herakleitos’a göre ilke, ateştir. Empedokles, öğeler olarak dört basit cismi saymaktadır. Ona göre bu öğeler her zaman varlıklarını sürdürürler ve sade ce nicelik bakımından çoğalma veya azalma yoluyla oluşa tabidirler. Bu, onların bir birim meydana getir-

mek üzere bir araya gelmeleri ve bu birimden hareket le birbirlerinden ayrılmaları tarzında kendini gösterir. —Yaşça Empedokles’den büyük olan, ancak düşüncesi daha sonraki bir çağa ait görünen Klazomenai’li Anaksagoras, sonsuz sayıda ilkeyi kabul etmektedir. O, Su veya Ateş gibi birbirinin aynı kısımlardan meydana ge len bütün bu şeylerin ancak tek bir tarzda, yani bu kı sımların birleşmeleri ve ayrılmaları yoluyla oluş ve yokoluşa tâbi olduklarını, başka bir tarzda ne doğduk ları, ne de yok olduklarını, tersine, ezeli-ebedi olarak varlıklarını sürdürdüklerini söylemektedir. O halde öyle görünüyor ki bütün bu filozoflar an cak tek bir nedenin, maddi yapıda olduğu ileri sürü len nedenin var olduğunu söylemek istemektedirler. An cak araştırmalarının bu noktasında gerçeğin kendisi on ların yolunu çizmiş ve onları daha derinlemesine bir araştırmaya zorlamıştır: Gerçekten de, istenildiği kadar, her oluş ve yokoluşun bir veya birçok ilkeden çıktığı farzedilsin; o, neden ortaya çıkmaktadır? Ortaya çıkı şının nedeni nedir? Niteliği taşıyan tözün değişmelerinin nedeni hiç kuşkusuz kendisi değildir. Örneğin tahtanın veya tuncun değişmesinin nedeni, ne tahta, ne de tunç tur. Yatağı yapan tahta, heykeli yapan tunç değildir. Bu değişmelerin nedeni olan bir başka şey vardır. Bu diğer nedeni aramak da diğer ilkeyi veya hareketin başlangıcının kendisinden çıktığı şeyi aramaktır. Şim di, ta ilk başlangıçta yukarda sözünü ettiğimiz araş tırmaya girişen ve tözün tek olduğunu ileri süren filo zoflar bu güçlükten rahatsız olmamışlardı. Ancak, tek bir tözün olduğunu ileri sürenler arasında hiç olmazsa bazıları yaratmış oldukları sorunun altında ezilmişler dir. Çünkü onlar Bir olan’m, dolayısıyla tüm doğanın, sadece oluş ve yokoluş bakımından değil —çünkü bu ta başlangıçtan beri herkesin katıldığı bir görüştür— ay nı zamanda diğer her türlü değişme ile ilgili olarak da hareketsiz olduğunu savunmaktadırlar. Ve bu görüş, sadece onlara özgüdür. O halde Bütün’ün birliğini ileri sürenler arasında, belki Parmenides müstesna, hiç kim se söz konusu neden anlayışına erişmemiştir. Parme nides de sadece tek bir nedenin değil, bir anlamda iki nedenin varlığını farzettiği ölçüde bunu kabul etmek tedir. Sıcak ve Soğuk olan veya Ateş ve Toprak gibi bir çok öğeyi kabul eden filozoflara gelince, hareket ettiri ci nedeni göstermek onlar için daha kolaydır. Gerçek157

ten onlar hareket ettirici doğayı Ateş’e, bunun karşıtı olan edilgenliği ise Toprak ve diğer öğelere yüklemek tedirler. Bu düşünürlerden sonra, keşfedilmiş olan bu ilke lerin varlıkların doğasını meydana getirmekte hâlâ ye tersiz oldukları görüldüğünden, yukarda dediğimiz gi bi gerçeğin bizzat kendisi tarafından yeniden araştır maya zorlanan filozoflar, başka bir nedensel ilke ara dılar. Gerçekten, şeylerde iyi ve güzel olan’m varlığının veya meydana gelmesinin nedeni, muhtemelen ne Ateş, ne Toprak ne de bu türden bir başka öğedir ve filozof ların da böyle bir şeyi düşünmüş olabilecekleri akla uy gun değildir. Öte yandan bu kadar muhteşem bir eseri raslantıya ve şansa mal etmek de akla uygun değildir. Bundan dolayı hayvanlarda olduğu gibi doğada da dü zen ve evrensel uyumun nedeni olan bir Akıl’ın (Nous) bulunduğunu söylemek üzere bir insan ortaya çıktı ğında, bu insan kendisinden önce gelenlerin sayıkla maları karşısında aklı başında tek kişi olarak görün dü. Anaksagoras’m bu görüşleri benimsediğini kesin olarak biliyoruz. Ancak Klazomenai’li Hermotimos’un ondan önce bu görüşü ileri sürmüş olduğu söylenmek tedir. Ne olursa olsun bu öğretiyi Meri sürenler iyi olan’ın nedeninin, varlığın ilkesi olduğunu söylerlerken, ay nı zamanda onun varlıklara, hareketlerini verdiren ilke olduğunu kabul ettiler. 4. Bölüm [Platon-Öncesi Felsefelerin İncelenmesi} Benzer bir çözüm arayan ilk kişi olarak Hesiodos’dan ve onunla birlikte Parmenides’in kendisinin de yap tığı gibi Aşk veya Arzu’yu varlığın ilkesi olarak kabul edenlerden söz edilebilir. Gerçekten Parmenides evreni nin oluşumunu anlatırken şöyle demektedir: «(Aphrodite), bütün Tanrılar arasında ilk olarak Aşk’ı (Eros) yarattı». Hesiodos ise şöyle demektedir: «Herşeyin öncesinde Khaos vardı Sonra geniş göğüslü Toprak ve Bütün Tanrılar arasında parlayan Aşk (Eros)». Yani evrende şeylere hareket ve düzen verebilecek bir nedenin olması o kadar gerekliydi. Bu öğretiyi ilk

30

985 a

5

10

15

20

25

kez kimin ileri sürdüğü konusuna gelince, bu konuda ki yargımızı daha ilerde belirtmemize izin verilsin.— Ancak iyi olan’m karşıtlarının da doğada var olduğu, doğada sadece düzen ve güzel olanın değil, düzensiz ve çirkin olanın da bulunduğu, hatta kötü olanın iyi ola na, çirkin olanın güzel olana üstün geldiği farkedildi. Bir diğer filozofun Dostluk ve Nefret’i ortaya atması nın nedeni budur. Bu iki ilkeden herbiri, bu iki eser den birinin nedenidir. Çünkü Empedokles’in akıl yürüt mesi izlendiği ve sözel ifadesi bakımından değil —çünkü bu bakımdan o, bir kekelemeden başka bir şey değil dir—, ruhu, özü bakımından ele alındığı takdirde Dostluk’un iyi olanın, Nefret’in de kötü olanın nedeni oldu ğu görülür. O halde Empedokles’in bir anlamda ve ilk kez, İyi olan ve Kötü olan’ı ilkeler olarak ortaya atan kişi olduğu savunulursa, her türlü iyiliğin nedeninin iyi olan’m kendisi (her türlü kötülüğün nedeninin de Kötü olan’m kendisi) olması anlamında bu görüş, belki doğru olacaktır. Bu filozoflar, buraya kadar, hiç kuşkusuz Fizik’te birbirinden ayırt ettiğimiz nedenlerden ikisine, yani maddeye ve hareketin ilkesine erişmişlerdir. Ancak on lar iyi eğitim görmemiş, her yöne atılan ve çoğu kez karşısındakine bilimin değil, rastlantının sonucu olarak yerini bulan darbeler indiren askerlerin savaşlarda davrandıkları gibi, bunu belirsiz ve kapalı bir tarzda yapmışlardır. Aynı şekilde bu filozoflar da söyledikleri şeyi bilmiyor görünmektedirler. Çünkü onların hemen hemen hiçbir zaman ilkelerine başvurmadıkları veya onlara çok az durumda başvurdukları görülmektedir. Böylece Anaksagoras, evreni meydana getirişinde Akıl’dan ancak bir «deus ex machina» olarak yararlanmaktadır. Herhangi bir şeyin neden ötürü zorunlu olduğunu açıklamakta güçlükle karşılaştığında sahneye Akıl’ı çı karmakta, ancak diğer [daha kolay] durumlarda oluşun meydana gelişini Akıl’dan ziyade bütün diğer il kelere yüklemektedir.—Empedokles’e gelince, o, Anaksagoras’tan daha çok nedenlerden yararlanmakla bir likte, bunu yeterli ölçüde yapmamaktadır ve onları kul lanışında da kendi kendisiyle tutarlı kalamamaktadır. Hiç olmazsa çoğu durumda onda, ayıran Dostluk, birleştiren Nefret’tir. Gerçekten de Nefret’in etkisi altın da Bütün, unsurlarına ayrıldığında, diğer unsurların 159

herbiri gibi Ateş tek bir kitle halinde toplanmaktadır. Bunun tersine Dostluk’un etkisi altında unsurların bir leşmesi ortaya çıktığında, her unsurun kısımları yeni den birbirlerinden ayrılmak zorunda kalmaktadırlar.— Ne olursa olsun, kendisinden önce gelenlerden ayrılan Empedokles, söz konusu nedeni ortaya atan ilk kişi ol muştur. Bunu hareketin ilkesi olarak tek bir ilke ka bul etmeyip birbirlerinden farklı, hatta birbirlerine karşıt iki ilke ortaya atıp, nedeni ikiye bölmek yoluyla yapmıştır. Ayrıca maddi yapıda dört öğenin varlığını ilk kabul eden de o olmuştur. Ancak o, bu öğelerden, dört tane imişler gibi değil, bir tarafa Ateş’in kendisi ni, diğer tarafa tek bir doğa içinde birleştirilmiş kar şıtlarını, yani Toprak, Hava ve Su’yu koyarak sanki sa dece iki tane imişler gibi yararlanmaktadır. Şiiri okun duğunda bu açıkça anlaşılabilir. Bu filozofun kabul ettiği ilkelerin sayısı ve yapısı işte budur. Leukippos ve meslektaşı Demokritos ise öğe ler olarak sırayla, Varlık ve Var-Olmayan diye adlan dırdıkları Dolu olan ve Boş olan’ı kabul etmektedirler. Bu ilkelerden Dolu olan ve Cisim olan, Varlık, Boş olan ve Seyrek olan Yokluk’tur (Bundan ötürüdür ki onla ra göre Yokluk, Varlıktan daha az var değildir. Çünkü Boşluk, Cisim’den daha az var değildir). Bunlar, mad di neden anlamında varlıkların nedenleridirler ve nasıl ki tözsel varlık olarak tek bir ilkeyi kabul edenler, Sey rek olan ve Yoğun olan’ı değişimlerin ilkeleri olarak ortaya koyup, bütün diğer varlıkları bu tözün değişim leri aracılığıyla meydana getiriyorlarsa, bu filozoflar da bütün diğer niteliklerin nedeninin, öğelerdeki farklılık lar olduğunu ileri sürmektedirler. Ancak onlara göre bu farklılıklar biçim, sıra ve durum bakımından olmak üzere üç türlüdür. Onlar varlıkların farklılıklarının sa dece oran, temas ve konumdan ileri geldiğini söylemek tedirler. Şimdi oran biçim, temas sıra ve konum durum demektir. Böylelikle A.N’den biçim bakımından; AN, NA’dan sıra bakımından ve Z, N den, durum bakımın dan farklıdır. Hareket sorununa gelince, varlıkların ha reketi nereden ve nasıl aldıkları konusunu diğerleri gi bi bu filozoflar da sessiz geçiştirmişlerdir. Sözünü ettiğimiz iki neden üzerinde bizden önceki lerin araştırmalarının gelip dayandığı nokta bizce bu rasıdır.

5. Bölüm [İncelemenin Devamı, Pitagoraşçılar, Elealilar, Formel Neden] Bu filozofların zamanında, hatta onlardan önce, Pitagorasçılar diye adlandırılanlar, kendilerini mate matiğe veren ilk insanlar olmuşlardı ve onlar matema tiği ilerletmişlerdir. Bu disiplinle çok meşgul oldukları için, matematiğin ilkelerinin bütün varlıkların ilkeleri olduğunu düşünmüşlerdir. Bu ilkeler arasında sayıla rın doğaları gereği ilk ilkeler olmalarından, sayılarla var olan ve varlığa gelen her şey arasında Ateş, Toprak ve Su ile olduğundan daha fazla sayıda benzerlikler gördüklerine inanmalarından (çünkü onlara göre belli bir sayı adaleti, diğer biri ruhu ve aklı, bir diğeri uy gun zamanı ifade etmekteydi ve bütün diğer sayıların her biri ile ilgili olarak da durum buydu), ayrıca sa yılarm müziksel özellik ve oranları ifade ettiklerini gör melerinden, nihayet bütün diğer varlıkların tüm ya pıları itibariyle kendilerine sayılara benzer görünme leri, sayılarm kendilerini ise evrenin ana gerçeklikleri olarak tasarlamalarından ötürü Pitagorasçılar, sayıla rın ilkelerinin bütün varlıkların ilkeleri oldukları ve tüm evrenin uyum ve sayı olduğu düşüncesine ulaşmış lardır. Onlar sayılar ve Armoni ile göksel olaylar, göğün kısımları ve evrenin düzeni arasmda yakalayabildikleri bütün benzerlikleri birleştirip, kendi sistemleri içine sokmakta ve herhangi bir noktada bir boşluk ortaya çıktığında, kuramlarının tam tutarlılığını sağlamak amacıyla ivedi olarak zorunlu eklemelere başvurmak taydılar. Örneğin on sayısı kendilerine mükemmel ve sayıların tüm özelliklerini içeren bir sayı olarak görün düğünden, harekette olan gök cisimlerin sayısının on tane olduğunu söylemektedirler. Ancak görünen gök ci simleri sadece dokuz tane olduğundan, onlar, bir onun cunun yani Karşı-Yer’in varlığını farzetmektedirler. Bütün bu noktaları başka yerde daha ayrıntılı bir biçimde ele aldık. Eğer burada aynı konuya yeniden dö nüyorsak, bu, bu filozoflardan da ilke olarak neyi kabul ettiklerini ve ilkelerinin yukarda saydığımız nedenler içine nasıl girdiğini öğrenmemiz içindir. Şimdi, bu ba kımdan onların da sayıyı, aynı zamanda hem varlıkla rın maddesi, hem de onların değişim ve hallerini mey dana getiren şey olarak düşündükleri anlaşılmaktadır. Onlara göre sayıların unsurları Çift olan ve Tek olan’161

dır. Çift olan Sınırsız, Tek olan sınırlıdır. Bir olan, bu iki öğeden meydana gelir. Çünkü o, aynı zamanda hem çift, hem de tektir. Sayı, Bir olan’dan çıkar ve yukar da denildiği gibi sayılar, evrenin bütününü meydana getirirler. Bu filozoflar arasında bazıları şu iki paralel sütun içinde sıraladıkları ön ilkenin varlığını kabul eder ler: Sınır-Smırsız Tek-Çift Bir-Çok Sağ-Sol Erkek-Dişi

Sükûnette Olan-Harekette Olan Doğru-Eğri Işık-Karanlık İyi-Kötü Kare-Dikdörtgen

Kroton’lu Alkmeon’un öğretisi de —ister o fikir lerini Pitagorasçüardan, isterse Pitagorasçılar ondan almış olsunlar— hemen hemen bunun aynı görünmek tedir. Alkmeon, Pitagoras’m yaşlılığı zamanında parlak dönemini yaşamaktaydı ve ileri sürdüğü öğreti hemen hemen öbürlerininkinin aynıdır. Gerçekten o, insani şeylerin çoğunluğunun çiftler halinde bulunduğunu söylemektedir. Bununla o, Pitagorasçılarmkiler gibi bel li karşıtlıkları değil Beyaz olan-Siyah olan Tatlı olanAcı olan, İyi olan-Kötü olan, Büyük olan-Küçük olan vb., gibi raslantı olarak seçtiği karşıtlıkları kastetmek tedir. Böylece Pitagorasçılar, karşıtlıklarmm sayısı ve yapısı ile ilgili olarak düşüncelerini açık bir biçimde be lirttikleri halde bu filozof, geri kalan karşıtlıklar hak kında belirsiz şeyler söylemiştir. Bu iki okulla ilgili ola rak aklımızda tutabileceğimiz şeylerin tümü, onların, varlıkların ilk ilkeleri olarak karşıtlıkları aldıklarıdır. Ancak bu karşıtlıkların neler ve kaç tane olduklarına ilişkin bilgiyi sadece Pitagorasçüardan öğrenebiliriz. Bu ilkeleri, sözünü ettiğimiz nedenlere indirgemenin nasıl mümkün olacağına gelince, bu filozoflar tarafından açık bir biçimde belirtilmemiş olan da budur. Bunun la birlikte onlar, öğelerini madde kavramı içine soku yor gibidirler. Çünkü onlar, tözün, her şeyin içinde bu lunan kısımlar olarak ele alınan bu unsurlardan mey dana geldiğini ve biçimlendiğini ileri sürmektedirler. Doğadaki öğelerin çokluğunu kabul eden eski filo zofların düşünceleri bu söylediklerimizden yeterli ölçü de ortaya çıkmaktadır. Ancak bu filozoflar arasında,

bunun tersine, Bütün’ün tek bir doğadan ibaret oldu ğunu ileri sürenler de vardır. Ancak bu kuram, ne on ların tümünde aynı mükemmellikte ortaya konulmak tadır, ne de olaylarla uygunluk halindedir. Ne olursa olsun, onların öğretilerinin tartışılması, hiçbir biçimde, bu, nedenlere ilişkin incelememizin çerçevesi içine gi remez. Çünkü onlar, Varlığın bir olduğunu kabul eden bununla birlikte her şeyi madde olarak tasarlanan Bir olan’dan meydana getirtmekten geri kalmayan Doğa Filozofları gibi davranmamaktadırlar. Onların öğretisi bir başka türdendir. Çünkü Doğa Filozoflarının, ilke lerine ek olarak hareketin de varlığını kabul etmeleri ne karşılık —çünkü onlar Bütün’ün oluş içinde oldu ğunu kabul etmektedirler—, sözünü ettiğimiz filozoflar, bunun tersine, Bütün’ün hareketsiz olduğunu ileri sür mektedirler. Bununla birlikte, şu anda yapmakta oldu ğumuz araştırmaya yabancı düşmeyen bir noktayı be lirtelim: Parmenides Bir olan’ı formel, Meiissos ise mad di bir şey gibi tasarlıyor görünmektedirler. Bundan do layı bu Bir olan, birinciye göre sonlu, ikinciye göre son suzdur. Bir olan’m varlığını savunanlar arasında en es kisine, Ksenophanes’e gelince (çünkü Parmenides’in onun öğrencisi olduğu söylenmektedir), o, kesin bir şey söylememiştir ve iki nedenden hiçbirinin doğasını an lamış görünmemektedir. O, bakışını maddi evrenin bü tünü üstünde gezdirerek Bir olan’m Tanrı olduğunu söylemektedir. O halde bu filozofların, onlar arasında da kesin olarak gerçekten çok kaba tasarımlara sahip olan ikisinin, yani Ksenophanes ve Melissos’un, yukar da dediğimiz gibi şu andaki araştırmamızın dışında kal maları gerekir. Buna karşılık Parmenides, çoğu kez da ha büyük bir kavrayışla konuşuyor gibidir. Varlık’m dışında Var-Olmayan’m olmadığından emin olan o, tek bir şeyin, yani Varlık’m kendisinin zorunlu olarak var olduğunu ve başka hiçbir şeyin var olmadığını düşün mektedir (Fizik’te daha açık olarak bu nokta üzerinde durduk). Ancak olaylar karşısında eğilmek ve hem for mel birliği, hem de duyusal çokluğu kabul etmek zo runluluğu ile karşılaşınca, iki nedenin, iki ilkenin var lığını ortaya atmak ihtiyacını hissetmektedir. Bunlar, Sıcak olan’la Soğuk olan’dır veya başka deyişle Ateş ve Toprak’tır ve o, bu iki ilkeden birini yani Sıcak olan’ı Varlık’la, diğerini Yokluk’la birleştirmektedir. Söylediğimiz şeylerden ve kendilerine başvurduğu163

muz filozofların Öğretilerinden çıkardığımız tüm sonuç lar şunlardır: Bir yandan, en eski filozoflar, ilkeyi cisimsel olarak görmektedirler (çünkü Su, Ateş ve ben zeri öğeler, cisimlerdir). Bazılarında bu cisimsel ilke, tektir, diğerlerinde çoktur. Ancak her iki gurup da onu maddi yapıda bir şey olarak ortaya koymaktadırlar. Öte yandan, bazı filozoflar bu nedenin yanında bir diğeri ni, hareketin kendisinden çıktığı nedeni kabul etmek tedirler. Bu diğer neden de bir kısmına göre tek bir şey dir, diğerlerine göre ise çifttir. O halde özel olarak İtalya Okulu ortaya çıkıncaya kadar, yukarda dediğimiz gibi, iki tür nedene başvur maları, bu nedenlerden biri ve hareketin kaynağı olan nedeni bir kısmının tek, diğerlerinin çift olarak orta ya koymaları dışında bu filozoflar, sözünü ettiğimiz il keler üzerinde uzun açıklamalar vermemişlerdir. Pitagorasçılar da bu iki ilkeden aynı yönde söz etmişler, an cak onlara şu iki özel noktayı eklemişlerdir: Önce Pitagorasçılar Sınırlı olan veya Bir olan’la Sınırsız olan’ın Ateş, Toprak veya aynı türden diğer bir öğe gibi baş ka bazı gerçeklikler olduğunu düşünmemekteydiler. On lara göre Sınırsız olan ve Bir olan’ın kendileri, yüklem leri oldukları şeylerin tözüdürler. Bundan dolayı da on lar, sayının her şeyin tözü olduğunu söylemekteydiler. Onların bu noktadaki görüş tarzları budur. İkinci ola rak öz hakkında akıl yürütmeye ve tanımlar vermeye başlayanlar da onlardır. Ancak onlar bu konuda gerek tiğinden de basitleştirici bir biçimde davranmaktaydı lar. Gerçekten onlar v yüzeysel bir tarzda tanımlamada bulunmaktaydılar. Nitekim verilen bir tanımın geçerli olduğu ilk sayıyı, verilen şeyin tanımı olarak kabul et mekteydiler. Bu, ikinin, çiftin hakkında olumlandıgı [tasdik edildiği] ilk sayı olmasından ötürü, çiftle iki nin aynı şey olduğuna inanmaya benzemektedir. Ne var ki hiç kuşkusuz çiftin özü ile ikinin özü aynı değildir. Yoksa Bir olan’ın çok olması gerekir. Ne var ki bu, on ların çıkarmaktan çekinmedikleri bir sonuçtur. O halde eski filozoflar ve onların izleyicileri ile il gili olarak aklımızda tutmamız gereken şeylerin tümü, bunlardır. 6. Bölüm [Platon’cu İdealar Kuramı] Sözünü ettiğimiz filozoflardan sonra en çok Pitagorasçıların kuramı ile uyuşan, ancak İtalya Okulu’nun

30

987 b

5

10

15

20

felsefesinden ayrı olarak kendine özgü nitelikleri de olan Platon’un kuramı ortaya çıktı. Platon, gençliğin den itibaren Kratylos’un dostu olduğundan ve bütün duyusal şeylerin sürekli bir akış içinde olduklarına ve bilimin konusu olamayacaklarına ilişkin Herakleitos’un görüşlerini yakından bildiğinden, daha sonra da bu öğre tiye sadık kaldı. Öte yandan ilgileri hiçbir zaman bü tününde Doğa’ya değil, ahlaksal sorunlara yönelmiş olan Sokrates, bu alanda tümeli aramış ve düşünceyi tanımlar üzerine yoğunlaştıran ilk kişi olmuştu. Pla ton onun bu öğretisini benimsedi. Fakat ilk eğitimi onu, bu tümelin, duyusal şeylerden ayrı bir düzene ait gerçekliklerin içinde bulunması gerektiği düşüncesine götürdü. Gerçekten o, ortak tanımın bireysel duyusal nesnelerin herhangi birinde, hiç olmazsa onların sürekli değişim içinde olanlarında, bulunmasının imkânsız ol duğunu düşünmekteydi. Bu düşüncelerden hareketle Platon, bu tür gerçekliklere İdealar adını verdi. Öte yandan o, duyusal şeylerin İdealardan ayrı olduklarını ve hepsinin adlarını İdealardan aldıklarını söyledi. Çünkü İdealarla aynı adı taşıyan duyusal çokluk, bunlar dan «pay almak» yoluyla var olmaktadır. Bu «pay alma»ya gelince, Platon onun sadece adını değiştirmek teydi. Çünkü Pitagorasçılar varlıkların, sayıların «tak lit edilmesi» yoluyla var olduklarını söylemektedirler. Platon için ise bu «pay alma» yoluyla olmaktadır. De ğişen, sadece sözlüktür. Bununla birlikte bu İdealar dan pay alma veya onların taklit edilmesinin içeriği ne olabilir? Bu, onların araştırmayı ihmal ettikleri bir ko nudur.—Ayrıca Platon, duyusal şeyler ve İdealar dışın da matematiksel şeylerin varlığını kabul etmektedir. Bunlar bir yandan ezeli-ebedi ve hareketsiz olmaları bakımından duyusal nesnelerden, öte yandan İdea’nm kendisinin bireysel ve tekil bir gerçeklik olmasına kar şılık birçok benzer matematiksel nesnenin var olmasın dan dolayı İdealardan ayrılan «aracı» gerçekliklerdir. İdeaların diğer şeylerin nedenleri olmalarından dolayı Platon, onların öğelerinin, bütün varlıkların öğeleri ol duklarını düşündü. Ona göre İdeaların ilkeleri, madde olarak Büyük olan ve Küçük olan, form alarak Bir olan’dır. Çünkü Büyük olan ve Küçük olan’dan hare ketle ve Büyük olan ve Küçük olan’m Bir olan’dan pay almasıyla, İdeal sayılar meydana gelmektedir. Bir olan’m, bir olduğu söylenen bir başka şeyin yüklemi olma165

yıp, bizzat tozun kendisi olduğu konusunda Platon, Pitagorasçılarla görüş birliği içindedir. O, onlarla birlik te sayıların diğer varlıkların tözünün nedenleri olduğu nu da kabul etmektedir. Onun buradaki kişisel katkı sı Pitagorasçılarm Sınırsız olan’ları yerine İkilik’i koy ması ve Sınırsız olan’ı Büyük olan ve Küçük olan’dan meydana getirmesi idi. Ona özgü olan diğer bir nokta, sayıları duyusal nesnelerin dışma yerleştirmesidir. Oy sa Pitagorasçılar sayıların, şeylerin kendileri oldukları nı ileri sürmekte ve öte yandan matematiksel şeyleri İdealaıia duyusal şeyler arasında aracı varlıklar olarak ortaya koymamaktadırlar. Platon’un böylece Pitgorasçılara karşıt olarak Bir olan’ı ve sayıları duyusal dün yadan ayırmasının ve İdeları ortaya atmasının nedeni, mantıksal düzene ilişkin araştırmaları idi (çünkü on dan önce gelenlerin Diyalektik hakkında hiçbir bilgile ri yoktu). Öte yandan Belirsiz İkilik’i ikinci gerçeklik olarak ortaya atmasının nedeni de ilk sayılar dışında ki sayıların, plastik bir maddeden çıkar gibi kolayca on dan çıkabilmeleridir. Ancak gerçeğin kendisi buna ters düşmektedir. Ayrıca bu filozofların görüşü akla uygun da değildir. Gerçekten de onlar birçok şeyi, maddeden meydana getirtmektedirler. Buna karşılık yine onlara göre form, ancak tek bir defa meydana getirebilir. Ne var ki tek bir maddeden ancak tek bir masanın çıka rıldığı açıktır. Oysa formu uygulayan sanatkâr, tek bir varlık olduğu halde, birçok masa meydana getirir. Dişiye göre erkeğin durumu da böyledir. Dişi sadece tek bir birleşme ile döllendiği halde, erkek bir çok di şiyi döller. Ama burada bu ilkelerin birer benzeri kar şısında bulunduğumuz açıktır. O halde Platon, sözünü ettiğimiz noktalarda öğre tisini bu tarzda ortaya koymuştur. Yukardaki düşünce lerden apaçık alarak, onun, iki tür nedenden yarar landığı ortaya çıkmaktadır. Bunlar formel ve maddi nedenlerdir. (Çünkü İdealar bütün diğer şeylerin özle rinin nedenleridir. Bir olan ise, kendi payına İdeaların nedenidir.) Niteliklerin taşıyıcısı tözü ifade eden ve (du yusal şeylere ilgili olarak İdeaların, İdealarla ilgili ola rak da Bir olan’m kendisine yüklendiği) maddeye ge lince, o, İkilik’tir, yani Büyük olan ve Küçük olan’dır. Platon ayrıca bu iki öğenin birine İyi olan’m, diğerine Kötü olan’ın nedenini yerleştirmektedir. Bu, daha ön ce belirttiğimiz gibi önceki döneme ait Empedokles ve

Anaksagoras gibi filozofların savunmaya çalıştığı öğre tidir. 7. Bölüm [İncelenen Sistemlerin Aristoteles’in Dört Nedeni İle İlişkisi]

20

25

30

35 988 b

5

İlkeler ve doğru üzerinde düşünmüş olan filozofla rı kısaca ve özet olarak gözden geçirdik ve bu ilkeler ve doğrudan söz ediş tarzlarını inceledik. Bu inceleme bi ze şu önemli saptamada bulunma imkânını sağladı: İl keyi ve nedeni ele alanlardan hiçbiri bizim kendimizin Fizik’te belirlediğimiz nedenler içine giremeyecek her hangi bir şey söylememişlerdir. Onların tümü, bu ne denlerden birini belli belirsiz sezmiş görünüyorlar. Ger çekten bir kısmı ilkeden —ister onu bir, isterse çok farzetsinler ve yine ister onu cisimsel, isterse cisim-dışı bir şey olarak ortaya koysunlar— bir maddeden söz eder gibi söz etmektedirler. Örneğin Platon’a göre o, Büyük olan ve Küçük olan’dır. İtalya Okulu için o, Belirsiz olan; Empedokles için Ateş, Toprak Su ve Hava; Anak sagoras için sonsuz sayıdaki benzer parçalardır. Böyle ce bütün bu filozoflar, bu tür bir nedeni sezmişlerdir. Nedenin Hava veya Su veya hatta Ateş’ten daha yo ğun, fakat Su’dan daha ince bir unsur olduğunu ileri sürenlerin de durumu böyledir (çünkü bazıları da ilk öğe olarak bunu kabul etmişlerdir). O halde bu filozoflar sadece maddi nedene önem vermişlerdir. Diğer bazıları, örneğin ilke olarak Dost luk ve Nefret’i veya Akıl’ı veya Aşk’ı kabul edenler, ha reketin kendisinden çıktığı ilkeyi buna eklemişlerdir. Ancak özü, yani formel tözü hiç kimse açık olarak ortaya çıkarmamıştır. Ona en çok yaklaşanlar, yine İdeaları savunanlardır. Gerçekten onlar ne İdeaları duyu sal dünyanın maddesi, ne de Bir olan’ı İdealarm maddesi olarak almaktadırlar. İdealar ,onlara göre, hare ketin kendisinden çıktığı kaynak da değildir. (Onlar İdeaların daha ziyade hareketsizliğin ve sükûnetin ne deni olduğunu söylemektedirler.) Onlar, İdeaları diğer varlıkların herbirinin özü, Bir olan’ı ise İdeaların özü olarak ortaya koymaktadırlar. Eylemler, değişmeler ve hareketlerin ereksel nedenine gelince, bizden önce ge lenler, bir anlamda, onun neden olduğunu kabul edi yorlar. Ancak ondan bizim söz ettiğimiz tarzda, yani şeylerin içinde doğal bir neden olarak bulunması an167

10

15

20

lamında söz etmiyorlar. Gerçekten Akıl ya da Dostluk’tan söz edenler, bu nedenleri bir iyi olarak ortaya koy maktadırlar. Ancak onu, varoluşları ve oluşlarında ele alman varlıkların bir ereği olarak ileri sürmemektedir1er. Çünkü onlara göre, bunun tersine, bu sözü edilen ilkeler, varlıkların hareketlerinin nedenleridirler. Aynı şekilde Bir olan’m veya Varlık’m bir iyi olduğunu be lirtenler de onun, tözün nedeni olduğunu söylüyorlar, ama varlıkların Bir olan’dan veya Varlık’tan ötürü var olduğunu veya varlığa geldiğini söylemiyorlar. Böylece onlar bir bakıma İyi olan’m hem neden olduğunu, hem de olmadığını söylemiş oluyorlar. Çünkü onlarda söz konusu olan Kendisinde İyi değildir, ilineksel olarak neden olan iyidir. O halde bütün bu filozofların tanık lıkları, gerek sayıları, gerekse yapılarıyla ilgili olarak nedenler hakkında yaptığımız çözümlemede [analizde] haklı olduğumuzu göstermektedir. Çünkü onlar bir baş ka nedenin varlığına ulaşamamışlardır. İlkeleri araştı rırken onları ya bütün bu bakımlardan veya sadece bunlardan biri bakımından ele almamın gerekli oldu ğu da apaçıktır. Şimdi bu ilkelerle ilgili olarak bu filozofların herbirinin söyledikleri şeylerde ve tavırlarında ortaya çı kabilecek güçlükleri gözden geçirmemiz gerekmektedir. 8. Bölüm [Plüton’dan Önceki Sistemlerin Eleştirisi]

25

30

168

Evrenin bir olduğunu söyleyen ve onun maddesi olarak tek bir doğayı, yani cisimsel olan ve yer kapla yan maddeyi kabul edenler, kuşkusuz bir sürü yanlışa düşmektedirler: Gerçekten onlar cisim-dışı varlıklar da var oldukları halde, sadece cisimsel varlıkları, duyusal cismin öğelerini kabul etmektedirler. Sonra onlar oluşve yokoluşun nedenlerini açıklama ve evrenin maddi bir sistemini kurma çabalarında hareketin ilkesini ortadan kaldırmaktadırlar. Bundan başka onlar hiçbir durum da öz veya formu neden olarak kabul etmemektedirler. Bunun dışında onlar öğelerin, yani Ateş, Su, Toprak ve Hava’nın karşılıklı olarak birbirlerine nasıl dönüştük leri konusu üzerinde düşünmeksizin varlıkların ilkesi olarak Toprak’ın dışında herhangi bir basit cismi kabul etmektedirler. Oysa bu öğeler, birleşme ve ayrılma yo luyla birbirinden doğmaktadırlar. Bu ise, onların bir-

35 989 a 5

10

15

20

25

birlerine göre olan öncelik ve sonralıklarını belirlemede en önemli bir özelliktir. Çünkü bir açıdan, en asli öğe nin, kendisinden hareketle bütün diğer cisimlerin bir leşme yoluyla meydana geldikleri öğe olması ve böyle bir öğenin de bütün cisimler arasında onların en hafifi ve en incesi olması gerekir. Bundan dolayı ilke ola rak Ateş’i kabul edenler, bu görüş tarzını seve seve pay laşacaklardır. Bütün diğer filozoflar da cisimlerin öğesinin özelliğinin böyle olması gerektiğini kabul etmek tedirler. Hiç olmazsa, tek bir öğenin varlığını kabul edenler arasında hiçbiri Toprak’ı öğe olarak almamış tır ve bunun nedeni de hiç kuşkusuz onun kısımları nın kabalığıdır. Diğer öğelerin her biri sırayla oyları toplamıştır. Bazı filozoflara göre öğe, Ateş’tir. Diğerleri için Su, nihayet daha başkaları için Hava’dır. Fakat on lar neden insanların çoğunluğu gibi Toprak’ı da öğe olarak anmamışlardır? Gerçekten genellikle insanlar her şeyin Topraktan olduğu görüşündedirler ve Hesiodos’un kendisi de bütün cisimlerden önce, ilk olarak Toprak’m meydana geldiğini söylemektedir. Demek ki bu inanç bu kadar eski ve popülerdir! Bu açıdan ne Ateş’ten başka bir ilkeyi kabul edenler, ne de ilk öğe nin Hava’dan yoğun, fakat Su’dan ince olduğunu ileri sürenler doğru yolda olabilirler. Ancak öte yandan, eğer oluş sırası bakımından sonra gelen doğa bakımından önce ise ve bileşik, karışık olan, oluş sırası bakımın dan sonra ise, yukarda söylediğimiz şeyin tersi doğru olacaktır. Yani bu durumda Su’yun Hava’dan, Toprak’m Su’dan önce gelmesi gerekecektir. Tek bir nedenin varlığını kabul eden filozoflar hak kında söyleyeceklerimiz bunlardır. Bu aynı gözlemleri miz birden fazla nedenin varlığını kabul edenler için de geçerlidir. Şeylerin maddesi olarak dört cismi kabul eden ve böylece zorunlu olarak bir kısmı yukarda temas ettiklerimizin aynı olan güçlüklere düşen Empedokles de bu filozoflardan biridir. Ancak yalnız onun için ge çerli olan diğer bazı güçlükler de söz konusudur: Çün kü önce, bu cisimlerin birbirlerinden doğduğunu görü yoruz. Bu ise aynı cismin, her zaman Ateş veya Toprak olarak kalmamasını gerektirir (Doğa Hakkmda’ki ki tapçığımızda bu noktayı inceledik). İkincisi, varlıklarm hareketinin nedeni ile ilgili olarak tek neden mi yoksa iki neden mi kabul etmek gerektiği sorunu biz169

30

989 b

5

10

15

170

ce, Empedokles tarafından ne gerektiği gibi hatta ne de onun kendi sistemine tam uygun düşen bir tarzda çözülmüştür. Nihayet genel olarak onun görüşünün paylaşılması durumunda, zorunlu olarak, niteliksel de ğişmenin varlığının feda edilmesi gerekir. Çünkü bu varsayıma göre ne nemli olan, sıcak olandan; ne de sı cak olan nemli olandan gelebilir. Gerçekten de bu durumda, Empedokles’in kendisinin kabul etmeyi reddet tiği bir şeyin, yani karşıtların üzerine geleceği bir öz nenin, Ateş ve Su olacak bir doğanın olması gerekir.— Anaksagoras’a geçelim: Onun iki unsuru kabul ettiği varsayılabilir ve bu varsayım da onun bizzat kendisi nin açıkça izlemediği, ancak eğer gözleri önüne seril miş olsaydı paylaşmasının muhakkak olacağı bir dü şünce dizisi ile en iyi uyuşma durumunda olacaktır. Gerçekten de, başlangıçta her şeyin birbirine karışmış bir halde bulunduğunu ileri sürmek saçmadır. Çünkü bu, bu karışımdan önce gelen bir ayrı bulunma duru munun var olmasını gerektirir. Sonra doğada her şeyin her şeyle rastlantısal olarak birleşmesi mümkün değil dir. Nihayet bu durumda nitelik ye ilineklerin, tözler de ayrı olarak var olabilmeleri gerekir (çünkü birleş mesi mümkün olan şeylerin ayrılması da mümkündür). Bununla birlikte söylemek istediği şeyi açık bir biçim de dile getirerek Anaksagoras’m düşüncesini izlersek, hiç kuşkusuz onun düşüncesi bize daha «çağdaş» görü necektir. Çünkü eğer başlangıçta hiçbir şey diğerinden ayrı değildiyse, bu ilk töze ilişkin herhangi bir doğru ileri sürülemezdi. Şunu demek istiyorum ki, bu durum da o ne beyaz, ne siyah, ne gri ne de bir başka renkteydi. O, zorunlu olarak, renksizdi. Çünkü aksi takdirde onun bu renklerden birine sahip olması gerekirdi. Aynı şekilde ve aynı nedenden ötürü onun ne tadı, ne de bu tür herhangi bir niteliği vardı. Onun ne niteliği, ne niceliği, ne herhangi bir belirlemesi olabilirdi. Çünkü aksi takdirde bu özel formlardan herhangi birinin ona ait olması gerekirdi. Bu ise her şeyin birbiriyle karışmış bir halde bulunmasından ötürü, imkânsızdır. Çünkü bu, herhangi bir özel formun, bu karışımdan daha önce ay rılmış olmasını gerektirirdi. Oysa Anaksagoras’a göre tek, saf ve karışmamış varlık olan Akıl’m dışında her şey birbiriyle karışmış bir durumda bulunmaktaydı. Bundan, onun kabul etmiş olduğu ilkelerin Bir olan

—çünkü basit ve karışmamış olan odur— ve Başka olan olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu Başka olan, her türlü belirlemeden ve herhangi bir formdan pay almadan ön ce Belirsiz olan’a verdiğimiz rolü oynamaktadır. O hal de bu görüş doğruluk ve açıklıktan yoksundur, ama daha sonraki görüşlere benzemeye ve günümüzde tu tulan çözümlere daha fazla yaklaşmaya doğru gitmek tedir. Bütün bu filozofların düşünceleri aslında sadece oluş ve yokoluş ve hareketle ilgilidir. Çünkü onların araştırmaları hemen hemen sadece duyusal tözün il keleri ve nedenlerine yöneliktir. Araştırmalarını bütün varlıkları içine alacak biçimde genişletenler ve bu var lıklar arasında duyu-dışı varlıkları da kabul edenlere gelince, onların bu iki tür varlığı incelemeye çalıştık ları açıktır. Bundan dolayı bizi ilgilendiren konuyla il gili olarak içerdikleri doğru veya yanlışları ortaya çı karmak üzere tercihan onların öğretileri üzerinde dur mamız yerinde olacaktır. Pitagorasçılar diye adlandırılanlar, Doğa Filozoflarınkinden daha soyut ilkeler ve öğelere başvurmak tadırlar. (Bunun nedeni onların ilkeleri duyusal nesne lerden çıkarmamalarıydı. Çünkü astronominin konusu olanlar dışında matematik şeyler, hareketsiz varlıklar sınıfına girerler.) Bununla birlikte onların tüm tartış maları ve araştırmaları, gene de Doğa üzerinedir. Çün kü onlar göğün nasıl meydana geldiğini anlatmakta ve onun çeşitli kısımlarında olup biten şeyleri, onun de ğişimleri ve işlevlerini gözlemlemektedirler. Onlar gö rünüşte, gerçeğin tamamen duyusal olandan ve gök kü resi diye adlandırdığımız şeyin içinde bulunanlardan ibaret olduğu konusunda diğer doğacı filozofların gö rüşlerini paylaşarak, ilkeler ve nedenlerini tümüyle bu inceleme için kullanmaktadırlar. Bununla birlikte yu karda dediğimiz gibi Pitagorasçılarm neden ve ilkeleri, onları kendi sistemleri içinde daha yüce bir gerçeklik düzeni anlayışına yükseltmek için yeterlidir ve bu ne den ve ilkeler, bu gerçeklik düzenine, fizik kuramları na olduklarından daha uygun düşmektedirler. Ancak Sı nır ve Sınırsız, Tek ve Çift olan’dan başka bir ilke ka bul edilmediği zaman, hareket nasıl ortaya çıkabilir? Onlar buna ilişkin bir açıklama vermedikleri gibi hare ket ve değişme olmaksızın oluş ve yokoluşun veya gök171

te hareket eden cisimlerin hareketlerinin nasıl ortaya çıkabileceğini de açıklamamaktadırlar. Dahası var: On ların ilkelerinden yer kaplamanın çıktığını tartışmasak veya bunun kanıtladığını kabul etsek bile, cisimlerin ağırlık ve hafifliğini nasıl açıklayacağız? Onlar kendi varsayımları ve görüşlerine dayanarak sadece matema tiksel cisimlerin değil, onların yanında duyusal cisim lerin de açıklamasını vermek durumundadırlar. Bundan dolayı eğer onlar hiçbir zaman Ateş’ten, Toprak’tan ve bu tür diğer cisimlerden söz etmemişlerse, bunun ne deni, bence, duyusal varlıklar hakkında söyleyecekleri özel hiçbir şeyleri olmamasıdır. Ayrıca eğer evrenin ken disinden meydana geldiği sayının dışında başka hiçbir sayı yoksa, sayının özelleşmiş biçimlerinin ve bizzat kendisinin gerek ta başlangıçtan itibaren, gerekse şim di varlıkların ve maddi evrenin oluşunun nedeni olma sı nasıl tasavvur edilebilir? Gerçekten Pitagorasçılar evrenin belli bir kısmına kanıyı ve uygun zamanı, onun biraz üstüne ve altına haksızlık ve ayrılma veya bir leşmeyi yerleştirmekte ve bunun gerekçesi olarak da bu şeylerden her birinin bir sayı olmasını ve kendilerini meydana getiren özelleşmiş biçimlerinin uzayın farklı bölgelerine uygun düşmelerinden ötürü bu yerlerin herbirinde sayılardan oluşan birçok büyüklüğün daha ön ceden bir arada bulunmasını göstermektedirler. Sözü nü ettiğimiz soyutlamalardan her birini temsil eden bir şey olarak anlamamız gereken bu sayı, [fiziksel] evren de bulunan sayının aynı mıdır? Yoksa ondan ayrı bir sayı mıdır? Platon onun diğer bir sayı olduğunu söyle mektedir. Ancak o da gerek bu varlıkların, gerekse on ların nedenlerinin sayılar olduğunu düşünmektedir. Yalnız Platon, nedenler olarak akılsal sayıları kabul et mekte, diğerleri ise onların duyularla kavranan sayılar olduğunu söylemektedir. 9. Bölüm [Plüton’un Öğretisinin Eleştirisi] Şimdi Pitagorasçıları bir yana bırakalım. Onları bu kadar ele almak yeter! Pitagorasçılardan, nedenler ola rak İdeaları kabul edenlere geçelim. Önce, bizi çevre leyen varlıkların nedenlerini kavramaya çalışırken on lar, bu varlıklarla aynı sayıda başka gerçeklikleri orta-

ya attılar. Bu, bir hesap yapmak isteyen, ancak nesne lerin sayısı çok az olduğu takdirde bunu yapamayaca ğını düşünerek hesabını yapabilmek için onların sayı sını çoğaltan bir adama benzemektedir. Çünkü İdealarm sayısı ile, bu filozofların İdealarına varmak ama cıyla nedenlerini araştırmada kendilerinden hareket ettikleri duyusal varlıkların sayısı birbiriyle karşılaştı rılıra, İdeaların sayısı, duyusal varlıkların sayısına he men hemen eşittir veya ondan daha az değildir. Çünkü burada her şeye aynı adı taşıyan ve ayrı başına var olan bir gerçeklik tekabül etmektedir. Yani gerek asıl anlamında tözlerin, gerekse, ister duyusal, isterse ezeliebedi bir çokluk söz konusu olsun herhangi bir çoklu ğun birliğini içeren diğer şeylerin özlerinin birer İdeası vardır. Sonra, İdeaların varlığını kanıtlarken kullandığı mız diyalektik kanıtların hiçbiri apaçık değildir. Onla rın bazısı zorunlu bir sonuca götürmez; diğerleri ise, bizim kendi görüşümüze göre aslında İdeaları olmayan bazı şeylerin İdeaları olduğunu kanıtlar. Gerçekten bi limlerin varlığından çıkarılan kanıtlara göre, bilimi olan tüm şeylerin İdeaları olması gerekir. Bir çokluğun birğinden çıkarılan kanıta göre ise olumsuzlamaların da İdeaları olacaktır. Nihayet ortadan kalkmış olan bir şeyin de düşüncenin konusu olabileceğini söyleyen ka nıta göre, ortadan kalkabilir şeylerin de birer İdeası olması gerekir. Çünkü bu şeylerin de zihinde bir tasa rımı kalır. Bunlardan daha kesin olan akıl yürütme lerin bile bazısı bizi bağıntıların İdealarmı kabul et meye (oysa biz bağıntıyı bir Kendinde Cins olarak dü şünmeyiz), diğerleri ise Üçüncü Adam kanıtına götü rür. Genel olarak İdeaların varlığına ilişkin diyalektik kanıt, varlığına, İdeaların varlığından daha fazla önem verdiğimiz ilkeleri ortadan kaldırmaktadır. Gerçekten bu kanıttan, ilk olanın Belirsiz İki olan değil, sayı ol duğu, göreli olanın kendi kendisiyle var olandan önce geldiği sonuçları çıkmaktadır. Bunlara, İdealar öğreti sini izleyen bazılarının içine düştüğü bütün diğer ken di kendileriyle çelişkilerini de ekleyebiliriz. Bundan baş ka İdeaların varlığını olumlamak [tasdik etmek] ama cıyla kendisinden hareket ettiğimiz anlayışa göre sade ce tözlerin değil, başka birçok ve tözlerden ayrı şeyin 173

25

30

991 a

5

10

174

de İdeası olması gerekecektir (çünkü sadece tözlerle il gili olarak değil başka şeylerle ilgili olarak değil, baş ka birçok ve tözlerden ayrı şeyinde İdeası olması gere kecektir (çünkü sadece tözlerle ilgili olarak değil, baş ka şeylerle ilgili olarak da düşünce, birdir. Öte yandan sadece tözün değil, başka şeylerin de bilimi vardır; ve buna benzer daha binlerce sonuç ortaya çıkacaktır). Fakat İdealann doğasının kendi zorunlulukları ve on larla ilgili ileri sürülen görüşlerin gerektirdiği şey şu dur ki, eğer İdealar kendilerinden pay alınan şeylerse, bunun kaçınılmaz sonucu olarak sadece tözlerin İdeaları var olabilirler. Çünkü şeyler, İdealardan ilineksel [arızî] olarak pay almazlar. Her şeyin İdeadan, İdeanın kendisinin bir ilinek olarak bir tözün yüklemi olmama sı anlamında ve bu ölçüde pay alması gerekir. İlineksel olarak pay almadan şunu kastediyorum: Örneğin Ken dinde Çift olan’dan pay alan bir varlık, Ezeli-Ebedi olan’dan da pay alır. Ancak bu ilineksel olarak pay al madır. Çünkü Kendinde Çift olan’m ezeli-ebedi olması, onun için bir ilinektir. O halde ancak tözün İdeaları var olacaktır. Ancak duyusal dünyada tözü ifade eden, akılsal dünyada da onu ifade eder. Sonra bir çokluğun birliğinin, bu çokluktan ayrı bir şey olduğu ileri sürülürken ne demek istenmektedir? Eğer İdealarla, onlar dan pay alan varlıklar aynı forma sahipseler, İdealarla bu varlıklar arasında ortak bir şeyin olması gerekir. Gerçekten de, İki olan’ın birliği ve özdeşliği, niçin Kendinde İki olan ile herhangi bir iki olan arasında değil de ortadan kalkabilir iki olanlarla sayısal bakımdan çok, fakat ezeli-edebi matematiksel iki olanlar arasında olacaktır? Eğer bunun tersine onlar aynı forma sahip değillerse, o zaman da ortadan sadece bir isim benzer liği olacaktır. Bu, aralarında ortak hiçbir şeyi göz önü ne almaksızın Kallias ile bir tahta parçasının ikisi ni birden «insan» diye çağırmaya benzeyecektir. Sorulması gereken en önemli soru, İdealann du yusal varlıklara —ister ezeli-ebedi, isterse oluş ve yokoluşa tâbi varlıklar söz konusu olsunlar— ne tür bir yardımda bulunduklarıdır. Gerçekten de onlar, bu var lıkların ne hareketlerinin, ne de değişmelerinin nede nidirler. Onların ne başka varlıkların bilinmesi bakı mından bir faydası vardır (çünkü İdealar bu varlıkla rın tözü değildirler. Yoksa onların içinde olmaları ge-

rekirdi), ne de onların varlıklarının açıklanması bakı mından. Çünkü İdealar kendileri pay alan şeylerin içinde değillerdir. Eğer onların içinde olsalardı, beyazın, beyaz varlığın karışımına girerek ondaki beyazlığın nedeni olması anlamında, onların nedenleri olarak ka bul edilebilirlerdi. Ancak kaynağını Anaksagoras’ta bu lan ve daha sonra Eudeksos ve bazı diğer filozoflarca ele alman bu görüş, kolayca çürütülebilir. Çünkü böy le bir öğretiye kolayca altından kalkılmaz itirazlar yöneltilebilir.—Sonra diğer nesnelerin İdealardan, bu «dan» sözcüğünden genellikle anlaşılan anlamda çık maları da mümkün değildir. İdeaların modeller olduğu ve diğer şeylerin onlardan pay aldığı iddiasına gelince bu, boş sözlerle avunmaktan ve şiirsel benzetmeler yap maktan başka bir şey değildir. Çünkü burada çalışan ve gözlerini İdealara diken nedir? Çünkü bir başka var lığa benzeyen bir varlık var olabilir veya varlığa gele bilir; ama bundan ötürü bu başka varlığa model ola rak bakılması gerekmez. Örneğin gerçekten bir Sokrates var olsun veya olmasın, Sokrates’e benzeyen bir adam dünyaya gelebilir. Hatta hiç kuşkusuz ezeli-ebedi bir Sokrates var olsa bile, bu durum değişmez. Sonra bu anlayışta bir ve aynı varlığın birçok modeli, dolayısı ile birçok İdeası olması gerekir. Örneğin insan için bu, «Hayvan», «İki Ayaklı» ve aynı zamanda «Kendin de İnsan» İdeaları olacaktır. Sonra bu durumda İdealar sadece duyusal varlıkların değil, İdeaların kendilerinin de modelleri olacaktır ve örneğin cins, cins olmak ba kımından cinste içerilmiş bulunan türlerin modeli ola caktır. O halde aynı bir şey hem model, hem de resim olacaktır. Sonra tözün, tözü olduğu şeylerden ayrı var olması imkânsızdır. O halde şeylerin tözleri olan İdealar nasıl onlardan ayrı var olabilirler? Phaidon’da, İdeaların hem varlığın, hem de oluşun nedenleri oldukları söylenmektedir. Ancak İdeaların var olduğu kabul edilse bile, hareket ettirici neden olmak sızın onlardan pay alan varlıklar meydana gelemezler. Fakat bizim İdeası olmadığını söylediğimiz birçok şey, örneğin bir ev ve yüzük varlığa geldiğine göre, bundan, diğer şeylerin de bu sözünü ettiğimiz nesnelerin neden lerine benzer nedenler tarafından var olması veya var lığa gelmesinin mümkün olduğu ortaya çıkar. Sonra eğer İdealar sayılarsa, nasıl nedenler olabi175

lirler? Bu, varlıkların farklı sayılar, örneğin bir sayı nın insan, bir başka sayının Sokrates, bir diğer sayı nın Kallias olmasından ötürü müdür? Bu takdirde ne den dolayı İdeal Sayılar, şeylerin sayılarının nedenleri dirler? Çünkü sayıların bazısının ezeli-ebedi olup diğer lerinin öyle olmamasının fazla bir önemi yoktur. Eğer bu, duyusal varlıkların bir armonide olduğu gibi sayı sal oranlar olmalarından ötürüyse, bu takdirde de hiç olmazsa onların oranları oldukları bir şeyin var olaca ğı açıktır. Eğer bu şey, yani madde, belli bir şeyse, İdeal Sayıların kendilerinin de kendilerinden farklı bir şeyin oranları olacakları apaçıktır. Bununla şunu demek is tiyorum: Eğer Kallias Ateş, Toprak, Su ve Hava’nın sa yısal bir oranı ise, İdeanm da bazı başka niteliği taşı yan tözlerin sayısal bir oranı olması ve ister belli bir İdeal Sayı olsun, ister olmasın, Kendinde İnsan’m da her şeye rağmen asıl anlamında bir sayı değil, bazı un surların sayısal bir oranı olması gerekir. İşte bu neden den ötürü hiçbir İdea bir sayı olamaz.—Sonra birçok sayıdan tek bir sayı meydana gelir. Ama birçok İdeadan tek bir İdea nasıl meydana gelebilir? Sayının, sayıların kendilerinden değil de on binde olduğu gibi sayıda bu lunan birimlerden meydana geldiği mi söylenecek? O zaman bu birimlerin yapısı ne olacaktır? Eğer bu birim ler aynı türden iseler, bundan sayısız saçmalıklar doğa caktır. Onların aynı türden olmadıkları zaman da —is ter bir aynı sayı içinde bulunan birimlerin hiçbirinin diğerinin aynı olmaması, isterse farklı sayılar içinde bulunan birimlerin tümünün, tümü bakımından birbir lerinden farklı olması söz konusu olsun —aynı güçlük ortaya çıkacaktır. Çünkü hiçbir özel belirlenimleri ol madığına göre bu sayılar birbirlerinden ne bakımdan farklı olacaklardır? Bu varsayımlar ne akla yakındır, [ne de birimler hakkında] düşündüğümüz şeye uymak tadır. [Sonra, eğer birimler farklı türden iseler] Arit metiğin konusunu oluşturacak ve bazı filozoflar tara fından «aracı varlıklar» olarak adlandırılan bütün ger çeklikleri meydana getirecek diğer bir tür sayıları ya ratmak zorunlu olacaktır. Ancak bu «aracı varlıklar» nasıl var olabilirler ve onlar hangi ilkelerden çıkabilir ler? Duyusal dünya ile İdealar arasında niçin aracı var lıkların olması gerekir? Sonra bu durumda Belirsiz İki olan’daki birimlerin herbirinin daha önceki bir iki

olan’dan çıkması gerekir. Bu ise imkânsızdır. Son ra, birimlerden meydana gelen İdeal Sayı’nin bir birim olması nasıl açıklanabilir? Dahası var: Eğer birimler kendi aralarında birbirlerinden farklı iseler bu takdir de iki veya dört öğenin varlığını kabul edenler gibi ko nuşmak gerekecektir. Çünkü tüm bu sözü edilen insan lar, «öğeler» ile, ortak bir öğeyi, örneğin genel olarak Cisim’i değil, ister ortak bir cisim var olsun, ister olma sın, Ateş’i veya Su’yu kastetmektedirler. Fakat Platoncular Kendinde Bir’den, Ateş ve Su’yun kendilerinde olduğu gibi birbirinin aynı kısımlardan meydana ge len bir şeymiş gibi söz etmektedirler. Ancak böyle oldu ğu takdirde sayılar, tözler olamazlar. Eğer Kendinde Bir varsa ve eğer o bir ilke ise, Bir olan’ın birden faz la anlamı olması gerekir. Aksi takdirde onun varlığı imkânsızdır. Tözleri ilkelerimize indirgemek istediğimizde, doğ ruları, Kısa olan ve Uzun olan’dan, yani bir tür Küçük olan ve Büyük olan’dan, yüzeyi Geniş olan ve Dar olan’ dan, cismi Yukarı olan ve Aşağı olan’dan meydana ge tiririz. Bununla birlikte yüzey doğruyu veya cisim doğ ru ve yüzeyi nasıl içinde bulundurabilir? Çünkü Geniş Olan ve Dar olan’la Yukarı olan ve Aşağı olan birbir lerinden ayrı türdendirler. Nasıl ki Çok olan’la Az olan’ ın [geometrik] büyüklüklerin ilkelerinden farklı olma larından ötürü sayı, geometrik büyüklüklerin içinde bu lunmazsa, aynı şekilde bu farklı [geometrik] büyük lüklerden mantık bakımından önce gelenlerinin de da ha aşağı dereceden büyüklüklerin içinde bulunamaya cağı açıktır. Aynı şekilde Aşağı olan’ın Geniş olan’ın cinsi içine girdiği söylenemez. Çünkü aksi takdirde cis min, bir tür yüzey olması gerekir. Sonra doğruda bu lunan noktalar neden meydana gelebilir? Platon’un kendisi, geometrik bir tasarım olmamasından ötürü, nokta kavramına karşı çıkmaktaydı. O, noktaya «doğ runun ilkesi» adını vermekteydi. Hatta çoğu kez «bö lünmez doğrular» deyimini kullanmaktaydı. Bununla birlikte bu «bölünmez doğru» ların da bir sınırı olması gerekir. Böylece bölünmez doğrunun var olduğunu or taya koyan kanıt, noktanın da varlığını ortaya koyar. Özetle söylememiz gerekirse; bilgeliğin konusu olayların nedenini araştırmaktır. Ancak biz özellikle bunu bir yana bırakmakta (çünkü değişmenin kendi177

sinden meydana geldiği neden hakkında hiçbir şey söy lememekteyiz) ve duyusal varlıkların tözünü açıklamak üzere başka türden tözlerin varlığını kabul etmekteyiz. Ancak bu sonuncuların nasıl öncekilerin tözleri oldu ğunu açıklamamız gerektiğinde boş sözlerle yetinmek teyiz. Çünkü pay almak, daha önce de dediğimiz gibi, hiçbir anlama gelmemektedir.—Bilimlerin konusunu oluşturan ve her zekâ ve doğanın kendisini göz önün de tutarak eylemde bulunduğu ilkelerden biri olduğu nu söylediğimiz nedene gelince, İdealarm bu nedenle hiçbir ilgisi yoktur. Ne var ki matematik, zamanımız filozoflarında, onu ancak geri kalanlar için işlemek ge rektiğini söylemelerine rağmen, tüm felsefenin yerine geçmiştir. —Sonra, bu filozoflar tarafından töz ve var lıkların maddesi olarak ileri sürülen şey, fazla mate matiksel bir madde olarak ele alınabilir. O, maddenin kendisinden ziyade tözün ve maddenin bir özniteliği ve özel biçimidir. Örneğin Doğa Filozoflarının kendisinden söz ettikleri ve niteliği taşıyan tözün ilk özel biçimleri diye tanımladıkları Seyrek olan ve Yoğun olan’a kar şılık olan Büyük olan ve Küçük olan’m durumu böyle dir. Çünkü bunlar bir tür Fazlalık ve Azlık’tan başka bir şey değildirler. Harekete gelince, bu özel biçimlerin harekette ol dukları kabul edilirse, İdealarm da hareket edecekleri açıktır. Eğer öyle değilseler, hareket nereden çıkmış tır? Burada tüm doğa incelemesi ortadan kalkmakta dır. Var olan her şeyin birliğe indirgenebileceğini kanıt lamak kolay görünmektedir. Ancak ona erişilememek tedir. Çünkü Bir olan’m, çokluğun modeli olduğunu ile ri süren kanıttan çıkan sonuç Platoncularm talep et tikleri her şeyin kendilerine bahsedilmesi durumunda, her şeyin bir olduğu değildir; sadece varlıklardan ayrı bir Kendinde Bir’in var olduğudur. Bu ise ancak tüme lin bir cins olduğu kabul edildiği takdirde kendilerine bahsedilebilir. Ne var ki bazı durumlarda bu imkânsız dır. Sonra, sayılardan sonra gelen kavramların, yani Doğru, Yüzey ve Cisimlerin nasıl var oldukları veya ola bilecekleri açıklanmadığı gibi, onların işlevlerinin neler olduğu da açıklanamaz. Çünkü geometrik büyüklükler ne İdealar olabilirler o (çünkü sayılar değildirler), ne de aracı varlıklar (çünkü aracı varlıklar, ancak mate-

matik şeylerdir). Onlar yokoluşa tâbi varlıklar da ola mazlar. O halde açık olarak onların yeni ve dördüncü bir tür varlıklar olmaları gerekir. Özetle, özellikle şeylerin kendilerinden meydana geldikleri öğeler araştırıldığında, Varlık’m çeşitli anlam larını birbirinden ayırt etmeksizin varlıkların öğelerini araştırmak, insanın kendisini onları bulmamaya mah kûm etmesi demektir. Çünkü etkide bulunmak veya et kiye uğramak veya doğrunun hangi öğelerden meyda na geldiğini bulmak kuşkusuz imkânsızdır. Onların öğe lerini bulmanın mümkün olduğu kabul edilse bile, bu öğeler ancak tözlerin öğeleri olabilirler. Bundan, bütün varlıkların öğelerini aramanın veya onları bulduğunu düşünmenin doğru olmadığı sonucuna varıyorum. Za ten bütün varlıkların öğelerini nasıl öğrenebiliriz? Çünkü burada daha önce gelen hiçbir bilgiye sahip ol mamak gerektiği apaçıktır. Böylece, geometri öğrenme ye başlayan bir insanın, daha önceden, geometriye ya bancı bilgileri olması mümkündür. Ancak o, geometri biliminin tüm konusunu ve öğrenmeye yöneldiği konu ları bilmez. Her türlü bilginin kazanılmasında da du rum budur. O halde ileri sürüldüğü gibi her şeyin bili mi varsa, bu bilime daha önceki herhangi bir bilim ol madan yaklaşılması gerekir. Ancak her bilim dalı, is ter kanıtlama, ister tanımlarla çalışsın, daha önce ge len bir 30 tüm [total] veya kısmî bilgiler bütünü saye sinde elde edilir (çünkü tanımın unsurları daha önce bilinmelerini, hatta kendileriyle içli dışlı olunmasını gerektirirler). Tümevarımla çalışan bilginin de durumu böyledir. Öte yandan, eğer bilim bizde doğuştan olsay dı, haberimiz olmadan bilimlerin en yücesine sahip ol mamız hayret verici olurdu. Nihayet, şeylerin kendile rinden meydana geldikleri en son öğelere nasıl erişile bilir? Onlara erişildiğinden nasıl emin olunabilir? Bu rada yeni bir güçlük ortaya çıkmaktadır. Bazı heceler konusunda olduğu gibi bu noktada da her zaman tar tışma içinde olunabilecektir. Örneğin bazıları ZA hece sinin S’dan, yani A ve A dan meydana geldiğini söyle mektedirler. Diğerleri ise burada bildiğimiz seslerden hiçbirinin değil, ayrı bir seisn söz konusu olduğunu söylemektedir. Nihayet herhangi bir duyu organından yoksun olan bir insan, bu duyu organı tarafından algı lanan nesneleri nasıl bilebilir? Bileşik seslerin sese özgü 179

10

öğelerden meydana gelmesi gibi eğer her şey aynı öğelerden meydana gelmiş olsaydı, durumun bu olması gerekirdi. 10. Bölüm [İlk Kitabın Sonucu: Ancak Dört Neden Vardır’]

15

20

25

Yukarda söylediklerimiz, bizim Fizik’te saydığımız nedenlerin bütün filozofların araştırıyor göründükleri nedenlerin aynı olduklarını ve bu nedenler dışında her hangi bir nedeni anma imkânına sahip olmadığımızı açıkça göstermektedir. Ne var ki bu ilkelere şimdiye ka dar ancak belirsiz bir tarzda işaret edilmiştir. Bir an lamda onların tümünün bizden önce belirtildiği, bir başka anlamda ise onların hiçbirine işaret edilmediği söylenebilir. İlk zamanların felsefesi, henüz genç ve başlangıçlarında bulunduğu için, her şey hakkında an cak yarım yamalak sözler söylemiştir. Böylece Empedokles’in kendisi kemiğin, öğelerinin oranı ile var oldu ğunu kabul etmektedir. Bu ise özden, yani formel töz den başka bir şey değildir. Ancak o zaman onun ya eti ve diğer organik öğelerin her birini aynı tarzda ele al ması ve onlann tümünün birer oran olduğunu söyleme si veya hiçbiri ile ilgili olarak bunu kabul etmemesi gerekirdi. Gerçekten et, kemik ve bu diğer maddelerin her biri, Empedokles’in Ateş, Toprak, Su ve Hava diye ad landırdığı maddeden ötürü değil, bu oran sayesinde var olacaklardır. Eğer kendisine gösterilmiş olsaydı Empedokles mutlaka bu nedenleri kabul ederdi. Fakat biz zat kendisi bunu açık olarak ifade etmemiştir. Bütün bu konular üzerinde yukarda kendi görüş tarzımızı ortaya koyduk. Ancak bu aynı noktalarda or taya çıkabilecek güçlüklere yeniden dönmemiz gerek mektedir. Belki bunun daha sonraki güçlüklerin çözü münde bize faydası olacaktır.

1: Bu çeviri, J. Tricot’nun Fransızca çevirisi (Aristote, le Metaphysique, Tome I, Paris Librairie Philosophigue, J. Vrin, 1970) esas alınarak ya pıldı. Ayrıca, Metafizik’m Almanca çevirisiyle (Aristoteles, Metaphysik, Franz F. Schıvarz, Stuttgart, Philipp Reclam, 1970) Ross’un ünlü Commentary’sz’nrife;î da (Aristotle, Metophlysics, W.D. Ross, Volume I, Oxford, Clarendon Press, 1924) de yararlanıldı. (Ç.N.). 2. Köseli parantez içindekiler bizim eklemelerimizdir (Ç.N.).

180

METAFİZİK II. KİTAP (A)

ARİSTOTELES Çeviren: Ahmet Arslan 1. Bölüm [Felsefe Hakkında Genel Düşünceler] 993 a 30 993 b

5

10

15

112

Doğrunun araştırılması bir anlamda güç, bir başka anlamda kolaydır. Hiç kimsenin tam olarak onu elde edememesi, ancak öte yandan tümüyle de ondan uzak olmaması bunu gösterir. Her filozofun Doğa üzerine söyleyeceği bir şey vardır. Bu şeyin kendisi doğru ile il¬ gili olarak kuşkusuz bir hiçtir veya çok az şeydir. Ancak bütün düşüncelerin toplamı verimli sonuçlar meydana getirir. Bundan dolayı doğru ile ilgili durum, atasözün¬ de söylenen şeye benzer: «Bir kapıya kim (nişan alıp da) isabet ettiremez?». Bu bakımdan göz önüne alınırsa, bu araştırma kolaydır. Ancak bir doğruya bütünüyle sahip olabilmekle birlikte tam hedeflediğimiz noktaya isabet ettirememiz bu girişimin zorluğunu gösterir. Belki de nasıl iki türlü güçlük varsa, bu güçlüğün kaynağı da şeylerde değil, bizim kendimizde bulunmaktadır. Çünkü ruhumuzda bulunan aklımızın tüm şeyler içinde do¬ ğaları gereği en apaçık olanları karşısındaki durumu, yarasanın gözlerinin gün ışığı karşısındaki durumuna benzer. O halde sadece görüşlerini paylaştığımız insan¬ lara değil, daha yüzeysel görüşler ileri sürmüş olan kişi¬ lere de minnettar olmamız gerekir. Çünkü bu sonuncu¬ lar da düşünme yeteneğimizi geliştirmek suretiyle bize yardımda bulunmuşlardır. Eğer Timotheos olmamış olsaydı, birçok melodimiz olmayacaktı. Fakat Phrynis de olmamış olsaydı, Timotheos’ün kendisi olmayacaktı. Doğruya ilişkin görüşler ortaya koymuş olan insanlarla ilgili olarak da durum aynıdır: Biz birçok filozoftan bazı

20

25

30

görüşler edindik. Ama bu filozofların ortaya çıkışlarının nedeni de onlardan başka filozoflar olmuştur. Felsefenin, doğrunun bilimi olarak adlandırılması da doğrudur. Çünkü kuramsal bilginin amacı, doğrudur. Oysa kılgısal bilginin amacı, eylemdir. Çünkü eylem adamları bir şeyin nasıl davrandığını inceledikleri za¬ man dahi, onu öncesiz-sonrasız doğası bakımından ele almazlar; sadece belli bir an ve belli bir amaçla ilgili ola¬ rak ele alırdar. Öte yandan nedeni bilmeksizin doğruyu bilemeyiz ve şeyler arasında bir doğaya en yüksek ölçü¬ de sahip olan şey, her zaman, bütün diğer şeylerin ortak olarak bu doğayı kendisinden aldıkları şeydir: Örneğin Ateş, en mükemmel anlamda sıcak olan şeydir. Çünkü bütün diğer varlıklarda sıcaklığın nedeni odur. Bundan dolayı kendisinden sonra gelen varlıklarda bulunan doğ¬ runun nedeni olan şey, en mükemmel anlamda doğru¬ dur. Bundan da öncesiz-sonrasız varlıkların ilkelerinin zorunlu olarak en doğru ilkeler oldukları ortaya çıkar. Çünkü onlar sadece herhangi bir anda doğru değildir1er. Öte yandan onların varlıklarının nedeni de yoktur; tersine bütün diğer şeylerin varlığının nedeni onlardır. O halde bir şey ne kadar varsa, o kadar doğrudur.

Bölüm ISonsuz Bir Nedenler Dizisinin imkânsızlığı ve Bir İlk 994 a İlkenin Varlığının Zorunluluğu}

5

10

• ’: Sonra bir ilk ilkenin var olduğu ve varlıkların ne¬ denlerinin sonsuz sayıda olmadığı açıktır. Onlar ne di¬ key olarak sonsuz bir dizi oluştururlar, ne de tür bakı¬ mından sonsuz sayıdadırlar. Gerçekten de maddi neden açısından, örneğin, etin Toprak’tan, Toprak’ın Hava’dan, Hava’mn Ateş’ten gel¬ mesi ve bunun böylece sonsuza kadar devam etmesi cin¬ sinden bir şeyin diğerinden, onun da bir başkasından v.b. çıkması ve bunun böylece sonsuza kadar gitmesi mümkün değildir. Hareket ettirici ilke ile ilgili olarak da durum aynıdır. Örneğin İnsan’ı Hava’mn, Hava’yı Gü¬ neş’in, Güneş’i Nefret’in harekete geçirmesi ve bu süre¬ cin böylece bir sonu olmaması söz konusu olamaz. Aynı şekilde ereksel nedenle ilgili olarak da sonsuza gidilemez ve gezmenin sağlık için, sağlıklığm mutluluk için, mutluluğun bir başka şey için olduğu ve böylece her şeyin sonsuza kadar bir başka şey için olduğu söylenemez. Ni¬ hayet özle ilgili olarak da durum budur: Çünkü kendi¬ leri dışında bir son terimle bir ilk terimin bulunduğu 113

15

20

25

30

994 b

5 114

ara terimlerde ilk terim zorunlu olarak bütün diğer ken¬ disinden sonraki terimlerin nedenidir. Çünkü eğer bu üç terimden hangisinin neden olduğunu söylememiz gere kirşe, onun ilk terim olduğunu söyleriz. Çünkü son terim hiçbir şeyin nedeni değildir. O, ara terim de değildir; çünkü o da ancak tek bir terimin nedenidir. Öte yandan bu ara terimin bir veya çok olmasının, sonlu veya son¬ suz sayıda olmasının bir önemi yoktur. Şimdi bu biçim¬ de sonsuz olan dizilerde veya genel olarak sonsuzda, bi¬ ze verilmiş olan terim dışındaki bütün terimler aynı öl¬ çüde orta terimdirler. Bundan çıkan sonuç da şudur ki eğer bir ilk terim olmazsa, kesin olarak neden de olmaz. Fakat Su’yun Ateş’ten, Toprak’m Su’dan çıkacağı ve böylece her zaman için bir başka şeyin varlığa gele¬ ceği bir tarzda sonsuz bir dizi, yani bir ilk ilkenin varlı¬ ğını kabul etmekle birlikte, ondan çıkan şeylerin sonsuz olması da mümkün değildir. Çünkü «bu, bundan çıkar» sözünün iki anlamı vardır. (İsthmia Oyunlarından son¬ ra Olimpiyat Oyunlarının geldiğini söylememizde oldu¬ ğu gibi «dan» sözünün basit olarak «sonra» anlamına geldiği durumu hemencecik bir yana bırakıyoruz). Bu iki anlamdan biri yetişkin insanın çocuktan çıkması, di¬ ğeri ise Hava’nm Su’dan çıkmasıdır. Yetişkin insanın çocuktan meydana geldiğini söylerken, meydana gelmiş olan şeyin meydana gelen şeyden veya tam, gerçekleş¬ miş olan şeyin gerçekleşen şeyden çıktığını söylemek is¬ teriz. Nasıl ki Varlık Me Yokluk arasında Oluş demek olan bir aracı durum mevcutsa, var olanla var olmayan arasında da olan, meydana gelen şey vardır: İnceleme¬ de bulunan, bilgin olandır. Bilgin olanın incelemede bu¬ lunandan çıktığı söylenirken de kastedilen budur. Su’ yun Hava’dan çıkmasına benzer bir tarzda bir şeyin bir başka şeyden çıkışının kastedildiği ikinci anlama gelin¬ ce, burada bu başka şeyin ortadan kalkması gerekir. Bundan dolayı birinci anlamda, geriye dönüş yoktur: Yetişkin insandan çocuk olmaz, çünkü burada olan, olu¬ şun kendisinin bir ürünü değildir. O, oluştan sonra ge¬ len şeydir. Aynı şekilde gündüz, şafaktan çıkar, yani şafaktan sonra gelir. Ama şafak, gündüzden çıkmaz. Diğer oluş türüne gelince, burada tersine olarak, geriye dönüş vardır. Ancak her iki durumda da sonsuza kadar gitmek imkânsızdır. Çünkü birinci anlamdaki oluşta ara terim¬ ler olmalarından ötürü terimlerin zorunlu olarak bir so¬ nu vardır. İkincide ise bir unsurun yokoluşu, diğerinin meydana gelişidir. Bundan ötürü burada da sürekli ola¬ rak bir unsurun diğerine dönüşmesi söz konusudur.

10 15

20

25

30

Ayrıca dizinin ilk unsurunun, öncesiz-sonrasız ol¬ masından ötürü, ortadan kalkması imkânsızdır. Çünkü mademki geriye doğru oluş sonsuz değildir (o halde o, öncesiz-sonrasız bir neden gerektirir). İlk terimin orta¬ dan kalkması yoluyla oluşan meydana geldiği duruma gelince, bu durumda öncesiz-sonrasız bir neden söz ko¬ nusu olamaz. Sonra ereksel neden bir erektir ve o bir başka şeyi elde etmek için istenen bir yapıda değildir; tersine baş¬ ka şeyleri onu elde etmek için isteriz. Bundan dolayı eğer böyle bir en son terim varsa, sonsuza kadar gidiş olamaz. Eğer o yoksa, ereksel neden var olamaz. Sonsuz bir dizinin varlığını ileri sürenler «iyi» kavramının ken¬ disini ortadan kaldırdıklarını farketmemektedirler. Oy¬ sa bir sonuca erişemiyeceğini düşünen hiç kimse bir işe kalkışmaz. Bu takdirde bu tür eylemierin bir anlamı olamaz. Çünkü insan, hiç olmazsa akıl sahibi insan, bir şeye erişmek için bir eylemde bulunur. Bu şey de bir sondur. Çünkü erek, bir sondur. Sonra öz de sonsuza kadar kavramsal bakımdan da¬ ha çok şey içeren bir tanıma indirgenemez. Çünkü böyle bir dizide (şeyin özüne) en yakın olan tanım, daha son¬ ra gelen tanımdan daha gerçek anlamda tanımdır. İmdi ilk terimin olmadığı yerde, onu izleyen terim de yoktur. Sonra böyle bir öğreti her türlü bilimsel bilginin or¬ tadan kalkması demektir. Çünkü tanımın bölünemez unsurlarına erişmeden, hiçbir şey bilinemez. Hatta bu öğretide amiyane bilgi de imkânsız olacaktır. Çünkü bil¬ fiil sonsuz şeyleri nasıl tasarlayabiliriz. Burada durum (geometrik) çizgilerde olduğu gibi değildir. Evet, çizgi sonsuza kadar bölünebilir. Ancak düşünce bu bölme iş¬ lemini durdurmaksızm çizgiyi kavrayamaz. Bundan dolayı biz bu sonsuza kadar bölünebilir çizgiyi kat ederken, bükuvve bölmeleri hesaba katmayız. Ancak maddeyi de hareket halinde olan bir şeye bağlı olarak düşünmek zo¬ runludur. Sonra sonsuz hiçbir şey var olamaz. Aksi takdirde sonsuzluk, sonsuz olmaz. Nihayet nedenlerin tür bakımından sonsuz sayıda oldukları ileri sürüldüğü takdirde yine bilgi imkânsız olur. Çünkü biz ancak nedenleri bildiğimizde bildiğimizi düşünürüz. Oysa sonlu bir zamanda «toplama» yoluy¬ la meydana gelen sonsuz tüketîlemez.

115

3. Bölüm İYönteme İli§kin Düşünceler]

995 a

5

10

15

20

116

Derslerin sonucu dinleyicinin alışkanlıklarına bağ¬ lıdır. Çünkü hepimiz alışık olduğumuz bir dilin kulla¬ nılmasını isteriz. Aksi takdirde şeyler bize aynı şeyler olarak görünmezler. Yabancılık duygusu onları daha güç anlaşılır ve bize daha uzak kılar. Alışkanlığın ne kadar güçlü olduğunu yasalar gös¬ terir. Onlarda masallar ve çocukça şeyler, alışkanlıktan dolayı, bu yasalara ilişkin doğrunun bilgisinden daha büyük bir güce sahiptirler. Şimdi bazı insanlar sadece matematik bir dili kabul ederler. Diğer bazıları sadece örnekler isterler. Başkaları herhangi bir şairin otoritesi¬ ne başvurulmasını ister. Nihayet bazı insanlar herşeyin kesin kanıtlamasını istedikleri halde başka bazıları, is¬ ter akıl yürütme zincirlerini izleme yeteneğine sahip ol¬ mamalarından, isterse gereksiz ayrıntılar içinde kaybolmaktan korktuklarından, bu titizliği aşırı bulurlar. Ger¬ çekten de gereğinden fazla titizlik göstermede böyle bir şey vardır. Bundan dolayı bazı insanlar gerek gündelik hayatta, gerekse felsefi tartışmalarda ona özgür bir in¬ sana yakışmayan bir şey olarak bakarlar. O halde her bilimde hangi taleplerle ortaya çıkmak gerektiğini bil¬ miş olmamız gerekir. Çünkü aynı zamanda hem bir bi¬ limi, hem de bu bilimi elde etme tarzını aramak saçma¬ dır. Kaldı ki bu iki şeyden hiçbiri de kolayca elde edile¬ bilecek bir şey değildir. Özellikle her şeyden matematik kesinlik aramamak gerekir. Matematik kesinlik sadece madde-dışı varlık¬ larda söz konusudur. Bundan dolayı matematik. Doğa felsefesine uygulanamaz. Çünkü Doğa’nm tümü, madde içerir. Bundan dolayı bizim önce Doğa’nm ne olduğunu incelememiz gerekir. Çünkü böylece Doğa felsefesinin neyi ele aldığını (ve şeylerin nedenleri ve ilkelerinin bir mi yoksa birçok bilime mi ait olduğunu) görmüş olaca¬ ğız.

III. KİTAP (B)

Bölüm [Metafiziğin Ana Sorunlarının 25

30

35

995 6 5

10

Sergilenmesi]

Aradığımız bilimle ilgili olarak önce tartışmamız gereken sorunları ele almakla işe başlamamız zorunlu¬ dur. Bununla, bazı filozofların ilkelerle ilgili olarak sa¬ vunmuş oldukları bizimkinden farklı görüşleriyle dik¬ katlerinden kaçmış olabilen herşeyi kastediyorum. Şim¬ di bir soruna çözüm bulmak istendiğinde önce onu her yönüyle derinliğine araştırmak faydalıdır. Çünkü dü¬ şüncenin daha sonra kendisine erişeceği kolaylık, daha önce ortaya konan güçlüklerin çözümünde yatar. Öte yandan neyin söz konusu olduğunu bilmeden de bir so¬ runu çözmek mümkün değildir. Sorunla karşılaşan düşünce, konunun kendisinde bir «düğüm» olduğunu gö¬ rür. Çünkü bir sorunla karşılaşan düşüncenin durumu, zincire vurulmuş bir adamın durumuna benzer. Düşün¬ ce de onun gibi ilerleyemez. Bundan dolayı hem yukar¬ da belirttiğimiz nedenlerden ötürü, hem de daha önce sorunları her yönde incelemeden araştırmaya girişmek, insanın nereye gittiğini bilmeden ilerlemesi, hatta ara¬ dığı şeyi bulup bulmadığını bilmemeye kendisini mahkûm etmesi anlamına geleceğinden, önce bizim sorun¬ ları göz önüne almış olmamız gerekir. Çünkü aksi tak¬ dirde tartışmanın sonu bize açık görünmez. O, ancak daha önce sorunları ortaya koymuş olana açık görünür. Nihayet insan mahkeme önünde karşı görüşleri savu¬ nan insanlar gibi birbirine karşıt bütün kanıtları dinledikten sonra daha doğru bir yargıda bulunma imkânım elde eder. (1) Birinci sorun daha önce Giriş’te üzerinde durduğumuz konularla ilgilidir: Nedenlerin incelenmesi, tek bir bilime mi, yoksa birçok bitlime mi aittir? (2) Bi¬ limimizin sadece tözün ilk ilkelerini mi göz önüne alma¬ sı gerekir, yoksa o bir ve aynı şeyi aynı zamanda hem olumlama, hem de değillemenin mümkün olup olmadı¬ ğı türünden her türlü kanıtlamanın temelinde olan ilkeleri de ele almak zorunda mıdır? (3) Eğer sözü edilen bilim tözle uğraşıyorsa, bütün tözlerle uğraşan tek bir bilim midir, yoksa onlarla uğraşan birçok bilim mi var¬ dır? Eğer birçok bilim varsa, tümü aynı cinsten midir, yoksa onların bazısını bilgeliğin kısımları, diğerlerim ise 117

15

20

25

30

35

996 a

118

farklı bir şey olarak mı göz önüne almamız gerekir? (4) Zorunlu olarak ele almamız gereken konular içine gi¬ ren diğer bir sorun şudur: Acaba sadece duyusal tözlerin varlığım mı kabul etmeliyiz, yoksa onların dışında başka tözler de var mıdır? Acaba bu diğer tözler kendi içlerinde aynı türden midirler, yoksa İdealardan başka İdealar dünyası ile duyusal dünya arasında aracı varlık¬ lar olarak matematiksel şeylerin varlığını farzedenlerin düşündükleri gibi farklı türden midirler? Bütün bu so¬ ruları da incelememiz gerekir. Ayrıca (5) şunu da bil¬ memiz gerekir: İncelememizin konusu sadece tözler mi¬ dir, yoksa o aynı zamanda tözlerin ana niteliklerini de içine almak zorunda mıdır? Sonra Aynılık, Başkalık, Benzerlik, Benzemezlik, Özdeşlik ve Karşıtlık, Öncelik ve Sonrahk ve diyalektikçilerin yalnızca muhtemel ön¬ cüllerden hareketle araştırmalarını yönelttikleri bu tür diğer bütün kavramlarla ilgili başka sorunlar da ortaya çıkacaktır. Bütün bunların incelenmesi hangi bilime aittir? İlerde bu kavramların kendilerinin ana özellik¬ lerinin neler olduğu ve sadece herbirinin doğası değil, aynı zamanda tek bir şeyin daima tek bir karşıtı olup olmadığı da görülecektir. (6) Başka bir soru şudur: Varlıkların ilkeleri ve öğeleri cinsler midir, yoksa her varlıkla ilgili olarak bu varlığın kendilerine bölündüğü içkin kısımlar mıdır? (7) Eğer onlar cinsler iseler bu cinsler bireylere yüklenen en yakın cinsler midir, yoksa en uzak cinsler mi? Örneğin ilke olan ve daha ziyade bi¬ reylerden ayrı varlığının kabul edilmesi gereken şey, «hayvan» mıdır, yoksa «insan» mı? (8) Bir diğer soru özellikle ele alınmalı ve incelenmelidir: Acaba madde¬ nin dışında kendinde neden olan bir şey var mıdır, yok¬ sa yok mudur? Bu şey maddeden ayrı mıdır, yoksa ayrı değil midir? O, sayı bakımından tek midir, çok mudur? Somut bileşik varlığın dışında (maddeye bir şeyin yük¬ lendiği durumda somut bileşik varlıktan söz ederim) bir şey var mıdır, yoksa maddeden ayrı hiçbir şey yok mu¬ dur? Veya nihayet acaba bazı varlıklarla ilgili olarak maddeden ayrı bir şey vardır da başka bazı varlıklarla ilgili olarak mı yoktur? Eğer öyleyse bu varlıklar hangi¬ leridir? (9) Sonra ister formel, ister maddi ilkeler söz konusu olsunlar, ilkeler sayı bakımından mı, yoksa tür bakımından mı sonludurlar? (10) Acaba ortadan kalka¬ bilir varlıklarla yokoluşa tabi olmayan varlıkların ilke¬ leri aynı mıdır, yoksa farklı mıdır? Acaba bu ilkelerin tümü yokoluşa tabi midir, yoksa sadece ortadan kalka-

5

10

15

bilir varlıkların ilkeleri mi yokoluşa tabidir? (11) Bütün bu sorunlar içinde en zorlu olanı ve en büyük bir güçlük göstereni şudur: Bir olan ve Varlık acaba Pythagoras ve Platoncularm iddia ettikleri gibi şeylerin tözünün ken¬ disi midirler, yoksa öyle değiller de örneğin Empedokles için Dostluk’un,: bir diğer filozof için Ateş’in, bir digeri için Su’yun, bir diğeri için de Hava’nm olduğu gibi onlara dayanak ödevi gören bir başka şey mi vardır? (12) Başka bir soru: İlkeler, turneler midir, yoksa birey¬ sel varlıklara benzer şeyler midir? (13) İlkeler bilkuvve midir, yoksa bilfiil mi? Onlar hareketten başka bir bakımdan bilkuvve veya bilfiil midirler? Gerçekten bu so¬ rular da büyük güçlükler çıkarabilirler. (14) Sonra sa¬ yılar, uzunluklar, geometrik şekiller ve noktalar tözler midirler, yoksa tözler değil midirler? Eğer tözler iseler, duyusal varlıklardan ayrı mıdırlar, yoksa bu varlıkların içinde midirler? Bütün bu noktalarda doğruyu keşfetmek güçtür; hatta onu akla uygun ve gerektiği bir biçimde araştır¬ manın kendisi bile kolay değildir.

Bölüm [Birinci, İkinci, Üçüncü, Beşinci ve Dördüncü Sorunlar’] 20

25

30

O halde ilk olarak işaret ettiğimiz sorunu ele alalım: Acaba bütün neden türlerini incelemek bir tek bilime mi, yoksa birçok bilime mi aittir? Kendi aralarında bir¬ birlerine karşıt olmadıklarına göre, ilkelerin bilgisi nasıl tek bir bilime ait olabilir? Varlıkların büyük bir bölü¬ münde bu ilkelerin tümüne rastlanmadığını da buna ek¬ leyeyim: Gerçekten de hareketsiz varlıklarda bir hare¬ ket ilkesinin veya İyi’nin var olabileceğini nasıl düşüne¬ biliriz? Çünkü kendinden ve kendi doğasından ötürü iyi olan herşey, bir erektir ve bu bakımdan o, aynı zamanda bir nedendir (çünkü diğer varlıklar bu iyi olana eriş¬ mek için varlığa gelirler ve vardırlar). Yine öte yandan, çünkü erek, bir eylemin varmak istediği amaçtır ve her eylem de bir hareketle birlikte bulunur. O halde hare¬ ketsiz varlıklarda ne bu hareket ilkesinin, ne de bir ken¬ dinde İyi’nin varlığı kabul edilebilir. Matematikte hiçbir şeyin bu neden türü ile kanıtlanamamasmm, onda «daha iyi» veya «daha kötü»ye dayanan bir kanıtlama¬ nın bulunmamasının da nedeni budur. Tersine hiçbir matematikçi böyle bir nedeni anmaz. Yine bundan dola¬ yı Aristippos gibi bazı Sofistler, matematiği küçümse119

35 998 b

5

10

15

20

25

120

inekteydiler. Çünkü onlar şu görüştedirler ki diğer sa¬ natlarda, hatta dülgerlik ve ayakkabıcılık gibi alışılage¬ len el sanatlarında sürekli olarak neden diye «daha iyi» ye veya «daha kötü»ye başvurulur. Buna karşılık matematik İyi ve Kötü’yü hiç hesaba katmaz. Ancak eğer nedenlerin birçok bilimi ve her farklı il¬ kenin farklı bir bilimi varsa, onlar arasında hangisinin aradığımız bilim olduğunu kabul etmemiz gerekir? Baş¬ ka deyişle bu bilimlerin temsilcileri içinde hangisini söz konusu şey hakkında en mükemmel bilgiye sahip olan kişi diye kabul etmemiz gerekir? Çünkü aynı bir şeyin kendisinde her türlü nedeni toplaması mümkündür: Ör¬ neğin bir evle ilgili olarak hareket ettirici ilke, sanat ve¬ ya mimardır, erek iş, madde toprak ve taşlar, form ise onun tanımıdır. Şimdi hangi bilimin bilgelik adım alma¬ yı hakkettiği sorunuyla ilgili olarak yukarda yaptığımız tartışmaya göre bu nedenlerle uğraşan bilimlerden herbiri aynı hakla onu talep edebilir. Çünkü diğer bilimle¬ rin kendisine hizmetkarları olarak itaat etmelerinin doğru olduğu ana ve hakim bilim olması bakımından bu adı almaya layık olan, ereğin ve İyi’nin bilimi ola¬ caktır. (Çünkü diğer şeyler ancak İyi’ye erişmek için vardırlar.) Öte yandan felsefenin ilk nedenlerin ye en iyi bir biçimde bilinebilir olanm bilimi olarak tanımlan¬ ması bakımından bilgelik olacak şey, formel tözün bili¬ mi olacaktır. Çünkü aynı bir şeyi birçok biçimde bilebi¬ liriz. Ama bir şeyi olduğu şey bakımından bilenin, olmadığı şey bakımından bilenden daha bilge olduğunu söy¬ leriz. Bu birinci tür bilme biçiminin kendisinde de dere¬ celer ayırdederiz: Bir şeyin en mükemmel bilgisi, onun özünün bilgisidir, yoksa niceliğinin veya niteliğinin ve¬ ya doğal etkinlik veya edilgenliğinin bilgisi değildir. Sonra diğer durumlarda da herşeyin, hatta kanıtlaması olan şeylerin bilgisinin ancak şeyin özünü bildiğimizde ortaya çıktığını düşünürüz. Örneğin bir dikdörtgenin eşdeğeri olan bir kare meydana getirmek ne demektir? O, dikdörtgenin kenarları arasındaki ortak oram keş¬ fetmek demektir. Diğer durumlarda da böyledir. Niha¬ yet öte yandan varlıkların meydana gelişi, eylemler ve her türlü değişmeyle ilgili bilgiye ancak hareket ettirici ilkeyi bildiğimizde, yani erekten farklı olan, hatta ona tamamen karşıt olan şeyi bildiğimizde sahip olduğumu¬ za inanırız. O halde bu nedenlerin herbirinin incelenmesi farklı bilimlere ait gibi görünmektedir. (2) Peki kanıtlamanın ilkeleri nedenlerle birlikte tek bir bilimin mi yoksa birçok bilimin mi konusudur? .

.

;

30

35 997 a

5

10

15

20

Bu da tartışmalı bir sorundur. Kanıtlamanın ilkelerin¬ den, herkesin kanıtlamada kendilerine dayandığı ortak kanıları, örneğin «her şeyin zorunlu olarak ya olumlanması, veya değillenmesi gerekir» veya «bir şeyin aynı zamanda hem olması, hem de olmaması imkânsızdır» il¬ kelerini ve bütün bu tür diğer öncülleri anlıyorum. Bu¬ rada sorun, bu ilkelerin biliminin tözün bilimi ile aynı olup olmadığını, eğer ondan farklı, yani onun aynı de¬ ğilse bu iki bilimden hangisini aramakta olduğumuz bi¬ lime özdeş kılmak gerektiğini bilmektir. Şimdi burada tek bir bilimin söz konusu olması akla uygun değildir. Çünkü aksiyomları ele almak neden diğer herhangi bir bilimin değil de geometrinin ayrıcalığı olacaktır? Eğer her bilim aynı ölçüde bu ayrıcalığa sahipse, bununla birlikte onların hepsinin bu ayrıcalığı kullanması kabul edilebilir değilse, bu doğruların bilgisi diğer bilimlerden çok esas itibariyle tözün bilimine ait olamaz. Sonra hangi anlamda bu ilkelerin bir bilimi mevcut olabilir? Çün¬ kü bu ilkelerin herbirini biz doğrudan bir deney aracılı¬ ğıyla kafi derecede bilmekteyiz. Hiç olmazsa diğer bilim¬ ler de iyi bilinen şeyler olarak onları kullanmaktadırlar. Öte yandan eğer bu ilkelerin doğruluğuna ilişkin kanıtlayici bir bilim varsa, o zaman bu ilkelere dayanak ödevi gören bir cinsin varlığını ve içlerinden bazısının aksi¬ yomlar olmasına karşılık (çünkü herşeyin bir kanıtı ol¬ ması imkânsızdır) diğerlerinin ana-nitelikler olduğunu kabul etmek gerekir. Çünkü kanıtlamanın zorunlu ola¬ rak bazı öncüllerden hareket etmesi, belli bir öz üzerine yönelmesi ve bazı özellikleri kanıtlaması gerekir. Bundan da kanıtlanması mümkün olan tüm şeylerin tek bir cinse indirgenebilecekleri sonucu çıkacaktır. Çünkü bü¬ tün kanıtlayıcı bilimler aksiyomlar kullanırlar. Ancak öte yandan aksiyomların biliminin tözün biliminden ay¬ rı olduğu kabul edildiği takdirde onlardan hangisi doğal olarak ana ve ilk bilim olacaktır? Çünkü aksiyomlar en evrensel şeylerdir ve herşeyin ilkeleridirler. Felsefe bili¬ minin alanına ait olmadıkları takdirde onların doğruluk veya yanlışlıklarını ortaya koyma işini hangi bilim üzerine alacaktır? (3) Acaba genel olarak bütün tözlerin tek bir bili¬ mi mi, yoksa birçok bilimi mi vardır? Eğer onların bir¬ den fazla bilimi varsa, bizim bilimimizin konusu hangi tözler olacaktır? Öte yandan bütün tözlerin tek bir bi¬ limi olması da pek akla yakın değildir: Çünkü bu takdirde varlıkların bütün ana-niteliklerinin tek bir kanıt¬ layıcı bilimi olacaktır. Çünkü her kanıtlayıcı bilim, ak121

25

30

35

997 b 5

10

122

siyomlardan hareketle belli bir konunun ana-niteliklerini inceler. O halde, bir ve aynı cinse ait ana-nitelikler aynı aksiyomlardan hareket eden tek bir bilimin konusu olacaklardır. Eğer tüm tözlerin öznesi olan cins tek bir bilimin alanına aitse, öte yandan eğer aksiyomlar da kendi paylarına tek bir bilimin konusu iseler (bu son bilimin ilkiyle aynı bilim almasının veya ondan farklı bir bilim olmasının bir önemi yoktur) tüm ana-nitelikler de tek bir bilimin (ister bu iki bilimin, isterse bu iki bi¬ limden meydana gelen tek bir bilimin) konusu olacak¬ lardır. (5) Sonra bizim bilimimizin sadece tözleri mi kapsadığını, yoksa aynı zamanda tözlerin ilineklerini de mi içine aldığını kendi kendimize sorabiliriz. Bir örnek ve¬ reyim: Eğer cisim bir tözse ve yine eğer çizgi ve yüzeyler de tözlerse, tözlerin incelenmesi ile matematik kanıtla¬ maların konusunu oluşturan her cinse ait özelliklerin incelenmesi bir aynı bilime mi ait olacaktır, yoksa bu ikincisi ayrı bir bilime mi ait olacaktır? Eğer onlar aynı bilime ait olurlarsa, tözün bilimi de kamtlayıcı bir bilim olacaktır. Oysa genellikle özün kanıtlamasının olmadığı kabul edilir. Öte yandan eğer ortada iki farklı bilim var¬ sa, tözün ilineklerini ele alacak bilim hangisi olacaktır? Bu soruya verilecek cevap da en güç cevaplardan biri¬ dir. (4) Sonra acaba sadece duyusal tözlerin varlığını mı kabul etmek gerekir, yoksa bu tözlerin yanında baş¬ ka tözler de var mıdır? Acaba tek bir çeşit töz mü vardır, yoksa birçok çeşit mi? İdealarla matematik bilim¬ lerin konusunu oluşturduklarını düşündükleri aracı Şey¬ lerin varlığını savunanlar bu ikinci görüştedirler. İdeaların hangi anlamda nedenler ve kendinde tözler plduklarını düşündüğümüze bu konuyu ele alan birinci Kitab’ımızda işaret ettik. Bu öğreti birçok türden itirazla¬ ra yol açmaktadır. Ancak duyusal evrende gördüğümüz varlıkların dışında birtakım varlıkların olduğunu, duyu¬ sal varlıkların ortadan kalkabilir olmalarına karşılık kendilerinin öncesiz-sonrasız olmaları dışında bu varlık¬ larla duyusal varlıklar arasında hiçbir fark olmadığını iddia etmekten daha saçma bir şey yoktur. Çünkü başka hiçbir şey eklemeden kendinde İnsan’m, kendinde At’m ve kendinde Sağlık’m var oldukları söylendiğinde yapılan şey, Tanrıların var oldukları, ancak insan biçiminde olduklarını söyleyenleri taklit etmekten başka bir şey değildir. Bu sonuncuların yaptıkları şey, sadece, Tanrı¬ ları ölümsüz insanlar kılmaktan ibaretti. Aynı şekilde

15

20

25

30

35 998 a

Platoncular da İdeaîarını ortaya atarlarken öncesiz-sonrasız duyusal varlıklar ortaya atmaktan başka bir şey yapmamaktadırlar. Sonra İdealar ve duyusal varlıkla¬ rın dışında aracı varlıklar olduğu kabul edilirse bundan sayısız güçlükler ortaya çıkacaktır: Çünkü bu durumda hiç kuşkusuz kendinde Çizgilerle duyusal çizgiler arasında aracı çizgiler olacak ve bu durum diğer her çeşit şeyle ilgili olarak da geçerli olacaktır. Astronomi matematik bilimlerden biri olduğuna göre, bu takdirde, duyusal göğün dışında bir başka Gök, bir başka Güneş, bir başka Ay var olacak, bütün diğer göksel cisimlerin de durumu böyle olacaktır. Ancak insan bütün bunlara nasıl inanabilir? Çünkü böyle bir cismi (yani göğü) ha¬ reketsiz farzedemeyiz. Ancak onun hareketli olması da aynı ölçüde imkânsızdır. Optik’in ele aldığı olaylarla Armoni’nin matematiksel incelemesinin durumu da ay¬ nı olacaktır. Çünkü aynı nedenlerden ötürü bu varlıkla¬ rın da duyusal varlıklardan ayrı olarak var olmaları im¬ kânsızdır. Çünkü aracı duyusal varlıklar olduğu takdir¬ de onlara karşılık olan aracı duyumlar ve hiç kuşkusuz kendinde Hayvan’la ortadan kalkabilir hayvanlar arasmda aracı hayvanlar olacaktır. Sonra bu aracı varlık¬ ların bilimlerinin hangi tür varlıkları kendilerine konu olarak almaları gerektiğini de kendi kendimize sorabili¬ riz. Çünkü Geometri ile Yer ölçümü birbirlerinden sade¬ ce, Yer ölçümünün algıladığımız nesnelere yönelmesine karşılık Geometrinin duyu-üstü varlıkları kendisine ko¬ nu olarak alması bakımından ayrıldıklarına göre, Tıp ve bütün diğer bilimlerle ilgili olarak da aynı şey söz konu¬ su olacaktır. O zaman kendinde Tıp ile duyusal tıp arasmda aracı bir bilimimiz olacaktır. Ama böyle bir şeyi nasıl farzedebiliriz? Aynı şekilde bu durumda duyusal sağlıklı şeylerle kendinde Sağlık arasında aracı sağlıklı şeyler olacaktır. Sonra yer ölçümünün duyusal ve orta¬ dan kalkabilir büyüklükleri ele aldığını ileri sürmek de doğru değildir. Çünkü o zaman bu bilimin bu büyüklük¬ lerin kendileri ile birlikte ortadan kalkması gerekecek¬ tir. Ancak öte yandan astronominin konusu ne duyusal büyüklükler, ne de başımızın üstündeki Gök de olamaz. Gerçekten de duyusal çizgiler geometri bilgininin sözünü ettiği çizgiler olmadığı gibi (çünkü duyular bize ne tanımına uygun düz çizgiyi, ne de eğik çizgiyi verirler; yine duyusal çember teğetle tek bir noktada değil, Protagoras’m geometricileri reddedişinde gösterdiği gibi birçok noktada birleşir), Göğün hareketleri ve yörünge123

5

10

15

ieri de astronominin hesaplarında ele alınanların aynı değildir. Nihayet noktalar da yıldızlarla aynı doğada de¬ ğildirler. İdealarla duyusal dünya arasında aracı diye adlandırılan bu varlıkların varlığını kabul eden, ancak onları duyusal şeylerden ayırmayan ve onların duyusal şeylerin içinde olduğunu söyleyen filozoflar vardır. Böy le bir görüşün doğurduğu bütün imkânsızlıkları ayrın¬ tılı olarak açıklamak, sözü gereğinden fazla uzatmak olacaktır. Bundan ötürü şu düşüncelerle yetinelim: Yal¬ nızca bu aracı varlıkların duyusal nesnelerde olduğunu kabul etmek akla uygun değildir. Hiç kuşkusuz İdealarm kendileri de onlarda olacaktır. Çünkü bu her iki du¬ rumda da aynı nedenler geçerlidir. Sonra bundan iki cismin zorunlu olarak bir aynı yeri işgal ettikleri ve ha¬ rekette bulunan duyusal nesnelerin içinde bulunacakla¬ rına göre bu aracı varlıkların hareketsiz olaraıyaçakları sonucu çıkacaktır. Sonra genel olarak, kendilerini tutup duyusal varlıkların içine yerleştirmek üzere aracı şeyle¬ rin varlığını ortaya atmanın yaran nedir? Bu varsayım¬ da da biraz önceki saçmalıkların aynısı kendini göstere¬ cektir. Böylece yine duyusal Göğün dışında bir Gök ola¬ cak, ancak bu kez bu Gök duyusal Gökten ayrı olmayıp, onunla aynı yerde bulunacaktır. Bu ise bir önceki var¬ sayımdan daha imkânsızdır.

Bölüm [Altıncı ve Yedinci Sorunlar] 20

25

30

124

O halde bütün bu noktalarda doğruya varmada büyük bir güçlük söz konusudur. İlkelerle ilgili olarak da durum aynıdır: Acaba varlıkların ilkeleri ve öğeleri olarak cinsleri mi almak gerekir, yoksa bu daha çok her bireyin kendilerinden meydana geldiği ilk öğelerin mi görevidir? Örneğin kelimenin öğeleri ve ilkelerini bütün kelimelerin kendilerinden meydana geldikleri ilk öğele¬ rinin oluşturduğunu, yoksa onların ortak bir cins olarak alman kelimenin kendisi olmadığını düşünürüz. Geomet¬ ride de öğe olarak, kanıtlamaları diğer önermelerin ka¬ nıtlamalarında — ister bu önermelerin tümünün, ister¬ se çoğunluğunun — içerilmiş bulunan önermeleri anla¬ rız. Aynı şekilde cisimsel varlıklarla ilgili olarak gerek birçok öğenin, gerekse tek bir öğenin varlığını kabul edenlerin tümü, ilkelerden, cisimlerin kendilerinden meydana geldikleri kısımları anlamaktadırlar. Örneğin Empedokles’e göre varlıkların kendilerinden meydana geldikleri ilkeler Ateş, Su ve diğer aracı öğelerdir. Ancak

998 b

10

15

20

25

30

Empedokles bu öğeleri varlıkların cinsleri olarak ortaya atmamaktadır. Sonra yine başka herhangi bir varlığın örneğin bir yatağın doğasını incelemek istediğimizde, onun hangi kısımlardan meydana geldiğini ve bu kısım¬ ların birbirleriyle birleşme tarzını araştırır ve o zaman yatağın doğasını biliriz. İşte bütün bu nedenlerden ötürü cinsler, varlıkların ilkeleri olamazlar. Ancak öte yan¬ dan herşeyi tanımlar sayesinde bildiğimize ve cinsler de tanımların hareket noktalan olduğuna göre cinslerin, zorunlu olarak, tanımlanan varlıkların ilkeleri olmaları gerekir. Aynı şekilde eğer varlıkların bilimini,elde etmek, onların kendilerine göre adlandırıldıktan türlerin bili¬ mini elde etmekle mümkünse, cinsler türlerin ilk ilkele¬ ridir. Sonra varlıkların öğeleri olarak Bir olan veya Varlık’la Büyük olan ve Küçük oian’ı kabul eden bazı filo¬ zoflar, bunları açıkça cinsler olarak ele almaktadırlar. Ne olursa olsun, ilkelerden aynı zamanda iki farklı anlamda söz etmek mümkün değildir. Çünkü tözün tek bir tanımının olması gerekir. İmdi cinslerle yapılan tanım, . kurucu öğelerle yapılan tanımdan farklı olacaktır. (7) Sonra en gerçek anlamda ilkelerin cinsler oldu¬ ğunu kabul etsek bile, bu ilkeler olarak ilk cinsleri mi, yoksa bireylere doğrudan doğruya yüklenen en son türleri mi kabul etmemiz gerekir? Çünkü eğer her zaman daha genel olan daha çok ilke ise en yüksek cinslerin ilkeler olacakları açıktır. Çünkü onlar varlıkların tümü¬ ne yüklenirler. O zaman da kaç tane ilk cins varsa, şeylerin o kadar çok ilkesi olması gerekir. Bunun sonucu da Bir olanla Varlık’m ilke ve tözler olmaları olacaktır. Çünkü varlıkların tümüne en genel olarak yüklenenler, bu kavramlardır. Ancak Bir oian’m veya Varlık’ın, var¬ lıkların bir cinsi olması mümkün değildir. Çünkü zorun¬ lu olarak hem bir cinsin ayrımlarının olması, hem de bu ayrımlardan herbirinin bir olması gerekir. İmdi ne cin¬ sin türlerinin farklı ayrımlarına yüklenmesi, ne de türlerinden ayrı olarak alman cinsin ayrımları hakkında tasdik edilmesi mümkündür. O halde eğer Bir olan ve Varlık birer cins olurlarsa, o zaman hiçbir ayrım ne var, ne de bir olabilir. Eğer Bir olan ve Varlık cins değilseler, o zaman da ilkeler olamazlar. Çünkü yukarda onların ilkeler olduğunu kabul ettik. Sonra (bu kuramda) cin¬ sin, kendilerinde birbirlerini izleyen ayrımlarla birleştiği aracı türlerin tümünün, son türlere varıncaya kadar, cinsler olmaları gerekir. Oysa Platonculära göre gerçek¬ te onlardan sadece bazıları cinstir, diğerleri cins değil¬ dir. Buna (bu takdirde) ayrımların cinslerden daha faz125

35 999 a

5

10

15

20

la ilkeler olacaklarını ekleyelim. Ancak eğer ayrımlar da ilkeler olurlarsa, özellikle ilke olarak en yüksek cinsin kabul edilmesi durumunda, ilkelerin sayısı adeta sonsuz olacaktır. Sonra eğer birliğin daha çok ilke niteliği gös¬ teren şey olduğunu, bölünemez olanm bir olduğunu, her bölünemez şeyin ya nicelik, ya da tür bakımından bölü¬ nemez olduğunu, tür bakımmdan bölünmez olanm diğe¬ rinden önce geldiğini, nihayet cinslerin türlere bölündü¬ ğünü düşünürsek, doğrudan doğruya en son türe yükle¬ nen şeyin daha gerçek anlamda bir olması gerekir. Çün¬ kü «insan» bireysel insanların cinsi değildir. Başka bir kanıt: Öncelik ve sonralığı kabul eden varlıklarda, b varlıklara yüklenen şeyin onların dışında var olma: mümkün değildir. Örneğin iki, sayılar içinde ilk sayı is< özel sayı türleri dışında bir kendinde Sayı var ok*maı Aynı şekilde özel geometrik şekillerin türleri dışında bii kendinde Şekil yoktur. Şimdi eğer bunlarda türlerin dı¬ şında cinsler yoksa, diğer şeylerde bu cinsler haydi haydi yoktur. Çünkü cinsler özellikle sayılar ve geometrik şe¬ killerle ilgili olarak var gibi görünmektedirler. Buna kar¬ şılık bireylerde ne önce, ne de sonra vardır. Sonra daha iyi ve daha kötünün olduğu her yerde daha iyi her za¬ man daha kötüden önce gelir. Bundan, bu durumlarda da cinslerin olamayacağı sonucu ortaya çıkar. Bu düşün¬ celerin ışığında ilkeler görevini cinslerden çok bireyler hakkında tasdik edilen türlere yüklemek daha doğru gibi görünmektedir. Ancak öte yandan bu türlerin ilke¬ ler olduğunu nasıl düşünebiliriz? Bu, açıklanması kolay bir şey değildir. Çünkü neden veya ilkenin, ilkesi olduğu şeylerin dışında var olması ve onlardan ayrılabilmesi gerekir. Ancak bireylerin dışında bu tür bir ilkenin varlı¬ ğını niçin farzetmekteyiz? Bunun nedeni sadece onun bireyler hakkında evrensel ve bir bütün içeren bir şey olarak tasdik edilmesi değil midir? Ancak eğer nedeni¬ miz bu ise, daha genel ve evrensel olanın, daha çok ilke olduğunu farzetmemiz gerekir. Bu takdirde de ilkeler, ilk cinsler olacaklardır.

Bölüm [.Sekizinci, Dokuzuncu, Onuncu ve On Birinci Sorunlar]

25 126

Şimdiye kadar ele aldığımız sorunlarla ilgili bir diğer sorun vardır. Bu sorunlar içinde en zorlu ve incelenmesi en zorunlu olanıdır. Şimdi bu sorundan söz et¬ menin sırası gelmiştir: Eğer bireylerin dışında hiçbir

30

999 b

5

10

15

şey yoksa, bireyler sonsuz sayıda olduklarına göre, bu sonsuz sayıdaki bireylerin bilimini elde etmek nasıl mümkün olabilir? Çünkü bildiğimiz bütün varlıkları bir ve aynı bir şey olmaları ve genel bir niteliğe sahip olma¬ ları bakımından biliriz. Ancak eğer bu zorunluysa, yine eğer (bundan dolayı) bireylerin dışında bir gerçekliğin olması zorunlu ise ister bireylere en yakm, ister en uzak cinsler olsunlar, bireylerin dışında cinslerin olması zo¬ runlu olacaktır. Ama bu imkânsızdır. Çünkü hemen bir yukarda yaptığımız tartışmalar, bunun imkânsız oldu¬ ğunu ortaya koymuştur. Bir başka kanıt: İstenildiği ka¬ dar somut bileşik varlık dışında bir şeyin varlığı kabul edilsin. Maddeye herhangi bir şeyin yüklendiği her se¬ ferinde, bu şeyin bütün varlıkların dışında mı var olması gerekir, yoksa sadece onların bazısının dışında mı? Yoksa onun onların hiçbiri dışında var olmaması mı söz konusudur? O halde bireyler dışında hiçbir şey olmadı¬ ğını kabul edelim: Ancak bu takdirde akılsal hiçbir şey var olmayacak, bütün varlıklar duyusal varlıklar olacak ve eğer duyuma bilim demiyorsak, hiçbir şeyin bilimi olmayacaktır. Bu durumda ne öneesiz-sonrasız, ne hareketsiz bir şey de olmayacaktır. Çünkü bütün duyusal varlıklar yokoluşa tabidirler ve hareketlidirler. Ancak öneesiz-sonrasız bir şey olmadığı takdirde oluşun ken¬ disi mümkün değildir. Çünkü her oluşta, olan bir şeyin ve bu olan şeyin kendisinden olduğu bir şeyin olması ve bu dizinin en son teriminin meydana gelmemiş bir şey olması zorunludur. Çünkü bu dizi, sonsuza gitmez ve var-olmayandan hiçbir şey varlığa gelemez. Sonra oluş ve hareket var olduklarına göre zorunlu olarak onların bir de sonu olması gerekir. Çünkü hiçbir hareket sonsuz değildir. Her hareketin bir sonu vardır ve gerçekleşme¬ me imkanına sahip olmayan bir şeyin var olması müm¬ kün değildir. Gerçekleşmiş bir şeyin ise gerçekleşip ger¬ çekleşmez var olması zorunludur. Sonra varlığa gelme¬ miş olmasından ötürü maddeye (somut bileşik varlık¬ tan) «ayrı» bir varlık yüklediğimize göre, aynı neden¬ den ötürü maddenin belli bir anda olduğu şey demek olan formel tözün de (somut bileşik varlıktan) «ayrı» varlığını kabul etmemiz gerekir. Çünkü eğer ne form, ne de maddenin var olmadığı ileri sürülürse, hiçbir şey var olmayacaktır. Bu imkansız olduğuna göre, zorunlu olarak, somut bileşik varlığın dışında bir §ey vardır. Bu, biçim ve formdur. Şimdi bunun tersine formun bileşik varlığın dışın¬ da varlığını farzedelim: Bu takdirde güçlük hangi var127

20

25

30

1000 a

5

128

lıklarla ilgili olarak bu «ayrı» varlığı kabul edip hangi¬ leri ile ilgili olarak onu kabul etmeyeceğimiz konusunda ortaya çıkacaktır. Gerçekten tüm varlıklar ile ilgili ola¬ rak onu kabul edemiyeceğimiz açıktır. Çünkü bireysel evlerin dışında, onlardan «ayrı» bir ev olduğunu söyle¬ yemeyiz. Bir başka güçlük: Bütün bireylerin, örneğin in¬ sanların formel tözü bir mi olacaktır? Ama bu saçmadır. Çünkü formel tözleri bir olan herşey, birdir. Peki onların formel tözü birçok ve farklı mı olacaktır? Ama bu daha da saçmadır. Sonra madde nasıl bireysel şeylerden herbiri olmaktadır ve somut bileşik varlık nasıl aynı za¬ manda kendisini meydana getiren bu iki şeydir. (9) İlkelerle ilgili olarak ortaya çıkabilecek bir başka güçlük şudur: Eğer ilkeler sadece tür bakımından bir iseler, kendinde Bir ve kendinde Varlık da içinde olmak üzere hiçbir şey sayı bakımından bir olamaz. Eğer bir varlıklar bütününün ortak olarak paylaştıkları herhangi bir birlik yoksa, bilgi nasıl mümkün olacaktır? Ancak öte yandan ilkelerin sayı bakımından bir oldukları ka¬ bul edilirse, yani eğer onlardan herbiri biricikse ve du¬ yusal şeylerin ilkelerinde olduğu gibi başka durumlarda başka değilseler (örneğin tür bakımından bir başkası ile aynı olan ve yine tür bakımından bir başkasımnkilerle aynı olan öğelere sahip bulunan herhangi bir heceyi göz önüne alalım. Tür bakımından diyorum, çünkü sayı ba¬ kımından bu öğeler de farklıdırlar), evet, demek ki eğer durum böyle değilse, tersine eğer varlıkların ilkeleri sa¬ yı bakımından bir iseler, o zaman da öğelerin dışında hiçbir şey var olmayacaktır. Çünkü «sayı bakımından bir» demekle «birey» demek arasında hiçbir fark yoktur. Çünkü bizim birey diye adlandırdığımız, sayı bakı¬ mından bir olan, tümel diye adlandırdığımız da bütün bireylere yüklenen şeyden başka bir şey değildir. O hal¬ de burada durum telaffuz edilen sesin öğelerinin sanki sayı bakımından sınırlı olmalarına benzer olacaktır. Bu (sesin öğelerinin ,sayı bakımından sınırlı olduğu) varsa¬ yımında, yazabileceğimiz harflerin toplamı, bu öğelerin toplamını aşamaz. Çünkü onların ne bir defa, ne de da¬ ha fazla tekrarlanmamaları gerekir. (10) Daha az güç olmayan ve gerek çağdaş, gerek¬ se eski filozoflar tarafından bir yana bırakılmış olan bir sorun da ortadan kalkabilir varlıkların ilkeleriyle öncesiz-sonrasız varlıkların ilkelerinin aynı ilkeler mi olduk¬ ları, yoksa farklı ilkelerin mi söz konusu olduğunu bil¬ mekle ilgilidir. Eğer onlar aynı ükelerse bazı varlıkların ortadan kalkabilir olup, diğerlerinin öyle olmaması na-

10

15

20

25

30

1000 b

sil ve hangi nedenle açıklanabilir? Hesiodos’un çağdaş¬ ları ve bütün teologlar, gerçekte, sadece kendi inançla¬ rına uygun düşen şeylerle ilgilenmişler, bizi pek düşün¬ memişlerdir. Çünkü onlar ilkeler olarak Tanrıları ve tanrısal kaynaklı varlıkları göz önüne aldıklarından nektar ve ambrosia ile beslenmeyen varlıkların ölümlü olduğunu söylemektedirler. Bu hiç kuşkusuz anlamı sa¬ dece kendileri için anlaşılır olan birtakım sözcükler kul¬ lanmaktan başka bir şey değildir. Bu nedenlerin uygulamasının kendisi ile ilgili söyledikleri şeyler ise Dizi aş¬ maktadır: Çünkü eğer ölümsüz Tanrılar sadece zevk için bunları yiyip içiyorlarsa, bu takdirde ambrosia ile nektar hiçbir şekilde onların varlıklarının nedeni değil¬ dirler. Eğer varlıklarını devam ettirmek için onları alı¬ yorlarsa, o zaman da yiyecek ve içeceğe ihtiyaçları oldu¬ ğuna göre onlar nasıl ölümsüz olabilirler? Ancak masal biçiminde söylenen şeyler kendilerini ciddi bir inceleme¬ ye tabi tutma zahmetine değmezler. Biz daha ziyade kanıtlamalar yoluyla akıl yürütenlere danışalım ve on¬ lara aynı ilkelerden çıkan bazı varlıkların öncesiz-sonrasız bir doğaya sahip olmalarına karşılık diğerlerinin ortadan kalkabilir olmalarının nasıl mümkün olduğunu soralım. Ancak bu filozofların bunun nedenini belirtme¬ meleri, öte yandan böyle bir durumun akla aykırı olma¬ sı açıkça bu iki tür varlığın ne ilkeleri, ne de nedenleri¬ nin aynı olamıyacağım göstermektedir. Bütün filozof¬ lar içinde en tutarlı düşüncelere sahip biri olarak ele alınabilecek Empedokles’i göz önüne alalım: O da aynı yanlışı yapmaktadır. Çünkü o yoklusun nedeni olarak bir ilkeyi, Nefret’i kabul etmektedir. Ancak öte yandan onun Bir olan’m dışındaki bütün varlıkları bu ilkeden çıkartmaktan geri kalmadığı görülmektedir. Çünkü on¬ da Tanrı’nm dışındaki bütün varlıklar Nefret’teu çık¬ maktadırlar. İşte bu konudaki kendi sözleri: Olmuş olan, olan ve olacak olan herşey Nefret [ve Dostluk’tan meydana gelir. Ağaçlar, erkekler ve kadınlar, Vahşi hayvanlar, kuşlar ve suyla beslenen [balıklar Hatta uzun ömürlü Tanrılar. Hatta bu mısraları göz önüne almasak bile bu an¬ layış açıkça kendini göstermektedir. Çünkü eğer şey¬ lerde Nefret var olmamış olsaydı, Empedokles’in dediği gibi her şey bir olurdu. Çünkü şeyler bir araya gelir gel¬ mez 129

5

10

15

20

25

130

Nefret ortaya çıktı. Empedokles’in düşüncesine göre en yüksek ölçüde mutlu olmasına rağmen Tanrı’nm diğer varlıklardan daha az bilge olmasının nedeni de budur. Gerçekten kendisinde Nefret bulunmadığı için Tanrı bütün öğeleri bilmez. Çünkü benzer, benzerle bilinir. Çünkü Empedokles’e göre: Biz toprağı toprak, suyu suyla tanrısal eteri eter, yakıcı ateşi ateşte, Sevgiyi sevgi, nefreti korkunç nefretle görürüz. Hareket noktamıza dönersek, bu öğretide, hiç olmazsa, Nefret’in varlıktan ziyade yokoluşun nedeni ol¬ madığı açıktır. Aynı şekilde Dostluk da özel olarak var¬ lığın nedeni değildir. Çünkü o bütün varlıkları Bir olan’ da biraraya toplayarak bütün geri kalanları ortadan kaldırmaktadır. Aynı şekilde Empedokles bu değişme ile ilgili bir neden de kabul etmemektedir. O, şeylerin doğa¬ sının böyle olduğunu söylemektedir: Ancak Nefret sonunda güçlendiğinde, Ve sağlam antlaşmanın sırasıyla Dostluk ve [Nefret için saptadığı Zamanın tamamlanmış olmasından ötürü [egemen olmaya yöneldiğinde. Bu, değişmenin zorunlu olduğunu söylemektir. An¬ cak Empedokles asla bu zorunluluğun nedenini göster¬ memektedir. Bununla birlikte onun hiç olmazsa varlık¬ ların bazısını ölümlü, diğerlerini ölümsüz kılma anla¬ mında sözünü ettiğimiz çelişkiden kaçınmasını bilmiş olan tek kişi olduğunu kabul etmemiz gerekir: Ona göre öğelerin dışındaki herşey yokoiuşa tabidir. Ancak bu¬ rada karşımıza çıkan sorun şudur: Hepsi aynı ilkeler¬ den çıktıklarına göre bazı varlıkların yokoiuşa tabi olup diğerlerinin öyle olmamasının nedeni nedir? Böylece bu sözlerimiz ilkelerin, aynı ilkeler oiamıyacakiarmı ortaya koymak için yeterli olacaktır. Ancak ilkelerin farklı olmaları durumunda da bir sorun orta¬ ya çıkar: Bu ilkelerin kendileri de öncesiz-sonrasız im, yoksa ortadan kalkabilir mi olacaklardır? Ortadan kal¬ kabilir şeyler olmaları durumunda onların zorunlu olarak bazı öğelerden çıkmaları gerekeceği açıktır. Çünkü ortadan kalkan her şey, öğelerine geri dönmek suretiyle ortadan kalkar. O zaman, bu ilkelerden önce gelen baş¬ ka ilkelerin var olacağı ortaya çıkar. Bu ise, ister bir yerde durulsun, ister sonsuza kadar gidilsin, imkansız-

30

1001 a

5

10

15

ı 20

dır. Sonra ilkeleri ortadan kalkmış olan şeyler nasıl var olabilirler? O halde bunun tersine ortadan kalkabilir şeylerin ilkelerinin öncesiz-sonrasız oldukları mı söyle¬ necek? O zaman da bazı öncesiz-sonrasız ilkelerden çı¬ kan varlıkların ölümsüz olmalarına karşılık diğ^r bazı öncesiz-sonrasız ilkelerden çıkan varlıkların ortadan kalkabilir olmalarının nedeni ne olacaktır? Bu, akla uy¬ gun bir şey değildir; ya düpedüz imkansız, veya tuhaf bir tarzda açıklamadan yoksun bir şeydir. Nihayet şim¬ diye kadar hiçbir filozof, farklı ilkelerin var olduğu gö¬ rüşünü kabul ettirmeye kalkmamıştır. Tersine onların tümü bütün varlıkların ilkelerinin aynı ilkeler olduğu¬ nu kabul etmektedirler. Ancak yine onların bu ortaya koyduğumuz sorunu önemsiz bir şey olarak görüp üstünkörü geçtikleri de bir gerçektir. (11) Bütün bu sorunlar içinde en güç ve doğrunun bilgisine erişmede çözülmesi en zorundu olanı, nihayet, Varlık ve Bir olan’m şeylerin tözü olup olmadıklarını bilme sorunudur. Başka deyişle acaba onlardan herbiri Varlık ve Bir olan’m kendisinden mi ibarettirler, yoksa Varlık ve Bir olan’a dayanak ödevi gören ve doğasını araştırmamız gereken bir başka gerçeklik var mıdır? Bazı filozoflar Varlık ve Bir olan’m doğasını birinci, di¬ ğerleri ise ikinci biçimde tasarlamaktadırlar. Gerçekten de Platon ve Pythagorasçılara göre Varlık ve Bir olan, başka herhangi bir şey değildirler: Onların tözü Varlık ve Bir olan’m kendileri olduğundan, doğaları da Varlık ve Bir olan’m kendileridir. Buna karşılık Doğa filozofla¬ rı diğer görüştedirler: Örneğin Empedokles ilkesini daha alışık olduğumuz bir kavrama indirgeme düşüncesin¬ dedir. O, Bir olan’m ne olduğunu söylemektedir. Çünkü sözlerinden Bir olan’m Dostluk olduğu sonucu çıkıyor gibidir. Hiç olmazsa Dostluk, bütün varlıkların birliği¬ nin nedenidir. Diğer bazı Doğa Filozofları Bir olan’m ve Varlık’m Ateş, başka bazıları Hava olduğunu ve varlık¬ ların bu öğelerden oluştuğu ve meydana geldiğini ileri sürmektedirler. Aynı görüş öğelerin çokluğunu kabul edenler tarafından da savunulmaktadır. Çünkü onlar da kaç tane ilkenin varlığını kabul ediyorlarsa, zorunlu olarak, o kadar Varlık ve Bir olan’ı kabul etmek duru¬ mundadırlar. Eğer Bir olan’m ve Varlık’ın bir töz oldu¬ ğu kabul edilmek istenmezse, bundan diğer tümellerin de hiçbirinin bir töz olmadığı sonucu ortaya çıkar. Çün¬ kü Bir olan ve Varlık, en tümel şeylerdir. Eğer ne ken¬ dinde Bir olan, ne de kendinde Varlık yoksa, bireysel diye adlandırılan varlıkların dışında başka bir varlığın 131

25

30

1001 b

5

10

15

132

nasıl var olabileceği kavramlamaz. Sonra eğer Bir plan, bir töz değilse, sayının Kendisinin varlıklardan ayrı bir gerçeklik olarak var olarmyaeağı açıktır. Çünkü sayı bi¬ rimlerden meydana gelir. Birimler ise belli bir tür Bir’ lerdir. Ancak öte yandan eğer bir kendinde Bir olan ve kendinde Varlık varsa, onların tözünün Bir olan ve varlık olması zorunludur. Çünkü Bir olan ve Varlık’m kendilerinden başka, var olan veya bir olan herşeye yüklenebilecek herhangi bir şey yoktur. Ne var ki eğer bir kendinde Varlıkla kendinde Bir olan’ın var oldukları kabul edildiği takdirde de Varlık ve Bir ‘olan’ in dışında başka herhangi bir şeyin nasıl var olabileceği, yani varlıkların nasıl çok olabileceğini anlama güçlüğü ortaya çıkar. Çünkü varlıktan başka bir şey olan şey, yoktur. O halde bunun kaçınılmaz sonucu Parmenides’ in ileri sürdüğü şey, yani bütün varlıkların bir olduğu ve bu Bir olan’ın Varlık olduğu olacaktır. Bu iki tez de güçlükler ortaya çıkarmaktadır. Çünkü ister Bir olan bir töz olmasın, isterse bir kendinde Bir olan var olsun, sayının bir töz olması imkânsızdır. Kendinde Bir olan’ın bir töz olmadığı durumda neden dolayı sayının bir töz olamıyacağmı yukarda gördük. Kendinde Bir olan’ın bir töz olması durumunda ise güçlük, yukarda Varlıkla ilgi¬ li olarak ortaya koyduğumuz güçlüğün aynı olacaktır. Çünkü kendinde Bir olan’ın dışında bir başka bir nasıl var olabilir? Onun zorunlu olarak bir-olmayan olması gerekir. Ancak bütün varlıklar ya birdirler veya herbirî bir olan birçok varlıktan meydana gelirler. Bir başka güçlük: Eğer kendinde Bir olan bölünemezse, Zenon’un görüşü uyarınca, hiçbir şey olamaz. Çünkü Zenon bir başkasına eklendiği veya ondan çıkarıldığında bu şeyi daha büyük veya daha küçük kılmayan bir şeyin var ol¬ madığını ileri sürmektedir. Çünkü ona göre gerçek olan bir şeyin, bir büyüklüğü olması gerekir. Öte yandan eğer varlık bir büyüklükse, cisimseldir. Çünkü cisimsel olan, bütün boyutlarda varlığa sahiptir. Buna karşılık mate¬ matiğin nesneleri belli bir biçimde eklendiklerinde, ek¬ lendikleri şeyi daha büyük kılarlar, başka bir biçimde eklendiklerinde ise hiçbir değişiklik meydana getirmez¬ ler. Yüzey ve çizgi, böyledirler. Nokta ve birime gelince, onların eklenmesi hiçbir değişiklik meydana getirmez. (O halde nokta ve birim, varlıkların ilkeleri olamazlar). Ancak bu görüş, kesinlikle yanlış bir görüştür. Çünkü bölünemiyen bir şey, var olabilir. Bu, bu zemin üzerinde bile Zenon’a şöyle cevap vermenin kolay olduğunu gös¬ terir: Bölünemez olan bir başkasına eklendiğinde onun

20

25

büyüklüğünü arttırmaz; ancak sayıyı arttırır. (Ancak Zenon’un kötü akıl yürütmesine rağmen burada sorun varlığını korumaktadır) : Böyle bir Bir olan’dan veya birden fazla Bir olan’dan bir büyüklük nasıl meydana getirilebilir? Çünkü bu çizginin, noktalardan meydana geldiğim söylemek anlamına gelecektir. Bazı filozofları izleyerek sayının kendinde Bir olan’la Bir olan’dan baş¬ ka bir ilkeden hareketle meydana geldiği ileri sürülse bile, bu Bir-olmayan her zaman aynı şey, yani Eşitsizlik olduğuna, göre, meydana gelen şeyin nasıl ve niçin bazan bir sayı, bazan ise bir büyüklük olduğu araştırılma¬ sı gereken bir sorun olarak kalmakta devam edecektir. Çünkü büyüklüklerin nasıl olup da Bir olan’la Eşitsizîikten veya herhangi bir sayı ile Eşitsizlikten meydana gelebileceği kavranılamamaktadır.

Bölüm Dördüncü Sorun]

30

1002 a

5 ’

10

Öncekilerle ilgili bir güçlük şudur: Sayılar, geometrik cisimler, yüzeyler ve noktalar tözler midirler, yoksa tözler değil midirler? Eğer tözler değilseler, var¬ lığın ve varlıkların tözlerinin ne olduğu asla anlaşıla¬ maz. Çünkü belirlenimler, hareketler, bağıntılar, du¬ rumlar ve oranlar, herhangi bir şeyin tözünü ifade eden şeyler olarak görünmemektedirler. Çünkü onlar, belli bir özneye yüklenen şeylerdir ve hiçbiri bireysel bir töz de¬ ğildir. Bileşik cisimlerin kendinlerinden meydana gel¬ dikleri Su, Toprak, Hava ve Ateş gibi en gerçek anlam¬ da birer töz olma karakteri gösteriyor gibi görünen şey¬ lere gelince, onların sıcaklık, soğukluk ve bunlarla aynı türden diğer özellikleri basit duygulanımlardan (affec¬ tion) ibaret olup, tözler değildirler. Gerçek bir varlık ve bir töz olarak var olan, bu özel belirlenimlerin taşıyıcısı olan cisimdir. Ancak öte yandan hiç kuşkusuz cisim yü¬ zeyden, yüzey çizgiden ve çizgi de birim ve noktadan da¬ ha az tözdürler. Çünkü cismi, bu büyüklükler belirler. Bu büyüklükler cisim olmaksızın yar olabilirler, ama cisim onlar olmaksızın var olamaz. İşte (filozofların çoğu, bu arada en eskileri, töz ve Varlık’ın cisim olduğuna, diğer şeylerin yalnızca cisimlerin duygulanımları olduğuna, bundan dolayı cisimlerin ilkelerinin aynı zamanda var¬ lıkların ilkeleri olduklarına inandıkları halde) daha ya¬ kın zamanlarda ortaya çıkan ve kendilerinden önce ge¬ lenlerden daha bilge olarak tanınan filozofların varlık larm ilkelerinin sayılar olduğu görüşünü ileri sürmeleri133

15

20

25

30

1002 b

5

134

nin nedeni budur. O halde yukarda söylediğimiz gibi eğer yüzeyler, çizgiler ve noktalar tözler değilseier, hiçbir töz veya hiçbir varlık, var değildir. Çünkü bu varlıkların arazları da hiç kuşkusuz varlıklar olarak adlandırılma¬ ya layık değillerdir. Ancak eğer çizgiler ve cisimlerin noktalanmn, cisimlerden daha fazla töz oldukları görüşünü kabul ettiğimiz takdirde bu şeylerin hangi cisimlere ait olabileceklerini kavrayanlayız (çünkü onların duyusal cisimlerde bulunmaları imkansızdır). O halde bu durum¬ da hiçbir töz var olmayacaktır. Sonra çizgi, yüzey ve noktaların, çizginin cismin genişliği, yüzeyin derinliği, noktanın uzunluğu bakımından bölünmesinden ortaya çıkan şeylerden ibaret oldukları açıktır. Sonra ya cisim¬ de herhangi bir şekil aynı ölçüde vardır veya hiçbir şekil onda yoktur. Bundan dolayı örneğin eğer Hermes taşta değilse, kübün yarısı da belli bir şey olarak kübte değildir. O halde yüzey de onda değildir. Çünkü eğer on¬ da herhangi bir yüzey bulunsaydı, kübün yarısını sınır¬ landıran yüzey de onda olurdu. Çizgi, nokta ve birimle ilgili olarak da bu aynı akıl yürütme geçerlidir Bundan çıkan sonuç şudur ki eğer, bir yandan, cisim en fazla tözse, ancak, öte yandan, yüzey, çizgi ve nokta cisimden daha da fazla tözlerse, bununla birlikte (görüldüğü gibi) ne yüzeyler, ne de çizgi ve noktaların kendileri aslında tözler değilseier, ne varlığın, ne de varlıkların tözünün ne olduğu kavramlamaz. Bu görüş, bu güçlükler dışında oluş ve yokoluşla ilgili sayısız akla aykırı başka so¬ nuçlar da ortaya çıkarır: Gerçekten genellikle daha ön¬ ceden var olmayan töz şimdi var olduğuna ve belli bir zamanda var olan töz daha sonra var olmadığına göre bu değişmenin bir oluş ve yokoluş süreciyle birlikte bu¬ lunduğu kabul edilir. Oysa bazan var olan, bazan var olmayan nokta, çizgi ve yüzeyler, mantıksal olarak, oluş ve yokoluşa elverişli değildirler. Çünkü cisimler birbirle¬ riyle temas ettiklerinde veya bölündüklerinde, bu temas anında tek bir yüzey, bölünme anında ise iki yüzey orta¬ ya çıkar. O halde cisimler biraraya geldiklerinde artık yüzeyler yoktur, onlar varlıktan kesilirler. Cisim bölün¬ düğünde ise önceden var olmadıkları halde yüzeyler var olurlar. (Çünkü bölünemez nokta, ikiye bölünmüş ola¬ maz.) Sonra bu gerçeklikler oluş ve yokoluşa tabi olduk larma göre, bir dayanaktan çıkmak zorundadırlar. Fa¬ kat bu varlıkların durumunun zamanın anlarının duru¬ muna benzer olduğu söylenebilir: An da her zaman ken¬ dinden başkası gibi göründüğü halde ne oluş, ne de yok¬ oluşa tabidir. Çünkü o, bir töz değildir. Yüzeylerin du-

10

rumu neyse, nokta ve doğruların durumu da şüphesiz odur. Çünkü hepsiyle ilgili olarak aynı nedenler geçerli¬ dir. Çünkü bütün bu şeyler aynı biçimde ya sınırlardır, ya da bölmeler.

Bölüm [On Üçüncü ve On İkinci Sorunları

, . 15

20

25

30

Genel bir tarzda, duyusal varlıklar ve aracı Şeyler dışında neden dolayı başka varlıkları, Örneğin bizim var olduklarını kabul ettiğimiz İdeaları aramamız gerektiği sorunu da ortaya atılabilir: Eğer bunun nedeni ma¬ tematiksel şeylerin bu dünyadaki varlıklardan bir baş¬ ka bakımdan farklı oldukları halde aynı türden birden fazlasının var olması açısından onlardan farklı olmama¬ ları, bundan dolayı onların (yani matematik şeylerin) ilkelerinin de sayı bakımından sınırlı olamamaları ise (burada durum, her türlü insani dilin ilkelerinin duru¬ muna benzer. Bu ilkeler de sayı bakımından sınırlı de¬ ğillerdir. Onlar sadece tür bakımından sınırlıdırlar Ancak bu da burada herhangi bir özel hece veya belli sesin kendilerini ilkeler olarak almadığımız takdirde söz ko¬ nusudur. Çünkü onları böyie aldığımız takdirde dilin ilkeleri sayı bakımından da sınırlı olmuş olurlar. İşte aracı Şeylerle ilgili olarak da bu aynı durum söz konu¬ sudur. Çünkü onlarda da aynı bir türe ait olan şeyler, sayı bakımından sonsuz sayıdadırlar) ve eğer bundan dolayı, duyusal şeylerle matematiksel şeylerin dışında bazı filozofların İdealar adını verdikleri gerçekliklere benzer başka bazı gerçeklikler olmazsa, o zaman sayı bakımından bir olan bir töz var olmayacak, sadece tür bakımından bir olan bir töz var olacak ve varlıkların ilkeleri sayı bakımından değil, ancak tür bakımından belirlenmiş olacaktır. Eğer bu sonuç zorunlu ise, İdeaların varlığını kabul etmek de zorunlu olacaktır Gerçek ten de bu öğretinin taraftarlarınm açık bir biçimde ifa¬ de etmeseler de söylemek istedikleri budur. Onlar İdealarm varlığını kabul etmek zorundadırlar; çünkü İdealardan herbiri bir tözdür ve onların hiçbiri ilineksel olarak var değildir. Ancak İdealarm varlığını ve tür bakı¬ mından değil de sayı bakımından bir olduklarını kabul ettiğimiz takdirde de bundan zorunlu olarak hangi güç¬ lüklerin ortaya çıkacağım yukarda söyledik. (13) Bir önceki soruna sıkı bir biçimde bağlı olan diğer bir sorun şudur: Öğeler bilkuvve olarak mı vardır¬ lar, yoksa bir başka tarzda mı? Eğer onlar başka bîr tarz135

1003 a 5

10

15

136

da var iseder, ilkelerden önce gelen bir varlığın olması gerekir. Çünkü kuvve, bilfiil nedenden önce gelir ve bilkuvve olan herşey, zorunlu olarak bilfiil olmaz. Ancak öte yandan eğer öğeler sadece bilkuvve olarak varsalar, var olan hiçbir şeyin var olmaması mümkündür. Çünkü henüz var olmayan bir şey de var olma imkânına sahiptir. Çünkü varlığa gelen, var olmayandır ve var olma imkanına sahip olmayan bir şey, varlığa gelmez. (12) İlkelerle ilgili olarak ortaya atılmaları kaçınıl¬ maz olan sorunlar bunlardır. Ayrıca kendimize onların tümeller mi oldukları, yoksa bireysel diye adlandırdığı¬ mız varlıklar kategorisine mi girdiklerini de sorabiliriz. Eğer onlar tümeller iseler, tözler olamazlar. Çünkü or¬ tak olan şey, asla bireysel bir töze işaret etmez, herhan¬ gi bir niteliğe işaret eder. Oysa töz, bireysel bir varlık¬ tır. Ortak bir niteliğin bireysel bir varlık olduğu ve bağımsız bir varlığa sahip olduğu ileri sürüldüğü takdirde Sokrates’te, «kendisi», «insan» ve «hayvan» olmak üze¬ re birçok canlı varlık olacaktır. Çünkü bu varlıkların herbiri bireysel ve bir olan bir şeye işaret eder. İlkelerin tümeller oldukları varsayımından ortaya çıkacak saç¬ malıklar bunlardır. Öte yandan eğer ilkeler tümeller değilseler, bireysel varlıklara benzer şeyseler, bu kez de bilimin konusu olamayacaklardır. Çünkü her bilim konu olarak tümeli ele alır. O halde eğer ilkelerin bir bilimi¬ nin mümkün olması isteniyorsa, ilkelerden önce gelen başka ilkelerin, yani bu ilkelere tümel olarak yüklenen başka şeylerin var olmaları gerekir.

METAFİZİK *

m

I. KİTAP (A)

1

YANLIŞ-DOĞRU CETVELİ

• SAYFA •NUMARASı

•" • •

150" 150 155

•

175

• • • • 1 1

1 I 1 1 ^

162 162 164 165 172 174

178 179 179 180

SATIR alttan 18. alttan 18. alttan 21. alttan 19. üstten 7. alttan 16. alttan 18. üstten 4. üstten 1-4. üstten 2.

YANLIŞ (arzî) alarae incelenmesine raslantı

DOĞRU (arızî) olarak incelemesine raslantısal ön on gerektiğinden de gerektiğinden sözlük sözcük kanıtladığım kanıtlandığım (çünkü… gerekecektir) cümlesi çıkarılacak. kendileri kendilerinden olabilirler. alttan 2. olabilirler o bir tüm alttan 18. bir 30 tüm sesin alttan 4. seisn alttan 3. Commentary’smde de Commentary’sinden

Kitapta yayımladığımız yazıda bazı dizgi yanlışlıkları olmuştur. Dü¬ zeltir, ösiir dileriz.

137

METAFİZİK IV. KİTAP (C) ARİSTOTELES Çeviren: Ahmet Arslan 1. Bölüm, [Metafizik: Varlık Olmak, Bakımından Varlığın 1003 a 20 Bilimi]

25

30

Varlık olmak bakımından varlığı ve ona özü ge¬ reği ait olan ana nitelikleri inceleyen bir bilim vardır. Bu bilim, özel bilimder diye adlandırılan bilimlerin hiç¬ birinin aynı değildir. Çünkü bu diğer bilimlerin hiçbi¬ ri, genel olarak varlığı varlık olmak bakımından ele almaz. Tersine onlar, örneğin matematik bilimlerin yaptıkları gibi, varlığın beili bir parçasını ayırarak sadece bu parçanın ana niteliklerini incelerler. Şimdi biz ilk ilkeler ve en yüce nedenleri aradığımıza göre, bu ilkeler ve nedenlerin doğası gereği kendisine ait ola¬ cakları bir şeyin zorunlu olarak var olması gerektiği açıktır. O halde eğer varlıkların öğelerini arayanlar, gerçekte mutlak anlamda ilk ilkeleri aramakta idiy¬ seler, onların aradıkları bu öğelerin de ilineksel anlam¬ da varlığın değil, varlık olmak bakımından varlığın öğeleri olmaları gerekir. Bundan dolayı bizim de var¬ lık olmak bakımından varlığın ilk nedenlerini kavra¬ mamız gerekir.

2, Bölüm [Metafizik: Tösün, Bir Olan’ın, Çok Olan’m ve Bunlardan Çıkan Karşıtların Bilimi’}

35 178

«Varlık» çeşitli anlamlara gelir. Ancak bu anlam¬ ların hepsi tek bir kavramla, tek bir doğayla ilgilidir. Burada basit bir eşseslilik (homonymie) söz konusu değildir. Nasıl ki birinin sağlığı koruması, bir başkası¬ nın onu meydana getirmesi, bir diğerinin onun belir-

1003 b

5

10

15

20

tisi olması, nihayet bir sonuncunun onu kabul etnıesinden dolayı çeşitli «sağlıklı» şeyler, «sağlık» la ilgili iseler; yine nasıl ki ister hekimlik sanatına sahip olan, ister doğası bakımından ona uygun düşen, ister onun eseri olan anlamında kullanılsın «tıbbî» sözcüğü bütün bu anlamlarında atıp» la ilgili ise ve bunlara benzer başka örnekler de verebilirsek, aynı şekilde «varlık» sözcüğü de herbiri tek ve aynı ilkeye işaret eden çe¬ şitli anlamlarda kullanılır. Gerçekten bazı şeylerin töz¬ ler olmalarından, başka bazılarının ise tözün belirle¬ nimleri olmalarından ötürü «var» oldukları söylenir. Başka bazılarının töze doğru bir gidiş olmaları veya bunun tersine tözün ortadan kalkışı veya olmayışı ve¬ ya tözün nitelikleri olmaları veya ister tözün, isterse tözle ilgili bir şeyin hareket ettirici veya meydana ge¬ tirici nedenleri olmaları veya nihayet bütün bunlardan herhangi birinin veya tözün bizzat kendisinin değillemeleri olmaları anlamında «var» oldukları söylenir. Bundan dolayı biz hatta var-olmayanın olduğu, yani onun var-olmayan olduğunu söyleriz. Ve nasıl ki «sağ¬ lık» la ilgili şeyleri ele alan ancak tek bir bilim varsa, benzeri bütün diğer durumlarla ilgili olarak da aynı şey geçerlidir. Çünkü sadece ortak bir kavrama sahip olan şeylerin incelenmesi tek bir bilimin alanına ait değildir; bir ve aynı doğayla ilgili şeylerin incelenmesi de tek bir bilimin alanına aittir. Çünkü bu şeyler de belli bir anlamda ortak bir kavrama sahiptirler. O hal¬ de varlık olmak bakımından bütün varlıkların incelen¬ mesinin de tek bir bilimin alanına ait olacağı açıktır. Ancak bilimin özel konusu daima birincil olan, bütün diğer şeylerin kendisine bağımlı oldukları ve adlarını kendisinden aldıkları şeydir. Şimdi eğer bu şey, tözse, filozofun tözlerin ilke ve nedenlerini kavraması gere¬ kecektir. Nasıl ki her varlık sınıfı ile ilgili tek bir algı varsa, aynı şekilde tek bir bilim vardır. Örneğin bütün telaf¬ fuz edilen sesleri tek bir bilim, gramer bilimi inceler. Bundan dolayı varlık olmak bakımından varlığın bü¬ tün türlerini incelemek, cins bakımınmdan tek olan bir bilimin görevidir. Onun çeşitli türlerini incelemek de bu bilimin Özel kısımlarının görevidir. Şimdi Varlık ve Birlik, aynı tanım tarafından açık179

25

30

35

1004 a

5

lu

180

lanmalan anlamında değil, neden ve eser gibi birbir¬ lerine bağlı, birbirlerini içeren şeyler olmaları anlamında bir ve aynı şeydirler (Kaldı ki onların tanımlan ba¬ kımından da birbirlerine özdeş olduklarını farzetmemiz, bir şey farkettirmez. Hatta bu işimizi daha da ko¬ laylaştırır). Çünkü «bir insan» ve «insan» aynı şeydir¬ ler. «Varolan insan» ve ccinsan» da aynı şeydirler. Sa¬ dece «o, bir insandır» demek yerine sözcüğü iki defa tekrarlayarak «o, varolan bir insandır» desek, farklı bir şey ifade etmiş olmayız. (İnsanın varlığının ne oluş, ne de yokoiuş bakımından birliğinden ayrılmadığı açıktır. Aynı şekilde birlik de varlıktan ayrılmaz). Aynı şe¬ kilde «varolan bir adam» da «varolan adam» a hiçbir şey eklemez. O halde bütün bu durumlarda sözü edilen eklemenin aynı şeyi ifade ettiği ve Birlik’in Varlık’m dışında hiçbir şey olmadığı açıkça görülmektedir. Son¬ ra her varlığın tözü, sadece ilineksel anlamda bir de¬ ğildir. Aynı şekilde o, kendi özü gereği varolan bir şey¬ dir- O halde kaç türlü Varlık varsa, o kadar da Birlik’in olması zorunludur. Bu farklı türlerin incelenmesi de cins bakımından bir olan bir bilimin konusu olacaktır. Yani örneğin Aynılık, Benzerlik ve bu tür diğer kav¬ ramlarla onların karşıtlarını bir aynı bilim inceleyecektir. Hemen hemen bütün karşıtlar (contraires) da bu ana zıtlığa (opposition) indirgenebilirler. Bu noktada «Karşıtların Seçimbmde yaptığımız inceleme ile yetinelim. Kaç türlü töz varsa, felsefenin o kadar kısmı var¬ dır. O halde zorunlu olarak bu kısımlar arasında bir İlk Felsefe’nin ve ondan sonra gelen bir ikinci felsefenin olması gerekir. Çünkü Varlık ve Birlik, derhal bazı cinslere bölünürler ve bu bölünme de kendisine kar¬ şılık olan bir bilimler bölünmesini doğurur. Gerçekten filozofun durumu, «matematikçi» sözcüğünün kullanıl¬ dığı anlamda matematikçinin durumuna benzer: Çün¬ kü matematiğin de kısımları vardır ve onda da bir ilk bilim, bir ikinci bilim ve sırasıyla bunlardan türemiş diğer bilimlerin varlığı ayırdedilir. Zıtlarm incelenmesi tek bir bilime aittir ve Çok¬ luk da Birlik’in zıddıdır. Öte yandan değilleme ve yok¬ sun olma (privation) da bir ve aynı bilimin konusudur-

15

20

25

30

lar. Çünkü her iki durumda da ele aldığımız, gerçekte, değilleme ve yoksun olmanın hakkında söylendiği tek bir şeydir (çünkü biz ya bir şeyin ’ olmadığını söyleriz veya onun belli bir cinste olmadığını söyleriz. Bu son durumda değillemenin içerdiği şeye bir ayrım eklenir. Çünkü değilleme sadece söz konusu olan şeyin yokluğu anlamına gelir. Oysa yoksun olmada bir öznede bulu, nan, ancak kendisinden yoksun olunduğu söylenen özel bir doğa vardır). Bütün bunlardan Başkalık, Ben¬ zemezlik, Eşitsizlik gibi yukarda saydığımız kavramla¬ rın karşıtlarıyla, ister bu kavramlardan, isterse Birlik ve Çokluk’tan türemiş olsunlar, bütün diğer zıtlarm incelenmesinin sözünü ettiğimiz bilimin alanına ait olması gerektiği sonucu çıkar. Bu zıtlar arasına karşıt¬ lığı da sokmak gerekir. Çünkü karşıtlık, farklılığın bir türüdür. Farklılık ise başkalığın bir türüdür. Şimdi Bir¬ lik birçok anlamda kullanıldığına göre, bu farklı kav¬ ramlar da birçok anlamda kullanılacaklardır. Bunun¬ la birlikte onların tümünü bilmek, tek bir bilimin ko¬ nusudur. Çünkü bir kavramı, farklı bilimlerin konusu kılan şey, onun anlamlarının farklı oluşu değildir: sa¬ dece bu kavramın tek bir ilkeye işaret etmemesi ve ta¬ nımların tek bir ana anlamla ilgili olmamasıdır. Fakat burada herşey bir ana kavramla ilgili olduğuna, örne¬ ğin bir olan herşey bir ilk Bir olan’la ilgili olarak bir olduğuna göre Aynılık, Başkalık ve genel olarak diğer bütün karşıtlarla ilgili olarak da bu aynı durumun söz konusu olduğunu söylememiz gerekir. O halde bu kav¬ ramlardan herbirinin farklı anlamlarım ayırdettikten sonra açıklamamızın söz konusu her yüklemde ilk ola¬ nın ne olduğuna yönelmesi ve ilk olanla bu bağlantı¬ nın nasıl meydana geldiğini söylemesi gerekir. Çünkü bazı şeyler adlarını kendilerinde bu ilk kavramın bu¬ lunmasından, diğerleri onu meydana getirmelerinden, nihayet başka bazılarımda buna benzer başka neden¬ lerden alacaklardır. O halde gerek bu kavramların, gerekse tözün açık¬ lamasını vermenin tek bir bilime ait olduğu kuşkusuz¬ dur (Bu konu, Üçüncü Kitap’ta ortaya attığımız so¬ runlardan biri idi). Buna bir filozofun herşey üzerin¬ de düşünceler ileri sürme gücüne sahip olması gerek181

IQQ4 b

5

10

15

20

25

182

tiğini ekleyelim. Gerçekten «Sokrates» le, «oturan Sokrates»in aynı olup olmadığı, tek bir şeyin tek bir kar¬ şıtı olup olmadığı, karşıtın ne olduğu ve kaç anlamda kullanıldığını filozof incelemeyecek de kim inceleye¬ cektir? Bu tür diğer sorunlarla ilgili olarak da durum aynıdır. Bu kavramlar sayılar, çizgiler veya ateş olma¬ ları bakımından değil, Birlik ve Varlık olmaları bakı¬ mından Birlik ve Varlık’ın ana nitelikleri olduklarına göre, onların gerek özleri, gerekse ana niteliklerini in¬ celemenin bu bilime ait olduğu açıktır. İncelemelerinin konusu olarak bu ana nitelikleri alan filozofların yap¬ tığı yanlış, felsefeye yabancı konulan ele almaları değildir; hakkında doğru bir anlayışa sahip olmadıkları tözün, ana niteliklerden önce geldiğini unutmalarıdır.. Çünkü nasıl ki sayı, sayı olmak bakımından çiftlik ve teklik, ölçülebilirlik ve eşitlik, fazlalık ve azlık gibi özel niteliklere, sayılara bizzat kendileri bakımından veya birbirleriyle ilişkileri bakımından ait olan nitelik¬ lere sahipse, yine nasıl ki cisim, hareketsiz ve hareket¬ li, hafif ve ağır varlıklar da diğer bazı özelliklere sahip¬ lerse, aynı şekilde varlık olmak bakımından varlığın da kendine has bazı ana nitelikleri vardır ve filozofun da bu ana niteliklerle ilgili olarak doğruyu araştırması gerekir. İşte bunun bir kanıtı: Filozofluk taslayan diyalektikçiler ve Sofistler (çünkü Sofistik, sadece görü¬ nüşte bilgeliktir. Diyalektik’in de durumu böyledir), herşeyi tartışırlar. Bu her şeyde ortak olan şey, varlıktır. Şimdi hiç kuşkusuz onların bu konuları tartış¬ maları, bu konuların felsefenin kendi alanına ait ol¬ malarından ötürüdür. Sofistik’le Diyalektik, felsefe ile aynı gerçeğe yönelirler. Yalnız felsefe Diyalektik’ten bunun için gerekli olan yetinin yapısı, Sofistik’ten ise hayata ilişkin amaçları bakımından ayrılır: Diyalektik sadece bilgiyi eleştirmekle yetinir; oysa felsefe so¬ mut olarak bilgiyi üretir. Sofistik’e gelince, o ancak görünüşte felsefedir, sahte felsefedir. İki karşıtlar dizisinden biri, diğerinin yokluğun¬ dan ibarettir ve bütün karşıtlar Varlık ve Var-olmamaya, Birlik ve Çokluk’a indirgenebilirler. Örneğin sü¬ kûnet Birlik’e, hareket Çokluk’a indirgenir. Hemen he¬ men bütün filozoflar da varlıklar ve tözün, karşıtlar¬ dan hareketle meydana geldiğini kabul etmekte görüş

30

1005 a

5

10

15

birliği içindedirler. Hiç olmazsa onların tümü, ilk Mkeler olarak karşıtları kabul etmektedirler. Bazılarına göre ilkeler Tek ve Çift olan, diğerlerine göre Sıcak ve Soğuk olan, başka bazıları için Sınır ve Sınırsız olan, nihayet daha başkaları için Dostluk ve Nefret’tir. Bütün diğer karşıtlar da Bir olan’ ve Çok olan’a indirgenebileceğinden (bu indirgemeyi yeterli ölçüde kanıtladık), diğer filozofların ilkeleri de, istisnasız bir biçimde, cins¬ leri olarak bu Bir olan ve Çok olan’m içinde yer alırlar. O halde bu düşüncelerden de varlık olmak bakımından varlık üzerinde akıl yürütmenin tek bir bilime ait ol¬ duğu sonucu ortaya çıkmaktadır. Çünkü bütün varlık¬ lar ya karşıtlardır, ya da karşıtlardan meydana gelen bileşimlerdir. Karşıtların ilkeleri ise Bir olan ve Çok olan’dır. Şimdi bu Bir ve Çok olan ise, ister tek bir anlamları olsun, isterse daha muhtemel olarak tek bir anlamları olmasın, bir aynı bilimin konuşudurlar. An¬ cak Birlik farklı anlamlarda kullanılsa bile, diğer an¬ lamlarının tümünün bir ilk ana anlamla ilgili olma¬ ları gerekir. Bir olan’m karşıtları ile ilgili olarak da bu aynı durum geçerlidir. Varlık veya Birlik, bir tümel ve bütün varlıkların ortak olarak paylaştıkları bir şey olmasa veya muhtemelen gerçekte de olduğu gibi onlardan ayrı olmasa, Bir olan sadece bazan bir ilk, ana kavramla basit bir ilişkiyi, bazan ise bir dizi birliğini temsil etse de bu durum değişmez. Bundan ötürü kar¬ şıtın veya mükemmel cîanm veya Varlık’m veya Birlik’in veya Aynılık’m veya Başkalık’m ne olduğunu in¬ celemek, geometricinin işi değildir. O, sadece akıl yü¬ rütme ilkesi olarak bunların varlığını kabul etmekle yetinecektir. O halde varlık olmak bakımından varlık¬ la, varlık olmak bakımından varlığa ait olan ana nite¬ liklerin incelenmesinin tek bir bilime ait olduğu apaçıktır. Aynı şekilde apaçık olan diğer bir şey, bu aynı kuramsal bilimin sadece tözleri değil, aynı zamanda bu tözlerin ana niteliklerini, yani yukarda sözünü et¬ tiğimiz kavramlar yanında öncelik ve sonralık, cins ve tür, bütün ve parça gibi kavramları ve bunların ben¬ zerlerini inceleyeceğidir.

183

METAFİZİK IV. KİTAP (C)

ARİSTOTELES Çeviren: Ahmet Arslan •3. Bölüm [Aksiyonlar ve Çelişkisizlik İlkesinin İncelenmesi]

20

25

30

Şimdi tözlerle birlikte matematikte aksiyomlar di¬ ye adlandırılan doğruların incelenmesinin tek bir bi¬ lime mi yoksa çeşitli bilimlere mi ait olduğunu belirtmemiz gerekir. Onların incelenmesinin de bir ve aynı bilimin konusu olduğu ve bu bilimin felsefe bilimi ol¬ duğu apaçıktır. Çünkü aksiyomlar varlıkların tümü için geçerlidirler. Onların, varlıkların bir kısmı için geçerli olup diğerleri için geçerli olmamaları söz konusu değil¬ dir. Bütün insanların aksiyomları kullanmalarının ne¬ deni de, aksiyomların, varlık olmak bakımından varlığa ait olmaları ve her cinsin varlık olmasıdır. Ancak insan¬ lar aksiyomları kendi amaçlarına uygun düştüğü ölçü¬ de, yani kanıtlamalarının yöneldiği varlık cinsi ile ilgili oldukları ölçüde kullanırlar. Aksiyomların varlık olmak bakımından bütün varlıklar için geçerli oldukları apaçık olduğuna göre (çünkü varlık, var olan herşeyde ortak olan şeydir), onların incelenmesi de varlık olmak bakı¬ mından varlığın bilimine aittir. Nitekim bundan dolayıdır ki özel bilimlerin herhangi biri ile uğraşan insan¬ lardan hiçbiri, örneğin ne aritmetikci ne de geometrici, aksiyomların doğruluk veya yanlışlığı üzerinde herhan¬ gi bir şey söylemek çabasına girmemiştir. Bu çabaya sadece bazı doğa filozofları girişmiştir. Onların bu tav¬ rı da bizi şaşırtmamalıdır. Çünkü onlar kendilerinin Doğa’nm bütününü ve genel olarak varlığı inceleyen biricik kişiler olduklarını düşünmekteydiler. Ancak do¬ ğa filozofunun üzerinde de biri olduğuna göre (çünkü 133

35 1005 b

5

10

15

20

134

doğa, varlığın sadece bir cinsidir), bu doğruların ince¬ lenmesi ona, yani tümeli ve birinci dereceden tözü in¬ celeyen kişiye aittir. Doğa felsefesi, felsefenin bir türüdür, ancak o İlk Felsefe değildir. — Doğru üzerine tar¬ tışmalarında önermelerin hangi koşullarda doğru ola¬ rak kabul edilmeleri gerektiğini belirlediklerini ileri sü¬ ren bazı filozofların çabalarına gelince, onların bu ça¬ baları yalnızca Analitikler hakkındaki bilgisizliklerin¬ den ileri gelmektedir. Çünkü herhangi bir özel bilim¬ sel incelemeye girişmeden önce bu şeyleri bilmemiz, eğer henüz onları öğrenme safhasındaysak araştırma¬ ya girişmememiz gerekir. O halde kıyasın ilkelerini incelemenin de fitozofun, yani her türlü tözün doğasını inceleyen adamın çalış¬ ma alanına ait olduğu açıktır. Şimdi herhangi bir cins¬ le ilgili olarak en mükemmel bilgiye sahip olan bir in¬ sanın, bu sözü edilen şeyin en kesin ilkelerini ortaya koyma gücüne sahip olması gerekir. Dolayısıyla var¬ lık olmak bakımından varlığı bilen kişinin, bütün var¬ lıkların en kesin ilkelerini ortaya koyma gücüne sahip olması gerekir. Şimdi bu kişi, filozofun kendisidir ve bütün ilkeler içinde en kesin olan ilke, hakkında ya¬ nılmamızın imkânsız olduğu ilkedir. Gerçekten böyle bir ilkenin bütün ilkeler içinde hem en iyi bilinen il¬ ke olması (çünkü bütün insanlar, her zaman., bilme¬ dikleri bir şey konusunda yanılabilirler), hem de ko¬ şulsuz olması zorunludur. Çünkü her türlü varlığı kavramak için sahip olunması zorunlu olan bir ilke, bir başka ilkeye bağlı değildir ve her türlü varlığı bilmek için bilinmesi zorunlu olan bir şeye, zorunlu olarak, her türlü bilgiden önce sahip olmak gerekir. O halde böyle bir ilke hiç kuşkusuz bütün ilkeler içinde en ke¬ sin olandır. Ancak bu ilke hangi ilkedir? Şimdi onu belirteceğiz. Bu ilke şudur: Aynı niteliğin, aynı zaman¬ da, aynı özneye, aynı bakımdan hem ait olması, hem de olmaması imkânsızdır. Buna diyalektik türden itiraz¬ ları önlemek üzere bütün diğer belirlemeleri de ekle¬ memiz gerekir. İşte bu ilke, bütün ilkeler içinde kesin olanıdır. Çünkü o, yukarda verdiğimiz tanıma uyar. Gerçekten bazılarının Herakleitos’un ileri sürdüğüne inandıkları gibi, aynı şeyin hem var olduğu, hem de olmadığını düşünmek mümkün değildir (çünkü bir in-

25

30

sanm söylediği her şeye inanması zorunlu değildir). Eğer karşıt niteliklerin aynı zamanda aynı özneye ait olmaları imkansızsa (bu öncüle de alışılagelen bütün belirlemeleri eklememiz gerekir) ve yine eğer bir başKa düşüncenin çelişiği olan düşünce bu düşüncenin karşıtı ise, aynı zihnin aynı zamanda aynı şeyin hem var olduğu, hem de var olmadığını düşünmesi kesin¬ likle imkânsızdır. Çünkü eğer bu noktada yanılıyorsak, aynı anda birbirlerine karşıt düşüncelerimizin olması gerekir. İşte bundan dolayı her kanıtlama sonunda ni¬ haî bir doğru olarak bu ilkeye indirgenir. Çünkü bu ilke, doğası gereği, diğer bütün aksiyomların da hare¬ ket noktasıdır,

Bölüm [Çelişkisizlik İlkesinin Dolaylı Kanıtlanması} 35

1006 a

5

10

Yukarda dediğimiz gibi gerek aynı şeyin aynı za¬ manda hem olması, hem de olmamasının mümkün ol¬ duğunu, gerekse düşüncenin bunu tasarlayabileceğim ileri süren filozoflar vardır. Diğerleri yanında çok sa¬ yıda doğa filozofu da bu görüştedir. Bize gelince biz biraz önce bir şeyin aynı zamanda’hem olması, hem de olmamasının imkânsız olduğunu söyledik ve onun im¬ kânsız olduğuna dayanarak da bu ilkenin bütün ilke¬ ler içinde en kesini olduğunu gösterdik. Şimdi bazı fi¬ lozoflar bu ilkenin de kanıtlanmasını istemektedirler. Bu, hiç kuşkusuz büyük bir bilgisizlikten ileri gelmek¬ tedir. Çünkü kanıtlama gerektiren şeylerle, ona ihtiyaç göstermeyen şeyleri birbirinden ayırdetmemek, bilgi¬ sizlikten ileri gelir. Çünkü herşeyi kanıtlamak imkân¬ sızdır. Aksi takdirde sonsuza gitmek gerekir. Dolayısıy¬ la bu durumda da kanıtlama söz konusu olmaz. Eğer ortada kanıtının aranmaması gereken doğrular varsa, onun bu ilkeden başka hangi ilkeye daha uygun dü¬ şeceği bize söylensin. Bununla birlikte aynı şeyin hem olması, hem de olmamasının imkânsız olduğunu, çürütme yoluyla ka¬ nıtlamamız mümkündür, yeter ki buna karşı çıkan, herhangi bir şey söylesin. Eğer o hiçbir şey söylemezse, herhangi bir şeyden söz etmekten âciz olan bir adamla tartışmaya çalışmak gülünçtür. Çünkü böyle bir adam, bu niteliği bakımından bir bitkiden farksızdır. Ancak 135

15

20

25

30

1006 b

136

çürütme yoluyla kanıtlamanın asıl anlamında kanıt¬ lamadan bambaşka bir şey olduğunu söyleyeceğim: Çünkü burada asıl anlamında kanıtlama, kanıtlanacak ilkeyi önceden varsaymayı gerektirecektir. Kanıtlan¬ mamış varsayımdan sorumlu olanın bir başkasının ol¬ duğu durumda ise bir kanıtlama değil, çürütme yoluy¬ la kanıtlama karşısında bulunmamız söz konusudur. Böyle bir yapıda olan tüm kanıtlamaların hareket nok¬ tasını karşımızdaki insandan bir şeyin olduğu veya olmadiğim söylemesini değil (çünkü bunun söz konusu ilkenin varlığını önceden varsaymak olduğu düşünüle¬ bilir), gerek kendisi, gerekse başkaları için bir anlam ifade eden herhangi bir şey söylemesini istememiz oluş¬ turacaktır. Çünkü o gerçekten bir şey söylemek istiyor¬ sa, bu zorunludur. Eğer o hiçbir şey söylemek istemi¬ yorsa, böyle bir adamın ne kendi kendisiyle ne de bir başkasıyla herhangi bir tartışmayı yürütebilmesi müm¬ kün değildir. O halde eğer o bunu kabul ederse, bir kanıtlama ortaya çıkabilecektir. Çünkü bu durumda elimizde belli bir şey olmuş olacaktır. Bununla birlikte burada kanıtlanacak ilkeyi önceden varsaymaktan so¬ rumlu olan artık kanıtlamayı yapan değildir, onu din¬ leyendir. Çünkü burada akıl yürütmeyi dinleyen, onu reddederken, akıl yürütmeye katılmış olur. Ayrıca bu¬ nu kabul eden, her türlü kanıtlamadan bağımsız ola¬ rak bir şeyin doğru olduğunu kabul etmiş olur. Bun¬ dan hiçbir şeyin aynı zamanda hem «şöyle» olması, hem de «öyle-olmaması»mn mümkün olmadığı ortaya çıkar. Şimdi birinci olarak hiç olmazsa şu apaçık bir doğrudur ki «olmak» veya «olmamak» sözcükleri belli bir şey ifade ederler. Dolayısıyle hiçbir şeyin hem «şöyle» olması, hem de «öyle-olmama»sı mümkün değildir. Sonra «insan»m tek bir şey ifade ettiğini ve bu ifade ettiği şeyin «iki ayaklı hayvan» olduğunu farzedelim. («İnsan»m tek bir şey ifade ettiğini söylerken şunu kastediyorum: Eğer «insan» bir «x» anlamına geliyor¬ sa ve yine eğer herhangi bir varlık insansa, bu «x», in¬ sanın özü, «insan olma» anlamına gelecektir. Bu arada şunu da belirteyim ki aynı sözcüğe, sınırlı sayıda ol¬ maları koşuluyla bir çok anlam yüklenmesi, bu sözünü ettiğimiz durumda herhangi bir değişiklik meydana

5

10

15

20

getirmez. Çünkü her tanımla ilgili olarak farklı bir söz¬ cük kullanılabilir. Örneğin «inşamın bir değil, içlerin¬ den biri «iki ayaklı hayvan» tanımının karşılığı olacak olan bir kaç anlamı olduğu söylenebilir. Sınırlı sayıda olmaları koşuluyla burada birçok başka tanım da ola¬ bilir. Çünkü bu tanımlardan herbiri için bir sözcük kullanılması mümkündür. Ancak eğer bu sınırlar konul¬ maz ve sözcüğün sonsuz anlamları olduğu söylenirse, herhangi bir akıl yürütmenin mümkün olamayacağı açıktır. Çünkü tek bir şey ifade etmemek, hiçbir şey ifade etmemektir. Sözcüklerin hiçbir şey ifade etmeme¬ leri durumunda da insanın gerek başka insanlarla, ge¬ rekse kendi kendisiyle her türlü düşünce alışverişi or¬ tadan kalkar. Çünkü tek bir şeyi düşünmediğimiz takdirde düşünmemiz mümkün değildir. Eğer düşünme¬ miz mümkünse, o halde her şey için tek bir sözcük kul¬ lanılabilir). O halde yukarda dediğim gibi sözcüğün bölli bir anlamı olduğu ve bu anlamın tek bir anlam olduğu kabul edilsin. Şimdi bunu kabul ettikten son¬ ra «bir insan olma»nm, «bir insan-olmama» anlamına gelmesi mümkün değildir. Çünkü «insan» sadece belli bir öznenin yüklemini ifade etmez; o aynı zamanda belli bir özneyi ifade eder. (Çünkü biz «belli bir özneyi ifade etmek» le «bir özne hakkında herhangi bir şe¬ yi ifade etme»nin birbirinin aynı olduğunu söylemeyiz. Aksi takdirde «müzisyen», «beyaz» ve «insan» sözcük¬ lerinin de aynı şeyi ifade etmeleri, dolayısıyla bütün varlıkların tek bir varlık olmaları gerekirdi. Çünkü bu takdirde onların tümünün aynı şeyi ifade etmeleri söz konusu olurdu). O halde bir şeyin hem ne ise o şey ol¬ ması, hem de o şey olmaması mümkün olmayacaktır. Bu ancak ortada basit olarak sadece bir eşsesliliğin ol¬ ması, örneğin bizim «insan» diye adlandırdığımız şeyi başkalarının «insan-olmayan» diye adlandırmaları du¬ rumunda söz konusu olabilir. Ancak burada sorun bir aynı şeyin isim. bakımından aynı zamanda hem insan olması, hem de olmamasının mümkün olup olmadığını bilmek değildir. Onun gerçek bakımından öyle olma¬ sının mümkün olup olmadığını bilmektir. Ve eğer «in¬ şamla «insan-olmayan» farklı bir şey ifade etmezlerse, kuşkusuz «insan-olmama» mn özü, «insan olma»nm özünden farklı olmayacaktır. Dolayısıyla «insanam özü, 137

«insan-olmayan»m özünün aynı olacaktır. Çünkü on¬ lar, bir odacaklardır. Gerçekten bir olmanın anlamı bu25 dur, yani «palto» ve «elbise» sözcüklerinde olduğu gi¬ bi, kavram birliğidir. Şimdi eğer «insan olma» ile «insan-olmama» tek bir şeyseler, «insan olma»mn özü ile «insan-olmama»nın özü bir ve aynı şeyi ifade edecek¬ lerdir. Ancak onların farklı şeyler ifade ettiklerini yu¬ karda gördük. O halde eğer herhangi bir şeyi doğru bir anlamda «insan» sözcüğü ile ifade ediyorsak, bu şe¬ yin zorunlu olarak «iki ayaklı hayvan» olması gerekir. Çünkü yukarda «insan» sözcüğüne verdiğimiz anlam 30 buydu. Ve eğer bu zorunlu ise, bu aynı şeyin iki ayak¬ lı hayvan olmaması mümkün değildir. Çünkü «zorun¬ lu olma»mn anlamı, «olmaması mümkün olmama»dır. O halde sonuç olarak bir aynı şeyin aynı zamanda hem insan olduğu, hem de insan olmadığını söylemenin doğru olması mümkün değildir. Bu aynı akıl yürütme «insan-olmama» için de ge1007 a çerlidir. Çünkü «beyaz olma» ile «insan olma» bile bir¬ birlerinden farklı şeyler olduklarına göre, «insan olma» ile «insan-olmama olma» haydi haydi birbirlerinden’ farklı şeyleri ifade ederler. Çünkü bu son iki deyim, birbirlerine çok daha zıttırlar. Dolayısıyla onların hay¬ di haydi farklı şeyleri ifade etmeleri gerekir. Eğer «be5 yaz» la «insan» m bir ve aynı şeyi ifade ettikleri ileri sürülürse, gene yukarda söylediğimiz şeyi, yani o za¬ man sadece karşıtların değil, her şeyin bir olması ge¬ rekeceğini tekrar edeceğiz. Eğer bu mümkün değilse, karşımızdakinin sadece sorduğumuz sorunun kendisi¬ ne cevap vermesi koşuluyla, yukarda belirttiğimiz şey ortaya çıkacaktır. Ancak eğer karşımızdaki kendisine sorduğumuz basit bir soruya, birtakım değillemeler ek¬ leyerek cevap verirse, sorduğumuz soruya cevap ver10 mis olmaz. Çünkü bir aynı şeyin hem insan, hem be¬ yaz ve benzeri sayısız şey olmasına engel olan bir şey yoktur. Ancak kendisine herhangi bir şeyin insan oldu¬ ğunu söylemenin doğru olup olmadığını sorduğumuz¬ da, karşımızdakinin tek bir şey ifade eden bir cevap vermesi ve bu şeyin aynı zamanda «beyaz» ve «büyük» ; de olduğunu bu cevabına eklememesi gerekir. Çünkü başka nedenler bir yana, sayı bakımından sonsuz ol¬ duklarından ilineksel nitelikleri saymak imkânsızdır. 138

15

20

25

30

35 1007 b

5

O halde karşımızdakinin ya onların tümünü sayması veya hiçbirini saymaması gerekir. Aynı şekilde bir ay¬ nı şey bin defa hem insan, hem de insan-olmayan ise, onun bir insan olup olmadığı sorusuna cevap verirken karşımızdakinin cevabına bütün diğer ilineksel nitelik¬ lerini, yani bu öznenin olduğu ve olmadığı herşeyi eklemeksizin onun aynı zamanda insan-olmayan olduğu¬ nu söylememesi gerekir. Eğer bunu yaparsa, kanıtdamanm kurallarına uymamış olur. Genel olarak, bu biçimde akıl yürütenler tözü ve özü ortadan kaldırmaktadırlar. Çünkü onlar her şeyin ilinek olduğunu ve özü gereği insan olma veya özü ge¬ reği hayvan olma diye bir şeyin var olmadığını söyle¬ mek zorundadırlar. Çünkü eğer «özü bakımından in¬ san olma» diye bir şey varsa, bu şey «insan-olmama olma» veya «insan olmama» olmayacaktır (gerçekten «insan olma»nın değilîemeleri, bunlardır) Çünkü burada «insan olma» ile ifade edilen tek bir şey vardı ve bu şey de bir şeyin tözüdür. Şimdi bir şeyin tözünü ifade etmek, bu şeyin özünün başka bir şey olmadığı¬ nı ifade etmektir. Ancak eğer insanın özü gereği insan olması, özü gereği insan-olmayan olması veya özü ge¬ reği insan olmaması ile aynı şey olursa, insanın özü başka bir şey olacaktır. Bundan dolayı bu filozofların hiçbir şeyin bu tür bir tanımı olamayacağını, tersine herşeyin ilinek olacağını kabul etmeleri zorunludur. Çünkü ilinekle töz arasında şu ayrım vardır: Beyazlık insanın bir ilineğidir, çünkü insan beyazdır. Ancak be¬ yazlık insanın özü değildir. Ancak eğer herşeyin ilinek olduğu söylenirse, ilineklerin bir ilk öznesi olmayacak¬ tır. Çünkü iäinek daima bir öznenin yüklemini ifade eder. O halde bu durumda yüklemlemenin sonsuza gitmesi gerekir. Ancak bu imkânsızdır. Çünkü hiçbir za¬ man birbirine bağlı iki ilinekten fazlası yoktur. Çünkü bir ilk anlamda, bir ilinek, her ikisi de bir aynı öz¬ nenin ilinekleri olmalarından dolayı bir ilineğin iline¬ ğidir. Bununla örneğin her ikisinin de insanın ilinek¬ leri almalarından dolayı beyaz olanın müzisyen, mü¬ zisyenin beyaz olmasını kastediyorum, İkinci bir anlamda ise müzisyenlik, Sokrates’in bir ilineğidir. Ama bu, bu iki şeyin bir başka varlığın ilinekleri olmaları anlamında değildir. O halde bazı ilinekler bu birinci, 139

10

15

20

25

140

bazıları ikinci anlamda ilinektirler. Sokrates’in beyaz olması örneğinde olduğu gibi ikinci anlamda kullanı¬ lan ilineklerle ilgili olarak sonsuza kadar gitmek im¬ kânsızdır, yani beyaz olan Sokra tes’e bir başka ilinek yüklenemez. Çünkü böyle bir ilinekler toplamından bir birlik elde edilemez. Aynı şekilde birinci anlamda da beyaz olana bir başka ilinek, örneğin müzisyenlik yük¬ lenemez. Çünkü beyazlık ne kadar müzisyenliğin iline¬ ği ise, müzisyenlik de o kadar beyazlığın ilineğidir. Son¬ ra biz, ilineğin anlamlarım birbirinden ayırdık: O, ba~ zan bu anlamda, bazan müzisyenliğin Sokrates’in bir ilineği olması anlamında kullanılmaktadır. Şimdi bu son durumda ilinek, asla bir ilineğin ilineği değildir. İlineğin ilineği olabilecekler, ancak birinci durumda¬ ki ilineklerdir. O halde herşeyin ilinek olduğu söylene¬ mez. Yani bu durumda da tözü ifade eden bir şeyin ol¬ ması gerekir. Ancak böyle olduğu takdirde de çelişik¬ lerin aynı zamanda doğru olamayacaklarını göstermiş oluruz. Diğer bir kanıt: Eğer aynı özne ile ilgili bütün çe¬ lişikler aynı zamanda doğru olurlarsa, bütün varlıkla¬ rın tek bir şey olacakları açıktır. Gerçekten de Protagoras’m akıl yürütmesini benimseyen kişilerin kabul etmek zorunda oldukları gibi, her özne ile ilgili olarak herhangi bir yüklemi olumlama veya değillemenin aynı ölçüde mümkün olması durumunda bir gemi, sur ve insan aynı şey olacaklardır. Çünkü (bu kişilere göre) eğer insanın bir gemi olmadığına inanan biri varsa, insan hiç kuşkusuz bir gemi değildir. Ancak eğer bu¬ nun çelişiği de doğruysa, o aynı zamanda bir gemidir. O zaman herşeyin birbirine karışmış bir halde bulun¬ duğuna, dolayısıyla hiçbir şeyin gerçekte var olmadıgına ilişkin Anaksagoras’m görüşüne varmış oluruz. O halde bu filozoflar belirsiz olanı ele alıyor gibi görünü¬ yorlar ve varlığı ele aldıklarını zannederken aslında var-olmayandan söz ediyorlar. Çünkü belirsiz olan, bilfiil varlık değildir, bilkuvve varlıktır. Ancak bu fi¬ lozoflar hiç olmazsa her yüklemin her özne hakkında olumlanabileceği veya değillenebiîeceğini kabul etmek zorundadırlar. Çünkü her özneye kendi değillemesinin yüklenmesi mümkün olduğu halde, kendisine yüklen¬ meyen bir başka şeyin değillemesinin yüklenememesi .

30

35

1008 a

5

10

15

saçmadır. Bununla şunu demek istiyorum ki eğer in¬ san hakkında onun insan-olmayan olduğunu söylemek mümkünse, onun ya bir gemi, ya da bir gemi-olmayan olduğunu söylemek de hiç kuşkusuz mümkündür. O halde eğer onun gemi olduğu kabul edilirse, zorunlu olarak bunun değillemesini de kabul etmek gerekir. Eğer insana gemi niteliğinin yüklenmesi kabul edil¬ mezse, hiç olmazsa bu değillemenin, insanın bizzat ken¬ disinin değillemesinden daha fazla kendisine ait oldu¬ ğunu kabul etmek gerekir. O halde eğer insanın biz¬ zat kendisinin değillemesi kendisine yüklenirse, geminin değillemesi de ona yüklenecektir. Ve eğer o kendi¬ sine yüklenirse, onun tersi olan olumlama da ona yük¬ lenecektir. İşte bu filozofların görüşlerinin sonuçları bunlar¬ dır. Ancak onların görüşünden bir sonuç daha çıkar ki o da bir şeyi ya olumlamak, ya da değillemek zorun¬ da olduğumuzu kabul etmek zorunda olmadığımızdır. Çünkü eğer bir şeyin hem insan, hem de insan-olma¬ yan olması doğru ise, onun ne insan, ne de insan-olma¬ yan olmasının da doğru olduğu açıktır. Sözünü ettiğimiz iki iddiaya, iki değilleme tekabül eder; Eğer birin¬ ci iddia iki önermeden meydana gelen tek bir önerme olarak ele alınırsa, ikinci iddia da birincinin zıddı olan tek bir önerme olacaktır. Bir başka neden: Bizim bu saldırdığımız görüş ya bütün durumlarda doğrudur, yani bir şey hem beyaz¬ dır, hem beyaz değildir; hem vardır, hem vardeğildir ve bütün diğer olumlamalar ve değillemeler ile ilgili olarak da bu geçerlidir; veya bu görüşün istisnaları vardır, yani o bazı olumlama ve değillemelerle ilgili olarak geçerlidir, diğer bazıları için geçerli değildir. Eğer o, onların hepsi için geçerli değilse, bu geçerli ol¬ madığı durumlar, bizzat bize karşı çıkanların itiraf¬ larına göre kesin kanılar olmuş olurlar. Eğer o, hepsi için geçerli ise, o zaman da (iki şık vardır): Ya olumlanabilen herşey aynı zamanda değillenebilir ve değillenebilen herşey de aynı zamanda olumlanabilir veya olumlanan herşey aynı zamanda değillenebilir ama değillenen herşey aynı zamanda olumlanamaz. Bu son durumda, kesin olarak, var olmayan bir şey olacaktır ve bu durumda yine. ortada kesin bir kanı olacaktır. Ve 141

20

25

30

35

1008 b

142

eğer var-olmayan kesin ve bilinebilir bir şeyse, onun karşıtı olan, daha fazla bilinebilir bir şey olacaktır. Eğer değillemesi mümkün olan herşeyi aynı şekilde olumlamak da mümkünse o zaman da zorunlu olarak ya «bu beyazdır» deyip sonra tersine «bu, beyaz değil¬ dir» dediğimizde olduğu gibi ayrı başlarına alman her yüklemin doğruluğunu tasdik etmek ya da ayrı baş¬ larına alman her yüklemin doğruluğunu tasdik etme¬ mek söz konusudur. Eğer bu sonuncu durum söz konu¬ su ise, bize karşı çıkan söylediği şeyi söylemiyor ola¬ cak ve hiçbir şey var olmayacaktır. Ancak var olma¬ yan şeyler nasıl konuşabilir veya dolaşabilirler? Sonra yukarda işaret edildiği gibi bu durumda her şeyin tek bir şey olması ve insan, Tanrı ve gemiyle bunların çe¬ lişiklerinin aynı şey olması gerekir. Çünkü eğer çelişikler her özneye eşit olarak yüklenebilirlerse, bir varlık bir başka varlıktan hiçbir şekilde farklı olamaz. Çün¬ kü eğer farklı olursa, bu farkın doğru ve ona özgü bir şey olması gerekir. Ayrı başlarına alman her yüklemin doğruluğunun tasdik edilmesi durumunda ise yukar¬ da belirttiğimiz şeylerin tümü yanında bir de ayrıca herkesin hem doğruyu, hem de yanlışı söylemesi ve biz¬ zat bize karşı çıkanın kendisinin yanılgı içinde oldu«ğunu itiraf etmesi sonucu ortaya çıkar. Ayrıca bu in¬ sanla tartışmanın hiçbir yararı olamayacağı açıktır. Çünkü o hiçbir şey söylememektedir. Çünkü o ne «evet, öyledir», ne de «hayır, öyle değildir» demektedir. O, hem «öyledir», hem de «öyle değildir» demekte, sonra derhal bu önermelerin her ikisini reddederek «ne öy¬ ledir», «ne de öyle değildir» demektedir. Çünkü aksi takdirde ortada belli bir şeyin olması gerekecektir. Sonra eğer olumlama doğru olduğunda değilleme yanlış ve değilleme doğru olduğunda olumlama yanlış ise, aynı şeyin aynı zamanda doğru olarak hem olumlanması, hem de değillenmesi mümkün olmayacaktır. Ancak belki bunun kanıtlanması istenen şeyi önceden varsaymak olduğu söylenebilir. Sonra bir şeyin «şöyle» olduğu veya «öyle olmadı¬ ğı» m düşünen kişi yanılacak da her ikisini olumlayan kişi mi doğruyu söyleyecektir? Eğer haklı olan bu ikin¬ cisi ise onlar var olan şeylerin doğasının bu türden ol¬ duğunu söylerlerken ne demek isteyebilirler? Eğer o

5

10

15

20

25

30

haklı değil, ancak bir şeyin «şöyle» olduğu veya «öyle olmadığı» nı düşünen kişiye göre daha haklı ise, var¬ lıkların belli bir doğası olmuş olacak, dolayısıyla hiç ol¬ mazsa bu yargı doğru olacak ve aynı zamanda yanlış olmayacaktır. Eğer herkes aynı şeküde hem doğru, hem yanlış içindeyse, bu durumda olan bir varlık ne konu¬ şabilecek, ne de anlamlı bir şey söyleyebilecektir. Çün¬ kü o aynı zamanda hem bir şey söyleyecek, hem de söylemeyecektir. Eğer hiçbir yargı oluşturmazsa veya daha doğrusu hem düşünüp hem düşünmezse, onun bir bitkiden ne farkı olacaktır? O halde ne bu görüşü ileri sürenler, ne de başkaları arasında hiç kimse gerçekte böyle bir zihin durumu içinde olamaz. Çünkü bunu Heri süren filozofumuz neden Megara’ya gidiyor da oraya gittiğini düşünmekle yetinerek rahat rahat evin¬ de oturmuyor? Neden sabahleyin önüne bir kuyu veya uçurum çıktığında yürüyüşüne devam etmiyor’:* Neden tersine, onun kuyuya veya uçuruma düşmenin aynı şekilde hem iyi, hem de kötü olmadığını düşünür gibi dikkatli davrandığını görüyoruz? Onun alacağı herhan¬ gi bir karan daha iyi, diğer birini daha kötü olarak de¬ ğerlendirdiği açıktır. Eğer o burada böyle davranıyor¬ sa, şu varlığın bir adam olduğu, diğerinin bir adam ol¬ madığı, şu şeyin tatlı olduğu, öbürünün tatlı olmadığmı söylemek zorundadır. Çünkü onun su içmenin ve¬ ya bir adamı görmenin daha iyi olduğunu düşünüp on¬ ları edde etmeye giriştiğinde herşeyi, aynı ölçüde pe¬ şinden koşup, aynı şekilde yargılamadığını görüyoruz. Oysa eğer insan ve insan-olmayan aynı şey olsalardı, onun böyle yapması gerekmez miydi? Ama yukarda da dediğimiz gibi hiçbir insan yoktur ki belli şeylerden kaçınıp diğerlerinden kaçınmasın. O halde herşey hak¬ kında değilse bile hiç olmazsa daha iyi ve daha kötü üzerinde insanların kesin yargıları olduğu ortaya çıkmaktadır. Eğer bu tür yargıların bilimin değil, sanı¬ nın alanına ait oldukları söylenerek bize karşı çıkılır¬ sa, buna şöyle cevap veririz: Nasıl ki hasta bir adam, sağlığı yerinde olan bir adamdan daha fazla sağlığı ile ilgilenmek zorundysa, aynı şekilde, eğer durum buysa, bizim de daha fazla doğru ile ilgilenmemiz gerekir. Çünkü bilime sahip olan kişiyle karşılaştınlırsa, sanı¬ lardan başkasına sahip olmayan kişi, doğru ile ilgili 143

1009 a

olarak sağlıklı bir durumda bulunmamaktadır. Nihayet istenildiği kadar herşeyin «şöyle» olduğu ve «öyle olmdığı» farzedilsin, şeylerin doğasında daha fazla ve daha az mevcuttur. Örneğin hiçbir zaman iki ve üçün aynı ölçüde çift olduklarının söylenemeyeceği gibi, dördün beş olduğuna inanan kişi de dördün bin olduğuna inanan kişiyle aynı ölçüde yanılgı içinde de¬ ğildir. Şimdi onlar aynı ölçüde yanlış olmadıklarına göre, birinci insanın daha az yanlış olan bir şeyi dü¬ şündüğü, dolayısıyla doğruya daha yakm olduğu açık¬ tır. Eğer bir şeyin daha fazlası ona daha yakınsa, da¬ ha doğrunun da kendisine daha yakın olduğu bir doğ¬ runun olması gerekir. Bu doğrunun var olmadığını ka¬ bul etsek bile hiç olmazsa ortada daha kesin ve daha doğru bir şey vardır ve böylece bizim düşünceyle her¬ hangi bir şeyi belirlememizi yasaklayan bu ölçüsüz gö¬ rüşten kurtulmuş oluruz.

Bölüm [Protagoras’ın Güreciliğinin Eleştirilmesi] 5 Protagoras’m öğretisi de bu aynı görüşten kaynak¬ lanmaktadır ve her iki öğreti ya aynı şekilde doğru ve¬ ya aynı şekilde yanlış olmak zorundadır. Çünkü bir yandan, eğer bütün görüşler ve izlenimler doğru ise, her şeyin aynı zamanda hem doğru hem de yanlış ol10 ması gerekir. Çünkü çok sayıda insan birbirine karşıt görüşlere sahiptir ve bu insanlardan herbiri kendi gö¬ rüşlerini paylaşmayan insanların yanılgı içinde olduk¬ larına inanır. Bunun sonucunda, o halde, zorunlu ola¬ rak bir aynı şeyin hem olması, hem de olmaması gere¬ kir. Öte yandan eğer durum böyleyse, bütün görüşlerin doğru olmaları gerekir. Çünkü doğru ve yanlış düşü¬ nenler, karşıt görüşlere sahiptirler. Eğer şeylerin ken15 dileri, sözünü ettiğimiz görüşün varsaydığı gibiyseler, onların tümünün doğru düşünmeleri gerekir. O halde bu iki öğretinin de aynı düşünce tarzın¬ dan kaynaklandığı açıktır. Ancak tartışmada herkese aynı yöntemin uygulanmaması gerekir. Çünkü bazı in¬ sanlar ikna edilmeye, bazıları ise mantıksal zorlama¬ ya ihtiyaç gösterirler. Düşüncelerinde ortaya çıkmış bazı güçlüklerden ötürü yukarda sözünü ettiğimiz an144

layışa varmış insanların bilgisizliklerini gidermek ko¬ laydır. Çünkü bu durumda uğraşmamız gereken, on¬ ların ileri sürdükleri kanıtlar değil, düşüncelerinin 20 kendileridir. Sırf tartışmak için tartışan insanlara ge¬ lince, onları ancak ortaya koymuş oldukları biçimde kanıtlarını çürüterek tedavi edebiliriz. Burada gerçek güçlüklerle karşılaşmış olan insan¬ ları bu görüşe götüren şey, duyusal varlıkları gözlem¬ lemeleri olmuştur. Onlar bir aym şeyden karşıtların • meydana geldiğini gördüklerinden çelişik veya karşıt¬ ların varlıklarda aynı zamanda var olduğu inancına gitmişlerdir. Onlar şöyle düşünmektedirler: Yokluktan 25 hiçbir şeyin çıkması mümkün olmadığına göre, nesne¬ de karşıtların daha önceden aynı zamanda var olmuş olmaları gerekir. Bu, Anaksagoras’la birlikte herşeyin herşeyle karışmış olduğunu veya Denıokritos’la birlik¬ te varlıkların her parçasında Dolu ve Boş olan’m birarada bulunduğunu söylemekle aynı şeydir ve Demokritos için Dolu olan Varlık, Boş olan Var-olmayan’dır. 30 Görüş tarzları bu akıl yürütmeye dayananlara, bu akıl yürütmelerinin bir anlamda doğru, ancak bir başka anlamda yanlış olduğunu söyleyeceğiz. Çünkü varlık, iki anlamda kullanılır; dolayısıyla herhangi bir şeyin var-olmayandan çıkması bir anlamda mümkün olma¬ dığı halde bir başka anlamda mümkündür. Aynı şeyin aym zamanda hem Varlık, hem de Var-olmayan olma¬ sı mümkündür. Ancak bu Varlık’m aynı açıdan ele , alınmamasıyla mümkündür. Çünkü bilkuvve olarak bir aym şeyin karşıt şeyler olması mümkündür. Ama 35 bilfiil olarak bu mümkün değildir. Ayrıca bu filozoflar¬ dan, varlıklar arasında hiçbir biçimde ne hareket, ne oluş, ne de yokoluşa tâbi olan diğer bir tür tözün ol¬ duğunu göz önüne almalarını rica edeceğiz. Aym şekilde bazılarını görüntülerin doğru olduğu inancına götüren şey de duyusal dünyayı göz önüne almaları olmuştur. Çünkü onlar doğrunun ölçütünün, bir görüşü savunan insanların sayısının azlığı veya çokluğu olmaması gerektiğini düşünmektedirler. Şimdi 1009 b bir aynı şey, kendisini tadan bazılarına tatlı, başka ba¬ zılarına acı görünür. Bunun sonucu şudur ki sağlığı yerinde ve aklı başında olan iki üç kişi dışında herkes hasta olsa veya herkes aklım kaybetmiş olsa, bu so145

5

10

15

nuncuîarm değil, sözünü ettiğimiz iki üç kişinin has¬ ta veya deil olduğu düşünülecektir. Bu filozoflar sözlerine birçok hayvanın aynı şeyler hakkında bizimkilerine karşıt izlenimlere sahip oldu¬ ğu, hatta insanın bizzat kendi duyularına şeylerin her zaman aynı görünmediğini de eklemektedirler. O hal¬ de bu izlenimler arasında hangilerinin doğru, hangile¬ rinin yanlış olduğu açık değildir. Çünkü onların bazı¬ ları diğerlerinden daha doğru değildir, tersine tümü aynı ölçüde doğrudur. Her neyse bundan dolayı Demokritos ya hiçbir şeyin doğru olmadığı veya doğrunun hiç olmazsa bizim için ulaşılmaz bir şey olduğunu söy¬ lemektedir. Genellikle bu filozofların duyulara görünen şeyin doğru olması gerektiğini söylemelerinin nedeni, onla¬ rın düşünceyi duyuma, duyumu da basit fiziksel bir değişmeye özdeş kılmalarıdır. Gerçekten Empedokles, Demokritos ve deyim yerindeyse bütün diğer filozof¬ ların bu tür görüşlere kapılmalarının nedeni budur. Empedokles’e göre insanlar fiziksel durumlarını değiş¬ tirdiklerinde, düşüncelerini de değiştirirler: «Çünkü duyularına kendilerini gösteren şeyle¬ re bağlı olarak insanların zihni gelişir». Bir başka pasajda da Empedokles şöyle demekte¬ dir:

20

«İnsanların doğaları değiştikçe, daima farklı düşünceler gelir».

zihinlerine

Parmenides de aynı düşünceleri şöyle dile getir¬ mektedir:

25

«Nasıl ki her zaman karışım yumuşak uzuvla¬ rı meydana getirirse insanlarda düşünce de öyle ortaya çıkar. Çünkü insanlann tümü ve her bir insanla ilgili olarak akim ve insanla¬ rın uzuvlarının doğası bir ve aynı şeydir. Çünkü düşünceyi meydana getiren bedene egemen olan şeydir». Anaksagoras’m da bazı dostlarına şeylerin, onları tasarladıkları biçimde olduklarına ilişkin bir söz söy¬ lediği söylenmektedir. Homeros’un da açık olarak bu

146

30

35

1010 a

5

10

15

görüşü paylaştığı söylenmektedir. Çünkü o almış olduğu yaranın etkisi altında uzanmış yatan Hektor’a «baş¬ ka düşünceler düşündürmekte» dir. Ki bu da normal insanlarmkilerle aynı olmamakla birlikte delilerin de düşünceleri olduğu anlamına gelmektedir. O halde eğer iki türlü akıl varsa, gerçek şeylerin de hem «şöyle» ola¬ cakları, hem de «öyle olmayacak» lan açıktır. Fakat böyle bir öğretinin sonuçlarının en güç kabul edilece¬ ği nokta da burasıdır. Eğer bizim için mümkün olan tüm doğruyu en açık bir biçimde farketmiş olan bu insanlar —ki onlar doğruyu en çok seven ve en büyük bir istekle arayan insanlardır— bu tür. görüşlere sahip iseler ve doğruya ilişkin olarak bu öğretileri ileri sürmekteyseler, felsefe yapmaya girişecek insanların ce¬ saretlerinin kırılması doğal olmayacak mıdır? Çünkü bu durumda doğrunun araştırılması uçan kuşları iz¬ lemekten başka ne olacaktır? Bu filozofların bu görüşleri ileri sürmelerinin ne¬ deni varlıklarda doğruyu araştırırken, «Var olan» dan yalnızca duyusal şeyleri anlamalarıdır. Ancak duyu¬ sal şeylerde büyük ölçüde belirsizlik vardır ve onlarda yukarda sözünü ettiğimiz türden varlığın doğası hâ¬ kimdir. Söz konusu görüşlerin, doğrunun ifadesi ol¬ mamalarına rağmen, akla uygun görülmelerinin de nedeni budur. (Çünkü sorunu Epikharmos’un Ksenophanes’e karşı ortaya koyduğu gibi değil, bu biçimde ortaya koymak daha uygundur). Sonra bu filozoflar, tüm bu duyusal doğanın hareket içinde olduğunu gör¬ dükleri ve değişen bir şey hakkında doğru bir yargıda bulunulamayacağmı düşündükleri için, hiç olmazsa her yönde değişme içinde olan şeylerle ilgili olarak, hiçbir doğrunun ileri sürülemeyeceğini düşünmüşlerdir. Bu görüş tarzı en keskin ifadesini saydığımız öğ¬ retiler içinde en köktenci bir tutumu temsil eden bir öğretide, Herakleitos’un tilmizleri olduklarını söyleyen filozofların, özellikle Kratylos’un öğretisinde bulmuş¬ tur. Kratylos, sonunda hiçbir şey söylememek gerekti¬ ği düşüncesine ulaşmıştı ve sadece parmağını salla¬ makla yetinmekteydi. O Herakleitos’u aynı ırmağa iki kez girilemeyeceğini söylediğinden ötürü kınamaktay¬ dı. Çünkü kendisine göre ona bir kez bile girilemezdi. Fakat bu kanıta cevap olarak şöyle diyeceğiz: On147

20

25

30

35

1010 b

148

larm değişen şeyin, değiştiğinde var olmadığına ilişkin düşüncelerinin belli ölçüde haklı bir yanı vardır. An¬ cak o da tartışmalıdır. Çünkü nihayet bir niteliği kay¬ betmek üzere olan, bu kaybetmek üzere olduğu şey¬ den hâlâ bir şeylere sahiptir ve varlığa gelen şeyden de daha önce bir şeyler var olmalıdır. Genel olarak, yokluğa giden bir varlıkta, varlığını devam ettiren bir şeyler vardır ve varlığa gelen bir varlıkla ilgili olarak da bu varlığın kendisinden meydana geldiği şeyle, kendisi sayesinde meydana geldiği şeyin var olması zo¬ runludur ve bu süreç de sonsuza kadar gidemez. An¬ cak bunları bir yana bırakalım ve yalnızca, niceliksel değişmeyle, niteliksel değişmenin aynı şey olmadığını söyleyelim. Niceliksel değişme bakımından varlıkların varlıklarını devam ettirmediklerini kabul edelim. An¬ cak herşeyi biz, formu bakımından biliriz. Sonra bu şekilde düşünenlere yöneltebileceğimiz bir başka eleşti¬ ri daha vardır: Onlar ancak duyusal nesneler, hatta onlar arasında da çok az sayıdaki varlıklar hakkında geçerli olan gözlemlerini evrenin tümüne yaymakta¬ dırlar. Çünkü oluş ve yokoluşun hüküm sürdüğü biri¬ cik bölge, bizi doğrudan doğruya çevreleyen duyusal dünya bölgesidir. Ancak bu bölge evrenle karşılaştırılırsa, onun bir parçası bile değildir. Dolayısıyla göksel dünyayı duyusal dünyadan ötürü mahkûm etmek¬ tense, duyusal dünyayı göksel dünyayı göz önüne ala¬ rak bağışlamak daha doğru olacaktı. Nihayet bu filo¬ zoflarla ilgili olarak yukarda verdiğimiz cevaba tekrar başvurabiliriz: Onlara değişme içinde olmayan bir do¬ ğanın var olduğunu göstermemiz ve kendilerini bu ger¬ çekliğin varlığına inandırmamız gerekmektedir. Buna şunu da ekleyelim ki şeylerin aynı zamanda hem var oldukları, hem de olmadıklarını ileri sürenler, herşeyin hareketli olmaktan çok hareketsiz olduğunu kabul et¬ mek zorundadırlar. Çünkü bu varsayımda herşey herşeye ait olduğuna göre, şeylerin kendisine dönüşebile¬ cekleri bir şey yoktur. Doğru ile ilgili olarak, görünen herşeyin doğru ol¬ madığını savunmak zorundayız. Çünkü önce duyumun hiç olmazsa kendi özel konusu ile ilgili olarak bizi al¬ datmadığını kabul etsek bile, imge ile duyumun aynı şey olduğu söylenemez. Sonra büyükler ve renklerin

5

10

15

20

25

gerçekte uzaktan mı, yoksa yakından mı, hastalara mı, yoksa sağlığı yerinde olan insanlara mı göründükleri gibi oldukları, ağırlığın zayıf insanlara mı, yoksa kuv¬ vetli insanlara mı göründüğü gibi olduğu, doğrunun uykuda iken mi, yoksa uyanıkken mi gördüğümüz şey olduğu konularında ortaya çıkabilecek sorunlara, doğ¬ rusu, şaşma hakkımız vardır. Çünkü bütün bu konu¬ larda bize karşı çıkanların kendilerinin söyledikleri şeylere inanmadıkları açıktır. Libya’da olduğu halde, gece rüyasında Atina’da olduğunu gördüğü için sabah¬ leyin kalkıp Odeon’a doğru yola çıkmaya kalkışacak hiç kimse yoktur. Sonra Platon’un belirttiği gibi gele¬ cekle ilgili olarak, örneğin bir hastanın sağlığına kavu¬ şup kavuşmayacağını bilmek söz konusu olduğunda, bir hekimle bilgisiz bir insanın görüşleri kuşkusuz ay¬ nı ağırlığa sahip değillerdir. Nihayet bizzat duyuların kendi aralarında, bir duyunun başka bir duyunun ko¬ nusuna ilişkin tanıklığı ile kendi konusuna ilişkin ta¬ nıklığı, hatta kendisine yakm bir duyunun konusu ile ilgili tanıklığı ile bizzat kendi konusu ile ilgili tanıklı¬ ğı aynı değerde değildir. Renk konusunda otorite olan, görme duyuşudur, tatma duyusu değildir. Tat konu¬ sunda karar verecek olan da tatma duyuşudur, görme duyusu değildir. Aynı zamanda aynı nesneyi konu alan bu duyulardan hiçbiri bize bu nesnenin hem «şöyle» olduğu, hem de «öyle olmadığı»m söylemez. Hatta bir duyu farklı zamanlarda bile, hiç olmazsa nitelikle il¬ gili olarak kendi kendisiyle çelişmez. O, niteliği taşıyan töz hakkında kendi kendisine ters düşebilir. Bir örnek vereyim: Aynı bir şarap, ya kendisi veya bizim vücudu¬ muz değiştiğinden bize belli bir zamanda tatlı, başka bir zamanda acı gelebilir. Ama burada değişen, hiç ol¬ mazsa o var olduğu biçimdeki tatlılığın kendisi değil¬ dir. Onunla ilgili olarak söylediğimiz, her zaman doğrudur ve tatlı olan şey, zorunlu olarak öyle kalmak zorundadır. Ancak sözünü ettiğimiz sistemlerin yıktı¬ ğı da bu zorunluluğun kendisidir; onlar nasıl her tür¬ lü tözü yadsımaktaysalar, zorunlu bir şey olduğunu da reddetmektedirler. Çünkü zorunlu olan aynı zamanda hem «şu» tarzda, hem de ondan başka bir tarzda ola¬ maz. Dolayısıyla eğer herhangi bir şey zorunlu ise, ay¬ nı zamanda hem «şöyle», hem de «öyle-değil» olamaz. 149

30

35

1011 a

Genel olarak, eğer gerçekten sadece duyusal olan var olsaydı, canlı varlıklar olmadığı takdirde, hiçbir şey var olmazdı. Çünkü o manian duyum olmazdı. Bu du¬ rumda da ne duyusalın, ne de duyumun olacağını söy¬ lemek doğru olurdu. (Çünkü bunlar, duyan öznenin halleridir). Ancak duyumu meydana getiren tözlerin, duyumdan bağımsız olarak var olmadıkları kabul edilemez. Çünkü duyum, hiç kuşkusuz, kendi kendinin duyumu değildir. Duyumun ötesinde bir başka şey da¬ h a vardır ve bu şeyin varlığı zorunlu olarak duyum¬ dan önce gelir. Çünkü hareket ettiren, hareket eden¬ den doğa bakımından önce gelir. Duyusalla duyumun birbirlerine bağlı kavramlar olduklarını kabul etsek bile, bu öncelik varlığını kaybetmez.

Bölüm IProtagoras’tn

5

10

il 5

150

Çürütülmesine

Devam]

Gerek bu görüşlerin doğruluğuna inanan, gerekse sırf tartışma uğruna onları savunan insanlar arasın¬ da, sağlığı yerinde olan kişi üzerinde kimin karar vereceği veya genel olarak her türlü sorun üzerinde doğ¬ ru bir biçimde karar verecek olanın kim olduğu soru¬ nunu ortaya atanlar vardır. Ancak bu tür sorunları or¬ taya atmak, kendi kendimize şu anda uyuduğumuzu mu yoksa uyanık mı olduğumuzu sormamıza benzer ve bu tür soruların t ü m ü şu aynı özelliğe sahiptir ki on¬ ları ortaya atanlar kendilerine her şeyin nedeninin veriîmesini isterler. Çünkü onlar bir ilke ararlar ve bu ilkeye bir kanıtlama ile erişmek isterler. Ancak onla¬ rın eylemleri açık olarak bu istedikleri şeye inanma¬ dıklarım gösterir. Onların yanlışının hangi noktada olduğuna daha önce işaret ettik: Onlar, nedeni olma¬ yan bir şeyin nedenini aramaktadırlar. Çünkü kanıt¬ lamanın ilkesinin kendisi bir kanıt değildir. İyi niyetli insanları buna inandırmak kolaydır. Çünkü bu, anlaşılması güç bir şey değildir. Ancak sa¬ dece mantığın zorlamasına boyun eğmek isteyenler, imknsız bir şeyi aramaktadırlar. Çünkü onlar kendile¬ rine, kendi kendileriyle çelişkiye düşme ayrıcalığının verilmesini istemektedirler. Bu ise derhal kendi ken¬ disiyle çelişik bir istektir. Fakat eğer. herşey göreli de-

20

25

30

35 1011 b

ğilse, eğer kendinde ve kendinden ötürü var olan var¬ lıklar varsa, görünen herşey doğru olamaz. Çünkü gö¬ rünen bir şey, birine görünür. Dolayısıyla görünen şe¬ yin doğru olduğunu söylemek, herşeyin göreli olduğunu söylemek demektir. Bundan dolayı kesin mantıksal kanıt arayan ve aynı zamanda görüşlerinin hesabını vermek iddiasında olan filozoflar, görünen şeyin var olduğunu söylemekten kaçınmak zorundadırlar. Onla¬ rın görünen şeyin, göründüğü insan için, ona görün¬ düğü anda ve göründüğü anlam ve koşullar altında var olduğunu belirtmeleri gerekir. Eğer bir yandan görüş¬ lerinin hesabını vermeye hazır olduklarım söyledikleri halde öte yandan bu belirlemeleri yapmayı reddeder¬ lerse, derhal kendi kendileriyle çelişkiye düşeceklerdir. Çünkü aynı şeyin görme duyusuna bal olarak görün¬ mesi, ancak tatmak duyusuna öyle gelmemesi ve iki gözümüz olduğuna göre, onların görmelerinin farklı olması durumunda şeylerin iki gözümüzden herbirine aynı şekilde görünmemesi mümkündür. Gerçekten, hiç olmazsa, yukarda sergilediğimiz nedenlerden ötürü, aynı şeylerin gerek herkese aynı şeyler, gerekse aynı insana her zaman aynı şeyler olarak görünmedikleri, tersine çoğu kez aynı anda birbirlerine karşıt şeyler olarak göründüklerini ileri sürerek (çünkü parmakla¬ rımızı üst üste koyduğumuzda dokunma duyusu iki. görme duyusu tek bir varlığın olduğunu söyleyecektir) görünen şeyin doğru olduğu, bundan dolayı herşeyin aynı zamanda hem doğru, hem de yanlış olduğunu söyleyen kişilere şu cevap verilebilir: Evet, şeyler bize birbirine karşıt niteliklerle görünürler; ancak onlar hiç olmazsa aynı duyuya, aynı bakımdan, aynı koşullarda ve aynı zamanda öyle görünmezler. Bunlar ise duyu¬ mun doğruluğu ile1 iglili olarak zorunlu olan belir¬ lemelerdir. Ancak hiç kuşkusuz bu aynı nedenden ötürü, çözülmesi gereken bir güçlükle ilgili olarak değil, sırf tartışmak için tartışan kişiler bize duyumun doğru olmadığım, sadece herhangi bir adam için doğru ol¬ duğunu söylemek zorundadırlar. Yukarda işaret etti¬ ğimiz gibi, böylece onların herşeyi kanıya ve duyuma göreli kılmaları gerekecektir. Şimdi bunun sonucu ise kendisini daha önce herhangi bir varlığın düşünme¬ mesi durumunda hiçbir şeyin ne var olduğu, ne de var 151

5

10

15

20

olabileceğidir. Ancak eğer geçmişte herhangi bir şeyin var olmuş olduğu veya ilerde var olacağı doğru ise, herşeyin kanıya bağlı, ona göreli olamayacağı açıktır. Sonra eğer bir şey birse, tek bir şeye veya belli sa¬ yıdaki şeylere göre birdir. Ve eğer bir aynı şey, aynı za¬ manda hem yarım, hem de eşitse, hiç olmazsa onun eşitliği, iki katı olan şeye göreli değildir. O halde eğer düşünen özne iie ilgili olarak insanla düşünülen şey aynı şey iseler, insan düşünen özne olamayacak, sadece düşünülen şey olacaktır. Öte yandan eğer her var¬ lık, düşünen özneye göreli ise, düşünen özne tür bakı. mmdan birbirinden farklı sonsuz şeylere göreli ola¬ caktır. Bütün inançlar içinde en sağlamının çelişik öner¬ melerin aynı zamanda doğru olmadıkları inancı oldu¬ ğunu ortaya koymak ve buna karşı olan görüşün so¬ nuç ve nedenlerini göstermek üzere yeterli şeyler söy¬ ledik. Aynı özneye aynı zamanda çelişik şeyleri yüklemek imkânsız olduğuna göre karşıtların da aynı za¬ manda aynı özneye ait olmasının imkânsız olduğu açıktır. Çünkü iki karşıttan biri, karşıt olduğu kadar yoksun olmadır, yani özden yoksun olmadır. Şimdi yok¬ sun olma belli bir cinste bir şeyin değillenmesidir. O halde karşıtların aynı zamanda bir öznede bulunma¬ ları da imkânsızdır; meğer ki onlar bu özneye belli ba¬ kımlardan veya biri belli bir bakımdan diğeri genel olarak ait olsunlar.

Bölüm [Üçüncü Halin İmkân,sızlığmın Kanıtları]

25

152

Öte yandan çelişik önermeler arasında aracı bir şeyin olması da imkânsızdır. Bir özne hakkında tek bir yüklemi —hangi yüklem olursa olsun— olumlamak ve¬ ya değillemek zorunludur. Bu, birinci olarak doğru ve yanlışın ne olduğunu tanımlamamızdan çıkar. Çünkü varlığın var olmadığını veya var-olmayanm var oldu¬ ğunu söylemek yanlıştır. Buna karşılık varlığın var ol¬ duğunu, var-olmayanm var olmadığını söylemek doğ¬ rudur. Dolayısıyla herhangi bir şeyin var olduğunu ve¬ ya var olmadığını söyleyen ya doğru veya yanlış bir şey söylemiş olacaktır. (Çelişik kavramlar arasında aracı

30

35

1012 a

5

10

bîr şeyin olduğunu söylemek ise) ne varlık, ne var-olmayanm ne var olduğu ne de var olmadığını söylemektir. Sonra bu aracı şey, ya grinin siyahla beyaz arasın¬ da aracı olması anlamında çelişikler arasında gerçek¬ ten var olan aracı bir şey olacaktır veya ne insan ne de at olanın insan ile at arasında aracı olması anlamında aracı bîr şey olacaktır. Eğer o bu ikinci türden bir ara¬ cı varlıksa uçlara yönelen bir değişme anlamında bir değişme gösteremez (çünkü değişme, örneğin iyi-olmayandan iyi olana veya iyi olandan iyi-olmayana doğru olur). Ancak eğer değişme varsa onun daima uçlara doğru gittiği gözlemlenen bir olgudur. Çünkü karşıtla¬ ra ve onların aracılarına doğru gitmeyen değişme yoktur. Öte yandan gerçek bir aracı varlığın varlığını farzettiğîmiz durumda da bir değişme olacaktır. Ama bu değişme, beyaz olmayandan beyaza doğru bir değişme olmayacaktır. Böyle bir değişmeye ise hiçbir yerde rastlanmaz. Sonra ister çikarsamalı, isterse sezgisel düşün¬ ce söz konusu olsun, her türlü düşünce doğru ve yan¬ lış olduğu her seferinde konusunu ya olumlar, ya da değiller (bu, doğru veya yanlış yargının tanımının apa¬ çık sonucudur). Düşünkonu ve yüklemi ister olumlamak, ister değillemek suretiyle belli bir biçimde birbi¬ rine bağladığında doğruyu, bir başka biçimde birbiri¬ ne bağladığında yanlışı ifade eder. Sonra eğer sırf tar¬ tışmak için tartışmıyorsak, bütün çelişkiler arasında birer aracı varlığın olması gerektiğini kabul etmek zorundayız. Bundan da bir yandan bir insanın ne doğru, ne yanlış olan bir şey söylemesinin mümkün olacağı, öte yandan varlıkla yokluk arasıda aracı bir şeyin ola¬ cağı, dolayısıyla oluşla yokoluş arasında bir başka tür değişmenin var olacağı sonucu ortaya çıkar. Sonra bu durumda bir yüklemin değillemesinm onun karşıtı olan yüklemin olumlanmasmdan başka bir şey olma¬ dığı cinslerde bile bir aracı varlığın olması gerekir. Örneğin, bu durumda sayılar dünyasında da ne tek, ne çift olan bir sayı olacaktır. Bu ise sayının tanımının gösterdiği gibi imkânsızdır. Buna bu durumda sonsu za kadar gidileceğini de ekleyelim: Yani bu takdirde gerçeklerin sayısı sadece üç tane olmayacak, çok daha fazla olacaktır. Çünkü sözü edilen aracı varlığın ken¬ disinin de olumlanması ve değillenmesi bakımından 153

15

20

25

değillenmesi mümkün olacak ve böylece bu yeni kav¬ ram da belli bir şey olacaktır. Çünkü onun özü farklı bir şeydir. Sonra kendisine bir şeyin beyaz olup olmadığı sorulan bir insan buna «hayır» diye cevap verirse, beyazın varlığını değmemekten başka bir şey yapmaz. Onun beyaz olmayışı da bir değillemedir. Diğer birçok paradoksal inançlarda olduğu gibi fi¬ lozofların bu görüşe varmalarının da nedeni şudur: On¬ lar eristik akıl yürütmeleri çürütme gücüne sahip ol¬ madıklarından bu kanıtı kabul etmiş ve sonucunun doğruluğunu benimsemişlerdir. O halde bazı filozofları bu görüşü benimsemeye iten neden budur. Başka bazılarınm onu kabul etmelerinin nedeni ise herşeyin ne¬ denini aramalarıdır. Ancak bu her iki grup da kendi¬ lerini her terime belli bir anlam verme zorunluluğu karşısında bırakan tanımlardan hareket edilerek çürütülebilirler. Çünkü bir sözcüğün ifade ettiği kavram, şeyin tanımının kendisidir. Şimdi herşeyin hem var ol¬ duğu hem de olmadığım söyleyen Herakleitos’un öğretisi herşeyin doğru olduğu, bunun tersine çelişikler arasında aracı bir şeyin olduğunu söyleyen Anaksagoras’m öğretisi ise her şeyin yanlış olduğu sonucunu doğuruyor gibidir. Çünkü şeyler birbirlerine karışmış iseler, bu karışım ne iyidir, ne de iyi-olmayan. Dolayı¬ sıyla burada doğru olan bir şey söylenemez.

Bölüm [Her Şeyin Doğru Olduğu veya Her Şeyin Yanlış Olduğu Görüşünün İncelenmesi] 30

35 1012 b 154

Bu belirlemelerden açıkça anlaşılmaktadır ki bazı insanların şeyler hakkında ileri sürdükleri tek yanlı görüşler, yani ne hiçbir şeyin doğru olmadığı (çünkü onlara göre her önermenin durumunun, karenin köşe¬ geninin kenarı ile ölçülemezliğine benzer olmasına en¬ gel olan bir şey yoktur), ne de herşeyin doğru olduğu görüşü doğru değildir. Bu görüşler pratikte HeraMeitos’un görüşü ile aynı kapıya çıkarlar. Çünkü herşeyin’ hem doğru, hem de yanlış olduğunu söylemek, aynı zamanda bu iki önermenin herbirini ayrı ayrı ileri sürmek demektir. Dolayısıyla teker teker imkânsız olduk¬ larına göre onların birlikte imkânsız olmaları zorunlu-

5

10

15

20

25

dur. Bir başka neden: Kuşkusuz aynı zamanda doğru olamayan çelişik önermeler vardır. Öte yandan hepsi¬ nin yanlış olması mümkün olmayan çelişik önermeler vardır (Ancak yukarda söylediklerimizden bu sonun¬ cu durum daha fasla mümkün gibi görünmektedir). Bununla birlikte bu görüşleri savunan bütün filozof¬ lara, daha önceki tartışmalarımızda da işaret, ettiğimiz gibi, bir şeyin var olup olmadıklarım savunup savun¬ madıklarını değil, kullandıkları sözcüklerin bir anlamı olup olmadığını sormamız gerekir. Çünkü böylece özel¬ likle doğru ve yanlışın ne anlama geldiğini belirleye¬ rek bir tanımdan hareketle tartışmaya girmemiz müm¬ kün olur. Şimdi eğer olumlaması doğru olan şey, değillemesi yanlış olan şeyden başka bir şey değilse, herşeyin yanlış olması imkânsızdır. Çünkü çelişkinin iki par¬ çasından birinin doğru olması zorunludur. Yine eğer herşeyin ya olumlanması, ya da değillenmesi zorunlu ise her iki önermenin yanlış olması imkânsızdır. Çün¬ kü çelişkinin iki parçasından sadece biri yanlıştır. O halde bu görüşlerin tümüne, onların kendi kendilerini ortadan kaldırdıkları eleştirisi yöneltilebilir. Gerçekten de herşeyin doğru olduğunu söyleyen bir insan bu ken¬ di iddiasına karşıt olan iddianın da doğru olduğunu söylemek zorundadır (çünkü ona karşı çıkan, bu öner¬ menin doğru olmadığını söylemektedir). Herşeyin yan¬ lış olduğunu söyleyen de aynı zamanda bu kendi söy¬ lediğinin de yanlış olduğunu söylemek durumundadır. Eğer birincisi sadece kendisininkine karşıt olan öner¬ menin doğru olmadığını, ikincisi yalnız kendi önerme¬ sinin yanlış olmadığım ileri sürerek istisnalar kabul ederlerse, onların gerek doğru, gerekse yanlış önerme¬ lerle ilgili olarak sonsuz sayıda istisnaları kabul etme¬ leri gerekir. Çünkü doğru önermenin doğru olduğunu söyleyen önermenin kendisi doğru söyler ve bu süreç bizi böylece sonsuza götürür. Sonra ne herşeyin hareketsiz olduğu, ne de herşe¬ yin hareketli olduğunu ileri sürenlerin doğruyu söyle¬ medikleri açıktır. Çünkü eğer herşey hareketsiz olursa, bazı önermelerin öncesiz-sonrasız olarak doğru, bazıla¬ rının öncesiz-sonrasız olarak yanlış olmaları gerekir. Oysa şeylerin bu bakımdan değiştiği açıktır. Çünkü herşeyin hareketsiz olduğunu söyleyen kişinin kendisi 155

30

156

bir zamanlar var değildi ve bir başka zaman da artık var olmayacaktır. Eğer bunun tersine herşey hareketli olursa, hiçbir şey doğru olamaz. O halde herşeyin yan¬ lış olması gerekir. Ancak bunun da imkânsız olduğunu gösterdik. Sonra değişen şeyin bir varlık’ olması zorun¬ ludur. Çünkü değişme bir şeyden bir şeye doğrudur. Nihayet herşeyin bazan hareketsiz, bazan hareketli olduğu ve hiçbir şeyin öncesiz-sonrasız olmadığı da doğ¬ ru değildir. Çünkü harekette olan şeyleri hareket et¬ tiren bir şey. vardır ve bu hareket ettiricinin kendisi hareketsizdir.

METAFİZİK V. KİTAP (D) ARİSTOTELES Çeviren: Ahmet Arslan 1. Bölüm [îlke] 1012 b 35 1013 a

5

10

15

20

«İlke» şu anlamlara gelir: 1) Bir şeyin kendisinden hareket etmeye başlanan ilk noktası: Örneğin bir doğrunun veya yolun her iki ucu, bir ilkedir. 2) Bir şeyin en iyi bir biçimde kendisinden çıkabileceği şey: Örne¬ ğin bilimde bile bazan bir konuyu incelemeye, ontm ilk noktasından veya başından değil, onu en kolayca inceleyebileceğimiz bir noktadan başlamamız gerekir. 3) Meydana gelen bir şeyi bir parçası olarak meydana getiren ilk şey: Örneğin bir geminin omurgası veya bir evin temeli. Hayvanlara gelince bazıları yüreğin, ba¬ zıları beynin, daha başkaları da başka bir kısmın böy¬ le bir şey olduğunu düşünürler. 4) Meydana gelen bîr şeyi, bir parçası olmaksızın meydana getiren ilk şey ve hareket ile değişmenin doğal başlangıç noktası: Ör¬ neğin bir çocuğun anne ve babasından, savaşın haka¬ retten çıkmasında olduğu gibi. 5) İradesiyle, hareket edeni hareket ettiren, değişeni değiştiren şey: Örneğin şehirlerde yargıçlar, oligarşiler, monarşiler, uranlıklar¬ la sanatlar, özellikle mimari sanatlar «ilkeler» (arkhai) diye adlandırılırlar. 6) Nihayet bir şeyin bilgisinin ken¬ disinden başladığı şeye de bu şeyin ilkesi denir. Örne¬ ğin öncüller, kanıtlamanın ilkeleridirler. ‘Neden’ kavramı da, aynı şekilde, çok anlamda kullanılır, çünkü her neden bir ilkedir. Bütün ilkelerde ortak olan şey, o halde, varlığın veya oluşun veya bilginin kendilerin¬ den çıktığı kaynak olmalarıdır. Ancak bu ilkelerin ba¬ zısı, şeylerin içindedir, bazısı ise onların dışındadır. Bundan dolayı bir şeyin doğası, bir ilkedir. Aynı şekilde bir şeyin öğesi, düşünce, irade, formel töz de bi149

rer ilkedirler. Nihayet buniara ereksel nedeni de ekle¬ memiz gerekir. Çünkü İyi olan ve Güzel olan, birçok şeyin gerek bilgisinin, gerekse hareketinin ilkesidir. 2. Bölüm [Neden}

25

30

35 1013 b

5

10

150

«Neden» şu anlamlara gelir: 1) Bir şeyin, bir par¬ çası olarak kendisinden yapıldığı madde: Örneğin tunç, heykelin; gümüş, bardağın nedenidir. Aynı şekilde tunç ve gümüşün cinsleri de nedendir. 2) Form veya model, yani özün tanımı, onu içinde bulunduran cinsler (ör¬ neğin 2/1 oranı ve gene! olarak sayı, oktavın neden¬ leridir) ve tanımın içinde bulunan kısımlar. 3) Değişmenin veya sükûnetin kendisinden başladığı ilk ilke; örneğin bir karar veren, eylemin; baba, çocuğun bir nedenidir. Genel olarak yapan, yapılan şeyin; değiş¬ tiren, değişmeye uğrayan şeyin nedenidir. 4) Erek, ya¬ ni bir şeyin kendisi için olduğu şey; örneğin sağlık, ge¬ zinti yapmanın nedenidir. Çünkü «insan niçin gezinti yapar» sorusuna, «sağlıklı olmak için» cevabını veri¬ riz ve böyle derken de bu olayın nedenini açıkladığımızı düşünürüz. Bu, kendisinden bir başkası tarafın¬ dan hareket ettirilip, hareket ettirici ile erek arasın¬ da bir aracı rolü oynayan her şey için de geçerlidir. Örneğin zayıflama, müshil alma, ilaçlar veya âletler sağlığın nedenleridirler; çünkü bütün bu araçlar bir ereğe ulaşmak için kullanılırlar. Bazıları araç, diğer¬ leri eylem olmaları bakımından birbirlerinden ayrılırlarsa da, bütün bu nedenler bir erek için vardırlar. «Neden» sözcüğünün pratik olarak bütün anlamlan bunlardır ve nedenlerin bu anlam çeşitliliği, gerek bir ve aynı nesneyle ilgili olarak, birden çok nedenin —hem de ilineksel olmayan anlamda nedenin— nasıl olabileceğini (örneğin heykelin başka bir bakımdan değil, heykel olması bakımından nedenleri, heykeltraşm sanatı ve tunçtur; ancak bu ikisi aynı anlamda ne¬ denler değildir; onlardan biri maddi neden, diğeri ha¬ reket etirici neden anlamında nedendir), gerekse şeylerin nasıl karşılıklı olarak birbirlerinin nedenleri olabileceklerini (örneğin idman, vücut sağlığının, vü¬ cut sağlığı da idmanın nedenidir; ancak bu ikisi aynı bakımdan neden değildirler; birincisi, hareketin ere¬ ği, diğeri ise onun kaynağı olmak bakımından neden¬ dirler) açıklar. Ayrıca tek bir şey, karşıt sonuçların nedeni olabilir; çünkü varlığı herhangi bir sonucun

15

20

25

30

35

1014 a

5

nedeni olan bir şeyin yokluğunun bazan onun karşıtı olan bir sonucun nedeni olduğu söylenir. Örneğin bir geminin kazaya uğramasının nedeninin, dümencinin yokluğu olduğunu söyleriz (çünkü dümencinin varlığı, onun kurtulmasının nedeni olacaktı). O halde bu her iki neden, yani dümencinin varlığı ve yokluğu, hare¬ ketin kaynağı olmak bakımından nedendirler. Bu saydığımız nedenlerin tümü, açık olarak, dört gurupta toplanmaktadır: Hecelerle ilgili alarak harf¬ ler, üretilmiş şeylerle ilgili olarak onların maddesi, ci¬ simlerle ilgili olarak Ateş, Toprak ve bütün diğer öğe¬ ler, bütünle ilgili olarak parçalar, sonuçla ilgili olarak öncüller; bu birincilerin kendilerinden meydana gel¬ dikleri şeyler olmaları anlamında nedenlerdir. Ancak bunlar arasında bir kısmı, örneğin parçalar dayanak (substratum) olarak; diğerleri, yani bütün, bileşim ve form ise öz olarak nedendirler. Tohum, (sperma), he¬ kim, bir karar veren ve genel olarak faile gelince, on¬ ların tümü hareket ve sükunetin kaynağı olmaları anlamında nedendirler. Geri kalanlar ise başka şeylerin ereği ve iyiliği olarak nedendirler. Çünkü başka şey¬ lerin kendisini elde etmek için var oldukları şey, en iyi olandır ve o, bu başka şeylerin ereğidir. Bu ereği Kendinde İyi veya görünüşte İyi diye adlandırmamız, bu durumda herhangi bir değişiklik meydana getirmez. O halde nedenler bunlardır ve onların türlerinin sayısı da budur. Nedenler çeşitli tarzlarda kendilerini gösterebilirler. Ancak bu tarzlar birkaç ana grupta toplanabilir. Gerçekten nedenler farklı anlamlarda kullanılırlar ve aynı türden olan nedenler içinde bile bazısı önce, bazısı sonra gelir. Örneğin sağlığın nede¬ ni hem hekim, hem de (genel olarak) «meslek erba¬ badır. Oktavın nedeni hem 2/1 oranı, hem de sayıdır. Ve herhangi bir özel nedeni içeren sınıflar, her zaman özel bir eserin nedenleridirler. Sonra ilineksel anlam¬ da nedenler ve onları içine alan smıflar da vardır. Ör¬ neğin bir anlamda heykelin nedeni, heykeltr aştır;- bir başka anlamda Polyklitos’tur. Çünkü heykeltraşm Polyklitos olması, rastlantısal bir şeydir. Sonra ilinek¬ sel nedeni içine alan sınıflar da nedendirler. Örneğin «insan» veya daha genel olarak «hayvan», heykelin nedenidir; çünkü Polyklitos bir insandır ve insan da bir hayvandır. Sonra heykelin nedeninin Polyklitos veya insan değil de «beyaz olan» veya «müzisyen» oldu¬ ğunun söylenmesinde olacağı gibi, bu ilineksel neden¬ lerin kendilerinin de bir kısmı daha uzak, diğerleri 151

10

15

20

25

daha yakın nedenlerdir —Bütün bu nedenler— ister asıl anlamında, isterse ilineksel anlamda nedenler söz konusu olsunlar— bilkuvve veya bilfiil nedenler olarak da ortaya çıkabilirler (örneğin mesleği ev yapmak olan bir mimarla bir ev yapan mimarda olduğu gibi). Aynı kural, sözü edilen nedenlerin sonuçları bakımından da uygulanır. Örneğin ‘bu heykelin’ veya basitçe heyke¬ lin, ‘bir veya genel olarak imgenin; herhangi bir birey¬ sel tuncun veya tuncun veya genel olarak maddenin nedeni olarak adlandırılabilir. İlineklerle ilgili olarak da bu aynı şey söz konusudur. Nihayet ilineksel an¬ lamda nedenlerde, asıl anlamında nedenler, bir yandan Polyklitos, öte yandan heykeltraş demeyip «heykeltraş Polyklitos» dediğimizde olduğu gibi, aynı kavramda birleşmiş olabilirler. Bununla birlikte, bütün bu nedenlerin kendilerini gösterme biçimleri, her biri iki anlamda olmak üzere, altı tanedir. Yani nedenler, ya birey olarak veya cins’ olarak veya ilineksel anlamda veya ilineksel olanı içi¬ ne alan cins olarak veya bunların toplamı olarak ve¬ ya onların ayrı başına her biri olarak nedendirler ve bu altı durumdan herbiri de bilkuvve ve bilfiil olmak üzere iki biçimde göz önüne alınabilir. Ancak onlar arasında şu fark vardır ki bilfiil ve bireysel nedenler, nedenleri oldukları şeylerle aynı zamanda vardırlar veya yokturlar (örneğin şu hastayı tedavi eden şu he¬ kim veya şu inşa edilmiş evi yapan şu mimar gibi). Buna karşılık bilkuvve nedenler her zaman böyle değildirler; Çünkü evle mimar aynı zamanda ortadan kalkmazlar.

Bölüm löğe]

30

152

«Öğe» sözcüğü, 1) bir.şeyin içinde bulunan, onu meydana getiren ve tür bakımından başka türlere bölünemeyen ilk şey anlamına gelir. Örneğin sözcüğün öğeleri, sözcüğün kendilerinden meydana geldiği ve en sonunda kendilerine bölündüğü kısımlardır. Bu kısım¬ lar, tür bakımından kendilerinden farklı öğelere böIünmeleri mümkün olmayan kısımlardır. Bölündükle¬ ri takdirde bir su parçasının gene su olması gibi bu parçalar da kendileriyle aynı türden olacaktır (oysa bir hecenin parçası, hece değildir). Aynı şekilde cisim¬ lerin öğelerinden söz eden filozoflar, cisimlerin kendi¬ lerine bölündükleri en son kısımlara bu adı vermek-

35 1014 b

5

10

15

tedirler. Bu kısımlar, farklı türden diğer cisimlere bö¬ lünmeleri mümkün olmayan kısımlardır. İster bir, is¬ terse birçok olsunlar, işte bu yapıda olan şeyleri, onlar öğeler diye adlandırmaktadırlar. — Geometrik ka¬ nıtlamaların öğeleri denen şeylerle, genel olarak ka¬ nıtlamanın öğeleri de hemen hemen buna benzer bir yapıdadırlar gerçekten. Her biri birçok kanıtlamanın te¬ melinde olan ilk kanıtlara, kanıtlamanın öğeleri den¬ mektedir: Biri orta terim ödevi gören üç terimden mey¬ dana gelen basit kıyaslar bu yapıdadırlar,. Bu noktadan hareketle, anlam genişlemesi sonu¬ cunda, «öğe»den, 2) bir ve küçük olduğundan ötürü birçok şeye yarayan şey de anlaşılmaktadır. Bundan dolayı küçük, basit, bölünemez olana «öğe» denmekte¬ dir. Bundan da en tümel kavramların öğeler oldukları sonucu çıkmaktadır (çünkü onların her biri bir ve ba¬ sit olduğundan ya bütün varlıklarda, veya onların ço¬ ğunda içerilmiş bulunur). Yine bundan dolayı bazı fi¬ lozoflar Bir olan ve Nokta’yı ilkeler olarak kabul et¬ mektedir. Şimdi «cins» denen şeyler, evrensel ve bölünmez olduklarından (çünkü onlarm tanımı yoktur), bazıları cinslerin öğeler, hatta ayrımdan daha fazla öğeler olduğunu (çünkü cins, daha geneldir) ileri sür¬ mektedir. Gerçekten ayrımın olduğu yerde, cins onun¬ la birlikte bulunur. Ama cinsin olduğu yerde, ayrım onunla birlikte bulunmaz. «Öğe» sözcüğünün bütün anlamlarında bulunan ortak özellik, her varlığın öğesinin, onun kurucu ve içkin ilkesi olmasıdır.

Bölüm [Doğa]

20

«Doğa» şu anlamlara gelir: 1) Büyüyen, gelişen şeylerin meydana gelişi; Örneğin «Physis» «y»sini bi¬ rinin uzun olarak telaffuz etmesinde olacağı gibi. 2) Büyüyen, gelişen şeyin içinde bulunan ve onun büyü¬ me ve gelişmesinin kendisinden çıktığı ilk öğe, 3) Her doğal varlıkta bu doğal varlığın özü gereği sahip olduğu ilk hareketin ilkesi. Bir varlığın kendisinden baş¬ ka bir varlıkla teması ve doğal birleşmesi yoluyla ve¬ ya embriyonlarda olduğu gibi onunla yapışık bir hal¬ de bulunması sonucunda kazandığı büyümeye, doğal büyüme denir. Doğal birleşme, temastan farklıdır; çün¬ kü bu sonuncu durumda, temasın kendisinden başka bir şeye ihtiyaç yoktur. Oysa doğal birleşmede her iki varlıkta bir ve aynı olan bir şey vardır ki bu şey, ba153

25

30

35

1015 a

5

10

15 154

sit bir temas yerine, gerçek bir kaynaşmayı meydana getirir ve varlıkları, nitelik bakımından olmamakla birlikte, nicelik ve süreklilik bakımından tek bir şey kılar. 4) Doğa, aynı zamanda herhangi bir yapılmış nesnenin kendisinden meydana geldiği veya kendisin¬ den yapıldığı ilk madde anlamına gelir. Bu ilk madde, formdan yoksun olan ve kendisini kuvve durumundan çıkaracak bir değişmeye uğrama gücüne sahip olma¬ yan bir şeydir. Örneğin tuncun, heykelin ve tunçtan yapılan şeylerin; tahtanın, tahtadan yapılan şeylerin vb. doğası olduğu söylenir. Çünkü bu öğelerden hare¬ ketle yapılan her varlıkta, ilk madde varlığını sürdü¬ rür. Doğal şeylerin öğelerinin de —bu öğeler olarak is¬ ter Ateş, ister Toprak, ister Hava, ister su, ister başka herhangi bir benzeri ilke, ister bu öğelerden birkaçı veya nihayet onların tümü kabul edilsin— bu anlamda onların doğaları oldukları söylenir. 5) Doğa, ayrı¬ ca doğal şeylerin tözü anlamına gelir. Doğanın başlan¬ gıçta bulunan bileşim olduğunu ileri sürenlerin veya Empedokles gibi: «Hiçbir varlığın doğası yoktur. Var olan sadece karışını ve karışanların ayrılmasıdır. Doğa, insanlar tarafından verilen bir addan başka bir şey değildir.» diyenlerin ona verdikleri anlam budur. Bundan dola¬ yı doğal bir tarzda var olan veya varlığa gelen herşeyin, kendisinde oluş ve varlığın doğal ilkesini taşıdığı halde, bir form veya yapıya sahip olmadığı müddetçe, henüz doğası olmadığını söyleriz. Doğal bir nesne, o halde, hayvanlar ve kısımlarında olduğu gibi madde ve formun birleşmesinden meydana gelir. O halde, sa¬ dece ilk madde doğa değildir, (o, iki bakımdan ilktir: Ya nesnenin kendisiyle ilgili olarak veya mutlak an¬ lamda. Örneğin tunçtan yapılan nesnelerde, tunç bu nesnelerle ilgili olarak ilktir. Mutlak bakımdan ilk ola¬ na gelince, o, bütün eriyebilir şeylerin sudan meyda¬ na geldiklerinin kabul edilmesi durumunda, hiç kuşku¬ suz, sudur), form veya öz de doğadır. Çünkü o, oluşun ereğidir. 6) «Doğa» sözcüğü, bu sonuncu anlamdan ha¬ reketle bir anlam genişlemesine uğramış ve genel ola¬ rak her türlü öz, bir «doğa» olarak adlandırılmıştır. Çünkü bîr şeyin doğası bir tür tözdür. Bütün bu söylediklerimizden, ilk ve temel anlam¬ da doğanın, kendilerinde ve kendileri olmaları bakı¬ mından, hareketlerinin ilkesini taşıyan varlıkların tözü olduğu ortaya çıkmıştır. Çünkü maddenin doğa

adım almasının nedeni, bu ilkeyi kabul etme yetene¬ ğine sahip olmasıdır. Oluş ve büyüme süreçlerinin do¬ ğa diye adlandırılmalarının nedeni de bu süreçlerin ondan (ilkeden) çıkmalarıdır. Ve doğal varlıkların ken¬ dilerinde taşıdıkları bu hareket ilkesi onlarda ya bilkuvve veya bilfiil bir durumda bulunur. 5. Bölüm [Zorunlu] 20

25

30

35 1015 b ’ • 5

«Zorunlu» sözcüğü şu anlamlara gelir: 1) Kendi¬ leri olmaksızın yaşamanın mümkün olmadığı koşullar: Örneğin solunum ve yiyecek bir hayvan için zorunlu¬ dur. Çünkü o, onlar olmaksızın var olamaz. 2) Kendi¬ leri olmaksızın İyi olanın olamayacağı veya varlığa ge¬ lemeyeceği Veya kötünün uzaklaştırılamiyacağı veya ortadan kaldırılamıyacağı koşullar: Örneğin ilaç almak, hasta olmamak için; bir insanın Aigina’ye yelken aç¬ ması, oradan parasını alması için zorunludur. 3) Zorunlu, zorla yapılan şey ve zorlama anlamına da gelir (yani o, arzu ve isteğe karşı çıkan, onlara engel olan şeydir). Çünkü zorla yapılan şeye, zorunlu denir. Bun¬ dan dolayı da o, Euenos’un dediği gibi, üzüntü, acı vericidir: «Zorunluluğun doğurduğu her eylem, doğal olarak, üzücüdür.» Sophökles’in dediği gibi şiddet de bir zorunluluktur: • «Bunu yapmaya beni zorlayan, şiddettir.» Zorunlulukta, yolundan döndürülemez, acımasız bir şey kavramı vardır. Bu, doğrudur. Çünkü zorunlu¬ luk, insanın seçmesi, tartması, ölçüp biçmesinden do¬ ğan hareketine karşıt olan bir şeydir. 4) Olduğundan başka türlü olmayan bir şeyle ilgili olarak da onun ol¬ duğu gibi olmasının zorunlu olduğunu söyleriz. Bütün diğer zorunluluklar herhangi bir biçimde, «zorunlu» nun bu anlamından türerler, çünkü bir şeyin bir baskı sonucunda doğal eğilimini yerine getiremediği bir durumda, zorlama anlamında zorunlu bir şeyi yaptığını veya ona maruz kaldığını söyleriz. Bu ise zorunluluğun, kendisinden dolayı bir şeyin başka türlü olması¬ nın imkânsızlığını söylemek demektir. Hayatın ve iyi¬ nin koşullan ile ilgili olarak da durum aynıdır: Çünkü gerek iyinin, gerekse hayat ve varlığın bazı koşul¬ lar olmaksızın imkânsız olması durumunda, bu koşul155

10

15

1ar zorunlu olmuş olurlar ve bu tür bir neden de bir çeşit zorunluluktur. — Sonra kanıtlamanın zorunlu bir şey olmasının nedeni, gerçek anlamda bir kanıtla¬ manın söz konusu olduğu durumda, sonucun, olduğun¬ dan başka türlü olmasının imkânsız olmasıdır. Bu zo¬ runluluğun nedenleri, ilk öncüllerdir, yani kıyasın ken¬ dilerinden çıktığı önermelerin olduklarından başka türlü olamamalarıdır. Zorunlu şeyler arasında bir kısmı, zorunluluğunu, kendisinden başka bir şeye borçludur. Başka bazıları ise böyle değildirler; tersine onların kendileri başka şeylerde bulunan zorunluluğun kaynağıdırlar. O halde ilk ve gerçek anlamında zorunlu olan, basit olandır. Çünkü basit olan, birçok biçimde olamaz. Dolayısıy¬ la o herhangi bir biçimde ve ondan başka bir biçimde olamaz. Çünkü aksi takdirde onun birçok biçimde ol¬ ması gerekir. O halde eğer öncesiz-sonrasız ve hareketsiz varüklar varsa, doğalarına aykırı veya zorlayıcı hiç¬ bir şey onlarda bulunamaz.

Bölüm [Bir]

20

25

30

156

«Bir» ya 1) ilineksel anlamda bir olan veya 2) ken¬ di özü bakımından bîr olan anlamlarına gelir. İlineksel anlamda bir olanı ele alalım: Örneğin «Koriskos ve müzisyen»le «müzisyen Koriskos» bir ve aynı şeydirler. Çünkü «Koriskos ve müzisyen»le, «mü¬ zisyen Koriskos» deyimleri birbirine özdeştir. «Müzis¬ yen ve âdil»le, «müzisyen Koriskos ve âdil Koriskos» da bir olan bir şeydirler. Bütün bunlar ilineksel anlam¬ da bir diye adlandırılırlar; çünkü «âdil ve müzisyen», tek bir tözün ilmekleridir. Öte yandan «müzisyen» ve «Koriskos» da biri diğerinin ilineğidir. Aynı şekilde, bir anlamda, «müzisyen Koriskos», f<Koriskos»la birdir; çünkü bu deyimin iki parçasından biri diğerinin iline¬ ğidir, yani «müzisyen», «Koriskos»un ilineğidir. «Müzisyen Koriskos» da «âdil Koriskos»la birdir; çünkü bu iki deyimin herbirinin ilk parçası, bir ve aynı öznenin ilineğidirler. — İlineğin cinse veya herhangi bir tümel kavrama yüklendiği, yani örneğin «insan»la «müzis¬ yen inşamın bir aynı şey olduğunun söylendiği durum¬ da da aynı şey söz konusudur. Çünkü bu ya «müzisyen insansın- bir aynı şey olduğunun söyiendiği durum smdan ötürüdür veya «insan» ve «müzisyensin her ikisinin bir bireyin, örneğin «Koriskos»un ilinekleri ol-

35 1016 a

5

10

15

20

malarından ötürüdür. Ancak bu iki ilinek aynı tarzda ona ait değildirler. Onların biri muhtemel olarak cins ve tözün içinde bulunan bir şey olarak, diğeri tözün basit bir hâli veya belirlenimi olarak ona aittir. O halde ilineksel anlamda bir olduğu söylenen şey1er, bu anlamda bir olarak adlandırırlar. 2) Kendi özü bakımından bir diye adlandırılan şeylere geçelim: Bun¬ lardan bir kısmı; a) sürekli olduklarından ötürü, ör¬ neğin bir demet, bağdan ötürü; tahta parçaları, yapış¬ tırıcı maddeden ötürü, bir diye adlandırılırlar. Nasıl ki kol ve bacak gibi vücudun her bir kısmı bir diye adlandırılırsa, bir çizgi, kırık bile olsa, sürekli olması koşu¬ luyla, bir diye adlandırılır. Bu şeylerin kendileri içinde doğası bakımından sürekli olanlar, ancak yapma bir sürekliliğe sahip olanlardan daha fazla birdirler. Do¬ ğası bakımından tek bir harekete sahip olan ve ondan başkasına sahip olamayan şeye, sürekli şey denir. Şimdi bir hareket, bölünemediği takdirde, birdir ve bolünemezlik de zaman bakımından bölünemezliktir. Do¬ ğaları bakımından sürekli olan şeyler, sadece temastan ileri gelen birlikten daha derin bir birliğe sahip olan şeylerdir. Çünkü tahta parçalarını birbirlerine temas edecek bir tarzda bir araya getirdiğimizde, ortada tek bir tahta parçası veya bir cisim veya başka herhangi bir türden sürekli bir varlık olduğunu söyleyemeyiz. O halde, herhangi bir biçimde sürekli olan şeyler, bir olan şeyler diye adlandırılırlar; ancak bükümlü olmayan şeyler, daha fazla birdirler. Örneğin kaval kemiği veya oyluk, bacaktan daha fazla birdir. Çünkü baca¬ ğın hareketinin bir olması zorunlu değildir. Düz çizgi de kırık çizgiden daha fazla birdir. Bükümlü ve köşeli olan bir çizginin hem bir olduğunu, hem de bir olma¬ dığını söyleriz. Çünkü onun hareketi, bütün uzunluğu boyunca, aynı zamanda olabilir veya olmayabilir. Oysa düz çizginin hareketi, her zaman, aynı zamanda meydana gelir ve onun bir uzunluğu olan parçalarının hiç biri, kırık çizgide olduğu gibi diğer bir parçası ha¬ reket ettiği halde, hareket etmemezlik etmez. b) Maddeleri, tür bakımından birbirlerinden fark¬ lı olmayan şeyler de kendi özleri bakımından bir olan şeyler diye adlandırılırlar. Maddeleri tür bakımından birbirlerinden farklı olmayan şeyler, türleri duyum ba¬ kımından birbirlerinden ayırdedilemez olan varlıklar¬ dır. Burada kastedilen madde, ya en son duruma en yakın olan veya ondan en uzak olan maddedir. Örneğin bir yandan şarap ve suyun, tür bakımından birbir157

terinden âyirdedilemenleleri anlamında, bir olduklar! söylenir. Öte yandan zeytin yağı, şarap gibi bütün sıvı¬ larla, bütün eriyebilir cisimlerin, en uzak maddeleri¬ nin aynı olmasından ötürü (çünkü onların tümü Su veya Hava’dır) bir oldukları söylenir. Birbirlerine karşıt özel ayrımlara bölünmekle bir¬ likte cinsleri bir olan varlıklar da kendi özleri bakı¬ mından bir olan varlıklar diye adlandırılırlar. Bunla25 rm da bir oldukları söylenir; çünkü burada ayrımların taşıyıcısı olan cins, birdir. Örneğin insan, at ve köpek, bîr hayvan olmaları bakımından bir birlik oluşturur¬ lar. Bu hemen hemen bir önceki duruma, yani mad¬ denin bir olması durumuna benzer bir durumdur. Bu varlıklar bazan bu söylediğimiz anlamda bir diye ad¬ landırılırlar. Bazan ise onların daha yüksek bir cinse göre bir aynı şey oldukları söylenir. Bu, onların, cins¬ lerinin en son türleri olmaları durumunda ortaya çı¬ kar (daha yüksek cins, yakın cinslerin üstünde olan 30 cins anlamına gelir). Örneğin ikizkenar üçgenle eşke¬ nar üçgen, her ikisi de üçgen olmalarından dolayı, bir ve aynı geometrik şekildirler. Ancak onlar bir ve aynı üçgen değildirler. c) Her tanım kendi içinde bölünebilmekle beraber, iki şeyin tanıniı birbirinden ayrılamazsa onlara ‘özde bir’ denir. Örneğin nasıl ki yüzeyler söz konusu oldu¬ ğunda, onların formunun tanımı birse, büyüyen ve 35 küçülen şeyler de, tanımları bir olduğundan, bir bir¬ lik oluştururlar. Tek kelime ile, özlerini konu olarak 1016 b alan düşüncenin bölünemez olduğu ve kendilerini ne zaman, ne yer, ne de tanımları bakımından birbirle¬ rinden ayırmasının mümkün olmadığı şeyler, en fazla bir olan şeylerdir. Bu şeyler arasında da özellikle töz¬ ler, en fazla birliğe sahiptirler. Çünkü genel olarak bö¬ lünme kabul etmeyen şeyler, bölünmeyi kabul etme¬ meleri bakımından, bir diye adlandırılırlar. Örneğin 5 eğer iki şey, insan olmaları bakımından birbirlerinden ayrılmayı kabul etmiyorlarsa, karşımızda tek bir insan ’ t ü r ü ; hayvan olmaları bakımından birbirlerinden ayırdedilemezlerse karşımızda tek bir hayvan türü, bü¬ yüklük olmaları bakımından birbirlerinden ayırdedilemezlerse karşımızda tek bir büyüklük türü var demek¬ tir. — O halde varlıkların çoğunluğunun bir diye ad¬ landırılmalarının nedeni, ya bir olan başka bir şey yap¬ maları veya ona sahip olmaları veya onun etkisine uğ¬ ramaları veya onunla ilgili olmalarıdır. Buna karşılık asıl anlamda bir diye adlandırılan şeyler, tözleri bir 158

10

15

20

25

30

olan şeylerdir. Bu bir olma da ya süreklilik vêya forhi veya tanım bakımından bir olmadır. Çünkü biz ya sü¬ rekli olmayan veya formları bir olmayan veya tanımlan bir olmayan şeyleri «çok» şeyler sınıfına sokarız. Buna şunu da ekleyeyim: Biz bir anlamda bir ni¬ celik ve süreklilik ifade eden bir şeyin bir olduğunu söyleyebilirsek de bir başka anlamda onu söyleyeme¬ yiz: Bu şeyin aynı zamanda bir bütün olması, başka deyişle formu bakımından bir olması gerekir. Örneğin düzensiz bir biçimde bir araya getirilmiş bir ayakka¬ bının parçalarını gördüğümüzde, onların bir olduğunu söylemeyiz. Ancak tek bir forma sahip olacak ve bir ayakkabıyı meydana getirecek bir biçimde bir ara¬ ya getirildiklerinde, bunu söyderiz. Aynı nedenden ötü¬ rü dairesel doğru, bütün doğrular içinde en gerçek an¬ lamda bir olandır. Çünkü o, bir bütün oluşturur ve tamdır. 3) Bir olan’m özü, bir tür sayısal ilke olmasıdır. Çünkü ilk ölçü, bir ilkedir. Çünkü esas itibariyle ken¬ disiyle her cinsi bildiğimiz şey, bu cinsin ilk ölçüsüdür. O halde her cinste bilinebilir olanın ilkesi, Bir olan’dır. Ancak Bir olan bütün cinslerde aynı değildir. O, şura¬ da yanm-tondur; öte yanda sesli veya sessiz harftir. Ağırlıkla ilgili olan Bir, hareketle ilgili Bir’den başka¬ dır. Ancak her durumda Bir olan, ya nicelik ya da tür bakımından bölünemezdir. Nicelik bakımından bölü¬ nemez olana, hiçbir yönde bölünemez olduğu ve bir konumu olmadığı takdirde, birim denir. Hiçbir yönde bölünemez olmakla birlikte bir konumu olan şeye, Nok¬ ta denir. Bir yönde bölünebilir olan doğru, iki yönde bölünebilir olan yüzey, her yönde, yani üç yönde bölü¬ nebilir olan cisim diye adlandırılır. Ters yönden alır¬ sak iki yönden bölünebilir olan bir yüzey, tek yönde bölünebilir olan bir doğru, nicelik bakımdan hiçbir yönde bölünebilir olmayan nokta veya birimdir —yani hiçbir konumu olmayan birim, konumu olan nokta¬ dır—. Sonra bazı şeyler sayı bakımından, bazıları tür, bazıları cins, bazıları benzerlik bakımından birdir. Sa¬ yı bakımından bir olan varlıklar, maddeleri bir olan varlıklardır. Tür bakımından bir olanlar, tanımları bir olan; cins bakımından bir olanlar, kendilerine aynı tür kategorinin yüklendiği varlıklardır. Benzerlik bakımın¬ dan bir olan varlıklar ise, birbirlerine olan durumları, üçüncü bir şeyin dördüncü bir şeye olan durumu gibi olan varlıklardır. Bir olan’m daha sonra gelen türü, 159

35 1017 a

5

daima daha önce gelen türünde mevcut bulunur. Örneğin sayı bakımından bir olan, tür bakımından da birdir; ama tür bakımından bir olan, her zaman sayı bakımından bir değildir. Tür bakımından bir olan herşey, cins bakımından da birdir; ancak cins bakı-. mmdan bir olan, her zaman tür bakımından bir değil¬ dir, o sadece benzerlik bakımından birdir. Nihayet ben¬ zerlik bakımından bir olan, her zaman cins bakımın¬ dan bir değildir. «Çok olan» m, ters yönde olmak üzere, Bir olan’ın anlamlan kadar çeşitli anlamları olacağı açıktır: Bazı şeyler sürekli olmadıkları için, bazıları —ister yakın, ister uzak maddeleri söz konusu olsun— maddelerinin tür bakımından bölünebilir olmasından ötürü, başka bazıları özü ifade eden tanımlarının birden çok olma¬ sından dolayı çokturlar.

7 Bölüm İVarlîTc]

10

15

20

160

Şeylerin 1) ya ilineksel bir anlamda 2) veya kendi özleri bakımından var oldukları söylenir. 1) Örneğin, «müzisyen, ev yapar» dediğimizde ili¬ neksel bir anlamda varlık söz konusudur, çünkü ev ya¬ panın müzisyen olması veya müzisyenin bir ev yapan olması ilineksel bir şeydir. Burada «bu, şudur» sözü, onlardan birinin diğerinin ilineği olduğu anlamına ge¬ lir — aynı şekilde «âdil adam, müzisyendir», «insan, müzisyendir» ve «müzisyen, insandır» dediğimizde, bu her üç durumda da ilineksel bir anlamda varlık söz ko¬ nusudur; çünkü (dnsan, müzisyendir» veya «beyaz olan, müzisyendir» veya «müzisyen, beyaz olandır» ifadele¬ rinden son ikisi, her iki niteliğin var olan aynı özne¬ nin ilinekleri oldukları; birincisi niteliğin, var olan bir şeyin ilineği olduğu anlamına gelir. «Müzisyen, bir in¬ sandır» önermesi ise, «müzisyensin bir insanın ilineği olduğunu ifade eder. (Bu aynı anlamda olmak üzere beyaz-olmayanm da var olduğu söylenir. Çünkü onun bir ilineği olduğu şey vardır). O halde bir şeyin ilineksel bir anlamda var olduğu söylendiğinde bu ya her iki ilineğin var olan bir aynı özneye ait olmalarından veya yüklemin kendisine ait olduğu öznenin var olmasından veya nihayet aslmda bir yüklemi olduğu şey, kendisi¬ ne bir ilinek olarak ait olan öznenin var olmasından dolayıdır. 2) «Kendi özü bakımından varlık»m türleri, kate-

25

30

35

1017 b

5

gorilerin türleri ile aynı sayıdadır. Çünkü Varhk’m an¬ lamları, bu kategorilerle aynı sayıdadır. Kategorilerin bazısı tözü, bazıları niteliği, bazıları niceliği, bazıları bağıntıyı, bazıları etkenliği veya edilgenliği, bazıları yeri, bazıları zamanı ifade ettiklerine göre, onların her birine varlığın anlamlarından biri tekabül eder. Çün¬ kü «insan, sağlıklıdır»la, «insan, sağlıklı bir durumda bulunuyor» veya «insan, gezen ve kesendir»le, «insan, gezer ve keser» ifadeleri (ve benzerleri) arasında hiçbir fark yoktur. 3) Sonra «varlık» ve «dır», bir önermenin doğru olduğu, «var-olmama» ve «değildir» onun doğru olma¬ dığı, yanlış olduğu anlamına gelir. Bu hem olumlama, hem de değilleme için söz konusudur. Örneğin «Sokrates, müzisyendir» önermesi, bunun doğru olduğu an¬ lamına gelir. «Sokrates, beyaz-değil dir» de bunun doğ¬ ru olduğu anlamına gelir. «Karenin köşegeni, kenarı ile ölçülemez» önermesi ise, onun öyle olduğunu söy¬ lemenin yanlış olduğu anlamına gelir. 4) Sonra «varlık» ve «var olan», sözünü ettiğimiz çeşitli varlıkların bazan bilkuvve, bazan bilfiil varlık oldukları anlamına gelir. Çünkü gerek bilkuvve göre¬ ni, gerekse bilfiil göreni «gören», gerek bilgisini fiil haline geçirme imkânına sahip olanı, gerekse bilfiil bilgiye sahip olanı «bilen», gerek şu anda bilfiil hareketsiz olam, gerekse hareketsiz olabileni «hareketsiz olan» diye adlandırırız; Tözlerle ilgili olarak da aynı şey söz konusudur. Hermes’in taşta, yarım-doğrunun doğruda olduğunu söyleriz ve henüz olgunlaşmamış olan şeye, buğday deriz. Ancak varlığın ne zaman bil¬ kuvve, ne zaman bilkuvve olmadığını başka yerde be¬ lirlememiz gerekir.

Bölüm (Tös] 10

15

«Töz» sözcüğü, 1) Toprak, Ateş, Su ve bütün ben¬ zeri şeyler gibi basit cisimler; genel olarak cisimler ve hayvanlarla tanrısal varlıklar gibi onlardan meydana gelen şeyler; nihayet bu cisimlerin kısımlan anlamına gelir. Bütün bunların töz diye adlandırılmalarının ne¬ deni, onların bir öznenin yüklemi olmamaları, tersine diğer herşeyin kendilerinin yüklemleri olmasıdır. 2) Bir başka anlamda, ruhun hayvanın varlığının nedeni olduğu gibi, doğaları bir öznenin yüklemi olmamaktan ibaret olan şeylerin varlığının nedeni olan herşey de 161

20

25

tözdür. 3) Sonra bu tür varlıklarda bulunan, onları sı¬ nırlandırıp bireysel varlıklar olarak ortaya koyan, or¬ tadan kalkmaları, bütünün ortadan kalkmasını doğu¬ ran kısımlar da tözdür. Örneğin bazılarına göre yüze¬ yin ortadan kalkması ile cisim, doğrunun ortadan kalkması ile yüzey ortadan kalkar. Bazıları da genel ola¬ rak sayının bu tür bir şey olduğu görüşündedirler. Çün¬ kü onlara göre sayı ortadan kalktığında, herşey orta¬ dan kalkar; herşeyi sınırlayan odur. 4) Nihayet tanım¬ da ifade edilen öz de herşeyin tözü olarak adlandırılır. O halde tözün iki anlamı vardır: A) Töz, bir yan¬ dan, en son dayanak, başka hiçbir şeyin yüklemi hali¬ ne getirilemeyendir; B) Töz, öte yandan, özü bakımmdan ele alman birey olarak, (maddeden) ayrılabilen şeydir, yani her varlığın yapısı veya formudur.

Bölüm [Aynı, Başka, Farklı, Benzer]

30

35 1018 a

5 162

«Aynı», 1) önce ilineksel anlamda aynı olan an¬ lamına gelir. Örneğin «beyaz olan»la, «müzisyen», ay¬ nı öznenin ilinekleri olmalarından dolayı; «insan»la «müzisyen» de biri diğerinin ilineği olduğu için birbir¬ lerinin aynıdırlar. Yine «müzisyen», «bir insanadır; çünkü müzisyenlik, insanın bir ilineğidir. (Bileşik if ade, kendisini meydana getiren iki basit terimin herbirinin; basit terimlerin herbiri bileşik ifadenin aynıdır. Çünkü «insan» ve «müzisyen», «müzisyen insan»in, «mü¬ zisyen insan» da «insan» ve «müzisyensin aynıdır). Bütün bu önermelerin tümel olarak olumlanmamalarınm nedeni de bütün bu aynılıkların ilineksel olan ka¬ rakteridir. Çünkü her insanın müzisyen olduğunu söy¬ lemek, doğru değildir. Çünkü tümel nitelikler şeylere, kendi doğalarından ötürü aittirler; oysa ilinekler on¬ lara kendi özleri bakımından ait değildirler. İlinekler bireylere basit olarak, yani herhangi bir belirleme ge¬ tirmeksizin yüklenirler. Çünkü <cSDkrates»îe, «müzisyen Sokrates» in birbirinin aynı olduğu düşünülür. Ama Sokrates, bir özneden daha fazlası için söylenemez; bundan dolayı «her insan» deriz; ama «her Sokrates» demeyiz. İlineksel anlamda aynı olanın yanında, kendi özü bakımından aynı olan da vardır. Bu kendi özü bakı¬ mından aynı olan, kendi özü bakımından bir olan ya da sayı bakımından aynı kalan anlamlarında kullanılir. Çünkü maddeleri gerek tür, gerekse sayı bakımın-

10

15

dan bir olan varlıklarla, tözleri bir olan varlıkların, kendi özleri bakımından aynı varlıklar olduğu söyle¬ nir. O halde aynılığın bir varlık birliği, ya birden fazla varlığın veya bir şeyin kendi kendisinin aynı olduğu¬ nu söylediğimizde olduğu gibi birden fazla vardık ola¬ rak göz önüne alman bir varlığın (çünkü burada onu iki varlık olarak göz önüne almaktayız) — olduğu açık¬ tır. Türleri veya maddeleri veya özlerinin tanımlan birden fazla olan şeylere «başka» (şeyler) denir. Ve genel olarak «başka», «aym»nın anlamlarına karşıt an¬ lamlara sahiptir. Birbirlerinden başka olmakla birlikte bir bakıma aynı olan şeylere «farklı» şeyler denir. Yalnız bu aynı olma, sayı bakımından aynı olma değildir; tür, cins veya benzerlik bakımından aynı olmadır. Cinsleri ayrı olan şeyler, karşıtlar; nihayet özleri başka olan şeyler de «farklı» şeyler diye adlandırılırlar. Her bakımdan aynı ozniteliklere sahip olan şeyler, aynı öznitellkleri farklı özniteliklerinden fazla olan şeyler ve nitelikleri bir olan şeyler «benzer» diye ad¬ landırılırlar. Bir başka şeyle en fazla sayıda karşıtları veya en önemli karşıttan (bu karşıtlar, şeylerin kendi¬ lerinden ötürü değiştikleri, başkalaşabildikleri karşıt¬ lardır) paylaşan şey, bu diğer şeyin benzeridir. «Benzemez»e gelince, o da «benzer»in bütün bu anlamlarına karşıt anlamlarda kullanılır.

Bölüm [Zıtlar, Karşıtlar, Tür Bakımından 20

25

30

Başkalık]

«Zıt» kavramı, çelişikler, karşıtlar, göreliler, yok¬ sun olma ve sahip olma, oluşun kendisinden çıktığı ve yokoluşun kendisine döndüğü uçlar hakkında kullanı¬ lır. Kendilerini kabul eden öznede birlikte bulunmaları mümkün olmayan iki nitelik de gerek bizzat kendileri, gerekse öğeleri bakımından birbirlerinin zıddı olarak adlandırılırlar. Gri ve beyaz renk, aynı zamanda aynı özneye ait olamaz. Bundan dolayı onları meydana ge¬ tiren öğeler, birbirinin zıddıdırlar. «Karşıtlar» şunlardır: 1) aynı zamanda aynı öz¬ neye ait olmaları mümkün olmayan cins bakımından birbirinden farklı nitelikler, 2) aynı cins içinde birbir¬ lerinden en farklı nitelikler, 3) kendilerini kabul eden öznede birbirlerinden en farklı nitelikler, 4) aynı yeti¬ nin alanı içine giren şeyler arasında birbirlerinden en 163

35

1018 b

5

farklı olanları, 5) ayrımları ister mutlak anlamda, is¬ ter cins, ister tür bakımından birbirlerinden en büyük olan şeyler. Karşıt diye adlandırılan diğer şeylere ge¬ lince, onların bir kısmı sözünü ettiğimiz karşıtlara sa¬ hip olduklarından, bir kısmı bu tür karşıtları kabul et¬ tiklerinden, bazısı bu tür karşıtları meydana getirme veya onların etkisine uğrama imkânına sahip oldukla¬ rından veya onları fiilen meydana getirdikleri veya fii¬ len etkilerine uğradıklarından veya bu karşıtları kay¬ betmeleri veya kazanmalarından, veya onlara sahip ol¬ maları veya onlardan yoksun olmalarından dolayı «karşıtlar» diye adlandırılırlar. Bir olan ve Varlık birçok anlama geldiğine göre, onlardan türeyen kavramların da bu aynı anlamlarda kullanılması, dolayısıyla Aynı, Başka ve Karşıt olan’m da herbir kategori ile ilgili ola¬ rak farklı anlamlarının olması zorunludur. «Tür bakımından Başkalık» a) aynı cinsten olmakla birlikte birbirlerine tâbi olmayan varlıklar, b) aynı cinsten olmakla birlikte aralarında bir ayrım olan varlık¬ lar, c) tözleri birbirine karşıt olan varlıklar hakkında kullanılır. İster bütün karşıtlar, ister sözcüğün temel anlamında karşıtlar söz konusu olsun, karşıtlar ara¬ sında da tür bakımından başkalık vardır. Tanımları, cinsîn en son türünde birbirinden farklı olan varlıklar da, tür bakımından başka başka olan varlıklardır: Örneğin insan ve at, cins bakımından birbirlerinden ayırdedilemezler. Ancak tanımları birbirinden farklıdır. Ni¬ hayet aralarında bir ayrım olan aynı tözün öznitelikleri de tür bakımından başkadırlar. «Tür bakımından Aynılık» yukardaki bütün an¬ lamlara karşıt anlamlarda kullanılır.

Bölüm [Önce gelen, Semra gelen]

10

164

(Her cinste bir ilk olanın, yani bir başlangıç nok¬ tasının varlığının kabul edilmesi durumunda) «önce gelen» sözcüğü, 1) ya mutlak anlamda, yani doğası ba¬ kımından ilk olan veya bir şeyle veya yerle ilgili ola¬ rak ilk diye belirlenen veya insanlar tarafından ilk di¬ ye kabul edilen bir şeye daha yakın olan şeyler hak¬ kında kullanılır. Örneğin yer bakımından önce gelen bir şey, ya doğa tarafından belirlenmiş olan bir yere (örneğin bir şeyin ortası veya sonuna) veya rastgele herhangi bir nesneye daha yakın olan bir şeydir. Bu «ilk şey» den uzak olan şeye ise «sonra gelen» denir. ’

’

.

15

20

25

30

35

1019 a

— Zaman bakımından önce gelene gelince, bazı şeyler, örneğin geçmişteki olaylar, içinde yaşadığımız andan daha uzak olmaları (örneğin Troya savaşı, Med savaş¬ larından önce gelir; çünkü, o içinde yaşadığımız andan daha uzaktır), başka bazıları, örneğin gelecekteki olay¬ lar, ona daha yakın olmaları (örneğin Nemea oyunları, Pythia oyunlarından önce gelir; çünkü Nemea oyun¬ ları başlangıç ve hareket noktası olarak kabul ettiği¬ miz için bulunduğumuz ana daha yakındırlar) anla¬ mında diğerlerinden «önce gelir» 1er. Bazı şeyler hare¬ ket bakımından önce gelirler. Çünkü ilk hareket et¬ tiriciye daha yakın olan, diğerlerinden önce gelir (örneğin çocuk, yetişkinden önce gelir) ve ilk hareket et¬ tirici de mutlak anlamda bir başlangıçtır. — Güç bakı¬ mından önce gelen ise, daha güçlü olan, daha çok şe¬ ye gücü yetendir. Bir başka varlığı iradesine boyun eğ¬ diren, öyle ki kendisini hareket ettirdiğinde o varlık hareket eden, kendisini hareket ettirmediğinde, hare¬ ket etmeyen her şey bu başka varlıktan, güç bakımın¬ dan, önce gelir; bu başka şey ise güç bakımından sonra gelir. Burada da irade ilk olan, başlangıçtır. — Ba¬ zı şeyler, «mevki bakımından önce» gelirler. Bu şeyler, belli bir şeye göre, belli bir kuralı izleyerek, belli ara¬ lıklarla yerleştirilmiş şeylerdir. Örneğin koroda ikinci sıradaki adam, üçüncü sıradaki adamdan önce gelir. Lirde pes tellerin sondan bir evvelkisi, en pes telden önce gelir. Çünkü birinci örnekte ilke olan, koro şefi¬ dir; ikinci örnekte ise orta teldir. «Önce gelen» sözcüğünün anlamları bunlardır. An¬ cak onun bir başka anlamı daha vardır. 2) O da bilgi bakımından önce gelendir ve bu bilgi bakımından ön¬ ce gelen de mutlak olarak önce gelen diye kabul edi¬ lir. Bu tür şeyler arasında tanım bakımından önce ge¬ lenle, duyusal algı bakımından önce gelen aynı değil¬ dir. Çünkü tanım bakımından önce gelen, tümeldir. Duyusal algı bakımından önce gelen ise bireydir. Son¬ ra tanımda da ilinek, bütünden (örneğin «müzisyen», «müzisyen adam» dan) önce gelir. Çünkü tanım, par¬ çası olmaksızın, bir bütün olarak var olamaz. (Ancak müzisyenlik de müzisyen olan bir varlık olmaksızın var olamaz)’ 3) Önce gelen şeylerin öznitelikleri de «önce ge¬ len» şeyler olarak1 adlandırılırlar. Örneğin doğruluk, düzlükten önce gelir; çünkü doğruluk, çizgi olmak bakınımdan çizginin, düzlük ise yüzey olmak bakımından yüzeyin bir özniteliğidir. 165

5

10

166

O halde bazı şeyler bu anlamda önce ve sonra ge¬ len şeyler olarak adlandırılırlar. 4) Ayrıca bir de doğa ve töz bakımından önce ve sonra gelen vardır: Platon’ un kullandığı bir ayrıma göre, başkaları kendileri ol¬ maksızın var olamadıkları halde, kendileri başkaların¬ dan bağımsız olarak var olabilen şeyler, bu anlamda önce gelirler. — Varlığın çeşitli anlamlarını ede alırsak, birinci olarak, özne Önce gelir, dolayısıyla töz ön¬ ce gelir. İkinci olarak kuvve veya fiilin gözönüne alın¬ masına göre, farklı şeyler, diğerlerinden önce gelirler. Örneğin kuvve bakımından yarım doğru, tam doğru¬ dan parça, bütünden; madde somut bileşik varlıktan ön¬ ce gelir. Oysa fiil bakımından bu ikinciler, birincilerden önce gelirler. Çünkü birinciler, ancak bütünün çözülme¬ sinden sonra fiil halinde olacaklardır. Bundan dolayı, bir anlamda, önce ve sonra diye adlandırılan herşey, bu dördüncü anlamda önce ve sonra diye adlandırılırlar. Çünkü bazı şeyler, örneğin parçaları olmaksızın bütün, oluş bakımından, bazı şeyler ise, örneğin bütün olmak¬ sızın parçalar, yokoluş bakımından diğer şeylerden ba¬ ğımsız olarak var olabilirler. Önce gelenin bütün diğer anlamlan ile ilgili olarak da bu aynı şey geçerlidir.

METAFİZİK V. KİTAP (D)

ARİSTOTELES Çeviren : Ahmet Arslan 12. Bölüm (Güç, Yetenek, Güçlü, Yetenekli-Güçsüzlük, Yetenek¬ siz, Güçsüz) 15

20

25

168

«Güç», «Yetenek» şu anlamlara gelir: 1) Bir başka varlıkta veya bir başka varlık olmak bakımından aynı varlıkta bulunan bir hareket veya değişme ilkesi. Ör¬ neğin bina yapma sanatı, yapılan binanın kendisinde bulunmayan bir güçtür. Buna karşılık yine bir gücü ifade eden tedavi ei:me sanatı, tedavi edilen adamda —ancak tedavi edilen adam olması bakımından değil— bulunabilir. O halde «güç», genel olarak bir başka var¬ lıkta veya bir başka varlık olmak bakımından aynı varlıkta bulunan değişme ve hareketin ilkesidir. 2) Bir şeyin bir başka şey veya bir başka varlık olması bakı¬ mından kendisi tarafından değiştirilebilme ve hareket ettirilebilmesinin ilkesi. Çünkü biz, bir etkiye uğraya¬ nın bu ilkeden ötürü bu etkiye uğrama «yeteneği»ne sahip olduğunu söyleriz. Bazan, etkiye uğrayanın ge¬ nel olarak etkiye uğraması anlamında bunu söyleriz; bazan ise onun herhangi bir etkiyi değil, ancak iyi yönde bir etkiyi kabul etmesi anlamında bunu söyle¬ riz. 3) Bir varlığın herhangi bir şeyi iyi yapma veya isteğine uygun bir biçimde yapma yetisi. Çünkü bazan yürüyebilen ve konuşabilen, ancak bunları iyi veya istedikleri gibi yapamayan insanlar ilgili olarak, onla¬ rın konuşma veya yürüme «yeteneği» ne sahip olma¬ dıklarını söyleriz. 4) Bu aynı durum, (2. maddede zik-

30

35 1019

5

10

rettiğimiz) edilgin anlamdaki güç için de geçerlidir. 5) Şeylerin, kendilerinden dolayı mutlak olarak hiçbir şeyin etkisinde kalmadıkları veya değişmedikleri veya kötü bir yönde ancak zorlukla değiştirilebildikleri hal¬ lere de «güçler» denir. Çünkü şeyler bir güce sahip ol¬ dukları için değil, ona sahip olmadıkları, bir şeyden yoksun oldukları için kırılır, ezilir, eğilir, kısaca ortadan kaldırılırlar. Bu tür değişmelerden, bir «güç»ten bir yapıdan, bir şey yapma gücüne sahip oldukların¬ dan dolayı zorlukla etkilenen veya çok az etkilenen şeyler, bu değişmelere «dayanıklı», «dirençli» şeyler¬ dir. «Güç», «yetenek»in çeşitli anlamları bunlar oldu¬ ğundan, «güçlü», «yetenekli- sözcükleri de bu anlam¬ lara karşılık olacak bir biçimde şu anlamlara gelirler-. 1) Gerek bir başka varlıkta, gerekse bir başka varlık olmak bakımından kendi kendisinde bir hareketi ve¬ ya genel olarak değişmeyi (çünkü sükuneti meydana getirebilen şey de güçlü bir şeydir) başlatma gücüne sahip olan şey. 2) Kendisi üzerinde bir başka varlığın bu tür bir güce sahip olduğu şey. 3) İster daha kötü, ister daha iyi bir yönde bir değişme anlamında bir de¬ ğişme gücüne sahip olan şey (çünkü ortadan kalkan bir varlığın da ortadan kalkma gücüne sahip bir var¬ lık, olduğu görülmektedir. Çünkü eğer o, böyle bir gü¬ ce sahip olmamış olsaydı, ortadan kalkmazdı. O hal¬ de onda böyle bir değişme yönünde bir istidadın, bir nedenin, bir ilkenin var olması gerekir. O halde öyle görünüyor ki bir varlık bazan bu tür bir yetiye sahip olduğundan, bazan ise ondan yoksun olduğundan do¬ layı güçlüdür. Eğer yoksun olmanın kendisi bir tür sa¬ hip olmaysa, bu takdirde her şey, bir şeye sahip oldu¬ ğundan dolayı güçlü olacaktır. O halde şeyler hem po¬ zitif bir niteliğe ve ilkeye sahip olduklarından, hem de —eğer yoksun olmaya sahip olmak mümkünse— böy¬ le bir nitelikten yoksun olmaya sahip olduklarından dolayı «güçlü»dürler. Eğer yoksun olma, bir tür sahip olma değilse, o zaman «güçlü» iki ayrı anlama gelir). 4) Bir başka anlamda, ne herhangi bir başka varlığın, ne de bir başka varlık olarak kendisinin, kendisini or¬ tadan kaldırma gücüne veya ilkesine sahip olmadığı bir varlık, «güçlü» bir varlıktır. 5) Yine bir başka an¬ lamda, bütün bu varlıklar ya sadece gerçekleşme ve¬ ya gerçekleşmeme gücüne sahip olduklarından veya uygun bir biçimde gerçekleşme veya gerçekleşmeme 169

15

20

25

.

30

35 1020 a

170

gücüne sahip olduklarından dolayı «güçlü»dürler. Çal¬ gı aletleri gibi cansız varlıklarda bulunan güç, bu tür bir güçtür. Örneğin bir lirle ilgili olarak onun sesler çı¬ k a r m a gücüne sahip olduğunu, akord edilmemiş olan bir başka lirin ise bu güce sahip olmadığım söyleriz. «Güçsüzlük», güçten, yani yukarda betimlediğimiz türden bir ilkeden yoksun olmadır. Bu ya mutlak an¬ lamda ondan yoksun olmadır veya doğal olarak böyle bir güce sahip olan bir varlığın ona sahip olmaması veya hatta doğal olarak ona sahip olması gereken bir zamanda ona sahip olmaması anlamında ondan yok¬ sun olmadır. Çünkü bir çocuğun, bir yetişkinin ve bir hadımın aynı anlamda çocuk yapma gücünden yok¬ sun olduklarını söylemeyiz.—Sonra «güç»ün her türüne -gerek sadece hareketi meydana getirme gücüne, gerekse onu iyi bir biçimde meydana getirme gücünekarşıt bir «güçsüzlük» tekabül eder. «Güçsüz», «gücünden yoksun» sözcükleri o halde bu tür bir güçsüzlük anlamına gelir. Ancak o bir baş¬ ka anlamda «mümkün» ve «imkânsız» olandır. İmkân¬ sız, karşıtı zorunlu olarak doğru olan şeydir. Örneğin karenin köşegeninin kenarı ile ölçülebilir olması, im¬ kânsızdır. Çünkü böyle bir önerme yanlıştır ve onun karşıtı, yani karenin köşegeninin kenarı ile ölçülemez olması sadece doğru değildir, aynı zamanda zorunlu¬ dur. O halde onun ölçülebilir olması, sadece yanlış değildir, aynı zamanda zorunlu olarak yanlıştır, imkân¬ sızın karşıtı, yani mümkün, karşıtı zorunlu olarak yan¬ lış olmayan şeydir. Örneğin bir insanın «oturuyor» olması mümkündür; çünkü onun «oturuyor» olmaması, zorunlu olarak yanlış değildir. O halde mümkün, yu¬ karda denildiği gibi, bir anlamda, zorunlu olarak yan¬ lış olmayan şey anlamına gelir. Bir başka anlamda o, doğru olandır. Bir başka anlamda, doğru olabilendir. —Nihayet bir anlam genişlemesi sonucunda, geometride de «kuvvet» ten söz edilir.— Mümkünün bu anlam¬ larının «güç» kavramı ile bir ilgisi yoktur. Ancak «güç¬ lü» teriminin «güç» le ilgili olan bütün anlamları, birinci türden bir güce, yani bir başka varlıkta veya bir ’ başka varlık olmak bakımından aynı varlıkta bulunan değişme ilkesine, işaret ederler. Çünkü diğer şeylerin «güçlü» diye adlandırılmalarının nedeni, ya bir başka varlığın onların üzerinde böyle bir güce sahip olması veya tersine bu tür bir güce sahip olmaması veya bel¬ li bir anlamda ona sahip olmasıdır. «Güçsüz» denen

şeylerle ilgili olarak da bu aynı şey geçerlidir. O halde birinci türden «güç»ün asıl anlamında tanımı şu ola¬ caktır: «Bir başka varlıkta veya bir başka varlık ol¬ mak bakımından aynı varlıkta bulunan bir değişme ilkesi.» 13. Bölüm (Nicelik)

10

15

20

25

30

Herbiri doğası gereği «bir» ve «bireysel« bir şey olan iki veya daha çok bütünleyici öğeye bölünebilen şeye «nicelik» denir. Bir nicelik, sayılabilirse, bir çok¬ luk; ölçülebilirse, bir büyüklüktür. Bilkuvve olarak, sürekli-olmayan parçalara bölünebilen şeye çokluk, sü¬ rekli parçalara bölünebilen şeye büyüklük denir. Bü¬ yüklükler içinde, tek bir yönde sürekli olan uzunluk, iki yönde sürekli olan genişlik, üç yönde sürekli olan derinliktir. Sınırlı çokluk, sayı; sınırlı bir uzunluk bir doğru; sınırlı bir genişlik, bir yüzey; sınırlı bir derin¬ lik, bir cisimdir. Sonra bazı şeyler kendi özleri bakımından, bazıla¬ rı ise ilineksel anlamda «nicelik;» diye adlandırılırlar. Örneğin doğru, kendi özü bakımından bir niceliktir. Müzisyen ise ilineksel anlamda bir niceliktir. Kendi özü bakımından bir nicelik olanlar içinde bazısı, tözler olarak niceliklerdir. Örneğin doğru, bir niceliktir (çün¬ kü doğrunun özünü ifade eden tanımın içinde «belli bir tür nicelik» mevcuttur). Çok ve az, uzun ve kısa, geniş ve dar, yüksek ve alçak, ağır ve hafif ve bu tür diğer nitelikler gibi başka bazıları ise, böyle bir tözün belirlenimleri ve halleri olarak niceliklerdir. Gerek bizzat kendileri, gerekse birbirleriyle karşılıklı ilişki¬ leri bakımından ele alman büyük ve küçük, daha bü¬ yük ve daha küçük, de niceliksel olanın ana biçimleridir. Ancak bir anlam genişlemesi sonucunda bu adlar başka şeylere de verilirler.— İlineksel anlamda nice¬ lik, olan şeyler arasında bazıları müzisyen ve beyaz olanın nicelikler olduklarının söylendiği anlamda, ya¬ ni müzisyenlik ve beyazlığın kendisine ait oldukları şeyin, bir nicelik olmasından dolayı, nicelik olarak adlandırılırlar. Bazısı ise hareket ve zamanın nicelik¬ ler olmaları anlamında, nicelik diye adlandırılırlar. Çünkü hareket ve zamanın nicelikler, sürekli nicelik¬ ler olarak adlandırılmalarının nedeni, onların nitelik¬ leri oldukları şeylerin bölünebilir olmalarıdır. Bunun171

la hareket eden şeyin kendisini değil, onun kat ettiği uzayın bölünebilirliğini kastediyorum. Çünkü hareke¬ tin bir nicelik olması, uzayın bir nicelik olmasından ötürüdür ve zamanın bir nicelik olması da hareketin bir nicelik olmasından ötürüdür. 14. Bölüm (Nitelik)

35

5

10

20

172

«Nitelik», D bir ilk anlamda, özün ayırımını ifa¬ de eder. Örneğin insan, iki ayaklı olduğundan belli bir nitelikte bir hayvandır. At, dört ayaklı olduğundan yi-. ne böyle bir hayvandır. Daire, köşeleri olmadığından, belli nitelikte bir geometrik şekildir. Bütün bunlar Öze ilişkin ayrımın, bir nitelik olduğunu göstermektedir. O halde niteliğin bir anlamı budur, yani özün ayrımı¬ dır. Ancak nitelik bir başka anlamda 2) matematiğin hareketsiz varlıkları hakkında da kullanılır. Bu anlam¬ da sayıların belli bir niteliği vardır. Bu sayılar, örne¬ ğin, bileşik sayılardır, başka deyişle tek boyutlu sayı¬ lar değil, yüzey ve cismin bir kopyası oldukları sayılardır (bunlar sırasıyla iki veya üç çarpanın ürünleri olan sayılardır) ve kısaca, sayının özünde, niceliğin dışında kalan şey, niteliktir. Çünkü her sayının özü, bir defa olduğu şeydir. Örneğin altı, iki veya üç defa bir sayı değildir, bir defa bir sayıdır. Çünkü altı, bir defa altıdır. — 3) Nitelik, sıcaklık, soğukluk, beyazlık, siyahlık, ağırlık, hafiflik ve benzerleri gibi değiştiklerinde, cisimlerin de değiştikleri, hareket eden tözlerin her türlü özel halleri anlamına da gelir.— 45 Nihayet erdem ve erdemsizlik ve genel olarak iyi ve kötü de bu son türden nitelik anlamına gelirler. O halde «niteliklin pratik olarak iki anlamı var gibi görünmektedir ve bu iki anlamdan biri, asıl an¬ lamdır. Asıl anlamında nitelik, özün ayrımıdır ve sayılardaki nitelik, bunun bir parçasıdır. Çünkü o, hare¬ ketsiz olan şeylerin veya hareketli olmamaları bakı¬ mından ele alman şeylerin özlerinin bir ayrımıdır, ikin¬ ci anlamda nitelik, hareketli şeylerin, hareketli olma¬ ları bakımından özel belirlenimlerini ve hareketlerin ayrımını içine alır. Erdem ve erdemsizlik, bu sonuncu türden belirlenimlerin özel bir parçasını oluştururlar. Çünkü onlar, hareketli varlıkların, kendilerinden ötü¬ rü iyi veya kötü yönde etkide bulundukları veya etki¬ ye uğradıkları hareket ve etkinliğin ayrımlarını ifade

25

ederler: Çünkü belli bir yönde hareket ettirilebilen ve¬ ya etkide bulunabilen iyi, bir başka, ona karşıt bir bi¬ çimde hareket ettirilebilen veya etkide bulunabilen, kötüdür. İyi vs kötü, özellikle canlı varlıklarda, bunlar arasında da özellikle özgür seçme yetisine sahip olanlarda, niteliği ifade ederler.

Bölüm CGöreli)

30

35 1021 a

5

10

Bağıntısı 1) çiftin yarımla, üç misli olanın üçte bir olanla ve genel olarak bir başka şeyi birkaç defa içinde bulunduranın bir başka şeyde birkaç defa bu¬ lunan şeyle ve fazla olanın a_z olanla bağıntısı gibi olan şeyler «göreli» şeylerdir. Yine bağıntısı, 2) ısıtabilen şeyin, ısıtılabilen şeyie; kesebilen şeyin kesilebilen şey¬ le ve genel olarak etkin olanın edilgin olanla bağıntısı gibi olan şeyler de «göreli» şeylerdir. Nihayet 3) ba¬ ğıntısı ölçülenin ölçüyle, bilinenin bilgiyle, duyusalın duyumla bağıntısı gibi olan şeyler de göreli şeylerdir. 1) Birinci türden göreli şeyler, sayısal bakımdan görelidirler. Bunlar ya belirsiz veya belirli bir tarzda, ya birbirlerine veya Bir’e görelidirler. Örneğin çift olan, bir olanla sayısal bakımdan belirli bir bağıntı içindedir. Oysa çok olan, bir olanla sayısal bakımdan belirli olmayan bir bağıntı içindedir; yani o, bir olanla şu veya bu herhangi bir sayısal bağıntı içinde değildir. Bir başka şeyden yanm misli büyük olanın bu şeyle bağıntısı, bir sayıyla belirli bir sayısal bağıntıyı ifade eder. Bir başka şeyden ‘(n+ı) : n’ kadar büyük olan bir şeyin bu şeyle bağıntısı, çoğun bir olanla bağıntısı gibi belirsiz bir bağıntıdır. Fazla olanın az olanla bağıntısı tamamen belirsiz bir sayısal bağıntıdır. Çünkü her sayi ölçülebilir bir şeydir ve ölçülemeyen büyüklükleri hiçbir sayı ifade edemez. Çünkü az olana göre çok olan, az olan kadar olan bir şeyle, ona ek olan bir şeydir. Bu ek olan şey, belirsiz bir şeydir. Çünkü o az olana eşit olabileceği gibi ona eşit olmayabilir de. — O halde bü¬ tün bu bağıntılar, sayısal bağıntılardır, özel sayısal belirlemelerdir. Bu aynı durum, bir başka anlamda olinakla birlikte Eşik, Benzer ve Aynı olan için de ge¬ çerlidir. Çünkü bütün bunlar da Bir olan’la bağıntılı¬ dırlar: Aynı olan şeyler, tözleri bir olan şeylerdir. Ben¬ zer olan şeyler, nitelikleri bir olan şeylerdir. Eşit olan şeyler, nicelikleri bir olan şeylerdir. Bir olan ise, sayı173

15

20

25

30 1021 b

174

nm ilkesi ve ölçüsüdür. O halde bütün bu bağıntıların aynı anlamda olmamakla birlikte, sayısal bağıntılar oldukları söylenebilir. 2) Etkin olanın edilgin olanla bağıntısı, etkin gü¬ cün edilgin güçle ve bu güçlerin fiillerinin birbirleriyle bağıntısıdır. Örneğin ısıtabilenin, ısıtılabilenle bağın¬ tısı vardır; bu, bilkuvve varlıkların bağıntısıdır. Sonra ısıtan şeyin, ısıtılan şeyle; kesen şeyin, kesilen şeyle bağıntısı vardır; bu, bilfiil varlıkların bağıntısıdır. Bu¬ na karşılık sayısal bağıntılar, bilfiil bağıntılar değildir1er; meğer ki, «fiil» den başka yerde işaret ettiğimiz anlam kastedilmiş olmasın: Ancak o zaman hareket anlamında olmayan fiiller söz konusudur. Bir kuvvet, güç içeren ilişkiler içinde bazıları, ay¬ rıca, zamanın belli dönemlerine ilişkin bir öğe de içe¬ rirler. Örneğin yapmış olan, yapılmış olana; yapacak olan, yapılacak olana görelidir. Çünkü bir babaya bu anlamda oğlunun babası denir. Çünkü geçmişte onlar¬ dan biri belli bir tarzda etkide bulunmuş, diğeri belli bir tarzda bu etkiye uğramıştır. Sonra «imkânsız» ve benzeri (örneğin «görünmez») bazı göreli kavramlar, güçten yoksun olmayı ifade ederler. O halde sayısal bakımdan veya güç, bakımından göreli olan bir şey, bir başka şeyin kendisine bağlı ol¬ ması anlamında değil, tersine kendisinin kendi doğası bakımından bir başka şeye bağlı olması anlamında göreli bir şeydir. Buna karşılık 3) ölçülen, bilmen ve düşünülen şeyler, bir başka şeyin kendilerine bağlı ol¬ ması anlamında göreli şeyler diye adlandırılırlar. Çünkü düşünülen, düşüncenin kendisine göreli olduğu şey anlamına gelir. Ama düşünce, düşüncesi olduğu şeye göreli değildir. Çünkü bunu söylemek, aynı şeyi iki defa tekrar etmek anlamına gelir. Aynı şekilde gör¬ me, belli bir şeyin görülmesidir, yoksa görülen şeyin görülmesi değildir (ancak bir anlamda, bunu söylemek de doğrudur). Görme renk veya bu tür başka bir şeye görelidir; yoksa aynı şeyi iki defa tekrarlamak, yani «görme, görülen şeyin görülmesidir» demek gerekir. Kendi özleri bakımından göreli diye adlandırılan şeyler, bazan bu anlamlarda göreli şeyler diye çağrı¬ lırlar. Bazan ise kendilerini içeren cinslerinin böyle bir yapıda olmalarından dolayı göreli şeyler diye çağrılır¬ lar. Örneğin «tıb» sözcüğü, göreli bir kavramdır; çün¬ kü onun cinsi olan, «bilimcin göreli bir kavram oldu¬ ğu düşünülür. Sonra kendilerine sahip olan varlıkla-

10

rın, kendilerinden ötürü göreli diye adlandırıldıkları nitelikler de kendi özleri bakımından göreli olan şey¬ ler sınıfına girerler. Örneğin eşitlik, göreli bir kavram¬ dır; çünkü eşit olan, göreli bir şeydir. Aynı şekilde ben¬ zerlik de, bsnzer olanın göreli bir şey olmasından do: layı, göreli bir kavramdır. — Nihayet ilineksel anlam¬ da göreli olan şeyler vardır. Örneğin bir insan, tesa¬ düfen herhangi bir şeyin çift katı olmasından ve çiftin de göreli bir kavram olmasından dolayı göreli bir şey¬ dir. Sonra yine bir aynı varlığın tesadüfen hem çift, hem de beyaz olması durumunda, beyazlık da göreli bir şey olabilir.

Bölüm (Tam, Mükemmel)

15

20

25

«Tam», «mükemmel», 1) kendisinin dışında hiçbir parçasını bulmanın mümkün olmadığı say anlamına gelir. Örneğin her şeyin «tam» zamanı, kendisine ait hiçbir parçasını kendisi dışında bulmanın mümkün ol¬ madığı zamandır. Sonra «tam», «mükemmel», 2) ken¬ di cinsinde, kendisine has olan nitelik ve erdemler ba¬ kımından kendisinden daha üstün bir şey olmayan şey anlamına da gelir. Örneğin kendi türlerine has olan erdemler bakımından hiçbir eksikleri olmayan bir he¬ kim veya flüt calicisinin «mükemmel bir hekim» ve «mükemmel bir flüt calicisi» olduğunu söyleriz. Bir anlam genişlemesi sonucunda, bu sözcük, kötü olan şeyler için bile kullanılır. Örneğin «tam, mükemmel bir muhbir», «tam, usta bir hırsız»dan söz ederiz. Hatta onlar hakkında «iyi» sıfatını da kullanırız. Örneğin «iyi bir hırsız», «iyi bir muhbir» deriz. O halde bir varlığın üstünlüğü de onun mükemmelliğidir. Çünkü kendisi¬ ne has olan erdemler, üstünlüklerle ilgili olarak doğal büyüklüğünü meydana getiren hiçbir parçası eksik ol¬ mayan her şey, her öz tamdır, mükemmeldir. 3) Sonra ereklerine ulaşan varlıklar da, bu ereklerinin «iyi» ol¬ malarından dolayı, «tam», «mükemmel» varlıklar diye adlandırılırlar. Çünkü ereğine erişmiş olma, mükemmelliği ifade eder. Sonra erek, nihaî bir şey olduğun¬ dan, bu sözcük, bir anlam genişlemesi sonucunda, kö¬ tü olan şeyler hakkında da kullanılır. Örneğin yıkıl¬ ma ve bozulmanın nihaî derecesine ulaşmış şeyler hakkında «tamamen yıkılmış» veya «tamamen bozul¬ muş» deyimlerini kullanırız. Ölümün de, mecazî an175

30

1022 a

lamda, bir «son» olarak nitelendirilmesinin nedeni budur. (Çünkü onların her ikisi de nihaî olan şeyler¬ dir.) Fakat ereksel neden de bir sondur. — O halde, kendi özü bakımından «tam, mükemmel» diye adlandırılan şeyler, işte bu anlamlarda öyle şeyler diye ad¬ landırılırlar. Yani «tam», «mükemmel» olan şey, bazan iyi olanla ilgili olarak hiçbir eksiği olmayan, ken¬ disinden üstün bir şey olmayan ve kendisine ait hiçbir parçası kendisinin dışında olmayan şeydir. Bazan ise o daha genel bir anlamda her cinsle ilgili olarak, en üstün olan ve kendisine ait hiçbir parçası kendisinin dışında olmayan şeydir. Nihayet başka şeyler, bu iki tür mükemmelliği gerektirirler veya mükemmel bir şeyi meydana getirdikleri veya ona sahip oldukları ve¬ ya onunla uyum içinde oldukları veya asıl anlamında mükemmel olanla herhangi bir tarzda bir ilişki içinde oldukları için mükemmeldirler.

Bölüm C Sınır)

5

10

«Sınır», şu anlamlara gelir: 1) Herşeyin en son noktası, yani kendisinden ötede şeyin hiçbir parçasını bulmanın mümkün olmadığı, kendisinden beride onun her parçasının bulunduğu ilk nokta. 2) Uzaysal bir büyüklüğün veya büyüklüğü olan bir şeyin, ne biçim¬ de olursa olsun, formu. 3) Her şeyin ereği, yani hare¬ ketin ve eylemin hareket noktası değil, varış noktası. Ancak bazan bu ad, varış noktası, yani ereksel neden kadar, hareket noktası hakkında da kullanılır. 4) Her bir şeyin tözü ve özü. Çünkü bu, (öz) bilginin sınırıdır ve bilginin sınırı olarak, nesnenin de sınırıdır. — O halde açık olarak «sınır» m ilke kadar, hatta ondan daha fazla anlamlan olduğu ortaya çıkmaktadır. Çünkü il¬ ke, bir sınırdır; ama her sınır, bir ilke değildir.

Bölüm (Kendisinden Ötürü, Kendisine Göre)

15

176

«Kendisinden ötürü, kendisine göre» deyiminin birkaç anlamı vardır: Birinci olarak o, herşeyin formu veya tözü anlamına gelir. Örneğin «kendisinden ötü¬ rü» iyi bir adamın iyi olduğu şey, kendinde İyi’dir. İkinci olarak o, bir niteliğin ilk ve doğal öznesi (örne¬ ğin renkle ilgili olarak yüzey) anlamına gelir. O halde

20

25

30

35

«kendisinden ötürü» birinci anlamında form, ikinci bir anlamda herşeyin maddesi ve ilk öznesidir. — «Ken¬ disinden ötürü» genel olarak «neden» sözcüğü ile aynı sayıda anlamlarda kullanılır. Çünkü biz aralarında bir ayrım yapmadan «o, neden ötürü geldi» de deriz, «o, neden geldi?» de deriz. Yine «o, neden ötürü yan¬ lış veya doğru bir çıkarsama yaptı?» dediğimiz gibi «onun yanlış veya doğru bir çıkarsama yapmasının nedeni nedir?» de deriz. — «Kendisine göre» ayrıca du¬ rumla ilgili olarak kullanılır. (Örneğin «kendisine gö¬ re onun ayakta durduğu» veya «kendisine göre onun yürüdüğü» deyimlerinde olduğu gibi) çünkü bütün bu durumlarda «kendisine göre» bir yer ve durum bildirir. O halde «kendi kendisinden ötürü» deyiminin de zorunlu olarak birkaç anlamı olması gerekir. Aşağıdaki şeyler bir şeye «kendi kendisinden ötürü» aittirler: 1) Herşeyin özü; örneğin Kallias, kendi kendisinden öiürü Kallias’tır ve onun özü için de aynı şey söz ko¬ nusudur. 2) Özde bulunan herşey; örneğin Kallias, kendi kendisinden ötürü bir hayvandır. Çünkü «hay¬ van», Kallias’m tanımında bulunur: Kallias, özel bir tür hayvandır. 3) Bir şeyin doğrudan doğruya kendisi veya bir parçası bakımından kabul ettiği her nitelik; örneğin yüzey, kendi kendisinden ötürü beyazdır. Bir insan da kendi kendisinden ötürü canlıdır; çünkü ha¬ yatın doğrudan doğruya içinde bulunduğu ruh, insa¬ nın bir parçasıdır. 4) Kendisinden başka bir nedeni ol¬ mayan şey; insanın «hayvan» ve «iki ayaklı» gibi bir¬ den fazla nedeni vardır. Ancak yine.de insan kendi kendisinden ötürü insandır. 5) Tek bir şeye ait olan ve •bu şeye yalnız başına ele alınmış olması bakımından ait olan her nitelik. Bundan dolayı ayrı olan, kendi kendisinden ötürüdür.

Bölüm (Eğilim, ‘Disposition’) 1022 b «Eğilim», parçaları olan bir şeyin yer, güç ve form bakımından düzenlenme durumu anlamına gelir. Çün¬ kü sözcüğün kendisinin de gösterdiği gibi (disposition) burada belli bir durumun (position) olması gerekir.

Bölüm (Sahip Olma, Hâl, Varlık Tarzı) «Sahip olma, hâl, varlık tarzı», 1) Sahip olan ve 5 sahip olunan şeyin bir tür fiili, bir eylem veya hareket 177

gibi bir şey anlamına gelir. Çünkü yapan bir şeyle ya¬ pılan bir şey arasında bir «yapma» vardır. Aynı şekil¬ de bir elbiseye sahip olanla, sahip olduğu elbise ara¬ sında bir «sahip olma» vardır. Bu tür sahip olmaya sahip olamayacağımız açıktır. Çünkü eğer sahip ol¬ duğumuz bir şeye sahip olmaya sahip olmamız müm¬ kün olursa, bu süreç sonsuza kadar gidecektir. 2) Sa¬ hip olma veya «hâl» (habit), bir eğilim (disposition), bir varlığın ya kendisi bakımından ya da bir başka varlıkla ilgili olarak sahip olduğu iyi veya kötü bir eğilimi anlamına da gelir. Örneğin sağlık, bir «hâl»dir. Çünkü o, böyle bir eğilimdir. 3) Nihayet bu deyim, böyle bir eğilimin bir parçası anlamında da kullanılır. Bundan dolayı bir şeyin parçalarının iyi durumunda olması, onun bütününün bir «hâl»idir.

10

Bölüm (Etkilenim ‘Affection’) 15

«Etkilenim», şu anlamlara gelir: 1) Bir şeyi değiş¬ tiren, başkalaştıran bir nitelik; örneğin beyaz ve siyah, acı ve tatlı, ağırlık ve hafiflik ve bu tür bütün diğer belirlenimler. 2) Bu niteliklerin fiilen gerçekleşmeleri ve bundan doğan değişmelerin, başkalaşmaların ken¬ dileri. 3) özellikle zararlı değişme ve hareketler. Herşeyin üstünde de acı verici tahribat. 4) Büyük talihsizlikler ve felaketler de «etkilenim» diye adlandırı¬ lırlar.

20

Bölüm (Yoksun olma, Yoksunluk ‘Privation’) !

25

178

«Yoksun olma»nın bir anlamı, 1) bir şeyin, bir varlığın doğal olarak sahip olabileceği niteliklerden biri¬ ne —bu varlığın kendisi doğal olarak ona sahip olmak için yapılmamış olsa bile— sahip olmamasıdır. Örne¬ ğin bu anlamda bir bitkinin gözlerden «yoksun» oldu¬ ğu söylenir. Yoksunluğun diğer bir anlamı, 2) bir var¬ lığın doğal olarak bizzat kendisinin veya cinsinin sa¬ hip olduğu bir niteliğe sahip olmamasıdır. Örneğin kör bir adamla bir köstebek, farklı anlamlarda görmeden yoksundurlar. Köstebek, hayvan cinsinin doğasına ay¬ kırı olması anlamında, insan ise bizzat kendi doğasına aykırı olması anlamında görmecten yoksundur. Yoksun¬ luğun diğer bir anlamı, 3) bir niteliğe doğal olarak ve

30

35

1023 a

5

belli bir zamanda sahip olması gereken bir varlığın bu zamanda ona sahip olmamasıdır. Örneğin körlük, bir «yoksunluk» tur. Ancak bir varlık herhangi bir yaşta ve her yaşta «kör» değildir; eğer doğal olarak görmeye sahip olması gereken bir yaşta ona sahip değilse, kör¬ dür. Aynı şekilde bir insan gerekli olan ortamda, ilgili organ ve nesne bakımından ve doğal olarak görmeye sahip olması gereken koşullarda görmeye sahip değil¬ se, «kör» diye adlandırılır. 4) Herhangi bir şeyin biri¬ nin zorla elinden alınmasına da yoksunluk denir. Başına olumsuzluk bildiren bir öntakmın geldiği ne kadar sözcük varsa, o kadar türden yoksunluk var¬ dır. Çünkü doğal olarak sahip olması gereken eşitliğe sahip olmayan bir şeyle ilgili olarak «eşit-olmayan» sözcüğünü kullanırız. Mutlak olarak renksiz veya çok az bir rengi olan bir şeye «görünmez», ayaklan olma¬ yan ve gelişmemiş ayaklara sahip olan bir varlığa «ayaksız» deriz. Sonra çok küçük bir çekirdeği olan. bir meyvenin «çekirdeksiz» meyve diye adlandırılma¬ sında olduğu gibi yetersiz miktarda bulunan bir şeyle ilgili olarak da yoksunluk ifade eden bir sözcük kulla¬ nılabilir. Sonra kolaylıkla ve iyi bir tarzda yapılama¬ yan bir şeyle ilgili olarak da «yoksunluk» ifade eden bir sözcük kullanılabilir. Örneğin «kesilemez» bir şey, sadece kesilemeyen şeyi değil, aynı zamanda zorlukla kesilebilen veya iyi kesilemeyen bir şeyi ifade eder. Nihayet «yoksunluk», bir niteliğin mutlak yokluğudur: Çünkü tek bir gözü görmeyen değil, iki gözü görme¬ yen bir insanın kör olduğunu söyleriz. Bundan dolayı her insan ya iyi veya kötü, ya adil veya haksız değil¬ dir; bir de ikisi arasında bir ara durum vardır.

Bölüm (Sahip Olma, İçinde Bulundurma, Tutma)

10

15

«Sahip olma, içinde bulundurma, tutma» çeşitli anlamlarda kullanılır. Onun bir anlamı 1) bir şeyi, kendi doğasına veya kendi eğilimine uygun olarak sevketmektir. Örneğin bu anlamda, ateşin insanı «etkisi altında tuttuğu», tiranların şehirlerine, insanların giy¬ dikleri elbiselerine «sahip oldukları» söylenir. Bir baş¬ ka anlamda 2) bir başka şey içinde bir kapta bulunur gibi bulunan bir şeyin, bu başka şeye «sahip olduğu» söylenir. Örneğin bu anlamda olmak üzere tunç, hey¬ kelin formuna; beden, hastalığa sahiptir. 3) O, ayrıca 179

20

25

içeren bir şeyin, bir şeyi içermesi anlamına gelir. Çün¬ kü bir başka şeyde bir kapta bulunur gibi bulunan bir şeyin bu şey tarafından içerildiği söylenir. Örneğin bu anlamda olmak üzere vazonun suyu; şehrin, insanları; geminin, tayfaları «içinde bulundurduğu»nu söyleriz. Aynı şekilde bütün de parçaları «içinde bulundurur». 4) Ayrıca bir varlığın kendi doğasına uygun bir tarz¬ da hareket etmesine veya eylemde bulunmasına engel olan bir şeyin de bu varlığı «tuttuğu» söylenir. Örne¬ ğin sütunlar, üzerlerinde bulunan ağırlıkları «tutar¬ lar». Şairler de Atlas’a göğü tuttururlar. Bununla bazı doğa filozoflarının da söyledikleri gibi aksi takdirde göğün yerin üzerine düşeceğini söylemek isterler. Bu sözcük aynı anlamda olmak üzere birarada bulunan nesneleri birarada tutan şey hakkında da kullanılır. Çünkü aksi takdirde, bu şeylerin herbirinin kendi eği¬ limini izleyerek birbirlerinden ayrılmaları söz konusu olacaktır. Nihayet «bir şeyin içinde bulunmak» deyiminin «sahip olma, içinde bulundurma, tutma» deyiminin anlamlarına benzer ve onlara tekabül eden anlamlan vardır.

Bolüm (Bir Şeyden Çıkmak, Meydana Gelmek)

30

35

180

«Bir şeyden çıkmak, meydana gelmek». 1) Bir şey¬ den maddeden çıkar gibi çıkmak anlamına gelir. Bu da maddenin en uzak cins veya en yakın tür olarak göz Önüne alınmasına bağlı olarak iki biçimde anlaşı¬ labilir: Örneğin bütün eriyebilir şeylerin sudan çık¬ ması birinci anlamdadır. Heykelin tunçtan çıkması ise ikinci anlamda bir çıkmadır. 2) Bir başka anlamda o, bir ilk hareket ettiriciden çıkma anlamında çıkmayı ifade eder. Örneğin «kavga neden çıktı?» Hakaretten! Çünkü kavganın başlamasının temelinde hakaret var¬ dı. 3) Yine o, parçaların bütünden, şiirin İlyada’dan, taşların evden çıktığı gibi, madde ve formdan meyda¬ na gelen bileşik varlıktan çıkmayı ifade eder. Çünkü form, erektir ve ancak bir ereğe ulaşan şey tamdır. 4) Bir başka anlamda o, insanın «iki-ayaklı»dan, he¬ cenin «harf» ten çıkmasında olduğu gibi formun, par¬ çasından çıkmasını ifade eder. Çünkü bu, heykelin tunçtan çıkması ile aynı anlamda olan bir çıkma değil-

5

10

dir. Çünkü bileşik töz, duyusal maddeden çıkar. An¬ cak form da formun maddesinden çıkar. O halde bazı şeylerin bu anlamlarda bir başka şey¬ den çıktığı söylenir. Ancak 5) bu başka şeyin sadece bir parçasından çıkan şeylerin de bu anlamlarda çık¬ tıkları söylenir. Örneğin, bu anlamda, çocuk babası ve annesinden; bitkiler topraktan çıkarlar; çünkü onlar, bu şeylerin bir parçasından çıkarlar. — 6) Bir başka anlamda o, zaman bakımından bir şeyden sonra gel¬ meyi ifade eder. Örneğin gece, gündüzden; fırtına, gü¬ zel havadan çıkar; çünkü bunların biri, diğerinin ar¬ dından gelir. Bu durumda çıkmalarda bazan son ör¬ neklerde olduğu gibi bir karşılıklı değişme, bazan ise sadece zaman bakımından bir şeyin diğerinin arkasın¬ dan gelmesi söz konusudur. Örneğin «yolculuğa eki¬ nokstan çıkıldı;» yani «yolculuğa ekinokstan sonra çı¬ kıldı» veya «Thargelia festivalleri, Dionysos festivallerinden çıkar;» yani «Dionysos festivallerinden sonra başlar.»

181