BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR? Hayatta Doğru Seçimler İçin Öneriler

İLBER ORTAYLI

KRONİK KİTAP: 94

KRONİK KİTAP Balçık Sk. N°6, Gümüşsüyü

YAYIN YÖNETMENİ

İstanbul - 34327 - Türkiye Telefon: (0212) 243 13 23 Faks: (0212) 243 13 28 kronik^ kronikkitap.com

Adem Koça!

SÖYLEŞİ Yen.il Bilgici

EDİTÖR

Kültür Baknnlığ Yayıncılık Sertifika Na: 34569

Can t™

DÜZELTİ

www.kronikkitap.com O O @ kronikkitap

Tuğçe İtlceoğlu

BASKI VE CİLT

KAPAK TASARIMI Kınan L’ral

MİZANPAJ

Optimum Basım Tevfikbey Mah, Dr. Ali Demir Cad. No: 51/1 34295 K. Çekmece / İstanbul

Nurcl Niiycı

Telefon: (0212) 463 71 25 Maıbaa Sertifika No: 4170“

Baskı. Şubat 2019, İstanbul

YAYIN HAKLARI

ISBN 978-975-2430-99-0

Bu kitabın tiinı yayın hakları saklıdır. Tanıcım amacıyla, kaynak göstermek şartıyla yapılacak kısa alıntılar dışında yayınevinden izin alınmadan çoğaltılamaz, yayımlanamaz ve dağıtılamaz.

İLBER ORTAYLI 194/ yılında doğdu. İlk ve orta öğrenimini İstanbul ve Ankara’da tamamladı. 1965’te Aııkaıa Atatürk Liscsi’nden mezun oldu. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi

ile Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Tarih Bölümü’nü bitir

Viyana Üniversitesi’nde Slavistik ve Orientalistik okudu. Chicago Üniversitesi’nde

yüksek lisans çalışmasını Prof. Dr. Halil İnalcık ile yaptı. “Tanzimat Sonrası Mahalli İdareler” ile doktora derecesi, 1979’da “Osmanlı İmparatorluğunda Alman Nüfuzu”

çalışmasıyla da doçent unvanı aldı. 1983’te istifa etti. Viyana, Cambridge, Kudüs, Oxford, Berlin ve Moskova üniversitelerinde misafir öğretim üyeliğiyle birlikte seminerler

ve konferanslar verdi. Yerli ve yabancı bilimsel dergilerde Osmanlı tarihinin 16.-19. yüzyıl ve Rusya tarihiyle ilgili makaleler yayımladı. 1989’da Ankara Üniversitesi Si yasal Bilgiler Fakültesi İdare Tarihi bilim dalı başkanı olarak göreve başladı. Ortaylı,

2005-2012 yılları arasında Topkapı Sarayı Müzesi Başkanlığı görevini sürdürmüştür. 2002-2014 yılları arasında Galatasaray Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde Hukuk Tarihi

dersleri veren Ortaylı, halen bu üniversitede misafir öğretim üyesi olarak ders vermeye devam etmektedir. Almanca, İngilizce, Fransızca, Rusça ve Fars dillerini bilen Ortaylı, Uluslararası Osmanlı Etüdleri ve Avrupa Iranoloji Cemiyeti üyesi, Rusya Federasyonu

Bilimler Akademisi Şarkiyat Şubesi onursal profesörü ve Bosna Hersek, Makedonya ve Karadağ Bilim ve Sanat akademileri üyesidir.

Yayınevimizdeki diğer kitapları: Osmanlı Devleti’nde Kadı İlber Ortaylı Seyahatnamesi

Cumhuriyetin ilk Yüzyılı Türklerin Altın Çağı İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı

Osmanlı İmparatorluğunda Alman Nüfuzu Osmanlı Toplumunda Aile

Türkiye’nin Yakın Tarihi

Gazi Mustafa Kemal Atatürk

Defterimden Portreler

YENAL BİLGİCİ Gazeteci. 1979 doğumlu. Siyaset bilimi eğitimi aldı. 2000’de gazeteciliğe başladı. Nok ta, Aktüel, Newsıveek, GQ Türkiye, Habertürk ve Hürriyetiz çalıştı. Tarih, siyaset, toplum

ve kültür üzerine yazıyor, röportajlar yapıyor. Halen çeşitli gazete ve dergilerde yazıyor.

İÇİNDEKİLER

ÖNSÖZ

7

SUNUŞ

9

BİRİNCİ BÖLÜM

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

13

İKİNCİ BÖLÜM

KİMDEN, NE ÖĞRENİLİR?

33

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

İNSAN KENDİ KENDİNİ NASIL YETİŞTİRİR?

51

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

NASIL ÇALIŞMAK GEREKİR?

71

BEŞİNCİ BÖLÜM

NASIL SEYAHAT EDİLİR, NERELERİ GÖRMEK GEREKİR?

9i

ALTINCI BÖLÜM

EĞİTİMDE HANGİ TERCİHLERİ YAPMAK GEREKİR?

137

YEDİNCİ BÖLÜM

NE İZLEMELİ? / NE DİNLEMELİ? / NE OKUMALI?

181

SEKİZİNCİ BÖLÜM

İNSAN YAŞADIĞI ŞEHİRDEN NASIL YARARLANIR?

235

SÖYLEŞİDE GEÇEN BAZI İSİMLER

265

İNDEKS

275

5

ÖNSÖZ

İnsanların bir kısmı maalesef doğuştan zayıf olur ve hastalık

larla boğuşur, bir kısmı ise sıhhatlidir fakat zekâsını çalıştırmak imkânı bulamamıştır. Böylelerin bir kısmı mutlu olur. Haya tı fazla kurcalamadan masallarda ve mesellerde Hans denen safdil mutluluğuyla geçinirler. Bir kısmı ise verilen terbiyeye

göre fazla ilginç olmadan hayatlarına devanı ederler. Genç ken güzel olanların yaşlılığa doğru fizikî değişimle ellerindeki güzelliği kaybettikleri bilinir. Bazı insanlar da vardır ki hayat yolunda ilerledikçe ilginç, saygın ve hatta güzel olmaya başlar lar. Yaşadıklarına karşı duyguları ve mantıklarıyla durdukları ve muhakemelerini çalıştırdıkları için, dünyanın sorunları ve dengesizliğiyle ilgilendikleri ve dert edindikleri için yüzlerinin

çizgileri değişir. Haddeden geçen bir zarafet ve olgunluk onla rın portresini oluşturur. Herkes kendi talihinin mimarıdır; “faber est suae quisque fortunae.” Bu yapı ve uyumu hayatınızın canlı renklerinde ve

faydalı yaşamaya çalıştığınız için bunun neticesinin yarattığı olgunluğu yüz hatlarınızda taşır ve etrafa verirsiniz.

Hayat, derbederlik ve tembellik İçin çok uzun; fakat hırs la, yağma ve haydutluk yapmaya değmeyecek kadar kısadır. Hayat duygularla çalışılacak ve resmedilecek bir kompozis

yon, aynı zamanda mantıklı yazılacak bir rapor gibidir. Bu 7

I1.BER ORTAYLI

rapora yeniden üretim, yani gelecek nesilleri ortaya koymak için önem veririz. Tatsız bir çağdayız; bir yerde eski uygarlık çözülüyor, gev şiyor, çürüyor. Üstelik geleceğin de onun yerini dolduracağını söylemek zor… Bu, insanlık tarihinin bir tekrarı gibi görünse

de artık dünyamızın kısa zamanda büyük fizikî problemlerle

karşılaşacağı söyleniyor. Kuşkusuz felaketi önlemek için her zamankinden daha sorumlu, daha mütevazı, daha ölçülü dav ranmak zorundayız. Bu zaruret hiçbir şekilde hayatın neşeli, mutlu ve yeterin ce yaratıcı olmasına mâni bir durum değil; ama tek yapaca ğımız öğrenmek, dikkat etmek ve yöntemli yaşamaktır. Bu rada muhtelif kompartımanlarda bulunduğumuz toplumun

imkânlarını tartıştık ve neler yapacağımıza dair bazı imalarda bulunduk. Özellikle genç okuyucularımla böyle bir sohbeti

gerekli gördüm. Yüzünüz her zaman yaşadıklarınızın aynası dır. Olgun ve bilge bir çehre edinmeniz dileğiyle… Kitabın basımında ve düzenlenmesinde yardımcı olan Kronik Kitap çalışanlarına teşekkürü bir borç bilirim.

İlber Ortaylı Ocak 2019

8

SUNUŞ

Herkes tavsiyeye ihtiyaç duyar. Güngörmüş, ne söylediğini bi

len, dünyadan haberdar birinden gelen tavsiyeye ise iki kere ih

tiyaç duyar. Hele de her bir insan ömrünün son derece hızlı yaşandığı, tüketildiği, verimsiz kullanıldığı böyle bir devirde… Elinizde tuttuğunuz bu kitap; İlber Ortaylı’nın engin ya şam bilgisi ve görgüsünden süzülmüş, pratik tavsiyeler içeri yor. Bunlar; gençlere, yaşlılara, öğrencilere, meslek sahipleri ne, yolun başındakilere, emeklilere; kısacası ömrünü verimli kullanmak, tadını çıkara çıkara güzel bir yaşam sürmek iste yen herkese yönelik tavsiyeler… Bu tavsiyeleri verecek kişi; yaşadıklarından öğrenmeyi bi len, bu bilgiyi etrafına rahatça aktaran ama en önemlisi bunu yaparken nabza göre şerbet vermeden, açık yüreklilikle, ne ge rekiyorsa onu söyleyen îlber Ortaylı’dan başkası olamazdı. Dün gibi hatırlıyorum… îlber Hoca, onunla yaptığım bir röportaj sırasında, İtalya hakkında bir soruya cevap verirken

durmuş; bir süre düşünmüş ve gülümseyerek şunları söylemiş ti: “Biliyor musun, insan en güzel trende düşünür… Bir konu kafanı kurcalıyorsa; yazmak, anlatmak istediğin şeyleri kafan da sıralamak istiyorsan, hatta yeniden kurmak istiyorsan, bir tren yolculuğuna çıkmalısın. Ben bunu İtalya’da trenle seya

hat ederken anlamıştım. Biliyorum, şimdi bir trene atlamayı 9

11..HLR ORTAYLI

düşüneceksin ama iş güç diye bunu erteleyeceksin; sonra da unutup gideceksin. Kafanda tuttuğun her neyse, o da buhar olacak. İyisi mi, al sen o bileti!”

Hürriyet gazetesinde çalıştığım dönemde İlber Hocayla epey röportaj yaptım. Yine Hürriyetteki haftalık yazılarının

editörlüğünü üstlendiğim için onunla geçirdiğim vakit daha da arttı. Yıllar içinde epey sohbet ettik. Bu sohbetlerden bana kalan çok şey var. En başta da hayatım boyunca istifade etme ye devam edeceğim tavsiyeler…

Size bir sır vereyim. Yakın çevresinin iyi bildiği ve çokça yararlandığı üzere, İlber Hoca, kişinin hem vaktini doğru kul lanmasına hem de hayatın tadını çıkarmasına yönelik pratik önerilerde bulunmayı sever. Bunları da kendi hayatından ör nekler vererek anlatır. Nasıl verimli çalışılacağını, düşünülece

ğini; zaman ve kaynak israfından nasıl kurtulunacağını isabet

le, biraz da alametifarikası olan sivri diliyle tarif eder. Hoca nın bir olmazsa olmazı daha vardır. O, bir hayatın sa

dece verimli yaşanmasına bakmaz; onu güzel kılmayı da önem ser. Okunacak kitapları, gezilecek şehirleri, seyredilecek filmleri,

beraber yiyip içilecek dostları iyi seçmek gerektiğini düşünür. Bu konuları soranlara nokta atışı tavsiyelerde bulunur. Bazen bu tavsiyeleri verdiği grubu genişlettiği de olur. Hatırlarsınız;

yeni evlenecek çiftlere, mobilyaya çok para harcamamalarını, o parayla (ve o güzel yaşta) dünyayı gezmelerini salık vermişti. Onun bu tavsiyesini yerine getiren çok çift oldu.

Kendim de epey istifade ettiğim bu güzel ve verimli yaşam önerilerini bir kitap haline getirmek istediğimde, aylarca süre cek yepyeni bir sohbet başladı. İlber Hoca her bir maddenin

üzerinde titizlikle durdu. Bir insan kendini nasıl yetiştirmeli? Kimlerle arkadaş olmalı? Nasıl bir eğitim almalı, nasıl meslek 10

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

seçmeli? Çocukları ne tür bir eğitim modeline sevk etmeli? Hangi müzeleri görmek, hangi meydanlarda oturmak, hangi sokaklarda dolaşmak için dünyanın bir ucuna gitmeli? Hangi kitabı okumalı, filmi seyretmeli, müziği dinlemeli? Yaşanılan

şehirden nasıl istifade etmeli? Hepsinden önemlisi; hemen ilk bölümde göreceğiniz üzere, bir insan, hayatın her bir dönemini neleri tecrübe ede rek yaşamalı; çocukluktan yaşlılığa, ömrünü nelere dikkat

ederek geçirmeli? İlber Ortaylı, benzersiz tecrübesi ve gözlem gücüyle tüm

bu sorulara cevap veriyor, pencereler açıyor, yollar gösteriyor, değer katıyor. Her bir okurun onun tavsiyelerinden azami

ölçüde faydalanacağına eminim. Kendi adıma, bu kitapta anlatılanları lise, üniversite yıllarımda okumuş olmayı ister dim. Umalım ki Ortaylı’nın hep görmek istediği kültürlü, üretken, verimli insanların yetişmesine bu kitap da bir kat

kıda bulunsun.

Bu önerilerin her biri için; bu uzun, güzel sohbet için ama en çok da sabrı için İlber Hoca’ya burada bir defa daha teşek kür ederim.

Bir de unutmadan söyleyeyim; o tren biletini almıştım…

Yenal Bilgici Şubat 2019

11

BİRİNCİ BÖLÜM

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR? Hayatımız temel olarak dörde ayrılır: 12-25 arası, 25-40 arası, 40-55 arası ve 55 sonrası. İyi bir yaşam için, her bir dönemde tamamlamamız

gereken bazı işler, edinmemiz gereken bazı alışkanlıklar vardır. Bunlar verimli, güzel bir ömür sürmenin anahtarlarıdır.

Nasıl geçiyor 70’liyaşlar? Geriye bakıp bir muhasebeyap tığınız zaman, hayatın size neler kattığını söylersiniz? Hayat telaşından kaç yaşınıza geldiğinizi fark etmiyorsunuz.

Ama yaşlılığın iyi bir şey olduğunu da söyleyemem. Neden iyi olsun ki! Biliyorsunuz ben, 21 Mayıs 1947’de doğdum. Dola

yısıyla bu sene 71 yaşımı dolduruyorum. Elbette yaşadıklarım dan çıkardığım dersler var. Herkesin de bu derslerden faydala nabileceğini düşünüyorum.

Bir kere insanın kendisini ruhen huzurlu tutması, bunun için de lüzumsuz ihtiraslara kapılmaktan vazgeçmesi lazım.

Bunu kendi hayatınızda siz nasıl gerçekleştirirsiniz, onu bile mem. Önemli olan şu: Yaşınız ilerledikçe önünüzdeki hayatın kısaldığını anlıyorsunuz. O halde sîzleri, çoluk çocuğunuzu,

yaşadığınız toplumu doğrudan alakadar eden mevzuların dı şında şahsi hırslardan kendinizi sıyırmanız gerekiyor. Çok açık ki bu gibi sıkıntılara ve gerginliğe vücut dayanmıyor.

Sağlığınıza mümkün mertebe dikkat edeceksiniz. Ben et miyorum maalesef ama şüphesiz benim de bu hususta dikkatli

13

1I.BER ORTAYLI

olmam lazım. Gerçi dikkat etmediğimi söylesem de bu ko nuda günden güne kendimle de savaşmıyor değilim; sağlıklı bir yaşam sürmek için uğraşıyorum. Konumuza dönersek… Mesela bu vakte kadar sigara içtiyseniz lütfen artık bırakın. İçki içiyorsanız lütfen çok azaltın. Yağlı yemeklerden vazgeçin. Öyle

zeytinyağı, hayvani yağ ayrımı yok; yağlı yemeklerin tümünü kastediyorum. Zeytinyağında da ölçülü olun; daima ölçülü yemeniz, sofradan aç kalkmanız gerekiyor. Çünkü kilo en teh

likeli şey… Kolay kolay da veremiyorsunuz. Bir de lütfen sakinleştirici okumalar yapmaya başlayın. Benim yaşlarım buna en uygun çağdır. Bir dönem, bizim gibi

insanlar çok roman okumadı. Doğrusu ben de 20’li yaşların sonundan itibaren edebî metinleri okumayı azalttım. Çünkü meslek icabı başka şeyler okuyup yazıyordum. Şimdi edebiya

ta, özellikle klasiklere geri dönüyorum. Hikâye, roman oku

mak insanı çok dinlendiriyor; çok da hafızasını açıyor. Sakın unutmayın, en önemli şey hafızadır.

Siz son derece etkili bir şekilde çalışan, hayatı da dolu dolu yaşayan birisiniz. Bu uzun söyleşimiz tamamen bu hayattan süzdüğünüz tavsiyeler üzerine olacak ama ön celikle kestirmeden giderek sorayım. Herkes hayatını en doğru, en verimli şekilde yaşamaya çalışıyor; sizce nasıl yaşamak gerekir? Zamanı nasıl değerlendirmeliyiz? Öncelikle hayatı tanımak lazım. Kuşkusuz insanın hayatın da çeşitli dönemler vardır. Hayatımız temel olarak dörde ayrılır:

12-25 yaşları arası, 25-40 arası, 40-55 arası ve nihayet şimdi benim de bir süredir yaşadığım dönem, yani 55 sonrası. Bunlar gençlik, yaşlılıkla ilgili aralıklar değil. Bu aralıklar; bir insanın

yetişmesi, olgunlaşması, eser vermesiyle ilgilidir. Şimdi baştan sona doğru bir gidelim. 12-25 yaşları arası öncelikle temel atma dönemidir. Hayatınızı esasen bu

14

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

dönemde kurarsınız. 25-40 arasında hayata karışır, söz söylemeye başlarsınız. 40-55 arası olgunluktur, otorite olma dönemidir. 55 ve sonrası ise bir dinlenme, demlenme zamanıdır. Bu yaşlarda

çok bir şey yapmazsın; yeni şeyler ortaya koymaz, genelde tekrar edersiniz. Bu dönemini sürenler arasında, seyrek de olsa taze eserler verene rastlanır. İşte her birimiz bu süreçlerden geçeriz,

çünkü biz bu dönemlerde yaptıklarımızla şekilleniriz.

Biraz önce tarif ettiğiniz dönemlerin ilkinden başlar sak. .. 12-25 yaşlan arasında neleryapılabilir? Herhal de okula gidilir, üniversite bitirilir} akademide kalmak isteyen okula devam eder, istemeyen doğrudan hayata atılır. Başka bir şey yapmaya zaman var mı? Tabii ki var ama bu biraz da kişinin kendisine, onun nasıl bir insan olduğuna, kim olmak istediğine bağlıdır. 12-25 yaşları arası aslında her şeydir. Ben burada elbette biraz da eski dünyaya

bakarak ideal olanı söylüyorum. Ama bu söylediklerim; kararlı, aklı başında kişiler için bugünün dünyasında da pekâlâ geçerli

olabilir. Keza geçerli olduğu çok örnek biliyor, görüyorum. Aslında insanın gelişmesi, taze hafızanın da hücrelerinin de artık ölmeye başladığı bu ya

şa kadar devam eder. Onun için

zihin, hafıza ve beden sağlığının en yerinde olduğu bu dönemde hem okuyup öğrenmek hem spor yapmak hem de fırsatları kolla mak ve etrafı gözlemek lazım. Bu

işler bu yaşlarda mümkündür.

Çünkü yaş ilerledikçe hafızanız

zayıflar; öğrenirsiniz ama daha çabuk unutursunuz, hareket ye teneğiniz fark etmeseniz de yavaş

15

iyi bir yaşam için, sigara içiyorsanız bırakın, içki içiyorsanız çok azaltırı. Yağlı yemeklerden tümden vazgeçin. Bir de muhakkak okuyun, hikâye ve romanın dinlendiren ve hafızayı açan gücünü ihmal etmeyin En önemli şey hafızadır :

İLBER ORTAYLI

yavaş azalır. Sonra da evlenmek, çocuk yapmak gibi bir safhaya;

maddi manevi mirasınızı devretme dönemine girersiniz. De mek ki insan, öncelikle ömrünün hangi döneminde ne yapması gerektiğini çok iyi bilmelidir. Önce geçmişe bakalım. Batı ve Doğu medeniyetleri birçok

insanın 12 ile 25 yaşları arasında yaptığı işler, verdiği eserler neticesinde oluşmuştur. Ne demek bu? Klasik dünyanın bütün önde gelenleri, İslam medeniyetinin bütün taşıyıcıları, Rönesans’ın bütün büyük adamları kendilerini 12-25 yaşları arasında var etmiştir. Hatta bu isimlerin bir kısmı daha o

yaşlarında büyük eserler de verebilmiştir. Neden? Çünkü o zamanlarda hiç kimse 25 yaşından büyük bir insanın bakımını üstlenmiyordu. Söz konusu çağda öyle, “Biraz daha okuyayım,

neler yapabilirim biraz daha bakınayım,” demek mümkün değildi. Esasında bu şimdi de pek mümkün sayılmaz. Her insanın yapması gereken işler var. Kendini göstereceksin, mesleğinde

kaliteni ispat edeceksin, eser vereceksin… Veya kendini ispat edemeyecek, eriyip gideceksin.

15-25 yaşları arasında kendini ispat etmiş büyük isimlere bir bakalım. Mesela Gottfried Leibniz 19 yaşında doktora ver miştir. Biliyorsunuz, Leibniz hukuk tarihi okumuştur, hukuk çudur; hem de bir matematikçidir, diferansiyel ve integral he

saplarıyla uğraşır. Felsefesi şüphesiz ki büyük kurguya sahip bir felsefedir. En çok eser veren müzisyen Mozart, 35’inde hayata veda etti. Yine Schubert gibi bir deha da o yaşlara doğru yaşa

mını yitirdi. Daha 30’unu yeni geçmişti. Rus yazarlara gelelim. Puşkin dramatik şekilde düelloda öldüğünde 40 bile değildi,

38’di. Yine düelloda ölen Lermontov 27’sindeydi. Böyle daha bir dünya insan sayarsın. Özellikle genç yaşta ölenlerden bahsediyorum ki, bazı

insanların en büyük eserlerini ne kadar erken verdiği anlaşılsın. 16

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Nitekim bu insanların hayatlarım incelediğinizde daha 25’ine

gelmeden kendilerini yetiştirdiklerini görürsünüz. Onlardan uzun yaşayanların da kendilerini geliştirmek için 40’larına kadar uğraştıklarını sanmayın. Daha çok yaşayanlar bile,

kendini yetiştirme işini ömürlerinin ilk döneminde bitirmiştir. Okuyacaklarını okumuş, alacaklarım almışlardır. Akabinde de eser vermeye geçmişlerdir. Ben eskiden beri hep bu örneklere bakarım. Kim, kaç ya

şında ne yapmış? Bir örnek daha vereyim. Fransız Mısırbilimci

Jean-François Champollion’dan bahsedelim. Bu ünlü alim, her

şeyi 16 yaşma gelene kadar, daha çocukken zaten tamamlamış. 30’unda hiyeroglifi çözmüş. Bu dünyadan da 42 yaşında gitmiş.

Yani yaptığı son iş de hiyeroglifi, bilinmeyenleri çözmek olmuş. O zamana kadar da ne Aramcayı, ne Yunancayı, ne îbrancayı ve

ne de Latinceyi bırakmış. Champollion’dan bahsedince, akla hemen bir kişi daha

geliyor. Fransız yazar ve tarihçi Prosper Merimee de böyledir. Bu adam da 15’ine gelmeden İngilizce, Latince, Yunanca

öğrenmişti; bu dillerden çeviriler yapıyordu. Slav dillerini ve

Kelt dillerini de cebine koymuştu. 25 olmadan tarih ve hukuk eğitimini tamamlamış, romanlarını yazmıştı. Sonrasında zaten Fransa’nın büyük adamı, filolojik dehası, tarihçisi, arkeoloğu,

yazarı olarak anıldı. İşte böyle insanların yaşadığı bir dünyaya bakınca ne yazık ki bugünün insanlarının biraz yavan kaldığını görüyorsunuz. Artık en iddialı toplumlardan bile, ki halihazırda Alınanlardır bunlar, bu tarz insanlar az çıkıyor.

“25 yaşından sonra eğitim olmaz, artık eser vermeye geçmek gerekir,” diyorsunuz da dünyanın her yerinde yüksek lisans, doktora derken, öğrenciler 30’lu yaşlarına geliyor; hatta bu yaşları dahi geçiyorlar. Günümüzde 17

İLBER ORTAYLI

eğitim fazla mı uzun? Öte yandan, hem uzun hem. de yetersiz mi? Evet, eğitim çok uzun… Daha kötüsü, bu uzun eğitim hiçbir işe yaramıyor. Eğitimimizle övünüyoruz ama övündü ğümüzle de kalıyoruz. “Artık bir ortaokul çocuğu bile Aris to’nun bildiklerini biliyor,” diyorlar. Yok canım! O çocuk

Aristo’nun bildiğinin çeyreğini bilmediği gibi, onun yaptı ğını da yapamıyor. Bu eğitim tam aksine, insanların yara tıcı taraflarını öldürüyor. Üstelik herkes bir yaratıcılık lafı tutturmuş gidiyor. Neymiş, çocukların yaratıcılığını teşvik ediyormuşuz! Kimse kusura bakmasın ama ben çocukların üzerinde böyle bir etki göremedim. Beri yandan sorsan, mangalda kül bırakılmıyor. Bakın; bugün 16 yaşında bir insan, Türkiye’de de dünya da da çocuktur, ham ahlattır. Bir şeyler yapmak zorunda kalı yorsa, yani çalışıyorsa, ortada ya bir suistimal ya da bahtsızlık

mevcuttur. Kendi seçimiyle kendini ortaya koyan, bunun da tadını çıkaran kimse yoktur. Demek ki ortada Gottfried Leibniz gibi biri yoktur. Mozart demiyorum, çünkü Mozart da babası tarafından çok istismar edilirdi. Mozart’ı çocukken

habire gezdiriyor, sağda solda çaldırıyorlardı; “Dersine çalış,” diye ona dayak atıyorlardı. Öyle insanlar bugün de var ve yön

temlerini hiç tasvip etmiyorum. Mozart dediğiniz deha da, bir yerde sadece oynamak isteyen zavallı bir çocuktu. Çocukken gönlünce oynayamamıştır, o yüzden de hep çocuk kalmıştır. Küçük yaşta çıraklığa gidenler zaten hep çocuk kalır. Koca adamlar, hatta dâhiler arasında bu nedenle çocuk ruhlu olan lar çoktur. İşte Mozart da 35’inde, çocuk demesek de bugün için epey genç sayılacak bir yaşta öldü. Şunu da unutmayın; İstanbul Yenikapı’da geçenlerde bu

lunan iskeletlerin yaş ortalamaları da 35’ti. Bunlar milattan sonra 5 ve 6’ncı yüzyılların liman halkıdır. Kalıntılara ulaşınca, 18

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

hepsinin kemiklerinin kırık dökük olduğu anlaşıldı. Çoğu teda vi görmüş. Liman mıntıkası tabii, demek ki bu insanlar hamal lık yapıyordu. Kim bilir ne rutubetli, ne berbat evlerde oturu yorlardı. Neticede bir tedaviden geçmişler. Gerçi siz 15 asır ön ceden bahsettiğime bakmayın, o dönemin ortopedisi bugün künden beceriklidir. Ama o zamanki insan ömrü de bellidir. Sadece bu hamalların değil; onları yönetenlerin, o zamanın yazarının, çizerinin, mimarının da yaş ortalaması 35 civarıdır. Yani adamların hayatının bittiği yaşta, bizim çocuklar halen bir şey öğrenmeye çalışıyor; hayata atılmıyorlar. Çok açık ki yanlış ve verimsiz bir çizgideyiz.

Peki sizin bu ilk döneminiz, 12-25 yaşlan arasındaki hayatınız nasıl geçti? Dilediğiniz kadar verimli miydi? Bana kalırsa, ben her şeye rağmen bu dönemi iyi değerlen dirdim. Çünkü Ankara’daydım. Başkentte ihtiyaç duyduğum her şey vardı. Kültürel faaliyetleri çok rahat takip ediyordum, kitap okuyabiliyordum, sanatla ilgilenebiliyordum. Alman Kütüpha nesi; Fransız, İngiliz, İtalyan kültür merkezleri iyiydi. Dil Tarihte annemin dersine gidiyordum? Tiyatro canlıydı, ilgileniyordum. Lisan öğrenme imkânı çoktu. Zaten Ankara’da başka türlü sıkılır sın, dil öğrenmeyip ne yapacaksın? Bunlarla da kalmadım. Arkeologya kurslarına gittim. Lise çağlarından başlayarak mihmandar olarak yetiştim. Onu da sırası gelince konuşalım. Velhasıl mekte bimi okudum, üstüne bir doktora yaptım. Arada Avusturya’ya, bir de Chicago’ya gittim. Böyle böyle 25 yaşıma geldim.

Hep okuyup durdunuz mu? Eğlenceye vakit bulabildi niz mi? Her şeye herkes kadar vakit buldum diyelim. Hep okudum mu sorusuna gelirsek; çok açık ki, az önce de bahsettiğim gibi, I

Şc*fii;a Ortaylı, Ankara Üniversivesi’nde Rusça dersleri veriyordu.

19

İLBER ORTAYLI

benim hayatımda 12-25 yaş ları arası verimli geçti. Bu çok önemlidir. Çünkü her bakımdan boy atıyorsun. 25’imden sonra da üniversitedeydim. Hayatım okullarda devam etti. Peki bu günkü aklım olsa ne yapardım biliyor musun? ABD’de veya Avrupa’da okuyarak vakit kaybet mezdim. Ortadoğu’da, İsrail’de okurdum; çünkü bu ülkenin Bugunkü aklım olsa hem Doğu’yu hem Batı’yı öğreten bir universiteöe okur, sonra öa İtalya ve İran’da uzunca araştırmalar yapardım.

üniversiteleri hem çok iyi hem de Batı ve Doğuyu bir arada öğretiyor. Bir de İtalya’da uzunca yaşardım. Ama böyle bir şey

olmadı. Bunun tam aksi bir programla, Türkiye’de kaldım.

İtalya’da da bir îlber Ortaylı olur muydunuz? Muhtemelen olamazdım. Belki daha iyi bir hayat sürerdim, yahut da Roma’da Termini civarında sürünenlerden biri haline gelirdim. Zaman ve mekânın alternatif seçme ve vücuda gelme imkânları ölçülemez. Kanaatimce, kendi halinde biri olarak ya şar giderdim. Bir hocalık yapardım. Bu da bana yeterdi. Bir defa o muhiti çok severdim, onunla ilgili çalışırdım. Türkiye’ye gelip giderdim; belki hem Türkiye hem de İtalya’yı kapsayan, ikisi

arasında gidip gelebileceğim bir şeyler yapardım. Ama eminim ki çok tanınan biri olmazdım ancak iyi bir uzman olurdum. Ona da bir itirazım yok. Zaten tanınıp ne yapacaksın? Ama o zamanlar maalesef Avrupa ülkelerinde yaşamak iste medim. Oraların havasını suyunu sevemedim. Hava su derken, Akdeniz’den bahsetmiyorum. Çünkü İtalya’nın havası suyu güzeldir. Ben Kuzey Avrupa’dan bahsediyorum. Onların mantalitesi bana yaramıyordu. Halbuki Roma, Venedik, Bologna gibi yerlerde çalışabilirdim. Bir yer daha söyleyeyim; o zaman lar Tahranda da insan çok şey öğrenirdi, buna eminim. Ama İtalya’da olmayım nesne iştir. İran’ın da yapısı uzun yaşamaya imkân ver niyor. 20

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Gazeteci Nilgün UysaVtn sizinleyaptığı, 16ytl evvelya yımlanan nehir söyleşi Zaman Kaybolmaz ’da,2 “Halen yapamadığım çok şey var,”demişsiniz. Bu İtalya mese lesi de yapamadıklarınızdan biri mi? Pişman olduğu nuz başka bir karar var mı? En önemli pişmanlığım yanlış yerlerde bulunmak, eğiti mim için yeterince isabetli tercihler yapmamaktı. Evet, İtal

ya da pişmanlıklarımdan biridir. Ayrıca şimdiki aklım olsa, ABD’de tahsil için vakit geçirmezdim; az önce de söyledim, gidip Ortadoğu’da okurdum. Bugünkü gençlere de öneriyo

rum. Hem Batı hem de Doğu tarihi çalışmaları için mesela İsrail çok müsait üniversitelere sahiptir. Halen birçok farklı kültürü içinde barındırıyor. Eski Alman üniversite modelini orada buluyorsunuz. Amerikan üniversite modelinin işlerliği ni, ABD’nin dışında bir de orada görüyorsunuz. Üniversitele rin kütüphaneleri iyi, sağlık tesisleri iyi, spor tesisleri iyi… Bir de İsrail’de size katkıda bulunabilecek çok değişik hocalar var.

Bu hocaların kültürel ilişkileri de çok farklı… Ayrıca bu sayede sizin de öğrenci muhitiyle ilişkileriniz farklı oluyor. Eh, İsra il bir de hakikaten Ortadoğu’nun tam ortasında bulunuyor.

Washington’da, Londra’da iş olsun diye yapılan şeyler, orada

yaşamak için elzem… Ben açıkçası böyle ortamları çok seviyorum, çok da renkli buluyorum. Bu tip yerlerde birtakım şeyler ukalalık olsun diye yapılmıyor. Ukalalığa harcanacak emek yok, can yok. Bu ba kımdan oraları tutuyorum. Hem İsrail’de Arapça ve İbrancayı

da çok iyi öğrenirsiniz. Başka dilleri de gayet güzel öğrenirsiniz

ki onları saymıyorum bile. Tabii ben burayı benim gibi sosyal

bilimlerle uğraşanlar için öneriyorum. Fen bilimleri ilgilileri için bir akıl veremem ama o alanlarda da üniversitelerinin iyi 2

Nilgün Uysal, Zaman Kaybolmaz - İlber Ortaylı Kitabı, Türkiye Iş Bankası

Kültür Yayınları.

21

İLBER ORTAYLI

olduğunu duyuyorum. Bu konuların üzerinde çok düşün mek lazım. Bugünkü aklım olsa başka seçimler yapacağımı söylemiş tim. Esasen bütün mesele yaptığımız seçimlerle ilgilidir. Tür kiye’de yaşayan insanlar; bazı konularda, özellikle de eği timde, maalesef yanlış seçimler yapıyor. Açıkça söyleyeyim, yanlış imajlara kapılıp gidiyorsunuz. Gereği yok, çünkü son rası pişmanlık…

Pişmanlıklarınızı saydınız ama ben sizi yine de şanslı görüyorum. Nereye gitseniz, alanının en iyi isimleriy le çalıştınız; onlardan eğitim aldınız. Modern tabirle, netvvork’mm&z çok iyiymiş. Bak bu konuda tesadüfe inanmıyorum. Ben insanları arar bulurum. îyi hocalardan eğitim almak için bizzat çok uğraşmı-

şımdır. Neticede kimse gelip beni keşfetmedi. Zaten kimsenin bunu yapacak hali de yoktu. Az önce, “İtalya’ya gitseydim,” dedim ya… Gitseydim eğer, orada da iyi hocaları arar bulur dum; eğitimimi onlardan alır, sonra da orada kalırdım. Gerçi buradaki hayatıma benzemezdi ama şu anki hayatım çok mu iyi, onu da bilmiyorum (Gülüyor).

Ben epey keyifaldığınızı düşünüyorum. Alıyorum. Türkiye’den keyif almamak mü mkün değil.

Bir sonraki döneme gelirsek… 25 ile 40 yaşları arasın da ne yapmak gerekir? 25-40 arası tam bir restorasyon çağıdır. Hayatınızda, ilk gençliğinizde, yani yine 25 yaşınıza kadar diyelim; bazı şeyleri büyük bir başarıyla yaparsınız. Çünkü o dönem ciddi bir ha fıza kuvvetiniz, epey bir vücut enerjiniz vardır. Gayret, genç

likte çok iyi kullanılır. O zamanlarda işler daha çabuk bitiyor. 22

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

İşte bu dönemde yapmadığınız,

ihmal ettiğiniz şeyleri de 25-40 arasında yapabilirsiniz. Bu son bir fırsattır. Ne öğrenmeye çalı şırsanız çalışın, daha yavaş öğre nirsiniz ama bir yandan da daha keyif alarak ilerlersiniz. Bu yaş

larda öğrenmenin bir handikapı da vardır, bir şeyler aklınızda

kalsa da öğrendiklerinizi daha

Kimsenin sizi bulmasını beklemeyin; nitelikli insanları siz arayın! Ben insanları arar bulurum. İyi hocalardan eğitim almak için bizzat çok uğraşmışımdır. Neticede kimse gelip beni keşfetmedi. Kimsenin gelecek hali de yoktu!

çabuk unutursunuz. Yani 40’ın-

dan sonra saz çalmak hakikaten kıyamette çalmaktır. Demek ki eksiğinizi gediğinizi bu yaşa dek kapatmak gerekir. Bu çok önemli… Bu yüzden 25-40 arasını kesinlikle sağlıklı, dengeli

ve disiplinli yaşamanızı öneriyorum. Sizi uyarayım; bu yaşlar bir yandan da birtakım kötü alış kanlıkların fena halde ters teptiği yaşlardır. Aşırı alkol, sigara,

kötü beslenme sizi çok yıpratır. Sonra acısını çok hissedersiniz. Bunlardan uzak durarak; hiç değilse birinden ikisinden uzak

durarak çok okumanızı, gezmenizi, yeniden öğrenmenizi, dil dahil eksiklerinizi tamamlamanızı öneriyorum. Bu konuları

hallederek, bu dönemde öğrenmeniz gerekenleri öğrenerek, bir yandan da 12-25 yaşları arasından getirdiklerinizi kullana rak eserler vereceksiniz.

Yine tarihten gidelim. Eski çağlarda, 25 ilâ 40 yaşları ara

sındaki insanlar artık büyük adam olmuşlardır. Devlet haya tına da girmişlerdir, eserler de vermişlerdir, komutanlık da yapmışlardır. O zamanlarda 40’ından sonra yaşamak zaten is tisnaiydi, ömürler kısaydı. Bugün ortalama insan ömrü uzadı

ama insanların verimli olduğu dönemler yine de değişmedi. Bu yüzden, insanın, hangi alanda çalışıyorsa çalışsın, eserlerini 25-40 yaşları arasında vermeye gayret etmesi gerekir. Sonra

23

II HhR ORTAYLI

geç olabilir. Şu açıdan geç olabileceğini düşünüyorum, az önıc de belirttiğim gibi vücudunuzu da hafızanızı da eskisi gibi kullanamayabilirsiniz.

Gelelim 40-55 arasına. Bu dönem insanın nasıl bir ça ğıdır? Bu yaşlara varınca neler yapmamız gerekiyor? Ben de bu yaşın artık kıyısına gelmiş biri olarak, bunu özellikle soruyorum. Evet, gelelim. Hakikaten bu çok önemli bir dönem… îşte şimdi hafızanın gerilemeye başladığı ama bir hikmetin, bir te

rennümün ve tasavvurun geliştiği bir çağdan; 4O’lı yaşlardan bahsediyoruz. O vakte kadar insan bildikleriyle bu yaşlarda ya pabildiği gibi derin ve ölçülü analiz yapamıyor. Bu kadar güzel mısralar döktüremiyor. Bu kadar güzel üsluplu yazılar ortaya koyamıyor. Yani birikiminiz iyiyse artık bir olgunluk ve teren

nüm çağı başlıyor. Demek ki insan 40’ından sonra daha bilge oluyor. Sagessd veya İngilizcede wi$dom‘i dedikleri tavır geliyor. Hakimane bir

davranışa giriyorsunuz. Bildiğiniz ölçüde çok güzel mukayese lerde ve değerlendirmelerde bulunuyorsunuz. Bunları elbette eski birikiminizle, yani 40’ına kadar getirdiklerinizle yapıyor sunuz. Şüphesiz bu birikimi güzel bir şekilde değerlendirebi-

…… 4O’lı yaşlar insana bir olgunluk, sakinlik, derinlik getirir. Birini 40’ından sonra daha iyi sevebilirsiniz, hatta daha iyi bir âşık olursunuz.

3 4

lirseniz, 40 tan sonrası verimlilik açısından hakikaten nefis bir şe kilde geçer. Keza olgunluk bakı

mından da öyle. Mesela bir insa nı 40’ından sonra daha iyi seve bilirsiniz, hatta daha iyi bir âşık olursunuz. Hiçbir zaman genç bir insandaki aşk ihtilaçlarını

Fransızcada bilgelik. İngilizcede hikmet, irfan, akıl.

24

BİR ÖMÜR NASIl. YAŞANIR?

yaşamazsınız. Dostlarınızla ilişkileriniz de daha bilgece ve özve

rili olur. Bu yüzden 40’ın üstünde devam ettirdiğiniz dostluk lar veya hemen 40’ın kenarında kurduklarınız kalıcıdır. 40’tan sonrakilerin ise çoğu geçici olabilir ve daha geç dostluklar da

söner gider. Ne demişler; “Eğer gençler bilse, ihtiyarlar yapabilse.” Bu sözün anlamı da işte bu bağlamda ortaya çıkıyor. Demek ki belli bir şeyi yapabilecek olanların, onu artık yapamayan ama şüphesiz çok bilenlerden öğrenmesi gereken konular vardır.

Bu sayede ortaya güzel eserler çıkar. Yani yaşlı öğretmenlerden ve yaşlı insanlardan, ileri yaş grubundan pek çok şeyi dinle

meniz, öğrenmeniz gerekiyor. Aslında gençlerde de bu yönde tabii bir eğilim vardır. İleri yaşla temas kurmak isterler. Ni tekim her zaman kendi akranlarınızla buluşursanız, çok şey kazanamazsınız. Tecrübelileri de dinlemeniz gerekir.

Siz 40 ilâ 55 arastnt nasıl geçirdiniz peki? Ben verimli geçirdiğimi düşünüyorum. Bu yaşlar, artık

topluma karşı bir döküm yapmaya başladığınız yaşlardır. Top lumsal sorumluluğunuzu her anlamıyla yerine getirdiğiniz bir

dönemdir. Bu çağını yaşayan bir insanın, söz konusu sorum luluğu bilip ona göre davranması gerekir. Şimdi burada sözüm sana. Madem bu çağın kıyısındasın, gereğini yapmalısın. Bu dönemde yazdıkların çizdiklerin daha başka olacak, bunu fark

edeceksin. Başka türlü, daha verimli bir çağ başlıyor. Otorite

oluyorsun. O halde bir daha tekrarlayalım ve özetlemiş olalım. Ve

riminizi esasen 30’larınızda göstermelisiniz. Makine işlemeli, yoğun bir şekilde çalışmalısınız. Öyle ki bıkmadan usanma dan çalışmalı ve biriktirmelisiniz. 40’larınıza çalışarak ve eser vererek gelmelisiniz. Neticede o verim, 40’larınızda da devam ediyor ama artık tecrübeyle birleşiyor. îşte otoriteniz de ortaya

25

İLBER ORTAYLI

bu şekilde çıkıyor. Derinleşiyorsunuz, dinleniyorsunuz. Sonra da üstatlık, ustalık çağı başlıyor.

Anladığım kadarıyla, 55’len sonrasını genel olarak “us talık dönemi” diye değerlendiriyorsunuz. Doğru mu? Evet ama bir yandan da oraya düzgün bir yöntemle ulaş-

tıysanız öyle kalmayı sürdürmeniz gereken bir çağdan bahse

diyorum. Evvela, en azından 70’ine kadar eserler vermeye de vam etmeniz gerekir. Şüphesiz ustalığınızı kullanmalı, derinli

ğinizi göstermelisiniz. Bunları yapacaksınız ama karşınızda bir

de düşman bulacaksınız. Esas onunla savaşmanız gerekecek.

O düşman, hafızadır. Bunun lamı cimi yok, yaşınız ilerledikçe hafızanız geriler. Ben dipnotları bile icabında ezberinde tutan biriydim. Hafızam iyidir. Ama farklı bir çağa girdiğimi gözlü yorum. Artık öğreniyorum ve unutuyorum. Bir yaşa gelince bilgiler hızla soluyor. Bilgileri hızla emebi liyorsunuz ama onlar da aynı hızla soluyor. Onun için gençle

re hep söylüyorum, burada da söyledim; tekrar da edelim: 25 yaşına kadar öğrendikleriniz esastır. O yaşlara dek ne okuduy sanız, ne dinlediyseniz, ne gördüyseniz, geri kalan hayatınızda temel olarak onları kullanacaksınız. Demek ki çok dikkatli ol

manız lazım. O yaşları verimli geçirmelisiniz. Neticede tabiat bunu emrediyor, hücreler bir Esas olan 25’ine kadar öğrendikierinizdir. O yaşa dek okuduğunuz kiîdplar, seyrettiğiniz filmler, gördükleriniz hayatınız boyunca sizinle kalır. Belli yaşlardan sonra öğrendiklerinizi aynı hızla unutuyorsunuz

yaştan sonra ölmeye başlıyor. 50’lerde bu süreç hızlanıyor.

Yani o yaşlarda, istisnai bir du rumda değilseniz, hafızanızın şu anki kadar keskin olmayacağı

nı bilin. 70’lerde bu kayıp iyice artıyor. Bence insanın 70’inden sonra artık kendini tekrarlama devirleri başlamıştır. Bu yüzden 26

BlR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

kısa kesmeli, asla “ben” dememelidir. Her zaman arkadan gelenler vardır ve onlar daha iyi çıkabilir, bunu unutmamak gerekir. Bu konuda çok kötümser düşünen insanlar tanıdım. “70’inden sonra insan tavsar,” diye düşünürlerdi. Bu argü manı en şiddetli savunanlardan biri de Mübeccel Kıray Hoca’ydı. “Bir insana 70’inden sonra sadece yazmayı değil, ko nuşmayı da yasak etmeli,” derdi. Bunak demeye getiriyordu yani! (Gülüyor). Mesela Batı’daki üniversitelerde yaşlanan profesörleri dü pedüz emeritus yapıyorlar.5 Eskiden 70 yaşında yaparlardı, şimdi bunu 65’e indirdiler. Bu statü bizde de var. Ama dı şarıda beş yılda bitiyor, bizde gidebildiği kadar gidiyor. Fa kat bir şeye dikkat ettim, vakıf üniversitelerinde de hocaları 75 ten sonra görevden uzaklaştırmaya bakıyorlar. Sağlık şartla rı, gençlerin alttan yetişmesi derken, durum oraya gidiyor. Bu iş Amerika’da, Avrupa’daki gibi değildir; daha gevşektir. İleri

yaşlara daha çok tolerans tanınır. Özetlemek gerekirse bu yaşlarda genellikle ortaya taze

eser konulamaz, yapılanlar tekrardan ibarettir. Bizim mesleği düşünelim. Bernard Levvis yüz yaşını geçmişti ama bilgileri, eskiden edindiklerini güzelce değerli belgelerle sunardı. Ni tekim Oryantalistler6 dünyasının her zaman için orijinal bir kalemidir. Tabii söylediklerimi kesinlikle, “Yaş ilerledikçe iş bitiyor,” diye anlamayın. Tarihe bakarsanız, birçok şeyi 90’ından sonra başaranları da görürsünüz. Mesela Venedikli ressam Tiziano, en güzel eserlerini 90’ından sonra vermiştir. Mimar Sinan me sela, 90’ından sonra neler neler yaptı ve 95-96 yaşlarındayken 5

Emekli edilen ve çalışmaya devam eden profesörlere verilen unvan.

6

Şarkiyatçılar; Yakın ve Uzakdoğu toplum ve kültürleri, dilleri ve halklarının

incelendiği Batı kökenli ve Batı merkezli çalışma alanlarında söz sahibi akade misyenler, yazarlar ve sanatçılar.

27

tLBER ORTAYLI

Öldü. Fazla uzağa gitmeyelim, bence Halil İnalcık Hoca’mn en kalıcı eserleri 90’ından sonra yayımladıklarıdır. O dönemde

kaleme aldığı, Türk Tekstil Tarihi adlı bir eseri var ki bu kadar nitelikli bir çalışma az bulunur.78Yine edebiyat tarihi alanın da iki kalıcı eser vermiştir. Cambridge serisinden çıkan Türk

Ekonomi Tarihini* aynı şekilde 90’larında değilse de bundan az evvel yazmıştır. Hoş makaleler toplamıştır. Yani bu yaşlar

önemlidir. Ama Halil Hoca, Mimar Sinan, Tiziano Vecellio

gibi isimler istisnaidir. Aklıma bir de Maxime Rodinson geliyor ya da Claude

Cahen… Bunlar da ileri yaşlarda hâlâ taze işler üretebiliyor du. Cahen 30’lu-40’lı yaşlarında bir sürü şey yazmış. Ama Pre-Ottoman Turkey9 (OsmanlIlardan Önce Anadolu)10 gibi bir eseri de 50’sinden sonra kaleme almış. Ancak böyle ör

nekler çok az… Yine de tavsiye ederim ki bu söylediklerimden cesaretle, “İşimi o yaşta da hallederim,” demeye kalkışmayın. Keza ben

kendim de kalkışmıyorum. Meşhur tarihçi Leopold von Ranke, 80’inden sonra da önemli eserler veriyordu. Ama ben ona

özenemem! Ne yapacaksam 80’ime kadar bitirmeliyim. Kim senin de o yaşlarda böyle başarılı eserler verebileceğinin bir garantisi yok. İşte bu yüzden okumayı, yeni eser vermeyi belli bir yaşta bitirmeniz lazım. Maalesef, “İleriki yaşlarda hallede

rim veya çalışmalarımı aynı şiddetle sürdürürüm,” sözünün

karşılığını bulamayabilirsiniz. 7

8

Halil İnalcık, Türk Tekstil Tarihi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınlan, 2008. Halil İnalcık, An Economic and Social History ofthe Ottoman Empire - Vol.1, Cambridge University Press, 1994 (Osmanlı İmparatorluğunun Ekonomik ve

Sosyal Tarihi

Çev. Halil Berktay, İş Bankası Kültür Yayınları).

9

Claude Cahen, Pre-Ottoman Turkey: A General Survey of the Material and

10

Spiritual Culture and History, Sidgwick and Jackson, 1968. Claude Cahen, Osmanlılardan önce Anadolu, Çev. Erol Üyepazarcı, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 2014.

28

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

Hayattaki her karart kendiniz mi verdiniz hocam? Önemli konularda kimseye danışır mısınız? Bir de şu nu öğrenmek isterim: Bugüne dek aldığınız en önemli tavsiye nedir ve bunu kimden aldınız? Yakından tanımayanlar bilmez, ben çok kararsız bir insa nimdir. Güvendiğim insanlara en özel, en mahrem konula rı bile sorarım. Bir yol ayrımına geldiğimde, ikili bir seçim karşısında kaldığımda mutlaka 40 kişiye sorarım. O mu, bu mu? Tabii bu kadar tavsiye içinde münasebetsiz olanlar da

epey çıkıyor. Bunca yıldan, bunca tavsiyeden çıkardığım ka naat şudur: Özel hayatınızla ilgili kimseyi dinlemeyeceksiniz!

Anneniz babanız dahil. Zaten böyle ağır konularda onlarda reaksiyon da olur. Dinlemeyeceksiniz. Elbette, “Her şeye, her söze kulağınızı tıkayın,” da demiyorum. Ben sadece, “Ken di yolunuzu kendiniz çizmeye çalışın,” diye tavsiye ediyorum. Nitekim ben yolumu kendim

çizdim, buna gayret ettim. Yine de kulaklarımı her zaman açık

Bunca yıldan, bunca tavsiyeden çıkardığım kanaat şudur Özel hayatınızla ilgili kimseyi dinlemeyeceksiniz! Anneniz babanız dahil.

tuttum, doğrusu çok işime yara………… yan tavsiyeler de aldım. Örneğin aldığım en önemli tavsiyelerden biri okul konusundaydı. Bu kişiye müteşekkirim. Kendisi, yakın tarihte kaybettiğimiz Bozkurt Güvenç’tir. O sırada bir seçim yapmak durumundaydım. Bozkurt Bey, Hacettepe Üniversitesi’nin

kuruluş döneminde genel sekreterliği yürütüyordu; her görev onun üstündeydi. Bense, “Oraya mı, buraya mı gitsem?” diye

bocalıyordum. Neticede talebe sayısı az diye Hacettepe’deki sosyal bilim branşlarından birine girmek istedim. Bozkurt Bey bana Hacettepe yerine Mülkiye’ye girmemi tavsiye etti, Üs telik bunu Hacettepe’de kendi fakültesinin kurucu sekreteri 29

İlber ortayli

olarak söyledi. Bu bir dürüstlük örneğidir. Benim için çok önemliydi. Kendisi benim başka türlü şeyler düşündüğümü, başka türlü bir eğitime ihtiyacım olduğunu görüp bu tavsiye yi vermiştir. Bozkurt Bey bu konuyu elbette unutup gitmişti

ama ben unutmadım ve sonraları kendisine hatırlattım.

Bir röportajımızda Bozkurt Bey’e ben de bu yönde bir soru sormuştum. O da Süleyman Demirel’in çok iyi tav siyeler verdiğini söylemişti. Doğrusu ben de Süleyman Bey’den iyi bir tavsiye aldım. İşime yaramıştır, hayrını görmüşümdür. Demirel’den aldığım

ve uyguladığım bu tavsiye de hayatımdaki ikinci önemli tavsi yedir. Bir dönem, şimdi kimin teklif ettiğine girmeyeyim, bana milletvekilliği teklif etmişlerdi. O sırada Demire! ile bir Bakü

ziyaretinde bir araya geldik. Onun cumhurbaşkanlığı görevi

henüz sona ermişti. Kendisine bu tekliften bahsettim. “Kabul etmeyin. Sizin gibi insanlar bu milletin vicdanıdır, siyasetle işiniz yok,” dedi. Bakın, yılların siyasetçisi Demirel’den bahse diyorum. Böyle bir tavsiye verebiliyor. Ben o sıra yine, “Öyle

mi yapayım, böyle mi yapayım?” diye bocalıyor; işin içinden çıkamıyordum. Demirci bu tavsiyeyi verince, “Tamam,” de Tavsiyeleri işe değil, kişiye bakan insanlardan almalısınız. Bu tipte insanlar sizin kim olduğunuza, nasıl bir birikimle geldiğinize, neye ihtiyaç duyduğunuza bakar. Yoksa ezbere tavsiye vermek çok kolaydır.

dim, “ne yapmayacağım belli oldu.” Sonrasında da bu tip tek lifleri hiç kabul etmedim. Çok açık ki bu iki tavsiye

hayatımda çok etkili oldu. Biri beni Mülkiye’ye yolladı, diğeri de akademik hayatta kalmamı

sağladı. Bana kalırsa ikisi de işe yaramıştır. Bunların neden böyle isabet

li tavsiyeler olduğunu kendime 30

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

sormuşumdur. Bir cevap buldum. Bana bu tavsiyelerde bulu

nan iki kişi, Bozkurt Güvenç ve Süleyman Demirel, fikri sa

bitten uzak; işe değil, adama bakan insanlardı. Size de önerim budur: Tavsiyeleri işte böyle insanlardan alacaksınız. Böyle insanları bulmaya, bulunca dinlemeye çalışacaksınız. Bu tipte insanlar sizin kim olduğunuza, nasıl bir birikimle geldiğinize, neye ihtiyaç duyduğunuza bakar. Yoksa ezbere tavsiye vermek çok kolaydır. Gel bu okula, gir Meclis’e… Bunları herkes söy ler. Esas olan Bozkurt Güvenç ve Süleyman Demirel’in yap tığıdır. Çünkü bizim millette, “Sen bu işi yapma,” diyen çok

bulunmaz.

Sizden de çok tavsiye istediklerini biliyorum. En başta da öğrencileriniz. İnsanlara akıl verir misiniz? Evet, bana da akıl soran çok oluyor. Ama prensiplerim var. Örneğin, kesinlikle doktor tavsiye etmem. Biliyor musun, kolay kolay evlilik de tavsiye etmem. Üstelik bu konularda Türk milletinin patavatsızlığına da çok şaşırırım. Adam dok tor değil, ısrarla doktor tavsiye ediyor. Öyle şey olmaz. Biri

size doktor soruyorsa; bildiğiniz, sizi tedavi eden birini, kendi tecrübenizi şüphesiz anlatabilirsiniz. Ben de kendi tecrübemi aktarırım. Ama, “Hayır, o doktora değil; bu doktora gidecek

sin. Sakın şuna gitme,” diyenler de var. Yahu bu konuda ne biliyorsun, uzmanlığın nedir? İşte bir de, “Şu kızla evlen!”; “O oğlanla evlenme!’’ meseleleri var. Buna girersen ipin ucu kaçar. Senin yanlışın, mevcut doğruları da ortadan kaldırır.

Evlilik tavsiyesi bir yana, nikâh şahidi olmanızın siz den sık rica edildiğini biliyorum. İstiyorlar ama esasen benim gibi boşanmış adamdan nikâh

şahidi olmaz. Soranları çoğunlukla reddediyorum ama bazen yine de kıramıyorum. Evet, genellikle bunu benden talebelerim

31

istiyor. Benden şahit olmayacağını söyledim ama bizim nikâhlar fena da gitmedi. İçlerinde mutlu evlilikler var. Elbette istisnalar, ilginç örnekler de var. Biri okul arkadaşımızdı, evliliği epey sürmüştü. “Maşallah bize,” derken, 60’ında ayrıldılar. Tabii ki bu yanlış bir karar sayılmaz. Hayatta en önemli şeylerden biri de insanın kendisi için en doğru kararı alabilmesidir,

ortada bir sıkıntı varsa sürdürmeyeceksin. Çocuk olsa da yine bazı durumlarda aynı şeyi düşünürüm. Zaten bakıyorum, bir sınıfımdaki öğrencilerin yarısından çoğunun anne babası boşanmış; çocuklar hep parçalanmış ailelerin çocukları. Dahası bu bize özgü bir durum değil, boşanma oranı her yerde artıyor. Hele ABD’de… Orada zaten milleti boşanma avukatları soyuyor. Aslında boşanma oranını da böyle böyle bir miktar düşürüyorlar. Çünkü millet avukata verecek para bulamıyor.

Bana bir tavsiye vermenizi rica etsem hocam? Gazetecisin; bu yüzden sana tavsiyem de mesleğine göre: îki yüz sene sonrasına bir şey bırakmak istiyorsan kitap yaza

caksın. Gazete yazısı bir kitap kadar kalıcı olmayabilir. Çünkü

50 sene sonra gazetelere ne olacağı bile belli değil.

İKİNCİ BÖLÜM

KİMDEN, NE ÖĞRENİLİR? Farklı insanları arayıp bulun, dünyanız değişsin.

Kimlerle arkadaşlık ettiğinizin çok mühim olduğunu, kişiye “değer katan ’ insanlarla bir arada bulunmak ge rektiğini söylüyorsunuz. Bu kişilerle bir araya gelince ne oluyor hocam? Nedir bu “değer katmak” meselesi? Beyninize yeni bir kapı açacak, size bir değer katacak in

sanla bir araya geldiğinizde bir şey öğrenirsiniz; bir şey düşü

nürsünüz; yeni bir yere bakmaya başlarsınız. Düşünceniz yeni bir boyut kazanır, yaşamınıza farklı bir bakış açısı eklenir. O boyut bazen yanlış da olabilir, ziyanı yok; bu yanlış, zaman içinde tashih edilir. Dahası, o yanlış bile ortalıkta boş boş gez

mekten daha iyidir. Dilinizi, intihamızı, tecrübe ve görgünü zü geliştiren; dünyaya bakışınızı değiştiren insanlar önemlidir. Onlarla bir araya gelmeye gayret ediniz; sonra oradan başka

yere geçersiniz, sabit kalmanız şart değildir. Ben o konuda kendimi şanslı görürüm. Dünyanın her ye rinde iyi insanlara rastlamışımdır. Daha önce söylediğim gibi

bunda kendi yapımın da tesiri vardır. Olduğum yerde beklememişimdir, arayıp bulmuşumdur. Bu hareketlilikte başkaları da beni bulmuştur. Örneğin, Viyana’da bulunduğum sırada

33

İLBER ORTAYLI

üzerimde etki bırakan kişiler arasında bazı hocalarımı hep sa yarım ama akademi dışında da önemli dostlar edinmişimdir. Bu insanlar bana çok şey öğretmiştir ama pek bilinmezler. Benden 40 küsur yaş büyük Yeni ve farklı ilişkiler lerdi ve beni çok etkilemişlerdi. kurmaya çalışın. Dünyadan epey uzun zaman ön Özellikle okulun ce göçtüler. dışında; emek isteyen, Biri Rudolf Karlburger isim girişkenlik gerektiren li bir mühendisti. Karlburger, ilişkiler kurduğunuzda, Dachau Toplama Kampı’na sevk ummadığınız farklı edilmiş bir Yahudi aydındı. Bir dünyalara girersiniz. diğeri, Friedl Mertinz, impara Görgünüz artar, bilginiz torluktan kalma bir ailenin iyi genişler, bakışınız derinleşir. yetişmiş bir kızıydı. Bu insanlar

dan çok şey öğreniyorsunuz. Bir defa diliniz gelişiyor. Karlburger örneğin, tarihi, teknolojiyi çok iyi bilen bir adamdı; Bayan Mertinz ve onunla beraber mü zeleri gezdik. Bu konulardaki bakış açım da olgunlaştı. Aşina olmadığım, alakadar bulunmadığım bir sahaya girdim; bilgile

rimin yönü değişti.

Peki Viyana’ya gitmeden önce, daha da genç ve tecrübe sizken kimlerden ne öğrendiniz? İlk aklıma gelen birkaç kişi var. Bunlardan biri arkeolog

Mübin Beken’dir. Mübin Bey’le ben daha lise öğrencisiyken, Turizm Bakanlığındaki mihmandarlık kursunda tanıştım. Sonra eşi Nalan Hanım ı da tanıdım . Evlerine sık gidip gelirdim. Bugünkü gençlerin bizlere yardım, ettiği gibi, ben de onlara yardım ederdim. Tüm arkeolojik terimleri, konulan, kavramları bu vesileyle öğrendim. Mübin Bey alanının en iyisi miydi,

onu ben söyleyemem ama o dönem benim için çok önemli bir süreçti ve Mübin Beken de doğru zamanda doğru insandı. 34

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

O günlerde daha 18’imde bile değildim. Zihnim açıldı,

adeta yepyeni bir dünyaya girdim. Beken’in açtığı ‘Side’ ser gisine. de yardım ettim, karşılığında çok şey öğrendim. Son rasında bu konu üzerinde çok düşündüm ama arkeologluğu

serbest olamayacağım bir meslek olarak görüp vazgeçtim. Yine de arkeoloji meselelerini, gelişmeleri, kazıları hep takip ettim. Bir kazı yerine gittiğimde, orayı bu bilgilerle gezdim. Hiç şüp hesiz o kazılarda ne gördüğümü hep idrak etmişimdir. Zaten arkeolojide bu iş böyledir; ancak merak edersen, soru sorarsan zevk alırsın. Öyle boş boş bakmakla olmaz. Biraz bilgiliyseniz, sizi gezdiren arkeolog da zevk alır. Herhalde beni gezdirenler

keyif almıştır. Başka kişilerden de bahsedelim. Mülkiye’deki ilk yıllarım da, demek ki 1960’ların ortalarında, sonradan çok iyi arkadaş

olacağımız Zelihanın (Berksoy) anne babası Semiha Berksoy ve Ercüment Siyavuşoğlu’nun evine sık giderdim. Orada beni

geliştiren çok uygun bir ortam bulmuştum. Bu evde geniş ve farklı bir dünya vardı. Semiha Hanım ile müzik konuşurduk, Nazım Hikmet konuşurduk, opera konuşurduk. Ercüment Beyle ise bambaşka konulara girerdik; mesela bana İstan bul’un 1920-30’lu yıllarını anlatırdı. 1920’lerin hayatını ben nereden bileceğim, yazılmadı ki. işte Ercüment Bey bana o günleri anlatmıştır. Ben de doğrusu bu bilgileri iyi dinledim,

halen aklımdadır. Güzel de anlatırdı. Ayrıca birçok insanı ta

nırdı; örneğin beni Benli Belkıs’la (Belkıs Söylemezoğlu) bi le tanıştırdı. Benli Belkıs, İstanbul’un efsane simalarındandı. Onu tanımak epey mühim işti. Eski dönemin çok dilli, çok kültürlü bir insanıydı. Kendisiyle yarım saat sohbet etseniz

bunu anlıyordunuz. Bu tip insanlar eskiden varmış, artık ka

dın erkek böylesi çıkmıyor. Söylemeden olmaz, Ercüment Bey epey disiplinli metot larıyla bana adamakıllı bir Fransızca da öğretmiştir. Bundan 35

İLBER ORTAYLI

biraz sonra rahmetli Sevil YurBir dil sadece gramer Kitaplarıyla öğrenilmez. Farklı Kaynaklar kullanmayı da PileceKsiniz Örneğin Batı dillerini öğrenmek için İncil faydalıdır. O dili konuşan çocuklar için yazılmış tarih kitaplarıyla, birtakım hatıratlar da çok işe yarar

,ı-

dakul’un Ankara’da Fransız Kül türdeki bir sınıfına da devam

ettim. Fransızcası mükemmel ve zeki bir dosttu; onu hep ha

tırlarız. Ama asıl dört aylık bir

bursla gittiğim Paris’te Sorbonne lifteki bir kurstan çok fayda gör düm. Kurslara ara ara gidilebilir; bununla beraber esasen kendi

okumalarınız önemlidir. Bunun için en basit ve kabul edilir bir

metinden başlayacaksınız. Burada bir tavsiye verelim. Mesela önce bir çocuk İncili, sonra da standart Incil; bir dil, söz gelimi Fransızca öğrenme bakımından size yardımcı olabilir.

Nasılyardımcı oluyor hocam? Bir dilde İncili bilen, diğer dillerdekileri okurken, yapıyı ve ifade biçimini daha kolay anlar; çünkü İncil aslında basit üsluplu, yani öykülemeye (narratio), nakle dayanan bir ki taptır. Bunun yanında İncil, Batı resim sanatını ve musikisini

anlamak için de bir rehberdir. Mesela çok rastlanan iki resim konusu, “îsa ve Samariyeli Kadın” ile “Meryem’e Müjde”dir. Bu konuları bilmek o resimlere nüfuz etmeyi kolaylaştırır.

Musikiye konu olan pasajlar da vardır; bilhassa ayinlerde söy lenen ilahiler… Bunları anlamadan evvel öykülemeye daya nan İncili, okursak bu sanat eserlerinde sanatçının ne demek

istediğini ve sanatının kudretini iyi anlarız. Ayrıca her Batı diline giren bazı deyimler vardır ki, bugün Türkçeye de taşı nıyorlar. Peki bunların anlamı ne? Örneğin “Yahuda’nın Bu

sesi” (Judas kiss) veya “Tanrı’nın hakkı Tanrı’ya, Sezar’ınkini Sezar’a” gibi çok bilinen ve kullanılan nice deyimler, deyişler 36

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

dilde mevcuttur. Bunların anlamı nedir? Lügatsiz bazı şeyleri öğrenmek faydalıdır. Fransızca örneğini verdik; devam edelim. Dil öğrenmek için başka kaynaklar da var. Dünya tarihlerinin Fransız okulla rı için yazılmış versiyonları ve nihayet Fransızların kendi tarih kitapları… Burada ince bir nokta bulunuyor. Fernand Braudel’in eserleri kadar General De Gaulle’ün hatıratı da önem lidir; çünkü bu asker kökenli devlet adamının Fransızcası çok güzeldir. Zaten kurmaylar genelde, dillerini hem zengin hem de çok açık bir şekilde kullanırlar. Dikkat edersen üniversitedeki, lisedeki hocalarımdan bah setmedim bile. Onlarla zaten okulda bir aradasın; ilgili, çalış kan bir öğrenciysen, alacağını zaten orada alırsın. İyi ve dürüst bir ilişki tesis edip fazlasını da yapabilirsin ama okulun dışın da; emek isteyen, senin çabanı, girişkenliğini gerektiren ilişkiler kurduğunda artıların çoğalır. Ummadığın, farklı dünyalara gi rersin. Görgün artar, bilgin genişler, bakışın derinleşir.

Ben yine de üniversitedeki hocalarınızı da sorayım. Ya şamınıza, eğitim hayatınıza bakınca, efsane bir kadro dan ders aldığınızı görüyoruz. Halil İnalcık, Mübeccel Kıray, Nerrnin Abadan- Unat, Mümtaz Sosyal, Seha Meray, Walter Leitseh, ABD Chicago’da Aleksandre Bennigsen, Avusturya’da Andreas Tietze ve daha birçok büyük isim… Kendinizi şanslı görür müsünüz? Hem de çok şanslı görürüm! Halil Hoca, Şerif Mardin; di ğer tarafta Mübeccel Hanım, Nerrnin Hanım; hepsi çok önemli isimlerdir. Ama bakın, daha önce de anlattım; buna sadece şans diyemezsiniz. Ben bu kişilerle bir araya gelmek için her zaman kendim de gayret etmişimdir. Zaten kendin gayret etmezsen or tada şans da olmaz. Örneğin sırf Mübeccel Hanını ın ve İlhan Tekeli’nin dersleri için ODTÜ’de mimari master programına girdim. Daha çok evde de oturabilirdim, oturmadım. Evde çok 37

tLBER ORTAYLI

otursaydım hiç kimseyi tanımazdım, daha az öğrenirdim. Git tim, onları tanıdım ve ilginç şeyler öğrendim. Zaman geçtikçe, ilişkiler derinleştikçe daha fazlasını da alıyorsun. Mesela bu öğ rendiklerimin en önemlilerinden birini hemen söyleyeyim: Ben Mübeccel Hanım’da ve “îbo Abi” diye hitap ettiğimiz eşi Dr.

İbrahim Kıray’da çok tutarlı bir yaşam gördüm; kendine hesap veren bir hayat tarzına şahit oldum. Bu beni etkilemiştir. Şüp hesiz onlardan çok şey öğrendim. Size bir şey daha anlatayım; ders almak için, böyle kişilerin illâ okuldan öğrencisi olmana da gerek yoktu. Mesela Behice Boran 1965-66’da Siyasal Bilgiler Fakültesi’nde (SBF) nere deyse her 15 günde bir seminer veriyordu, ben de gidip din liyordum. Konuşurken siyasete az giriyordu, sosyoloji anlatı yordu; çünkü içinde o kaynıyordu. Behice Hanım enteresan bir kişilikti. ABD’de en iyi üniversitelerde iş bulacakken, çok iyi dergilerde yazıyorken, “Bu ülkede sosyal bilim olmaz,” de miş; bırakmış gelmiş, Dil Tarih’te kürsüdeydi. Mesken sıkın tısı çekilen Ankara Maltepe’de, alt katta bir evciğe oturmuştu. Bazen böyle oluyor, ben de insanın kendi kapasitesi altında yer seçmesine şaşırıyorum. Ama ideal ve araştırma merakı… tşte beni en fazla iki kişi, iki kadın gazeteci böyle şaşırtmış

tır. Biri Nilüfer Yalçındır. Türkiye’de diplomasi muhabirliği, parlamento muhabirliği deyince evvela onu anacaksın. Yap madığı yoktu ki zaten; röportaj, haber vs… Yalnız yaptıklarına gelmeden evvel, önemli bir nokta var: Nilüfer Hanım London School of Economics (LSE) mezunuydu. O zamanlar bu okul dan bir mezunu Londra’da bile zor bulurdun. LSE’nin havalı bir okul olduğu malûm, üstelik şimdiki gibi bir dolu öğrenci almıyordu. Orada okursan Harold Laski’yle, Kari Popper’la, daha bir dolu şöhretli hocayla her gün yüz yüze olurdun. İşte

Nilüfer Yalçın oradan, o eğitimle gelip gazetecilik yapmıştır. Ama şunu da söyleyeyim, Türkiye’de gazetecilik maalesef iyi bir eğirimle girilecek bir meslek değildir. 38

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR!

Buna ancak kısmen katılırım ama sizin sebebinizi duy mak isterim. Çünkü Türkiye’de gazetecilik, çalışanlarına tahammül et mesi hakikaten zor koşullar sunuyor. Kanaatimce; başka ve çok daha iyi seçenekleri olanların, halihazırda başka alanlarda faydalı olabileceklerin, gazeteci olmasına gerek yok. Ama işte bunu söylesen de olmuyor, yanlış anlaşılıyor. Hem zaten insa nın içinde varsa, hiçbir şey de onu durduramıyor. Bahsedeceğim ikinci kişi olan Nimet Arzık, bu söylediği

min kanıtıdır. O da Nilüfer Yalçın gibiydi; yalnız fevkalade ge niş bilgiliydi, çok iyi eğitim almıştı. Çok iyi Fransızca, Rusça ve Lehçe biliyordu. Peki bu kişi niye kürsüde profesör değil?

Neden gazetecilik yapıyor? Gazeteciliği küçümsediğimden de

ğil, Arzık’ın bilgisi esas üniversiteye müsait olduğu için böyle söylüyorum. Türkiye’nin o döneminde Ankara’da Dil Tarihte Rus Filolojisi var, Fransız Filolojisi var… Onlardan birine gi rip hoca olabilirdi. Buna şaşırıyorsun; niye gazeteci olmuş, anlamıyorsun. İşte o elbise öyledir; kimine bol, kimine dar gelir. Nimet Arzık’a dar

gelmişti. Arzık; kendi kararlan üzere yaşayan, kimsenin itekle mesiyle ilgilenmeyen biriydi ama kanımca kendi kapasitesinin altında çalışmak zorunda kaldı. Türkiye’de her ortam herkese yaşama şansı vermiyor, hatta öyle ki zaman zaman tahammül etmesi zor koşullar sunuyor. Gazetecilik de öyledir. Nimet Hanım 70’ini gö remeden öldü. Kendisiyle çok görüşürdük, birbirimize sık ge lip giderdik. Bir gün bize geldi,

birkaç gün sonra yine buluşmak için sözleştik ama maalesef o

gün ani bir krizle vefat etti. Onu hep özleriz.

39

Becerilerinize gerçekten uyan mesleği seçiniz. Kendi kapasitenizin pıtında çalışmayın,kendinize bol ya da dar gelen bir gömleği giymekten kaçının

ll.BER ORTAYLI

Hayatınıza değer katan insanlardan bahsederken hep birbirinizin evine gelip gitmekten bahsediyorsunuz. Bir birinin evine çok seyrek giden, genelde dışarıda buluşan bir kuşağın mensubu olarak çok dikkatimi çekiyor bu. Belli bir yaşı aşmış, tecrübe sahibi insanlarla yaptığım röportajlarda, çeşitli konularda eskiyle bugünü kıyasla malarını rica ederim. Çıkan ortak noktalardan biri şu: Özellikle 1980’den önce ve özellikle Ankara’da insanlar arasında müthiş bir bağ var. Alelade dostluklar değil bunlar, evlerde sohbetler sabahlara dek sürüyor. Çoğun lukla da teklifsiz geliş gidişlerden bahsediyorum. Sanki her gece çat kapı birinde toplanılıyor. Şunun için soru yorum; o zamanlar insan ilişkileri biraz daha dolaysız, dostların birbirlerine bir şeyler katmaları da daha ko laymış gibi görünüyor. Yanılıyor muyum? 1960’lar ve 1970’ler gerçekten de böyleydi. Sonra bu ortam tavsadı. Çünkii insanlar o yıllardan sonra Ankara’dan kaçmaya

başladı. Elbette 12 Mart 1971 Muhtırası’nın da bunda etkisi oldu ama esas sebebi hava kirliliğiydi azizim! İşte onun hiç dü şünemeyeceğin kadar çok tesiri vardı. Bir de baktık ki, kaçan

kaçana… Biliyorsun, Ankara’nın çoğunluğu zaten memurdur. Bir kısmı İstanbul’dan gelmiştir. Özellikle de sanat, kültür ente-

lijansiyası İstanbul kökenliydi. Aklıma gelen ilk örnek, Ankara Sanat Tiyatrosudur. İsminde Ankara geçer ama İstanbullulardı. Başkentteki kültür ortamı o zamanlar İstanbul’a göre epey canlıydı. Ankara; bu alanda her an bir şeylerin olduğu, yenilikle rin yaşandığı bir merkezdi. Örneğin devletin operası ve balesi sa

dece Ankara’daydı. Zaman geçti, bunlar İstanbul’da da kuruldu. Eh, bu kurumlar İstanbul’da da teşekkül edince kimseyi durdu ramazdın. O sanatçılar eskiden Ankara’nın demirbaşlarıydı, her kes üzerinde de etkileri vardı. Derken üniversitedekiler de kaç maya başladı. Lâkin ODTÜ ve Elacettepe’nin varlığı Ankara’yı

40

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

yine de biraz kurtardı. Öncesinde az çok idare ediliyordu ama 1970’lerin sonlarına doğru artık erime başladı. 12 Eylül’den son ra da şehirde kimse kalmadı. Yahut çok az kişi kaldı. Bu arada o bahsettiğin “çat kapı” hayat İstanbul’da zaten pek

yoktu. Ankara’da yoğundu ama İstanbul’da sadece belli insanla rın arasındaydı. 70’lerin İstanbul’unda ancak o grupları tanı yorsan öyle yaşayabilirdin. İstanbul sabit grupların dünyasıdır.

Mesela ben Sencer Divitçioğlu’na o konuda çok müteşekkirim. O arkadaşlarla hafta sonu bir yere giderdik, konuşurduk… Der ken Mübeccel Hanım (Kıray) İstanbul’a geldi, onun etrafında toplandık. Yaşar’a (Kemal) da gidip gelirdik. Oğlu Raşit zaten arkadaşımdı. Tilda’dan evvel Raşit’le arkadaş olmuştum. Burada ona bir parantez açalım. Tilda Hanım çok seçkin bir

simaydı, dünya görüşü farklı bir yerde olmakla beraber aslında

tam bir burjuvaydı. Türkiye’de Yahudi burjuvası tam anlamıyla

var mı, her cemaatte olduğu kadar herhalde. Ama Tilda Hanım örneğine bakarsan çok kuvvetli bir tabakanın olması gerekirdi. Kendisi aslında yaşamı ve tavrı itibariyle bu zümreyi temsil

ediyordu ama başka dünyaya da intibak konusunda galibiyeti vardı. İlginçtir, vasiyeti üzerine

cenazesi de Teşvikiye Camii’den kalkmıştır. Tilda Hanım, Jak Mandil Paşanın torunudur. Bir not düşeyim; Sertabib-i Hazreti Şehriyarî Jak Mandil Paşa’nın kurduğu bir cemiyet vardı (Türk Dili’ni yayma ve geliştirme gibi de bir iş yüklenmişlerdi). Bu cemiyeti arşivde tespit ettim ve Tel Aviv’de hakkında yayın yaprım.

41

illâ aynı hayat görüşünü paylaştığınız insanlarla dost olacaksınız diye bir kural yoktur. Ben her dostumun hayat görüşünü paylaşmam ama görüşlerinden faydalanırım. Dostlarım Yaşar ve Tilda Kemal’in hayat görüşünü de yüzde yuz kabul ediyor değildim. Böyle insanları bulmak zordur. Bulunca eğitim görmüş olursun ,

tLBER ORTAYLI

Ne tür bir cemiyet bu? Osmanlı Yahudilerine Türk dilini kullandırmak için ku rulan bir cemiyettir. Dikkat ederseniz Ispanyolcayı, Safarad

kültürünü değil de, cemaatte Türk dilini yayma ve yerleştirme amacıyla kurulmuş. Konuya dönersek, Mandil Paşa yüksek de receli bir saray memuruydu. Yani Tilda Hanım’ın dedesi böyle, gelelim ana babasına. Baba, Bank Ottomanda müdür; annesi de ona göre bir hanım. O da Bank Ottomanda çalışıyor; hem

de o tarihlerde, yani 1920’lerde. Tilda Hanım işte böyle bir aile den geliyordu. Ayrıca çok güzeldi, zarifti. Sürekli okuyan, bilgili biriydi. Mutlaka tanınması gereken bir insandı.

Onunla ve Yaşar Kemal’le İstanbul’u epey dolaşmışsınız. Ben o zamanlar, yani 1960’ların sonlarında İstanbul’un peşindeydim. İstanbul’a dair onu okuyordum, bunu okuyor dum; derken arşivden bir şey buluyordum. İçimde de hoş bir

duygu vardı. Bir gün, “Yahu şu mahalleleri bir gezeyim,” de dim. Tilda’yla Yaşar da hemen bana katıldı. İyi arkadaşım olan oğulları Raşit de bizimleydi. Beraber iki üç gezi yaptık. Bir de fa Balat tan Kariye’ye uzandık. Beyoğlu’nun arka mahallerini, Tarlabaşı’nı dolaştık. Şimdi bakın, Tilda Gökçeli gibi biri bile

oraları ancak yarı yarıya biliyor; Yaşar desen, yarı yarıya bili

yor; Raşit bilmiyor. Fakat Tilda, bilmediği yeri gezerken dahi sana oraları kitabî bir dille anlatırdı. Çok değişik bir aydındı. İddia ediyorum, öyle bir aydın şu an ne Yahudi cemaatinde ne de geri kalan nüfusta vardır. “İnsana değer katan insanla

beraber olun,” derken işte bunu söylemek istiyorum. Mesela Tilda’yla Yaşarın birlikteliğini kastediyorum. Her dostumun hayat görüşünü paylaşmam ama görüşle rinden faydalanırım. Tilda ve Yaşar Kemal’in de hayat görüşü

nü yüzde yüz kabul ediyor değildim. Bu görüşün bağdaştığım, bağdaşmadığım tarafları vardır. Ama mesela Tilda Hanım’dan 42

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

bir ahlak ölçüsü alırdın, o çok önemlidir. Kendisi bunu size verebilirdi. Böyle insanları bulmak çok zordur. Bulunca eği tim görmüş olursun. Tilda Hanım, Yaşar Kemal’in kendisine de çok değer kat mıştır. Yaşar Kemal’in dünyaya açılması onun sayesindedir. Dedim ya, Tilda çok okurdu; bıkmadan üşenmeden de Yaşar’a anlatır, her şeyi onun için özetlerdi. Yaşar’ın insan ilişkilerini de o ayarlardı. Kitapların çevirilerini de o yapıyordu. Çünkü diğer çevirilerde problem çıkıyordu. Burada önemli bir nokta var; Tilda kelime kelime çevirmiyordu, revize ediyordu. Yaşar Kemal’in çevirileri bir noktadan sonra kaptırmış gidiyordu. Yörük çadırları, folklorik unsurlar vs… Bu kadar kalabalık bir sürü terim, dışarıdaki okura, yabancılara çok şey ifade etmi yor. Dahası hacim büyüyor, okunmayı güçleştiriyor. İşte Tilda

mesela buralarda bir tedbire gidiyordu. Yaşar tabii sinirleniyor, “Mahvediyorsun beni,” diyordu. Tilda ise sabırla anlatıyordu. Kolay iş değil; hem Yaşar Kemal’in redaksiyonu kolay iş olur mu? Ama Tilda ikna ediyordu onu, hep etmiştir. Yaşar Kemal bu açıdan çok şanslıydı. Bir yandan şunu da söylemek lazım, Tilda’da büyük bir ya zarın sekreteri olmak ideali de vardı. Yaşar tam ona göreydi. Bü tün bu temperament’lyla,11 haliyle tavrıyla… Bir kere adam fakir de olsa çok bonkördü! Tam Tilda nın sevdiği gibiydi. Çünkü Tilda cimri adama tahammül edecek bir tip değildi, bir defa kendisi de bonkördü. Daha önemlisi, ki az Önce söyledim, Til da yabancı dillerden birçok şey okur ve Yaşar’a anlatırdı; Yaşar da dinler ve katılırdı. Bu da sık olacak bir şey değildir. Düşün ki Yaşar, Tilda nın ulaşabildiği bilgiye ulaşamıyordu; Fransız ca, İngilizce okuyamıyordu. Ama Tilda okuyup ona metinleri naklettiği zaman bir diyaloğa giriyorlardı. Böyle şeyler çok önemlidir. Bu dünyada bir sürü kadın böy le zevç bulamaz, bir sürü erkek de böyle eş bulamaz. Mümkün

11 Mizaç. 43

tLBER ORTAYLI

değil. Bu, üniversal bir problemdir. O bakımdan, Yaşar ve Tilda birbirlerine çok uygundu. Ayrıca Tilda her sıkıntıya tahammül ederdi. Hakiki anlamda burjuva bir ailenin çocuğu, paşa torunu olmakla beraber, sıkıntıları dert eden bir insan değildi. Eh, belki onun gençken, içinde bulunduğu yüksek sosyeteye karşı anarşik bir tavrı da vardı. Ama nihayetinde, bütün dengesiyle bu mem lekete intibak etmiştir. Neticede, 12 Mart sonrasında hapse bile girip çıktı. Azra Erhat’la Selimiye’de yattı. Bu ülkenin bir kı sım aydınının kaderini paylaştı. Cemaatinin içine kapanma gibi bir durumu hiç olmadı. Bunlar Tilda’yı Türk aydınının içinde önemli bir yere koyar ama daha önemlisi kendisini, buraya renk katan insanlar içinde bir örnek olarak öne çıkartır.

Güler ve Can Yücel de çok yakın arkadaşlarınız olmuş. Onlarda ne gördünüz, ne buldunuz? Onlar ne kattı size? Evet, Güler ve Can Yücel çok yakın dostlarımdı. Onlardan da çok şey öğrendim. Örneğin dengeyi ben onlarda gördüm.

Biliyorsunuz, Can içkiyi severdi ama alkole rağmen bir denge

si vardı. Alkol tek başına yıkıcı olmaz. Yıkılması için insanın dengesinin de bozulması gerekir. Dengeliysen yıkılmazsın ama insan da dengesini tek başına iyi insanların özellikleri kuşaktan kuşağa geçiyor. Bunun için her şeyden evvel, bir ilişki içindeki insanların birbirini çok sevmesi lazım. Çok nadir rastlanan bazı ilişkilerde bu müthiş sevginin yanında zekânın varlığı da dikkat çeker işte Can ve Güler Yücel böyıeydı

kuramaz. Güler işte Can için bu dengeyi tamamlayan unsurdu. Dahası sadece alkolle ilgili bir

şey değil bu, tüm yaşayışlarında

bu denge bulunuyordu. Çok açık ki ikisi arasında

müthiş ve hiç bitmeyen bir sevgi vardı. Besbelli birlikte büyümüş lerdi, en baştan itibaren de bir

birlerine tutunmuşlardı. Böylesi

çok nadiren yaşanır. Herkesin 44

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

tatması gereken bir duygudur ■ ama bunu ben size umumi bir Herkes memleketle barışık nasihat olarak veremem. Çünkü olmuyor,- ama böyle bir Can ile Güler’in birbirine olan ■ durum varsa bırakacaksın! bağlılığı, sevgisi hakikaten çok Çünkü yapamazsın. Hem çok az rastlanan bir kıymettir. kendine hem topluma Yine de birtakım hususlara zarar verirsin,

bakabiliriz. Bir defa, yaşadıkları ………… suni bir beraberlik değildi. Birbirlerine karşı sabır ve anlayış geliştirmişlerdi. Bunun yolu sadece birbirini çok sevmekten geçmez, zekâyla da ilgilidir. Yani Güler ve Can birbirlerini çok sevmekle kalmıyorlardı, ikisi de epey zeki tiplerdi. İlişkileri bu şekilde yürümüştür. Çok zengin değillerdi ama topluma işini gücünü yapan, sorumluluk sahibi üç müthiş çocuk da kazandırdılar. Biri tanınmış bir hidrobiyolog, bir diğeri mem leketin önemli bir ressamı, öteki de beynelmilel işlerde koşan bir hekim… Hepsi çoluk çocuk sahibi insanlar… İşte bu iyi

özellikler kuşaktan kuşağa geçiyor. Ben de buna çok önem veriyorum. Her şeyden evvel insanların birbirlerini çok sevmesi lazım. Sevginin olmadığı yerde hiçbir şey kurulamıyor. Zekâ da çok önemli elbette. Allah vergisidir ve çok mühimdir. Ben işte Can ve Güler ile yaşadığım, Güler ile halen devam eden söz konusu dostlukta bu özellikleri gördüm. Bazen az görüşürdük, bazen çok görüşürdük ve ben onları çok severdim. Hatıraları benim için hiç değişmez. Bu insanlar sosyalisttirler, tabii ki enternasyonal değerleri vardır ama aynı zamanda da bu memleketin insanıdırlar, işte bu çok önemli

dir. Bugün, “Efendim biz çok insancılız, beynelmileliz,” diye rek memleketi biraz hakir gören bir akım var. En çok kızdığım insan tipi budur. Memleketten soğuduğun an bırakacaksın. Bir şekilde buradaki çevreyle, insanla, memlekede barışık değilsen, ki barışık olmak zorunda da değilsin, lütfen bırak; çünkü ya pamazsın. Bir kere bu kendi sağlığına zararlıdır. Bir şekilde 45

İLBER ORTAYLI

burayla bir bağının olması gerekir. Çok önemlidir. Can ile Güler’in hayatları bu açıdan da örnektir.

Zaman Kaybolmaz kitabı için verdiğiniz röportajda iyi arkadaşlarınız Raşit ve Tornan Gökçeli’yi andıktan sonra arkadaşlık hakkında, benim de hemen benimse diğim ifadeler kullanmışsınız. Hoş bir tarifi “Güveni lir insanlardır. Ufak hesaplan yoktur. İnsan onlarla arkadaşlık ettiğinde mahcup olmaz. Onlarla her yere girip çıkılabilir.” Kimdir iyi arkadaşt biraz daha aça bilir miyiz bunu? Raşit ve Taman Gökçeli çifti benim hayatta tanıdığım en iyi iki arkadaştır. Hakikaten güvenilir insanlardır. Bir defa iyi aile lerden gelirler. Şimdi dikkat edin, iyi aile tarifinin bir genişliği vardır. Evvela, iyi aile çocuğu olmak illâ paşa torunu olmak de mek değildir ama bu iki arkadaşımda bu özellikler de bulunur. Raşit, işte az önce sözü de geçti; Yaşar veTilda’nın oğludur. De

mek ki anne tarafından Jak Mandil Paşa’nın torunudur. Onun eşi Taman’ın ailesinde de Meşrutiyet dönemi Karesi mebusla rından biri vardı. Ancak dediğim gibi, yine de bu tür unvanlar la dolu aileden gelmek, iyi aile çocuğu olmak için yetmez. Söz konusu ailede bir görgü, bilgi olması da gerekir. îşte Raşit ve Taman’da esasen ailelerinden gelen bu görgü

ve bilgi vardır. Evvela entelektüel kişilerdir. Şımarık insanlar olarak yetiştirilmemişlerdir. Belki bazılarına öyle görünmüş lerdir ama şımarık değillerdir. Bir iş disiplinleri vardır. Demek

ki bir işi yapmayı ve teslim etmeyi bilirler. Diğer insanlara karşı sağlam bir ahlakla davranırlar. Zaten güvenilir insan da

ancak böyle olunur. Beri yandan, çok önemli bir şey daha; gü

venilecek insanla güvenilmeyecek olanı birbirinden ayırmayı,

ona göre davranmayı da bilirler. Bu arkadaşlarımda bu özel

likleri görmüşümdür. Ayrıca çocuklarını yetiştirirken, hem 46

BIR ÖMÜR NASIL YAŞANIRI

onlara vakit ayırdıklarını hem de o çocuklardan fazla bir şey

beklemediklerini, onların sırt

larına yük yüklemediklerini de söylemeliyim. Halbuki toplu-

mumuzda bunun tam tersi yay gındır. Adam veya kadın; kendi olamadığı, başaramadığı ne var sa, bunları çocuğundan bekler.

O şey her ne ise; çocuğun onu yapmasını, başarmasını bekler.

Çocuğunuzu, sadece kendisi olduğu, çocuğunuz olduğu için sevin. Bizdeki büyük yanılgılardan biri, insanlarımızın kendi başaramadıkları şeyleri çocuklarından beklemesidir. Bunu yapmayın, çocuklarınıza kendi yükünüzü yüklemeyin.

Bizde bir çocuğu “çocuk” olarak —.. .. sevmek diye bir şey yoktur. îşte arkadaşlarım Raşit ve Taman bana bu konularda öğretmen olmuşlardır. Böyle iyi ve tesirli bir bilgeliğe sahiptirler. Başka iyi arkadaşlarım da vardır ama bu ikisinin bana etkisi çok olmuştur.

Siz en çok hangi döneminizde rahat ve mutlu hissetti niz kendinizi? En çok çocukluğumda mutluydum. Sonrası zordu, çünkü ben çok sıkılırım. Mülkiye’de mutlu bir zamanım oldu ama o da sonra beni sıkmıştır. Özellikle de doçent olduktan sonra epey bunaldım. Hatta bir ara meslekten bile bezdim, bezgin bir şekilde de ayrıldım. ODTÜ’ye işte o ara gittim. Altı aylığına gitmiştim; başta iyi geçiyordu, sonra o da sıktı. 2000 yılında Galatasaray Üniversitesi’ne geçtim. Galatasaray o sıralarda çok

hoştu. Ben de epey mutlu olup, “Yanlış okuldaymışım demek ki,” diye düşündüm. Orayı Mülkiye’yi benimsemediğim kadar benimsedim. Yeri de güzeldir, okul olarak da güzeldir. Ama işte maalesef o da yavaş yavaş değişiyor, öyle bir mutluluk dönemi kalmadı. Şimdi isteğim, mutluluğu yaşlılıkta yakalamak… Allah

nazardan saklasın, doğrusu iyi bir yaşlılık dönemine giriyorum. 47

İLBER ORTAYLI

Torununuz Deniz Ali’nin sizi çok mutlu ettiğini biliyo rum. Onunla ilişkiniz de birçok dedeye göre daha sami mi… Onu her gün muhakkak görüyorsunuz. Göremez seniz canınız stkıltyor. O maskarayı tabii ki sabah akşam göreceğim (Gülüyor). Başka çaresi yok. Şimdiki evimde sırf ona yakın olmak için otu

ruyorum. 70 yaşının muhasebesini sormuştun. O yaşı kutladı ğım doğum gününde esas iyi olan, o gün bir yandan da torun

sevebilmekti. Dedelik çok iyi bir şeymiş. Heyecan veren, onun seninle kurduğu bağ değil sadece; küçük bir insanın büyüdü ğünü, hayata bağlandığını görmek insanı heyecanlandırıyor. Sevgi vermek çok önemli… Sevgiyle büyüyen her insan iyi bir insan olur. Biliyor musun, artık kızıma bile daha farklı bir gözle bakıyorum. Çünkü o benim şımarttığım küçük kızım değil, bir anne artık. Onun da daha çok üstüne titriyorsun.

Torun, insanı hayata bağlıyor; toprağa bağlıyor; geleceğe bağ lıyor. Endişe boyutun artıyor. Ben çocuğumu da çok severim ama bu duygu farklıymış. Diyebilirim ki hayattan istediğimi aldım, bu bana yeter.

Zaman Kaybolmaz’^ bir kuşağa ait kadınlan ta rif ederken, sadece “güzel” demekle yetinmemişsiniz. “Yüzlerindeki ifade de rafineydi,” demişsiniz. Nedir bu rafinelik? Nasıl gelir insana? Şüphesiz güzellerdi ama bahsettiğim güzeller hakikaten bir de rafineydi, alımlıydı. Nedir bu? Belli ki o insan hayatta düşünmüş, üzülmüş, sevilmiş, görmüş geçirmiş, güzel şeyler görerek heyecanlanmış, felaket görerek heyecanlanmış, endi şeli durumlar görerek heyecanlanmış, okumuş, okuduğundan etkilenmiş… Bunlar hep insanın yüzüne yansır. Yaşanmışlıklar erkeğin de yüzüne vurur, kadının da. Bunları yapmayanın yü zünde hiçbir ifade bulunmaz. Öyle gelir, öyle gider. 48

BİR ÖMÜR NASII. YAŞANIR’

Mesela bizde birtakım köy lülere göre kasabalıların suratı daha manasızdır. Çünkü kasa

balının hayatında hiçbir hadise

yoktur. Kasabalı kendine hadi se arar. Hatta yaşamak için hır çıkarmaya bakar veya hadise ol mayacak şeyleri vodvile çevirir.

Kasaba hayatı böyledir. Kasaba hayatındaki huzursuzluğun ço

Ne yaşaçhysanız yüzünüze yansır, insanın yüzü bir kitap gibi okunabilir, ifadeniz bomboşsa da hiçbir şey yaşamadığınız fark edilir. Bundan kaçının, monotonluktan uzaklaşın Yüzünüz ifadesiz kalmasın.

ğu da işte buradan çıkar. Mesela

Çehov’da çok görürsün bunu, Maksim Gorki’de görürsün. Bu büyük yazarların resmettiği kahramanlar altı üstü sayfiye

yerindeki birtakım insanlardır ama dünyayı yerinden oyna

tırlar ve Gogol’un kaleminde kasabalarında hadiseler çıkar tıp dururlar. Çünkü hayatlarında gerçek bir olay yoktur, her şey monotondur.

Köylü böyle değildir. Onun hadisesi boldur. Ayı vurur, ayı kovalar ya da ayı onu kovalar. Kötü geçen bir kışta bütün ürü

nünü kaybeder; evinde yangın çıkar, yahut donar. Ama toprak oradadır, hayata devam eder. Koyunu kuzusu hepsi bir gecede

gider. Ya da evine, köyüne kurt dadanır. Yaşantısında illâ bir hadise, bir trajedi vardır. Ya da aksine, başından güzel olaylar

geçer. Bu, evrensel bir hadisedir ve bundan bizim köylümüz ve kasabalımız da kendi paylarına düşeni almıştır. Bunlar her insan için geçerlidir. Mesele hayattan ne kadar aldığına bakar. Ne yaşadıysanız yüzünüze yansır. İnsanın yüzü bir kitap gi bi okunabilir. İfadeniz bomboşsa da hiçbir şey yaşamadığınız fark edilir. Bundan kurtulmak mümkündür; yaşayın, mono

tonluktan uzaklaşın, gezin, görün, keşfedin, başkalarıyla ilgi lenin, okuyun, sevin. Bunları dolu dolu yapın ki izleri yüzü

nüze yansısın. Yüzünüz ifadesiz kalmasın.

49

İLBER ORTAYLI

Şimdiki kuşaklan bu konuda nasıl buluyorsunuz? Ra~ finelikten uzaklar mı, yoksa biraz umut var mı? Eskinin haddeden geçmiş olgunluk ve zarafeti tabii ki onlarda yok. Neden biliyor musun? Evvela bir insanın okula gittiğinde iyi tahsil göreceğini, iyi yetişeceğini düşünüyorsu nuz. Yetişmiyor; çünkü gittiği okul, iyi bir eğitim vermiyor. Disiplin yok, o disiplinin getirdiği sıkıntı yok; dolayısıyla o sı kıntıyı aşmak için vereceği mücadele, yol-yöntem arama yok. Bu yavaş yavaş tüm hayata yayılıyor. Eh, yüzüne de yansıyor insanın, haline tavrına da yansıyor. Şimdiki çocukların mesela Türkçeleri yok; Fransızcaları, İngilizceleri de yok. Peki neleri var? Boş bir şımarıklıkları var,

kendilerini disipline etme gereği duymamaları var. Böyle olunca sorumluluk da almıyorlar. Sorumluluk alamayan insanlar boş olur. Bir de hak talep ediyorlar. Sorumluluk duygun yoksa hak talep edemezsin. Çünkü hakkın temelinde sorumluluk vardır. Aksi de mümkün değildir. Hindistan’ın kurucusu Mahatma Gandhi’nin anasına sormuşlar; “Nedir bu hak?” Okuması yazması olmayan bir kadından bahsediyorum. “Her hak sorumluluk getirir,” demiş; “yoksa o hak değildir.” Söylediğim bu işte. Bak işte o kadının yüzünde hayat vardır.

Hocam bir de şimdi botoks bütün ifadeleri alıyor zaten. Herkes birbiriyle eşitlendi bu konuda. Onu ne yapacağız? Evet, o botoks çok fena bir şey… Ama o zaman da insanın gözlerine bakacaksın. Söylediğin tipte insanın, yani yüzünün hatları gizlenmiş insanın gözlerinde bir mana bulabilirsin. De mek ki bu işin botoksla alakası yok. Bakışlar çok önemlidir. İnsanın derinliğini gözleri ele verir. Mesela ben irini Papas ile

görüştüğümde, “Biz sizin gözünüzdeki ifadeyi Türkiye olarak çok seviyoruz,” dedim. “Gözlerimin ifadesi mi? Ruhtur o,” diye cevap verdi. İşte ben de bunu kastediyorum. Keza onun anlayı şında da rolünde de kariyerinde de ruhsal açılım önemliydi. 50

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

İNSAN KENDİ KENDİNİ NASIL YETİŞTİRİR? Üstünüze vazife olmayan şeylerle de ilgilenin!

Bu bölüme kısa bir soruyla başlayalım hocam. Üzerin de biraz kafa karışıklığı olan, yıpranmış bir sözcüğü ele alalım. “Entelektüel” kimdir? Çok okuyan mıdır, çok gezen midir, çok bilen midir? Entelektüel, üstüne vazife olmayan işlerle ilgilenen kişidir. Örneğin mesleği kimyacılıktır ama coğrafya veya tarihle de uğ raşır, resim yapar. Bu iş öteden beri böyledir. Kendi dünyasının

dışıyla ilgilenendir entelektüel. Eski Yunan münevveri dünyayla

ilgilenmiştir ama eski Roma münevveri bu anlamda bir adım daha ötededir. Neden? Çünkü Romalı, evvela kendinin olma yan bir dili öğrenirdi. Yunan bunu öğrenmezdi, fyi bir Romalı ise Yunanca bilmeye mecburdu. Bu kadarla da kalmazdı; felse feyle de uğraşırdı, şiir de okurdu, başka milletlerle ilgi de ku

rardı. Çok açık ki bugünkü aydın kişinin temelinde işte o Ro

malı vardır. Tacitus mesela, Yahudileri tanımazdı; hatta onların

üstüne epey saçma sapan şeyler yazmıştır ama Germanya için müthiş bir rapor kaleme alan da odur. Çünkü Romalı aydınlar,

entelektüeller, onun gibi dış dünyaya dönük insanlardır. Kendi dünyalarının dışındaki şevlerle uğraşmayı iyi bilirler. 51

İLBER ORTAYLI

Zaten mesele de budur. En Kendinizi geliştirmek, yetiştirmek istiyorsanız, işinizle gücünüzle ilgili olmayan konularla da ilgileneceksiniz. Mühendis de olsanız örneğin, coğrafyayla tarihle uğraşacaksınız, müzikten anlayacaksınız, dans edeceksiniz Milletin halini dert edineceksiniz

telektüel olmak için işinle, aşınla, mesleğinle ilgili konuların dışın da kalan şeylere ilgi duyarsın; on

lara da zaman ve para ayırırsın, farklı şeyler öğrenirsin. Bunlar illâ kitabî mevzular değildir.

Müzik yaparsın mesela, ciddi anlamda resim yaparsın. Salsa öğrenirsin, vals yahut tangoya merak salarsın. Milletin hali-

, ■ ne bakarsın. Onlar ne yapıyor, nelerle ilgileniyor; dertlerini görürsün, işte entelektüel bu iş lerle de uğraşan insandır.

Peki siz bir entelektüel olarak milletin haline bakttğınızda ne görüyorsunuz? Entelektüel seviye nerede? Ger çi cehalet üzerine zaman zaman söylediğiniz iğneli söz lerden ne düşündüğünüzü tahmin edebiliyorum. Zeki, hem de çok zeki ve meraklı bir milletimiz var. Evet, arada bir iğneli sözler de söylüyorum ve bu ifadeler kabul gö

rüyor. Çünkü merak öyle yönlendirilir. Bizim millet biraz

çocukluktan geç çıkar, geç büyür. Ama çocuğun da zekâsı ve kabiliyeti önemlidir. Çoğu insan etrafa “cahil” dememin üze

rinde durdu. Peki gençler bu lafa neden bir şey demiyor, bunu neden kabulleniyor? Kabullendiklerine göre o kadar da cahil değiller; cahil olsalardı, kabullenmezlerdi. Demek ki söylediğim bazı şeyleri kabul ediyor ve seviyorlar, bunları işitmek hoşlarına gidiyor. Dahası, bunları arada bir duymak istiyorlar. Gençlerin bazı noktalara dikkatini çekiyorum. Bu benim mesleğim; doğ rusu onlar da yönelmek istiyor. Esas konu başka; bizde asıl dert, aydsn dilerin yarım ve çeyrek bilgili olmasıdır. 52

BİR ÖMÜR NASII. YAŞANIR?

Entelektüel seviye başkadır. Bu seviye bütün dünyada ge

riledi. Bugünün işi değil; Birinci Cihan Harbi’nden sonra be şeriyette bir tereddi, yani gerileme başlamıştır. Tarih felsefecisi Oswald Spengler’in dediği gibi, “Beşeriyet kültürleri yaratır; o kültürler medeniyete dönüşür, o esnada bir duraklama yaşanır ve nihayet tereddi başlar.” Bunu Batı yaşadı, kimse Doğu’nun da yaşamayacağını söyleyemez. Dünya zaten küresel, her şey birbiriyle bağlantılı… Artık büyük dehaların değil; becerikli

tatbikatçıların, geliştirmecilerin devrindeyiz. Bugün kullandı ğımız bütün icatlar, eski prensiplerin uygulamasından ibaret… insanlar artık entelektüel olarak eskileri bulamıyor. Eski entelek tüeller de zaten ortada yoklar. Maalesef bu tip entelektü ellerden bu memlekette de kal madı. Yüzyılın ilk çeyreğindeki büyük kaybımız; Batı ve Doğu dünyasının kültürüne sahip, oku muş bir zümreydi. Bu gençlik uzun harplerde cephelerde eridi. Türk cemiyetinden kayboldular.

Türklerin önde gelen birçok önderi ve aydını asker saflarından çıkmıştır. Bu, bir Rönesans entelektüeli olan Fatih Sultan Mehmet Han’dan beri böyledir. Atatürk de bir entelektüeldir; en başta aldığı kurmay eğitimi buna göredir.

Halen yerine koymak için uğraşıyoruz.

Geçen yıl yayımlanan kitabınız Atatürk’tef2 onun en telektüel kişiliği üzerinde de durdunuz. Mustafa Kemal Atatürk’ün bir aydın olduğu hakikattir. Fikirlerini, kurmay subaylıktan gelen iyi bir eğitimin üstünde inşa etmiştir. Kim ne derse desin; Türklerin önde gelen önder leri, yöneticileri, yönetici vasfa sahip olan şahsiyetleri hep asker saflarından çıkmıştır. Bu, Fatih Sultan Mehmed Han’dan beri

böyledir; o da bir Rönesans entelektüelidir. Mustafa Kemal 12 îlber Ortaylı, Gazi Mustafa Kemal Atatürk, Kronik Kitap, 2018.

53

İLBER ORTAYLI

Atatürk de kurmay eğitimden geçmiştir. Hakikaten o, birinci sınıf bir kurmaydı; hangi orduya koysan general olurdu.

Kurmay eğitim 19’uncu yüzyılda; orduların coğrafya, tarih, teknik ve beşerî ilimlerle iç içe geçerek sevk edilmesi gayesiyle

teşekkül etmiştir. Bu sayede hem muharip hem de entelektüel ve uzman bir sınıf yetişmiştir. Bu eğitim, 19’uncu yüzyılın bü yük olaylarından biridir ve Türkiye Cumhuriyeti, imparatorlu ğun bu sistemini ve sınıf eğitimini diğer Avrupa devletleri ile

hemen aynı zamanda yerleştirmiştir. Mustafa Kemal Bey; iyi yetişmiş, dil bilen, dışarıyı takip eden, modern bir kurmaydı. Diplomatik görevini Balkan larda yaptı. 16 ay Sofya’da kaldı. Mustafa Kemal Balkanları tanıyordu, onun çalkantısını yaşamıştı ama her şeyden evvel bir Selanikliydi. Bu, kendisinin hayatını incelemek açısından

önemli bir detaydır. Selanik, imparatorluğun en Batılı şehridir. Örneğin Cahit Uçuk’un Bir İmparatorluk Çökerken^ adil romanında şöyle bir

sahne hatırlıyorum; Avrupalı kadının biri Selanik’in çarşısında

peynirli sandviç yer, bira içer. Bu tür bir sahne, o zamanlar Bey rut’ta ya da İzmir’de görülebilir bir şey değildi. İşte Selanik’te tam da bu ayrıntılara uygun; kadınlı-erkekli, cemiyetli, sendika lı bir hayat yaşanıyordu. Genç Mustafa Kemal bunları görmüş, çağdaş bir subay olarak yetişmişti. Çok açık ki yaşadığı müd

dette saltanatı beğenmeyen bir subaydı, Fransız düşüncesinden öyle bir tefekkür almıştı. Konuştukları, görüştükleri bu fikirlere göre insanlardı; giyimi kuşamı, kadınlarla ilişkileri, cemiyet ha yatındaki duruşu yine bu fikirlere uygundu. Bir kadınla flört

etmeyi de biliyordu, flört etmeden arkadaş olmayı da. Atatürk’ün entelektüel kimliğinin bir yansıması da müziğe yaklaşımıdır. Türk müziğini çok iyi biliyor ve seviyordu, öte

taraftan operadan çok zevk alıyordu ama sanırım operaya, zevk 13 Cahit Uçuk, Bir İmparatorluk Çökerken, Yapı Kredi Yayınları, 1995.

54

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

almaktan ziyade, “Bu müziği dinlemek ve bilmek vazifedir,”

görüşüyle yaklaşıyordu. Türk

Atatürk çağdaş bir subaydı; öyle yetişmişti. Selanik’teki hayatı onu buna hazırlamıştı. Giyimi kuşamı, cemiyet hayatındaki duruşu ona göreydi. Bir kadınla flört etmeyi de flört etmeden arkadaş olmayı da bilirdi,

musikisini sevmesine seviyor du, her fırsatta da dinliyordu ama onun tekniklerini geri bu luyordu; belki bu yüzden ope raya daha düşkün görünüyor du. 1930’ların başında (1934) Özsoy Operası m bestelettirmesi, İran Şahı’nın ziyaretinde temsil verilmesini istemesi de bun dandır. Özsoy bir başlangıçtır. Bozkırın ortasındaki Ankara’da

bir müzikal atılıma girişilmiştir. Gelişim bununla da kalma mıştır. Atatürk bu vesileyle temayüz eden gençlerin önemli bir bölümünü, Avrupa’ya, özellikle de Berlin’e yollamıştır.

Kitabtnızı okuduğumuzda, Atatürk’ün liderliğini sa dece entelektüel kapasitesinin beslemediğini görüyoruz. Karizması var, ileri görüşlülüğü var, atıltmct ruha sa hip olması var, gündelik hayattaki rol modelliği var. Bir yandan da hepsi bu entelektüel kişilikle ilişkili sanırım. Elbette ilişkilidir ama eğitime ilgisinin altı özellikle çizil

meli. Şurası çok açık ki Atatürk cehalete düşmandı. Bu yüz den de eğitim onun için ön planda geliyordu. Neticede, Millî Mücadele’nin en zor günlerinde bir Eğitim Kongresi toplayan bir liderdir. Üstelik şartların daha çetin hale gelmesine rağmen bu kongreyi iptal etmemiştir. Az önce müzik talebelerini yurt dışına göndermesinden örnek verdik, devam edelim; Atatürk yurt dışına hemen her

alanda talebe göndermiştir. “Hemen her alan” derken mübala ğa etmiyorum. Sadece en acil görünen teknik dallar değil; ar keoloji, filoloji öğrencileri de yurt dışına gitti. Bizans tetkikleri 55

İLBER ORTAYLI

için de öğrenciler gönderildi. Arkeoloji için gidenlerden Ek rem Akurgal, Türkiye’nin en önemli bilginleri arasına girmiş

tir; aynı grup içindeki Sedat Alp bugün Hititoloji’nin babala rından sayılıyor. Demek ki netice alınmış.

Yabancı dilleri de şüphesiz önemsiyordu. Kendisi de çok iyi derecede Fransızca ve yeterli derecede Almanca biliyordu. Rumca (Yunanca) ve Bulgarcaya aşinaydı. Bu dillerde konu

şuyor veya mektup yazıyordu. Bu dillerden çeviriler de yapı yordu. Hayatı macerayla, savaş alanlarında geçen bir insandı ama arazide geçen bu ömürde yüzlerce kitap okumayı da ih

mal etmemiştir. Cephede bile kitap okumuştur. Çünkü Ata

türk gerçek bir kitap tutkunudur. “Büyük Adam” vasfının en önemli yapıtaşlarından biri işte bu özelliğidir. Daha da kapsamlı bilgiler ortaya çıkarmak için Çankaya Köşkü’nün

kitaplığının biraz daha derinlemesine taranmasını öneririm. Bazı kitapları başka bir ilgiyle okuduğunu biliyoruz. Bu

okumaları sırasında düştüğü kenar notları ilginç ve önemli dir. Fransız düşünür J. J. Rousseau’nun İnsanlar Arasındaki

Eşitsizliğin Kaynağı^ adlı eserini, orijinal dilinden, derinle mesine okumuştur. Türk yazarlar arasından Reşat Nuri’yi sev

diğini de kaydedelim. Şiir de okurdu. Zaten onun kuşağının tümü şiir severdi; yalnız Atatürk, şiir okumakla beraber, nesri daha çok benimsiyordu.

Araştırmacı bir kişiliği olduğunu da muhakkak söylemeli yiz. Çünkü bilgi yetmez, merak da gerekir. Akıl ve bilimden

yanaydı. Bu açıdan, kuşağının çoğu aydım gibi Fransız etkisi

altında olduğunu da biliyoruz. Devrimci ve reformisttir; ül kesinin ihtiyaçlarına bu özellikleriyle cevap vermiş, sorunlara çözüm getirmiştir. 14 Jean Jacques Rousseau, İnsanlarArasındaki Eşitsizliğin Kaynağı, Çev. Rasih Nuri

İleri, Say Yayınları, 2016.

56

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Atatürk’ü anlatırken insani özelliklerine de girmek gere kir. Kendisi bu açılardan da bilinmesi gereken bir liderdir. Ya kınındaki insanların ifadeleri, bize onun gündelik hayattaki özellikleri hakkında fikir veriyor. Küstahlığa rastlayana kadar mütevazıydı; nazikti, görgülüydü. İbadetine bağlı biri değildi

ama ibadet edenlere hürmeti vardı. Kız kardeşi, Çanakkale şe hitlerinin ruhuna, her yıl dönümünde mutlaka Kur’an okut tuğunu anlatıyor. Kendisi de Kur’an okur, iyi okunmasını is termiş. Ramazan ayı ya da kandil geceleri gibi özel zamanlarda ihtimamlı olduğu, ibadet edenlere kolaylık sağladığı, Köşk’e içki ve saz ekibi sokmadığı biliniyor. Müsrif, aşırı tüketici de ğildi; hesaplıydı. Alkolle ilişkisi uç noktalara gitmezdi, kamu önünde sarhoş olduğu görülmemiştir. Yalnız kahve ve sigara ya aşırı düşkündü. Türk yemeklerini severdi, Batı mutfağıyla pek arası yoktu. Türkçeyi son derece güzel kullanırdı. Küfretmezdi; en fazla “inatçı katır” dediği anlatılır. İltifat etmeyi, bilhassa kadınlara güzel sözler söylemeyi severdi. Ama iğneli konuşmalarda da ustaydı. Çok açık ki iyi bir hatiptir. Sözel yeteneklerinin yanı sıra, spora önem verirdi. Ata biner, yüzerdi; iyi de dans ederdi. Vücudunu doğru kullanmayı bilirdi; bunu, fotoğraflardaki duruşundan da anlıyoruz. O fotoğraflarda dikkatimizi çeken bir diğer husus da hem iyi giyindiği hem de giydiklerini iyi taşıdığıdır. Gençlik çağlarından beri üniforma giymeye alışmış askerler, sivil kıyafetleri taşımayı çok iyi beceremezler. Atatürk’ün böyle bir sorunu olmadığı, aksine bu konuda yetenekli olduğu açıktır. Tüm bu özellikler bir yana, Atatürk’ü bir başka tarifle de anabiliriz. Kendisi kelimenin tam anlamıyla karizmatiktir. “Ka rizma” kavramı Türkçede yaygın kullanılıyor ama bazen de yanlış kullanılıyor. Karizma, orijini itibariyle Yunanca bir keli medir; kilise literatüründen alınma, Weberyen bir tabirdir. “Ya

nılmaz” ve “güvenilir” anlamlarında kullanılır. Osmanlıcadaki 57

İLBER ORTAYLI

Atatürk’teki “Rumeli inadı” diyebileceğimiz, “olmalı” dediği an “olabilir” seçeneğini de ortadan kaldıran irade buğun herkese lazımdır,

karşılığı “sahibkıran’dır. Netice de, tam da Atatürk gibi liderleri tarif etmek için bu kelimeye baş vurulur. Bir liderin elbette güve

nilir olması gerekir, yanılmaması beklenir. Atatürk bu beklentiye karşılık veriyordu. Kendisi lider-

lik vasfıyla doğmuştu. İleri görüşlü olduğundan ve “olmaya-

cak” denilen şeylerin hayalin i kurup gerçekleştirdiğinden ötürü de “karizmatik” diye tavsif edilebilir. Vatanı herkes kurtarmak istiyordu ama ancak Gazi gibi fevkalade atılımcı bir ruha ve de

haya sahip biri bunu başarabildi. Doğru hesap yapmak, kitlele

ri bu yönde etkilemek, hepsi farklı düşünen gruplan bir araya getirip bir hedef etrafında örgütlemek kolay değildir. Atatürk

bunu başardı. Bu başarıdaki en önemli faktörlerden biri Gazi’nin güçlü bir iradesinin olmasıdır. Burada herkesin çıkarabileceği ders ler, gündelik yaşamında uygulayabileceği yöntemler var. Adeta “Rumeli inadı” diyebileceğimiz bu vazgeçmez irade, bize bir düşünce biçimini işaret ediyor. Çok açık ki Atatürk “olmalı”

dediği an, “olabilir” seçeneği ortadan kalkıyordu. Gerçekleştir mek istediği ne ise onu olduruyordu. Bu inat herkese lazımdır.

Sanatçıya da bilim insanına da, yaratıcı işler peşinde koşanlara da atılım yapacak iş insanlarına da, siyasetçiye de askere de.

Entelektüellik bahsi geçtiğinde, Dışişleri Bakanlığın daki bazı eski isimleri ayrı bir yere koyduğunuzu bili yorum. Neden? Koyuyorum ama bu özellik artık maalesef Dışişleri Bakanlığı’nda kayboldu. Bu isimlerin başında Muharrem Nuri Birgi gelir. İkincisi Coşkun Kırcadır. Üçüncüsü Osman Olcaydır.

Dördüncüsü de Zeki Kuneralp’tır. Entelektüel kimlikleri bir 58

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

yana, bunların birbirleriyle dostlukları vardır. Belki araların da gerilim de yaşanmıştır ama ben bunun farkında değilim. Elbette her diplomat çok entelektüel olacak diye bir şey söz konusu değildir. “Eskinin diplomatları çok entelektüeldi,” de demiyorum ama müzakereleri iyi yürütebilirlerdi, çalışkanlar dı, dile oldukça hâkimlerdi. Belirtmeliyim; “devlet” benim gözümde beşeriyetin en

mühim icadı, en mühim sanat eserimizdir. Abidevi bir yapıdır.

Çok da önemli bir tinsel tarafı vardır, çünkü kültürün tam bir yansımasıdır. O yüzden devletin hakkını vermek gerekir. Bizde devletin hakkını verenler çoktu. Özellikle de Dışişleri’nde… Bunlar kasaba kültüründen gelen insanlar değildi. îyi tahsil al

mışlardı, dünyayı görmüşlerdi, dil biliyorlardı ve birkaç dilde okuyorlardı. “Devlet” dediğin zaman; aldıkları devlet terbiyesi, vâkıf oldukları devlet anlayışı, kavrayışları ve sergiledikleri dav ranışlar başka türlüydü. Daha esaslı ve oturaklıydı. İşte Dışişle rinde öyle bir ekol vardı. Bu bir yetişme meselesidir.

Az önce saydığım isimler çok iyi diplomadardır; her şeyden önce, karşılarındaki insanları çok etkilerler. Üstelik mesleklerini ifa ettikleri dönemde, dünyadaki birçok meslektaşlarına göre ko

şuya geriden başlamışlardır. Ama mesafeyi derhal kapatmış, bunu da etrafa teşhir etmişlerdi. Bu önemlidir, çünkü Batı Avrupada

insanların Türkler hakkında önyargısı çoktur. Türklere karşı Do ğuda da Batıda da cephe alırlar, üstelik bu cephe alanların çoğu coğrafya da bilmiyordun Dışarıda da cahil çoktur. Bu cahillerin bir kısmı ne yazık ki okumuşların arasındadır. Ne fizikî coğrafya dan ne de beşerî coğrafyadan anlarlar. Yeterince tarih de bilmezler. Velhasıl, Türkler hakkında yanlış fikirleri vardır. Dolayısıyla bi

zim temsilcilerimiz esasen bu önyargılarla uğraşmak zorunda dır. Hayatları bu uğraşla geçmiştir. Bunda başarı kazanmak için

de donanımlı ve her daim hazır olmak gerekir. Hiç kolay bir iş

değildir. Hiddet ve hakaretten çok, zekâ ile ısırmak gerekir. 59

tLBER ORTAYLI

Şimdi bakın, birtakım temsilciler bu Önyargıyı değiştire

memiş. Çünkü yeterince aktif değillermiş. Girişken ve renkli değillermiş. Belki iyi birer memurlardı ama sonuçta karşıla rındaki insanların fikirlerini değiştirememişler. Halbuki az

önce saydığım zevat bu işi başarmış, muhataplarının fikirleri ni değiştirmiş. Bu çok önemlidir. Bir de bu isimlerin kusur

ları yoktu. Sarhoş değillerdi, kumarbaz değillerdi, insanı içeri sokacak cürümleri yoktu. Hepsi de devletin verdiği maaşla geçinmeyi bilen, mütevazı insanlardı. Örneğin Osman Olcay

son derece mütevazı bir hayat yaşadı ve yine öyle mütevazı bir huzurevinde terk-i dünya eyledi. Maalesef son seneleri asri hastalık Alzheimer’la boğuşarak insan ancak önündeki modele bakarak kendini belirleyebilir. O model, başka dünyalar kurabilen biriyse sen de o dünyaya adım atabilirsin.

geçmiştir. Osman Olcay’ın ar kadaşları, görüştüğü kişiler de kendisi gibiydi. Onlardan biri

Seha Meraydı. Çok değerli bir

hocaydı. O da mütevazı yaşamış ve yazıktır ki bir bilgin için çok da genç ölmüştür. Osman Bey le birlikte çalışmışlardı. Bu iş birliğinden Lozan Antlaşması üzerine tenkitli metin serileri15 çıkmıştır.

Seha Bey, hiç göstermezdi ama çok disiplinli bir adamdı. Tam bir Ingiliz tipiydi. Yani ne kadar çalıştığını göstermez, an

lamazsın ama öyledir; çok çalışmıştır. Seçtiği adamlar da ken dine göreydi; çok ciddi ve onun gibi çabasını, uğraşını dışarı

çok göstermeyen, mütevazı insanlardı.

Türkiye’nin memurları böyleydi. Türkiye’nin o dönemdeki

seçkinleri; memuruyla, profesörüyle, dışişleri mensubuyla başka bir insan tipiydi. Onlara bakınca bambaşka bir dünyaya giriyor dunuz. Hayat böyledir, ancak önündeki modele göre bir insan 15 Seha L. Meray, Lozan tiarij Konferansı/l’utanaklar-Belgeler, Yapı Kredi Yayın

ları, 2001.

60

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

olursun. Önündeki modeller başka dünyalar kurabilen insanlar

olunca, sen de o başka dünyaya adım atabiliyorsun.

Coşkun Kırca da böyle bir örnek sanırım. Coşkun Kırca’yı anlatmak için babasından başlamak gere kir. Babası Mehmet Ali Kırca; İstanbul’un iyi derecede Fran

sızca bilen, hatta aynı derecede Almancaya da hâkim, önemli miinevverlerindendi. Muhterem bir de Almanya’da doktora

yapmıştı. Mehmet Ali Bey eğitimciydi, Taksim’de Yeni Ko lej isimli okulu o kurmuştu. Fevkalade disiplinli bir adamdı. Okulu da kendi gibiydi. Bir sürü yarı disiplinli çocuğu da adam etmiştir. Keza o okulda çok iyi isimler yetişti, örneğin içlerinden biri Yılmaz Öztuna’ydı. Yılmaz Bey zeki, tetebbua meraklı, musikiyi seven ve iyi bilen biriydi ama herhalde oku lun sıkıcı disipline gelecek bir genç değildi; o okul sayesinde

talihi değişti. Yeri gelmişken bahsedelim, konuştuğumuz başlıkla da ilgi si var; Öztuna’nm tarihçiliğini çok beğenirim. Bir defa bizim “akademik” tarihçilerimizin çoğu, sağcısı solcusu fark etmez,

Avrupa tarihi bilmezler; grupsal mukayese yapamazlardı. Fa kat bazı şeyleri bileceksin! Kim kiminle evlendi, veraset sistem

leri nasıldı, kimler hangi anlaşmaları yaptılar; hepsini bilmek zorundasın. Heraldik (arma bilimi) bileceksin, feodaliteden

anlayacaksın. Genel kitapları okumakla, tekrarlamakla olmaz. Weber’den bir, Mars’tan iki makale okuyunca, “Ben Avrupa’yı öğrendim,” diyemezsiniz. Öğrenmediniz çünkü! Ama maale

sef ideolojisi, durduğu yer fark etmez; akademi mensuplarımı zın çoğunluğu böyledir. Çok açık ki bir kısmının zaten Avru

pa tarihini okuyacak lisanları dahi yoktur. Cevdet Paşa kadar

lisan biliyorlar mı, o da su götürür. Yani belli bir entelektüel düzeyde insan azdır. Bunlar işin okumakla, öğrenmekle ilgili kısmı; bir de yazması var. Yazmak çok zor bir iştir. Akademik

61

İLBER ORTAYLI

tarihçiler; Mehmet Fuad Köprülü, Ömer Lüfti Barkan, (Halil)

İnalcık Hoca, Semavi Eyice, Ekrem Akurgal güzel yazarlardı. Popüler tarihçi Öztuna örneğin güzel de yazıyordu, üslubunu beğenirdim. Türkiye’de bir boşluğu doldurmuştur.

Reşat Ekrem Koçunun tarih yazıcılığını da Öztuna’nınkigibi beğeniyorsunuz… O başkadır. Bir defa ikisi aynı kefede değiller. Reşat Ek

rem’in bir metodu vardı; hem onun zamanında tarih çok farklı anlaşılıyordu, yorumlanıyordu. Koçu, Braudel Okulunu, Annales Okulunu tanıdığı için, enteresan işler yapmış değildir; öngörüsü ve merakıyla küçük insanın hayatına yöneldiğinden enteresandır. İstanbul Ansiklopedisin^6 matbaa işçisi, patro nu, kayıkçı, iş adamı, sokak müvezzii (satıcısı) oldu. Elbet te başka isimler de var. Örneğin Ömer Lütfi Barkan bir çığır

açmış, gençleri etkilemiştir. Barkanın nesline göre daha genç olan Halil Bey’i (İnalcık), Mustafa Bey’i (Akdağ) de sayabiliriz. Onlar da Annales Okulunu, Braudel’i, Lefebvre’i tanırlardı. Fakat Reşat Ekrem Koçu, bu saydığım isimlerle karşılaştı

rınca bambaşka bir yerde durur. Düpedüz “ismi geçmezlerin” tarihini yazmıştır. Türk toplumunun, şehir toplumunun gö rünmez tarihini kaleme almıştır. Kahvedeki adamın da ayaktakımının da, küçük esnafın da kriminal tiplerin de tarihine değinmiştir. Bakın, Türkiye’de tarihçiler işe genelde şöyle bakmıştır: “Efendim, Türk toplumu çok kapalıdır; kadınları

evinde oturur, hayat durağandır.” Sağcısı da solcusu da böyle

düşünür. “Fuhuş yoktur,” derler; “Hâşâ Müslümanlık vardır,” derler; işte sağcının görüşü budur. Solcusu da, “Efendim öyle

bir şey mümkün değil; bunlar zaten baskı altında, herkes evin de oturuyor,” diye yazar. Onları dinlesen, kimse yaşamamıştır. 16 Reşat Ekrem Koçu tarafından 1944-1973 arasında yayımlanan ama tamamla namayan şehir ansiklopedisi.

2

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Aslına bakarsan, bilemiyoruz. Özellikle Lale Devri’nden önce nasıl yaşıyorlardı bunu çok iyi bilmek pek mümkün de ğil, çünkü yazılmadı. Ama baktığın zaman bu toplumda her şey mevcuttur. Olmaz olur mu? Kanuni Devri’nin edebiyatta ki, güzel sanatlardaki inceliğini düşünsene. Bu incelik durup dururken mi meydana gelmiş? Mümkün değil. Osmanlı im

paratorluğu çok renkli bir imparatorluktu. Dönelim Reşat Ekrem’e. Böylesine renkli bir ülkeyi, çok güzel bir dil kullanarak tarif etmiştir. Kendi adıma; ismi bilin

meyenlerin tarihini okudukça, onun sayesinde eski dünyanın başkalığına gittim. Bu bende bir nostalji de yaratmıştır, onu da söyleyeyim. Can Yücel bana ithaf ettiği bir dörtlüğünde makaraya almıştı beni: “Eskici diye çığırıyor adam sokaktan / Müşteki bir sesle / Neden tarihçi yetişmiyor diye / Şekva ettiğim bu beldede / Onun için eşkıya oldum ya ben.”17 Can Yücel bunları demekte haklı; ben onun bu şiiri yazdığı zaman

larda, gerçekten o raddede gidiyordum. Hayatın renksizlikle rinden öyle bir yere savrulmuştum. Lazımdı ama nostaljinin fazlası akla zarardır. Zamanla biraz silkelenip sadede geldim.

Biraz umutsuz, sıkkın günlerinizdi sanırım. Evet, 12 Mart’ı ben Ankara’da geçirmiştim. Fakat nasılı nı anlatayım. 12 Mart Olayı’nda Deniz Gezmiş’i yakalamak için ev ev dolaşıyorlar, adam topluyorlardı. Biz de talebeydik.

Kimleri, nasıl topladıkları belli değildi. Çok acemice işle re rastlanıyordu. Dediğim gibi Ankara’daydım. Tüm o tatsız geceler ve günler geçmek bilmiyordu. Kimseyle de görüşmek istemiyordum, hayat beni bunaltmıştı. işte o dönemde ben Bizans tarihini okudum. Daha evvel de okumuştum ama Bizans tarihini ciddi olarak o günler ve

gecelerde devirdim. Daha da enteresanı, Almanca da değil, 17 Gın Yiicd, Güle Güle - Setlerin Sessizliği, iş Ssnkası Kültür iiyu-iarı, 2C1 i .

İLBER ORTAYLI

İngilizcelerini okumaya başladım. Sonra bazı Rusça makaleleri

buldum, onları okumaya başladım. Derken Roma Tarihi’ne

giriştim. Yani 12 Mart bir anlamda yaradı bana. Türk Tarih Kurumu’nun dünya ile mübadele yapan geniş, renkli bir kü tüphanesi vardı; ondan istifade ettim. Böyle şeyler yapa yapa

kendimi ortamın dışına çektim. Ama neticede nostaljiye de bu şekilde kapılıyorsunuz. Dediğim gibi, tarihin belki de beni çe

kip götüren nostaljik bir tarafı vardı, onu da belirtmek lazım.

Tarihçi nostaljiye tutkundur ama fazlası zarar.

Az önce akademisyenlerin bazı konulardaki yetersizli ğinden bahsetmiştiniz. Sanırım bizde akademide bile, insan belli bir bilgiyle, belli bir araştırma alanıyla yeti niyor. Hatta Doğu-Batı arasında bir bileşime gidebilen de pek yok. Doğuyu bilen Batı’yı bilmiyor, Batıyı bilen Doğuyu bilmiyor gibi… Ne dersiniz? Tabii canım. Öyle bir seçim olamaz zaten. Kaldı ki bizde Doğu zaten bilinmiyor. Batı’nın bilindiğini sanıyoruz ama o da bilinmiyor. Genelde herkes efsanelerde yaşıyor. Peki böyle

bir ortamda insanların bazıları nasıl tarih yazıyor? Hiç umul madık vakalar var. Mesela Şerafettin Hoca (Turan) oturuyor, İtalya ile ilişkileri yazıyordu. Mustafa Akdağ sicil karıştırı

yordu. Halil Bey zaten enteresan bir münevver tipiydi. Şark edebiyatını biliyordu, meselelere soğukkanlılıkla bakıyordu; Batı’yı, Batı dillerini biliyordu. Üstelik bunu yaşadığı tüm

zorluklara rağmen başarıyordu.

Halil Bey’den bahsedelim biraz; o tam olarak bu memleke tin mamulatı bir aydındır, üniversite reformunun ürünüdür.

Ama yaşadığı dönemin de çilesini çekmiştir. Dışarı gidebilmek için İkinci Cihan Harbi’nin bitmesini beklemek zorunda kal

mıştır. Düşün ki yurt dışma çıkabildiğinde yaşı 30’u geçiyordu.

64

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Ama Türkiye’deki gençliğini de boş geçirmemişti. AvusturyalI tarihçi Paul Wittek, onunla yaptığımız bir sohbette, Halil Beyin

Almancasını bana övmüştü. Hakikaten kusursuz bir Almancası vardı. îşte İnalcık; o fevkalade Almancayı, İngilizceyi, Fransızcayı, Farsçayı hep Ankara’da öğrendi. Kaynak okumak için 50 yaşından sonra Italyancasını güçlendirdi. Ukraynalı Türkolog Omeljan Pritsak da öyleydi. Rusya tarihi üzerine kaynakları çalışmak için ileri yaşlarında İsveççe öğrenmişti, Nors dili öğ

renmişti. Bunlar başka bir insan tipiydi.

O halde geliyoruz dil meselesine. “Ben bir entelektüe lim,” demek için dil bilmek ön şart değil mi? Dil çok önemli… içinde bulunduğunuz çevreyi dilinizle yırtacaksınız, bu sayede değişik muhitlere gireceksiniz. Dil,

insanı kafesinden çıkarıyor. Ay rıca bir tane dil bilmek yetmez. Bir dil biliyorsanız, ortalıkta dil

bildiğinizi söyleyerek pek dolaş

mayın. Bir dili herkes biliyor. Elbette öyle 9-10 değil ama en

az 2-3 yabancı dil bileceksiniz ve bunların hakkını vereceksiniz. Şimdi herkes İngilizce biliyor ama yetmez, bu sayede pek çok

Dil, dünyanızı rahatlıkla değiştirir; sizi farklı, belki hayal bile etmediğiniz yerlere taşıyabilir. Demek ki içinde bulunduğunuz çevreyi, öğrendiğiniz dil sayesinde yırtacaksınız. Ama unutmayın, tek bir dil öğrenmek asla yetmez: En az iki-üç dil bilmelisiniz.

kitaba erişirsiniz ama yeterli

değil. En iyi kitaplar, kaynaklar her zaman onlar değildir.

Tabii ki burada bir ayrım koymak gerekir. Bir mühendise, bir doktora, gelişimi için belki de tek bir dil yetebilir. Neticede

onlar, o an uluslararası açıdan geçerli dil hangisiyse onunla iş görebilirler. Bir mühendisin illâ Almanca ya da Fransız ca makale okuyabilmesi gerekmez, çünkü o malzeme şu an

65

İLBER ORTAYLI

İngilizcede mevcuttur. Kimse buluşunu, raporunu özgün di liyle yazmıyor. Ama bizim gibiler için durum çok farklı… Biz from the times immemoriafâan™ çalışmak zorundayız. O yüz den bizlere İngilizce yetmez.

Gelgeldim hepsinin ötesinde başka bir mesele var. Sosyal bilimci, tarihçi, mühendis, doktor; hangi mesleğe sahip olur sa olsun, insan kendi kültürü için de okur, işte hedef; aydın rolünü üstlenmekse, üstüne vazife olmayan şeylerle de ilgilen

mekse, mesleğinin dışındaki alanlara merak salmaksa, başka dünyalara adım atmaksa, tek bir dil hiçbir zaman yetmez. Münevver diplomatlardan Zeki Kuneralp örneğini ver dim. Kuneralp İspanyolca biliyordu. Ne zaman öğrenmişti bunu biliyor musun? Ispanya’ya tayin edildiğinde… Oturup

kendini zorlayarak, “Lazım olur,” diyerek yepyeni bir dil öğ renmişti. Altı ay-bir sene aralığında o dilde konferans veriyor du. Fransızcası, Almancası zaten mükemmeldi. Bunlar işin dil

kısmı, bu adamlar bir de hukuk biliyorlardı. Ben Muharrem Nuri’yi tanıyamadım maalesef ama tanıyanlar var; mesela aziz

dostum, merhume Fatma Mansur Hocamız ona hayrandı. Biz Muharrem Nuri hakkında efsaneler duyardık. Duymaktan

öte, bu insanların ne tür becerilere sahip olduğunu diğerlerini

tanıyınca bizzat gördüm. Toplantılarda zekâları ve dil kullan ma konusundaki ustalıklarıyla karşılarmdakini susturuyorlar dı. Muhatapları onlardan çekiniyorlardı.

Coşkun Kırca böyleydi mesela, Osman Olcay da böyleydi. Dünyaya farklı yerlerden bakıyorlardı. Kuneralp çok içine

kapanıktı, insanların tümüyle iyi geçinmeye mütemayyildi. inanılmaz derecede bilgisi olan bir adamdı ve onunla soh bet bir kazançtı. Bir zamanlar her İstanbul’a geldiğimde onu

ziyaret ederdim. Ankara’dan trenle geliyordum. Sabahları 18 îurkçeye “ezelden beri, çok eski zamanlardan beri” diye çevrilebilecek bir ifade. 66

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

trenden inip, doğru onun Fenerbahçe’deki, Kalamış Koyuna yakın evine gidiyor; öğlene kadar orada oturuyordum. Bu ziyaretler maalesef az sürebildi. Aynı şekilde Coşkun Kırca ile de geç tanıştım. Yoğun bir ilişkiydi ama o da nispeten kısa sürdü.

Bu Dışişleri ekibi ile nasıl tanıştınız, nasıl bir araya geldiniz? Neticede ben Mülkiyeli’yim; Ankara’daydım, bir şekilde ucu onlara değiyordu. Dışişleri çevresi biraz içe dönüktür, kapa lıdır. İsteseler de istemeseler de

kendi çemberlerinden çıkamaz lar ama elbette başkalarıyla da olabiliyorlar. Ben o çevreye de

Aydın olmak için şu üç şey muhakkak gerekin Yabancı dil, hukuk bilgisi, mukayese becerisi.

girip çıkıyordum. Hukuktaki hocalarla da bir ara daha çok görüşüyordum. Yani hayatımın bir döneminde Roma hukuk çularıyla daha çok konuştum, görüştüm. Onlar da hayatıma başka pencereler açtılar. O sıra Mülkiye’dekilere gidip gelmeyi

kesmiştim. Zaten saysan, orada bir iki dostum ancak vardır; okulun çoğunu da çok tanımam.

Burada araya girip bir toplamak isterim hocam. An ladığım kadarıyla, size göre iyi bir entelektüelin en az iki üç ama tercihen daha çok dil bilmesi şart. Bunun yanında hem Doğuyu hem de Batıyı iyi kavraması gerektiğini söylüyorsunuz. Bir de en baştaki tarifiniz uyarınca, “üstüne vazife olmayan şeyleri merak etme si” gerekiyor. Bunun için en iyi yöntemi de, “girişken olmak, yeni insanlar tanımak, kişiyi yeni dünyalarla tanıştıracak insanları arayıp bulmak” diye gösteriyor sunuz. Doğru anlamış mıyım? 67

İLBER ORTAYLI

Evet, bugünkü dünyada bu böyle. Araştırmak için de böy

le, düşünmek için de. Merakın olacak, gidişata bakacaksın, olaylara müdahil olmaya çalışacaksın, içine girmesen bile ne

olup bittiğini bilmen gerekir. Dünyanın nereye gittiğinin far kında olmalısın. Yani dünyayı takip edeceksin ama öyle laf ola beri gele değil, üç beş gazete kitap okuyarak da değil; tutkuyla, hakkını vererek takipte kalacaksın. Bu tür şeyleri iyi idrak edip hayatına yayarsan açılırsın. Hiçbir şey olmazsa bile, ki olmak

zorunda da değil, bunlar yepyeni bir hayatı görmeni sağlar. O da bir kazançtır. Neticede kendi hayatının dışında hiçbir hayatı, hiçbir imkânı göremeden yaşayıp gidenler var. Bir şey daha ekleyeyim. Bana göre Venedik, Napoli, İstan

bul ve Kahire’yi yaşamamış insanların aydınlanması zordur. Çok derin, çok bilgili, çarpıcı olabilirler. Ama insan sıcaklıkları olmaz. Çünkü bu şehirler size yaşamı ve ölümü, görkemi ve sefaleti aynı anda sunuyor. Bunların yanında bir de İskenderiye sayılabilir, imkânı olan bir insan niye gitmez oralara? Fırsatını bulunca soluğu ABD’de almasını biliyorlar. New York ta, Lond

ra’da, Paris’te geziyorlar da buralara gitmiyorlar.

Bakın, ayrımı güzel koymanız gerekir. Ben Amerika’ya gidip döndükten sonra Amerikan İngilizcesiyle konuşan bugünün sığ tiplerinden ya da eskinin Fransa’da birkaç zaman geçirmesinin

ardından, çevresindekilere hava atan gülünç Frankofonlarından bahsetmiyorum. Derinliği görmeniz lazım sizin; çünkü insan lar arasında derinliğe sahip olanlar azdır, hep az olmuştur. Ay rıca dünya, bugün Amerika’dan ibaret değil; dün de Fransa’dan

ibaret değildi. Eskiden çok ilginç bir Türk münevver takımı Rusça bilirdi. Genellikle Rusya imparatorluğu’nun Türk mü nevverleriydi bunlar, istisnai idiler. Günümüz dünyasından başka bir örnek vereyim. Hindistan’da, Rusçadan simültane çevirinin yapıldığı bir konferanstaydım. Çevirmenin bir yer de dili sürçtü, çeviriyi oradaki adamlardan en az 30 kişi koro

68

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

halinde düzeltti. Çok açık ki Hindistan, Britanya kültürünün de sınırlarını çatlatmıştır. Ne dedik? Aydınlığın bir başka şartı da hukuk bilmektir. Coşkun Kırca örneğini verdim, kendisi orijini itibariyle hu kukçuydu zaten. Çok iyi hukuk metni yazardı, uzmanlığı buy Merakınız olacak, du. Galatasaray Üniversitesi’nin gidişata bakacaksınız, de en önemli kurucusu odur. Ama bugün bu tür bir birikimi insanlardan beklemek çok zor… Öğrencilerin ya da öğrenmeye

olaylara müdahil olmdya çalışacaksınız, içine girmeseniz bile ne olup bittiğini bilmeniz gerekir. Dünyayı takip edeceksiniz ama öyle sadece üç beş gazete kitap okuyarak değil; tutkuyla, hakkını vererek…

soyunanların o hukuk bilgisini alması oldukça güç… Her okulda hukuka giriş dersleri var ama ne kadar iyi dersler bunlar tartışılır. Türkiye’deki Anglofon okulların en büyük eksiklerinden biri bu zaten. İyi hukuk öğretmiyor lar. Buna rağmen Dışişleri Bakanlığı bu okulların öğrencilerini bünyesine alıyor. Demek ki onların dili iyi bildiklerini düşünü

yorlar, benim göremediğim başka özellikleri olsa gerek.

Hep akademiden, devletten bahsettik. İş dünyasında kıstaslarınızı karşılayan entelektüel isimler var mı? Selahaddin Beyazıt’ı sayabiliriz. İlgilidir, bilgilidir. Sonra bir

armatör aileden gelen Pekin Baran sayılmalı, Süher Pekinel’le evlidir. O da kolay rastlanmayan bir örnektir. Eski eşi de çevir menlerimizden Meyzi Guakil’di. Daha genç kuşaklardan Ömer

Koç var elbette. Onun; kendisi gibi Robert Kolejliler arasında görülmeyecek, müthiş bir Fransızcası var. Yunanca, Latince bi liyor ama esas önemlisi Osmanlıcaya hâkim… Edebiyatı biliyor; mektupları, evrakı iyi okuyor. Üst düzey bir entelektüel ilgisi var, belli de oluyor. Lâkin yazmıyor ve çok yazmamış gibi… 69

İLBER ORTAYLI

Koç bu ilgi sayesinde Türkiye’de olmayan şeyler yaptı, bun ların en başında Bizantinika konusu gelir. Bu alanda halası Sev gi Gönül’ü adeta teşvik etmiştir. Şimdi Beyoğlu nda, Anadolu Medeniyetleri Araştırma Merkezi isimli bir enstitü var. Önemli bir yer ama kusurları da mevcut… Türkiye’de mevcut konulan ikide bir güncelleştirmeye çalışan, insanları bilinmesi gereke

ne değil de kendi bildiğine yönelten kişiler vardır. Bu bir Türk hastalığıdır. Siz sakın bu hastalığa kapılmayın. Bu hastalığa tu tulanlar herkesi kendi sahasına yöneltmeye çalışır. Neden mi? Çünkü diğer alanları bilmiyordun Koç, enstitüsünü, bunların etkisinden ve faaliyetinden kurtarırsa daha da iyi eder. Yeri gel mişken, iki kişiden daha bahsedelim. Suna ve İnan Kıraç’ın An talya’daki vakfı ve müzeleri, ayrıca İstanbul’daki Pera Müzesi ve kütüphanesi topluma bir aydın hediyesidir. Entelektüel iş insanlarına dönersek, bu saydığım isimler den başkasını da pek görmedim. Bakarsan, herkes tablo top

luyor ama ne kadar, nasıl bir koleksiyon oluşturabiliyorlar;

söylemesi ve bilmesi zor…

70

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

NASIL ÇALIŞMAK GEREKİR? Yalnız kalmayı öğrenirseniz, düşünmeyi de öğrenirsiniz.

Biz çalışkan bir millet miyiz bocam? Çalışmayı biliyor muyuz? Türkiye çalışkan insanların yaşadığı bir ülkedir. Ama çok

çalışmak maalesef bizde pek işe yaramaz, çünkü suistimal edi lir. Çok açık ki evvela patronlar çalışma hayatımızı suistimal eder; onlar etmezse, biz kendimiz ederiz. Çünkü ciddi zaaflara

sahibiz. Bir defo işleri yayma merakımız vardır. Türkler işi en başta çok güzel götürür ama sonra tamamlamaz; son noktayı

koyamaz, işi teslim etmekte güçlük çeker. Böylesini genellikle küçük şirketlere verilen işlerde görürsünüz. Esnafımız da farklı değildir; işe güzel başlarlar ama uzatırlar ya da kötü yaparlar,

susarlar, geçiştirirler. Akademik hayatı sorarsan, bunun orada da farklı olduğu nu söyleyemem. Akademide her türlü insan yan yanadır ve

koordinasyon yoktur. Çalışan vardır, iş bitiremeyen vardır ve ömrünü öyle de tamamlar. Bu hal her türlü meseleyi bera

berinde getirir. Maalesef intihal de vardır, tembellik de. Ama kimin ne kadar çalışıp çalışmadığını söylemek zordur.

71

İLBER ORTAYLI

Demem o ki, akademisyenimizde de, esnafımızda da, us tamızda da, işçimizde de, velhasıl pek çoğumuzda iş ahlakı işinizi doğru seçin Daha en başından âşık olduğunuz bir işi yapmaya gayret edin. Bunu ydpmazsanız, ne kadar çalışkan olsanız da hayaltdki gayenizi kaybedersiniz; zihniniz uyuşur.

açısından sorun var; bu konuda iyi değiliz. Söz konusu ahlakı

yerleştirmede başarısız olduk; yapamadık, bu sorunun üstesin den gelemedik. Bakın, hepimiz

zaman zaman tembellik yapmı şızdır ama bu bir defa olur, iki defa olur. Tekrarlarsa, sen zaten

o işi yapmak istemiyorsun de mektir. O işle bir alakan yokmuş belli ki, o işe saygın yokmuş. Önemli olan işi bitirmektir. İnsanlar işini seçebilmeli ve başın

dan o işe âşık olmalı. Bizim ülkemizde insanların çoğu seçtiği işe tesadüfen gelmiştir. O nedenle çalışkan olan dahi zamanla

nereye yürüdüğünü bilmez ve zihni uyuşur. Aslında çok derin bir ayrımdır bu. İşini yapan ile yapmayanı bilmek, birbirinden ayırmak gerekir. Keza her ikisini de sapta mak kolaydır. İşini vaktinde yapan insanları ilkokul sıralarında da, çalışma hayatında da rahatlıkla ayırt edersiniz. Bu şekilde kimin kim olduğunu bilirseniz hayatınız kolaylaşır, ona göre yaşarsınız. Rahat etmek için uyanık olmak gerekir. İşini yapma

yanı bir kenara ayıracaksınız, onlarla alışverişe girmeyeceksiniz. Dahası bu ayrımı yaptığınızda bile işiniz bitmeyebilir;

çünkü işini yapanlar arasında da çok dikkat etmek gereken, tehlike arz eden bir ikinci grup vardır. Bu, çalışma hayatı açı sından Türkiye’deki en kalabalık gruptur. Kimdir bunlar? İşini yapanlar ama vaktinde yapmayanlar. Devam edelim. Bunları elediğinizde bile risk bitmez, çün

kü bir başka gruba daha dikkat etmeniz gerekir: Bu da işini vaktinde ama kötü yapanlar, savsaklayanlar grubudur. Bunla

rın sayısı da bizde ne yazık ki çoktur. Çünkü Türkiye’de çalışma 72

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

hayatında standart bulunmaz.

Hayatımızın bu en önemli ala nı çoğunlukla bir standarda, bir kurala, düzene tabi değildir maa lesef. Bunun acısını çok çekiyo

ruz. Yine de yolunuzun kesişti ği insanları iş yapma-yapmama prensibine göre ayırt etmeyi be cerirseniz, hayatınız bir nebze

Okuyup yazarak çalışanlara,- sabahlan çalışmalarım, bilhassa da notlar alarak çalışmalarını katiyetle öneririm. Sabahların özel havasından faydalanmak gerekir.

kolaylaşır diyebilirim.

Siz nasıl çalışırsınız? Hep tatbik ettiğiniz bir metot var mı? Ben gençlik yıllarımdan beri sabahlan çalışmaya gayret et tim. Okuyacaksam, sabahları okudum; yazacaksam, sabahları yazdım. İnsan sabah okuduğu metinleri asla unutmaz. Bunun da basit bir sebebi var. Zihin boşken, vücut diriyken, kafa dinç

ken okumak; çalışmanın verimini kat kat artırır. Bu, kişiye göre değişen bir hal değildir. Çok açık ki herkesin kendine göre bir hayatı, bir metodu vardır; yaşayışı ve becerisi de farklıdır ama diyebilirim ki sabahların bu havasından herkes istifade edebilir. O yüzden kişi okuyacaksa, yazacaksa özellikle sabahları çalış masını; bilhassa da notlar alarak çalışmasını katiyede öneririm. Ben geceleri okumayı 25 yaşından sonra geliştirdim, çok yaygın olarak da böyle çalışılırdı. Ama benim yaşlarıma geldiğinizde

geceleri çalışmak artık verimli olmuyor, onu da bilin.

Üzerinde pek düşünmediğimiz bir konu var: Düşün menin kendisi. Siz nastl düşünürsünüz, bir yönteminiz var mı? Bir yöntemim yok. Elbette ki seyahatte, kafanı boşaltmışken ıyı düşünürsün; bir yerden bir yere giderken iyi düşünürsün;

İLBER ORTAYLI

yürürken, yemek yerken iyi düşünürsün. Tuvalette bile düşü

nürsün yahu! Ama iyi düşünmek için esasen yalnız kalmak

gerekir. Bu temel şarttır, yalnız kalmayı bilmek gerekir. Yalnız kalmayı bilmeyen milletlerden fazla bir şey çıkmaz. Mesela iyi bir düşünür çıkmaz.

Maalesef biz Türklerin böyle bir kabiliyeti yok, bu yüz den de bizden iyi düşünür pek çıkmıyor. Aptal olduğumuz

için mi? Estağfurullah. Ama şu iyi düşünmek için esasen yalnız kalmak gerekir. Maalesef Türklerin böyle bir kabiliyeti yoktur. Türkler, yalnız olmamanın getirdiği garantiye yani tehlikeden uzak yaşamanın konforuna güvenir ama bu da yaratıcılığı öldürür.

var; Türk yalnız kalamaz, mil

letimizde böyle bir huy yoktur.

Beraber ders çalışır, beraber ya zı yazar, beraber gezmeye gider, beraber aylaklık eder. Türkler sinemaya bile tek gitmez; yalnız

kalmayı bilmez, sevmez. Yalnız

olmamanın getirdiği garantiye, yani tehlikeden uzak yaşamanın

konforuna güvenir. Ama işte bu

garanti de yaratıcılığı sakatlar, iş çıkarma kabiliyetini azaltır. Yalnız kalamayan insanın düşünce ve gözleme kabiliyeti

yarım oluyor. Bu yüzden ben insanlara yalnız kalmayı öğren melerini öneriyorum. Yalnız kalmayı bilmek iyidir, önemlidir;

Türkiye gibi bir yerde avantajdır. Zira evlilik müessesesi bile

bizde yalnız kalmamak üzerine kurulmuştur. Halkımız evlili ğin gerçek mahiyetini anlamaz. Evlenince, kumrular gibi dip dibe oturmaları gerektiğini zanneder. Öyle şey olur mu? Bi raz da birbirinden ayrı duracaksın. Nefes alacak, aldıracaksın.

Evlilik sürekli dip dibe duracak, yan yana yürüyecek bir şey değildir. Çok açık ki bunun da artık anlaşılması lazım. Tabii

herkesin kendisini, yaşamının onda sekizinde aynı yerde bul

ması da evlilikle bağdaşmaz.

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Bir defasında bana trende çok rahat düşünebildiğinizi söylemiştiniz. İsabet etmişim, çünkü trende hakikaten verimli düşünür

sün. Uçakta okurken de iyi düşünürsün. Düşünmesini bilirsen rüyada da düşünürsün. Nitekim birçok iyi fikir insana rüyada ge lir, birçok problemi rüyada çözen sin. Matematikçiler, satranççılar bunu çok yaşar. Bu çok enteresan bir durumdur ama yaşanır. Bana

Düşünmesini bilirsen rüyada da düşünürsün. Birçok iyi fikir insana rüyada gelir, birçok problemi rüyada çözersın.

da birçok fikrim rüyada gelmiş tir, kafamdaki sorunların üstesinden rüyalarımda gelmişimdir.

Şimdi rüyada gelenleri artık unutuyorum; çünkü ileri yaş larda gördüğün rüya dağılıyor, akılda kalmıyor. Oysa gençken zihinde yer edebiliyor. O yüzden rüyalar konusunda biraz da ha dikkatli olun. Rüya deyip geçmeyin, nitekim onların sürp

riz bir şekilde işe yaradığı çok an vardır. Soruna dönersek, meselenin özü düşünmeyi bilmektir; ka fanı açık tutmak, daha çok da kafayı açık tutabileceğin anları aramaktır. İşte trende yanında manzara akıp giderken böyle bir rahatlığa kavuşabiliyorsun. Düşünmeyi bilmek biraz da budur. Ama tam da o anda telefonunu açıp bakarsan yandın, ortada ne düşünce kalır ne de başka bir şey.

Çoğumuz, akıllı telefonları sizin dediğiniz gibi düşün ce bölen aletler olarak görmek bir yana; her derdimi zi, problemimizi danışacağımız yardımcılarımız ola rak değerlendiriyoruz. Hatırlayamadığımız her şeyi her an ona soruyoruz. Bunun sizce düşünce sürecine bir etkisi oluyor mu? Bir de sizi hep eski model, basit telefonunuzla görüyorum; hiç akslh telefon kullanma dınız mı? 75

İLBER ORTAYLI

Bir defa bu akıllı telefon ve ona danışma süreci çok kötü, ortada düşünce falan bırakmıyor. Öte yandan birçok insan en

ciddi soruların cevaplarını oradan bulmaya çalışıyor, kaldı ki buldukları cevaplar da çoğunlukla yanlış oluyor. Dijital dünya nın insanın işini kolaylaştırdığı, zihinlere yollar açtığı savı hep abartmadan ibaret… Ayrıca Wikipedia’nın Türkçesi de berbat… Evvela bu işler, bulunduğun memleketin kalitesine de bağlıdır. İnternette İngilizce kaynaklara bir bak, Türkçe kaynak sayısıyla karşılaştır; demek istediğimi anlarsın. Türkçe üretim internette de az… Dahası bu Türkçe kaynak azlığı, Türkçe İngilizceye na

zaran küresel olarak daha az konuşuluyor diye değil; Türkçenin dünyada konuşulma oranına göre de kaynak az… İngilizce her kaynağın doğru bilgi verdiğini söylemek istemiyorum, yanlış anlamayın; ama yanlış bilgi veren Türkçe kaynak dahi az… Beri yandan İngilizler kendileriyle baş başa kalma işini

bizden daha iyi becerirler. Sonuçta şuna bakarsın: Telefonu elinden bırakmayı becerebilen kaç kişi var? Ingiltere’de daha çoktur. Demek ki kesintisiz düşünebilen insan sayısı da ora da daha çoktur. Unutma; İngiliz halen ister rafta olsun, ister

elindeki cihaza yüklenmiş setler olsun, Britannica Ansiklopedi si’ nin kendisine müracaat ediyor. Akıllı telefon meselesine gelirsek; böyle bir cihaza ihtiyaç duymuyorum, o yüzden de kullanmıyorum. Bir yandan, ma kineler akıllansa da insanların akıllanmadığını, dahası pek çok görgü kuralını da unuttuğunu görüyorum. Bana her gün tanı dık tanımadık bir sürü kişi telefon ediyor, şu eski model tele fonla konuşup duruyorum. Millet direkt giriyor lafa, anlatıyor da anlatıyor… Yahu anlatıyorsun tamam da, sen kimsin! Her halde akıllı telefonların ekranında arayan kişinin ismi yazdığı için adlarını söyleme gereği bile duymuyorlar. Benim ekranda zaten ismin yazmıyor, dahası seni tanımak zorunda mıyım? işte maalesef bu şekilde en basit görgü kuralının bile yerleş mediğini görüyoruz. Halbuki bazı 40 yıllık arkadaşlarım, ki 76

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

seslerini derhal tanırım, ben telefonu açar açmaz ismini söyler. Görgü budur. Bir de bu telefonlarla herkes artık fotoğraf çekiyor ama or tada sanat yok. Fotoğrafla sanat olacağına gerçi pek inanmam, resmin yerini hiçbir şey tutmaz ama cep telefonuyla çekilen şe ye de ne kadar fotoğraf denilebilir? Belki “yakalama” diyebiliriz. Çekiyorsun; bir delil, bir kayıt kalıyor. Bu sebeple “fotokayıt” diye de isimlendirilebilir. Ama bu fotokayıt da hiçbir zaman bir resim ya da bir fotoğraf olamaz. Dahası, o çekilen yüzlerce fotoğrafın yüzüne bakan yok; cihazların içinde kalıyorlar.

Hocam düşünceye tek engel telefon da değil. Çok fâzla uyaran var. Sosyal medyayı geçseniz, şehir hayatının zor lukları var; kavga, gürültü, trafik var. Kaçmak mı lazım? Nasıl yapmak? Sizi dinlerken aklıma, Herman Hesse’nin Boncuk Oyunu’nAa’9 yarattığı atmosfer geldi. Herhalde düşüncenin, dış etkenlerin müdahalesine uğramayacağı yer orasıdır ama bu çağda öylesini nasıl bulacağız? Evet, Boncuk Oyunumın ilhamı Rönesans’a kadar uzanır. Okunması gereken, çok enteresan bir romandır. Herman Hesse de ilginç bir adamdır. İki harp arası Alman edebiyatı bazen

iyi şeyler verebiliyor. Gelelim soruna. “Öyle düşünemezsin, böyle düşünemez

sin,” diye konuşup duruyoruz ama bugünlerde Ortaçağ’ın yek nesak ve içine kapalı hayat tarzı da mevcut değil. Manastırlarda yetişen alimler artık yok. Bu çok önemli; “Döviz çıktı mı, indi mi?” diye kafasına takan bir insanın, sağlıklı düşünce üretmesi güçtür. Ama bir şekilde de günlük telaştan kaçmak gerekiyor. 19 Hermann Hesse, Das Glasperlenspiel, Henry Holt and Company, 1943 (Bon

cuk Oyunu, Çev. Kamuran Şipal, YKY, 2012). Hesse, Boncuk Oyunu nda; dış dünyadan yalıtılmış, matematik ve müzik temelli bir eğitim kurumu tasar

lamıştır. Kitap böyle bir yerde serpilen düşüncenin ve kişinin imkânlarıyla

açmazlarını tartışır.

77

ÎLBER ORTAYLI

Cesur olun Kendinizi rahat hissettiğiniz alanın dışında bir pencere açın. O pencereyi açıp dışarıda farklı dünyalar görebilirseniz, bir eşiği de atlamış olursunuz.

Bu sorulardan kaçarak fikir üretmek, eser vermek gerekiyor. Sözün özü, becerebiliyorsanız bazen hiçbir şey yapmamalı sınız. Biraz kapanıp okumalı,

kendinizle baş başa kalmalısınız. Tecerrüd,20 Fransızcasıyla amnegation de soi meme önemli bir ameliye ve manevi terbiyedir.

Çalışma hayatında hepimiz rutini arıyoruz; rutine bağ lı şekilde, konforlu alanlarımızda kalmayı seviyoruz. Siz bunun tersine davranan ender insanlardansınız. Cesur bir karar alarak işini bırakıp yeni bir dünyaya girebilenlerin iyi bir örneğisiniz. Nitekim 1980’lerin ortasında, üniversitedeki görevinizi birdenbire bırakıp yeni bir yaşama başladınız. Bugünlerde birçok insanın kafasında evirip çevirdiği ama çoğunun bir sonuca bağlayamadığt bir düşünce bu. önerir misiniz? Ben önermesine öneririm, hararetle de Öneririm ama her kes bu kararı alamaz. Benim dönemimde akademiyi bırakıp, örneğin matbuata giren ve saçmalayanları da çok gördüm. Burada mesele, kendine, rahat hissettiğin alanın dışında bir pencere açabilmektir. Bu, cesaret ister. Bunu yapabilirsen, o pencereyi açıp dışarıda farklı dünyalar görebilirsen, bir eşiği de atlamış olursun. Ben bunu yaptım. Üstelik evliydim, ço cuğum vardı. Yoksa çok daha rahat ve cesur hareket ederdim.

Korkmadınız mı peki? Neden korkayım? Yapacak dünya kadar iş var. Kendini de nersin, etrafa bir bakarsın; bu korkacak bir şey değil. Hem gün 20 Soyutlanma.

78

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

gelir yine ayrıldığın üniversiteye dönersin, ne olacak? Hayatta yapmadığın o kadar çok şey var ki… Ben böyle düşündüm; zerre kadar da korkmadım. Dedim ya, memlekette garanticilik esastır; insanımız her şe yin garantisini arar. Ama belki bu da bir fırsattır, belli mi olur? Şehrinizi değiştirebilirsiniz, ülkenizi değiştirirsiniz. Korkmayın, iş de bulunur. Burada bulunmazsa, dışarıda bulunur; illâ ki bu lunur. Ama dediğim gibi bunu herkes yapamaz. Bu biraz da in sanın karakterine bağlıdır. O yüzden herkese öneremem. Sudan çıkmış balığa da dönebilirler. Ben evli ve çocuklu olmasam hemen yurt dışına çıkardım, biraz başka bir ülkede yaşamayı denerdim. Örneğin İtalya’ya bir bakardım. Orada bulunmak iyi olurdu. Gerçi İtalya’da iş bul mak zordur ama çare çok, bu yüzden orayı denerdim evvela.

Peki şimdi? Bugün yurt dışında yaşamak ister misiniz? Neden olmasın? İstiyorum zaten. Yunanistan bir seçenek… Orada iş bulunmaz, o yüzden ancak ben yaştakiler gidebilir. Önemli olan şudur; insan nasıl bir yaşamı sevdiğine karar verirse, doğru yeri seçip orada da kafasına göre yaşar. Örne ğin ben Atina’da çok rahat yaşarım, Selanik’te daha da rahat yaşarım. Sıcak gelirse kuzeye, serine kaçarım. Canın çekerse Samos’a (Sisam Adası) da gidebilirsin. Yunanistan güzel bir memlekettir, afiyetle yemeğini de yersin. “Eskiden çok iyi de ğildi,” diyorlar ama şimdi yaşamdan zevk alma bakımından çok çok iyi bir ülke oldu. Tabii işi olmayan, hayat standartlarından şikâyet eden in sanlar söz konusu olunca böyle konuşulmaz belki ama ben Yunanistan’ı, şu andaki hayat standartlan açısından dahi bize göre daha dengeli görüyorum, içtimai dengesi daha iyi, gelir dağılımı daha iyi; kaldı ki ülke halen bir ekonomik krizin için de ya da yavaş yavaş krizden çıkıyorlar diyelim. Esas mesele

ne biliyor musun? Hayat diye bir şey var ve Yunanlar onun 79

İLBER ORTAYLI

farkında. Tadını çıkarmaya çalışıyorlar, doğrusu bunu nasıl yapacaklarını da biliyorlar. Tadını çıkarmak mutlaka meyhane demek değil; lisan kursu var, müze var, ilginç müzik var, konser-tiyatro var. Ayrıca bir güvenlik hissi de mevcut… Burada serserinin biri çıkıyor; “Bir şeyleri bilmem nereye gömdük, gömeriz vs.,” diyor. Yetkili kimse de çıkıp bir şey demiyor. Diyecek halleri yok belki. Bu yüzden insanlar korkup ka çıyor, daha doğrusu yetişmiş insanlarımız kaçıyor. Bakın, ben kaçıp gitmelerini söylemiyorum insanlara; sadece hayatlarında yeni pencere açmak isteyenlerin cesur olmaları gerektiğini söy lüyorum. Dışarı gitsinler ama tabii ki geri de gelsinler, öğren

dikleriyle ülkemize dönsünler.

Siz gördüğünüz bazı yerlerde kalmak da istemişsiniz. Örneğin Rusya’da Yaroslav’ı gördüğünüzde, “İnsan bu raya sürgüne gelebilir,” demişsiniz. Hakikaten hiç dü şündünüz mü bunu? Gerçek anlamda, “Acaba sürgüne gider miyim bir gün?” diye kendinize sordunuz mu? Düşündüm tabii, onu düşünürüz biz (Gülüyor). Fizan’a2’ bak; Suriye’ye, Havrana21 22 bak; buralar zor yerler… Ama ben eskilerin gittiği yerlere gitmek istemem. Bazı eski sürgünler Midilli’de, Girit’te oturup kalmışlar ama dediğim gibi, ben istemem. Osmanlı sürgünleri yoğun oturulan yerlerde yaşa mışlar. Rusya bizim memleket gibi değildir, bomboştur; orada büyük güzellikler ve şaşaa yoktur ama küçük kasabada dahi okuyan kafa dengi insan bulunur. Her neyse, işte Yaroslav’ı kendime seçtim; beğendim (Gü lüyor). Gidersem oraya gideyim. Daha ilk gördüğümde, “Yaroslav’a sürgüne gitsem hiç olmazsa kütüphaneci ile müzeciyi 21

Libya’nın güneybatısında bir bölge. Osmanlı İmparatorluğunun sınırları

içinde olduğu dönemde, uzaklığı ve ıssızlığıyla bir sembol olmuştur. “Fizan’a kadar sürmek” deyimi de buradan doğmuştur.

22

Osmanlı İmparatorluğu döneminde, Suriye vilayetine bağlı sancak.

80

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

bulurum,” demiştim; çünkü orada vakit geçirebilirim, bir tat

alırım. Şaka bir yana, ben yaşadığım her yerin tadını çıkarırım. Pekâlâ İngiltere’yi de seviyorum, İtalya’yı da. Bana Yunanistan da hoştur. Dilini bilmememe rağmen İspanya da hoştur. O İspanya; gözüme

birçok yerden daha mistik, daha güzel görünür. Ama Rusya bana bazen ev gibi gelir, ahaliyle yakınlığımız var ne de olsa.

Hocam siz akademik hayatta da çok dolaşmışsınız. Bu da pek rastlanan bir durum değiL Hem de çok dolaştım! Resmen dört üniversitede çalıştım. Gayriresmî ve davetli olarak, o döldün üzerine birkaç tane daha koy. ODTÜ’de bir ara talebelik

yaptım ama Mülkiye’den sonra Viyana’ya gittim. O benim için iyi oldu. Mülkiye desen, o zaten

uzun boylu baş ağrımdır. Tabii Bilkent var; nihayet Galatasaray var. Bir ara Dil Tarih’te ek görev yaptım, Ankara Hukukta ek gö rev yaptım, ODTÜ’de ek görev

Hareket etmekten korkmayın. Kendinizi geliştirmek istiyorsanız farklı yerlere bakacaksınız,farklı gruplara girip çıkacaksınız, kendinizi farklı sınavlara tabı tutacaksınız:

yaptığım dönem oldu. Boğaziçi’ne bile yaz kurslarına gittim. Dışarıyı sorsan; Viyana, Moskova, Paris, Berlin, Princeton… Hatta misafir profesör olarak Kudüs İbrani Üniversitesi… Bu şekilde pek çok okul daha var. Benim bu konuda herkese

göre daha çok fırsatım oldu. Bizde birçok akademisyen memur gibidir. Girer bir üniversiteye, oradan emekli olur. Zaten gide cek yeri de yoktur, orada kalır. Ama bu sıkıntılı bir haldir; insa nı baltalar, işi baltalar. Neticede değişik yerler tanımak, değişik gruplara girmek lazım. Dahası bu, sadece akademide değil; her işte geçerlidir. Tek bir yere girip kalmayacaksın, kendini geliş tirmek istiyorsan farklı yerlere bakacaksın. Kendini bir sınava

81

tLBER ORTAYLI

tabi tutacak, farklı yerlerde tanıtacaksın. Benim talebeliğim de öyle geçti. Mülkiye’de okudum; Dil Tarih okuyup bitirdim; Vi-

yana’da, Chicago’da okudum. Yani hep değişik yerlerde bulun dum, bir ara ODTÜ’de bile talebelik yaptım. ODTÜ, Ameri kan tipi bir okuldur ama çok açıktır. Özgün bir yerdir. Sonra öğrencilikte de dışarı çıktım. Viyana’da hiç sıkıl madım, çünkü lisan biliyordum. ABD’ye adım attığımdaysa, İngilizcem o kadar matah değil iyi hocanın insanın di ama sonuçta başka lisanlara üzerinde etkisi çoktur hâkimdim. Zaten hocaların da ama esas önemli olan çoğu yabancıydı. Beni iyi hoca kişinin kendini nasıl lar yetiştirmişti. Onun da etkisi yetiştirdiğidir. İlgisi, bilgisi vardır muhakkak ama kendin dikkat çeken bir insan daha önemlisin. Senin kim ol her grupta rahat eder. duğun, nasıl biri olduğun, ken dini nasıl yetiştirdiğin çok daha mühimdir. İlgin, bilgin dikkat

çekerse, kimse seni dışlamaz; çeşitli gruplara girersin. Böyle olduğunda hayat daha eğlencelidir, bunu özellikle söylemek isterim. Öte yandan bir de berbat huyumuz vardır. Bizde böyle dolaşıp durmak pek sevilmez, üniversite gezmek

diye bir âdete rastlanmaz. Oysa bu, Ortaçağda varmış; Avru pa’da halen var. Latincede, “Omnia mea mecum porta” diye bir

tabir var; “Her şeyimi yanımda taşıyorum,” anlamına gelir. Ya nımda sadece beynimi taşırım, en fazla bir iki kitabım vardır; bir yerden bir yere sadece onlarla gidip geliyorum demektir.

Açıkçası bu kadarı da yeter.

Bizde de, “Bir çulum var atarım, nerede olsa yatarım,” denir. Aynısı, evet; dervişin dediğidir bu. Avrupa’da gezilir; bir

kaç sömestr bir üniversitede gezilir, birkaç sömestr başka ye re gidilir. Bizde ise kimse yerinden kıpırdamaz. Halbuki bir 82

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

noktada miskinlik başlıyor, değişmek lazım. Kendi dünyanı yerinden kendin oynatacaksın. Önemlidir bu, yoksa miskinli ğe esir olursun. İşte o da bittiğin andır.

Şimdi, “Geziyordum, dolaşıyordum,” deyince bunları tesa düfen yaptığım sanılmasın. Hepsi bir plan dahilindedir. Me sela çok kimse, okumaya belli bir ■ Bizde kimse yerinden yerden başlayıp, sistematik olarak kıpırdamaz Halbuki diğer eserleri okumaz; önceden değişmeyi, değiştirmeyi bir rota çizip onu takip ederek bileceksin. Konforundan gezmez. Tahsilini bile önceden vazgeçmeyi göze pek düşünmez, şansa bırakır. alacaksın: Kendi Nereye okumaya giderse, orayla dünyanı yerinden kendin ilgilenir. En fazla, yakın çevresi oynatacaksın. Bir insanın onu bir yere götürürse, bir şey bittiği an, miskinliğe esir gösterirse onunla ilgilenir. Fakat olduğu andır. görüp okuduğunu özetlemez,

listelemez. Böyle yapan çok azdır diyelim. İnsan tahsil hayatını planlamaz mı? Maalesef bizde planla mıyor, çünkü kafasında böyle bir sorun yok; uzun vadede de

yok, kısa vadede de. Hatta yazın gideceği tatili bile planlamı yor. Neyi, hangi sırayla görmemiz gerektiğini kestiremiyoruz; düşünemiyoruz. Örneğin, Balkanlarda o kadar geçmişimiz var; kim, “Şöyle bir Balkanları dolaşayım,” diyor? Ben Avusturya’ya gittikten sonra listeye Balkanları ekledim. Venedik’ten geçtim, Dubrovnik’ten başladım; Belgrad, Saraybosna dolaştım ve o ka

dar dolaştım ki artık tükendim. Lâkin oraları görmek, öğren mek lazımdı. Kendimi tüketmesem, o kadar zorlamasam, bu bölgeyi gençliğimde görüp bellemiş olmayacaktım.

İlk bölümde eğitim sisteminden bahsederken, “Bizdeki sistem yaratıcılığı öldürüyor,” demiştiniz. Eski çağ lisanlarını bizden ayıran noktalardan biri de onların 83

İLBER ORTAYLI

el işlerinde epey becerikli olmaları. Bizim eğitim siste mimiz bizi sadece mental olarak güçlendiriyor. Katılır mısınız? Tabii, el becerilerini geçtim; el yazısı bile kalmadı bugün.

Kimse eliyle yazı yazamıyor; klavyeyle, telefonla yazıyor. Ya kında gözüyle yazacak. Eee, nasıl olacak bu işler? Böyle söy lüyorum ama benim el yazım da değişiyor, giderek kötülüyor, yazmayı unutuyorum. Burası önemli, herkes dikkat etsin; alışkanlıklar değişince, çok şey değişir. Bizler bugün için, ya zarak düşünmeye alışkın insanlarız. Hemen hepimiz gibi ben de yazarak düşünürüm. İşte bunlar değişiyor, yerine de bir şey

koyamıyoruz. Diğer el becerilerine dönersek… Kafan çalışıyorsa güzel ama ellerin de çalışıyorsa daha da güzel… Herkesin kafası ve eli aynı ölçüde çalışmaz, bunu da Herkes hukukçu olacak diye bir kaide yoktur Bizim muslukçu da yetiştirmemiz gerekir. Bir muslukçu bazen bir hukukçudan fazla işe yarar

görmek lazım. Elini ve beynini çalıştıran çocukları ayrı ayrı öne çıkarmalıyız. Kimin nasıl çalış tığına dikkat etmemiz, önem vermemiz lazım. Bir toplum bu

meseleleri gözeterek yaşar. Her kes hukukçu olacak diye bir kaide yoktur, ayrıca buna gerek de yoktur. Bizim muslukçu da yetiştirmemiz gerekir. Öyle ki bir muslukçu bazen bir hukukçudan fazla işe yarar.

El yazınız kötülüyor ama hafızanız halen çok kuvvet li… Bunun için bir şeyyapıyor musunuz? Hafizayı kuv vetlendirmenin bir tekniği var mı? Kuvvetli mi diyorsun? Bana kalırsa kötülüyor, bilemiyo rum. Çocukken de hafızam iyiydi, çok çabuk okumaya başla mıştım. Hatasız ve hızlı okuyordum. İlkokulda bu tip konu ları ölç.;-,-ekvanşmaht yapılırdı. Ben hep öne çıkardım. Ama

84

BlR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

işte, zaman geçiyor; işler giderek vahimleşiyor. 40’ından sonra okuduğum bir sürü kitabı tamamen unuttuğum olmuştur. Bazen bir kitabı ikinci defa elime aldığımda, neredeyse yeni

baştan okur gibi okuyorum. Hafıza kuvvetlendirme meselesine gelince… Ben hiçbir za man bir teknik kullanmadım ama lisan öğrenmek için elbette iyi bir hafıza gerekir. İllâ bir teknik soracak olursan, dedemin tekniğini benimsedim diyeyim. Nedir bu? Lisan çalışıyorsan alırsın bir sayfayı, bir defa okursun; sonra bir defa daha okur sun, ardından bir defa daha okursun, sonra yine… Her şey

ancak yeterince anlayarak okuduğunda çözülür. Ben hep bu yöntemi kullandım. Tabii bu yöntem Osmanlıca metinlerde daha çok geçerlidir. Koca kitabı ezberlemek gerekmez ama belli bazı cetveller vardır; oradaki okuma ve yazmayı ezber ledin mi, tekrar ettin mi, oturur. Süheyl Beken metodu da (Osmanlı Paleografyası I)23 böyledir. Bu konulara aşina olmayanlar şöyle düşünebilir; önünüz

de bir metin duruyor, metnin üzerinde bir sürü kelime var. Cümleler değil; kapı-sapı vs. gibi kalıp kelimeler… Kelimeler

dizi dizi gidiyor, aşağıda cümleler başlıyor. Bilinen kelimeler, az bilinen kelimeler, atasözleri… O sayfayı baştan sona okur sunuz; sonra bir defa, bir defa daha okursunuz… Bir daha sökerek okursunuz, başka sayfaya geçersiniz. Bu idmanı ne kadar yaparsanız kârdır. îki sayfa, üç sayfa, dört sayfa… Bu yöntem hep işe yarar, bir sayfa okusanız bile işe yarar. Anlamla uğraşmayacaksınız, önce hece ve kelimelerle boğuşa caksınız. Ama dedim ya, burada Arap harfli Türkçeden bah sediyorum. Kelimelerden başlıyorsunuz; gide gide cümlelere,

küçük hikâyelere ve vekâyiname parçalarına ulaşıyorsunuz ve kısa zamanda vekâyiname okumaya başlıyorsunuz. Ben 23 Süheyl Beken, Osmanlı Paleografyası I, Ankara Üniversitesi Yayınevi, Ankara 1972.

85

tLBER ORTAYLI

bu şekilde Osmanlı metinlerini hızlı söktüm. Sonra hocanın önünde, onun metinlerini okuma aşamasına geçtim. Halil İnalcık Hoca’nın emandasyonu yapılmış, tıpkı basım metinle rini böyle okudum. Ondan sonra yayımlanmamış metin oku ma aşaması gelir, bu böyle devam eder. Bana sorarsan, bu konuda en güzelini Viyana’da yapıyor lardı. Çok enteresan bir hoca olan Andreas Tietze’nin uygu lamasından bahsediyorum. O, şuera mecmualarını okutuyor du bize. Yani 16-18’inci asırların biyografilerini ihtiva eden antolojileri, eski Osmanlı dev rini biyografi mecmualarından Yabancı dil meselesini okutuyordu. Mesela Gelibolulu 2 5’inize gelmeden çözmeniz gerekir Bu temel Mustafâ Ali’yi okutuyordu. Ha tırlarsan, “Bazı şeyleri 25 yaşına bir konudur; gecikirseniz dek yapman gerekir,” demiş geçmiş olsun. Elbette tim. İşte benim bunları 22’ye sonra do öğrenebilirsiniz ama aynı rahatlıkla ve varmadan öğrenmem gereki kavrayışla değil. yordu. Kendi alanım için buna mecburdum. Bunlar temel şeylerdir; bu temel şeylerde gecikiyorsan, geçmiş olsun. Hem yapacağın işi düzgün yapmakta gecikir sin hem de hakkıyla öğrenemezsin. Yine Osmanlıcadan örnek vereyim. 25 yaşından önce öğrenmedin diyelim. 30’larında, 40’larında elbette bir daha deneyebilirsin ama rahat öğrene mezsin. Okursun, bırakırsın; yine başlar, yine bırakırsın. Rus ça da böyledir. Bu yüzden 25’inize gelmeden bu işlerin icabına bakma lı, meseleyi çözmelisiniz. İllâ derse gideceksiniz, kurs göre

ceksiniz demiyorum. Kendi kendinize de Öğreneceksiniz, bilenden yardım alacaksınız. Nitekim lisanları insanlardan öğrenirsiniz. Mesela daha evvel söylemiştim; Zeliha Berksoy’un babası Ercüment Siyavuşoğlu Fransızcama çok yardımcı olmuştur. 86

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Bir gün oturmuş konuşuyoruz; “Efendim, Fransızca olmadan bu iş olmaz!” diye kestirip attı. E nasıl olacak peki? “Otur, ben öğretirim,” dedi. Bir otururuz, beş saat… Öğretti de. Metot soruyorsun ya; Ercüment Bey’in metodu çok basit ve yarar

lıydı: “Kafana lügati atarım,” diye ihtar ederdi; öyle olunca lügate bakacaksın, onu elinin altından ayırmayacaksın, yoksa yanlış yaparsın. Ercüment Bey yanlış yaptığımda bana, “Eşek lerin eşeği” derdi. Bu iş zaten böyle tatbik edilir, eski usul böyledir. Daha da iyi bir yöntem görmedim.

Siz kaç dil biliyorsunuz hocam? Sayılar şehir efsanesi gibi dilden dile dolaştyor. Bir Avrupa üniversitesindeki tarih veya hukuk profesörü ne kadar biliyorsa o kadar biliyorum. Mükemmel, iyi derecede, ef sanevi diye bir şey yok; buna gerek de yok. Çünkü önemli olan

bu değildir. Çok bilmiyorum ama öğrendiğim dilleri de işte bu anlattığım usulle öğreniyorum. Çoğunu kendi kendime, bazen de yakınlarımın yardımıyla öğrendim. Önemle vurguladığım gibi mesele erkenden öğrenmektir, hele eski yazıyı ya da farklı alfabeli dilleri çok erken öğrenmek gerekir. Diğerlerinde biraz gecikseniz de olur. Gerçi ben Almancaya 11 yaşında başlamıştım, 14’üme gel diğimde artık Almanca kitapları okuyordum. Alman kütüp

hanesinde oturup bol bol okurdum. Heinz Kristinus’un Goethe Enstitüsü’nde verdiği kurslara gitmiştim; bana Almancayı o benimsetti. İngilizceye, Fransızcaya nispeten geç başladım.

O Fransızca ne güzel bir lisandır! Ercüment Bey bana bu lisa nı öğretene kadar, güzel olduğunu biliyordum doğrusu, ama bu kadarını da tahmin etmiyordum. Daha güzeli yoktur diye mem, çünkü var. Latincenin kendisi daha güzeldir. Kaç dil bildiğimi soruyorsun ya, bunun aslında hiçbir önemi yok. Bir dili konuşmanın, onu yaşamanın hazzı daha önemlidir. 87

İLBER ORTAYLI

Ben bu işten haz alıyorum. Bir dili bazen çok güzel kullanabi liyorum; esprilerine, güzel laflarına başvurabiliyorum. Bazen o kadar değil. Bu çok hoşuma gidiyor. Ben zaten dilin bir şiir ol duğunu savunurum. Bir dili konuşmak zzcftMgdir, yani teatral bir şeydir. İnsanoğlunun en büyük icadı dildir diyeceğim ama belki de dil insanoğlunun icadı değil, biz onun yönlendirdiği

bir organizmayız. Dil hakikaten çok enteresan bir şey… Bilinç bakımından dil ve insan arasındaki ilişki çok mühim… O yüzden eskiden beri dille ilgili konulara bayılıyorum. Nitekim bu konular hakkın da okumak, felsefe okumaktan insanoğlunun en büyUk daha çok hoşuma giderdi. Hi icadı dildir diyeceğim tabet tarzı, resmî hitabet tarzı, ama belki de dil ince konuşmalar… Bunlara ba insanoğlunun icadı değil, yılırdım. Almanca diplomatika biz onun yönlendirdiği bir tarzı şeyler okurdum. Viyana’da organizmayız. “kurenth” denen yazıyı çözmek

için uğraştım. Doçentlik tezim için Alman, Avusturya arşivle rinde çalışmam lazımdı. Alman arşivlerinde bulduğum böyle şeyleri (bazı hitap ve elkab,2425 yani titulature1-5) çok ezberler

dim. Eh herkesin bir huyu var, benimki de budur.

Bildiğiniz diller içinde en sevdiğiniz hangisi? Fransızca mı? Arapça mı? Farsça mı? Arapçayı sevmem. Çok katı mantık kurallarına dayanır. Güzel olan Farsidir. O işte insanı kendine âşık eder. Gurban

olmuşem (Gülüyor). Ama en iyi bildiğim dil o değildir. En iyi Türkçeyi bilirim. Şaka yapmıyorum. Dil öğrenelim, evet ama dilimizi de unutmayalım. Ben Türkçeyle yatıp kalkıyorum. Kendi dilimden şaşmam, ona özen gösteririm. Herkesin de bu 24

Lakaplar.

25

Kralları, firavunları, monarkları hiyerarşiye göre isimlendirme metodarı.

88

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

özeni göstermesi lazım. Telaffuzu berbat ederek diş arkasından konuşanlara tahammülüm yok. Böyleleri bir de medyada sunu cu ve spiker dahi oluyor. Zavallı Türkçe! Ne güzelsin ve ne kadar

şuursuz, cahil, cüretkâr evlatların var; seni berbat ediyorlar. Bu arada, Farsçadan bahis açılmışken eklemeli; bu dili öğ renenlerin sayısı epey arttı. O kadar arttı ki, Iranlıların bizde kurs düzenleyen resmî kurumlan bu sayıya yetişemiyor. Şi ir, tarih, edebiyat meraklısı bir gençlik geliyor. Yunanca öğ renenlerin sayısı da arttı. Onlar biraz daha pratik nedenlerle

dil öğreniyorlar; modern Yunancaya meraklılar. Bizim alanda özellikle bu iki grup yükselişte. 10 sene sonra Amerikan ekolü ile geçinen, İngilizce bilerek, biraz da Osmanlıca kullanarak tarih yapmayan çalışanların itibarı kalmaz. Çünkü insanlar ar

tık metin okumaya başladı. Tarih yazmak için metin okumak

gerekir, gerisi fasaryadır. Şimdi bırak uzmanı, okurun bile ka litesi artıyor. Sadece bu iki dil değil; İtalyan arşivlerine giren gençler var, İspanyolcacıları da görüyorum. Yoklardı, artık varlar. Dahası bu bugün başlamış bir süreç değil, 80’lerin ba şından beri böyle bir eğilim var ama artık hızlandı; 10 seneye kalmaz sonuçlarını göreceğiz. Bu gençler, İngilizceyle geçinen

leri sahadan atacaklar. Müthiş bir patlama yaşanacak. Bu tür meraklı gençlerin varlığı hakikaten hoşuma gidiyor.

89

BEŞtNCÎ BÖLÜM

NASIL SEYAHAT EDİLİR, NERELERİ GÖRMEK GEREKİR? Semerkand’ı, Floransa’yı, Buhara’yı, Roma’yı ve Kudüs’ü görmeden ölmeyin.

Hocam, seyahat etmek; bugünün en yükselen, en rağbet edilen aktivitesi… Herkes gezmesine geziyor da, bir Ev liya Çelebi gibi dünyayı dört dönmüş olan size soralım. Nasıl gezmeli? Estağfurullah, Evliya Çelebi gibi gezmek artık kimseye na

sip olmaz. Biz demiryolu, otoyolu ve havayolu nesliyiz. Evli ya nın kona-göçe yaşadıklarını, görüp tasvir ettiklerini biz aynı

gözle göremeyiz. Gerçi Evliya zekiydi; gözü keskindi, kulağı delikti, mukayese edebildiği kayıtlar ve noktalar ile bu dün yayı anlattı. Bugünkü seyyah, gözü ve kulağı ne kadar kes kin olsa da aynı şeyleri göremez; tespit edemez ve yaşayamaz.

Onun için seyahatname literatürü çok mühimdir. Bu durum kendi hayatımızda da böyledir. 1964’te gördüğüm Mardin ile 1976’da gördüğüm aynı değildi, 1996’daki ise artık bambaşka bir şehirdi. O bakımdan dolaşacaksınız ve ilginç noktalan da

ha yoğun bir şekilde tespit etmeye, öğrenmeye çalışacaksınız.

Aksi takdirde, Evliya Çelebi gibi bu dünyanın künhüne inme niz nasip olmaz.

91

İLBER ORTAYLI

Peki bunu nasılyapacağız? Basittir; ilk olarak bir harita, seyahat rehberi alıp gideceğin yere önceden bakarsın. Tut ki evinde bakamadın, zaman bu lamadın, hızla çıkıp gittin. Olabilir, gidebilirsin. Hatta belki kendine bir seyahat rehberi bile alamadın, o da olabilir. Hava alanında alırsın, bu imkânlar var. Bak, burası önemli; alması na alırsın ama onun da en pratiğini almalısın. Mesela Almanların bir zamanlar çok küçümsenen, Polyglott

isimli rehberi vardır. Popüler olduğu dönemde onunla, “Efen dim, işçiler okur bunu,” diye alay ediyorlardı; burun bükü yorlardı. Bir gün Ispanya’da sosyologlarla bir toplantıdaydık.

Yanımdaki bayan meslektaşın önünde bir kitap durduğunu gördüm, ne olduğuna bakmak için önüme çekeyim dedim. Ne mümkün, saklıyor benden! Yine de çekip aldım. Baktım ki Polyglott’un Kuzey İspanya rehberi! Güldüm tabii; “Nasıl

okursun böyle bir şey, hiç yakışmıyor?” diye makara yaptım. Kadın kem küm etti, kızarıp bozardı. “Üzülme şekerim,” de dim; “bak, bende ne var!” Bunun üzerine aynı rehberin, aynı hacimde, bütün İspanya’yı kapsayan edisyonunu kendi çan tamdan çıkardım. Güldük. Şimdi küçümserler bu rehberi ama aldırma! 1950’lerin, 60’ların patlaması sırasında hazırlanan Polyglott oldukça güzel yazılmıştır. Yani Alman turizminin patladığı dönemde kaleme

alınmıştır ki en güzel turizm de odur. Bahsettiğim Alman tu rizmi bir defa nitelikli bir faaliyettir, insanın gerçekten bir şey ler öğrendiği bir turizm türüdür. Çünkü Almanlar disiplinli

gezer. Söz konusu yıllarda minicik otobüslere binerlerdi, bu otobüslerin arkasına karavan da takılı olurdu. Yolcular bu ka ravanların içine hücreye girer gibi girerlerdi. Bu araçların tuva leti de vardı ama onları konforlu araçlarmış gibi düşünme. İşte o turistler, gezmek için öylesi bir rahatsızlığı dahi göze alırlar dı. Orta sınıf, hatta alt-orta sınıf Alınanlardan bahsediyorum. 92

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Belki bu kadar ayrıntıyı nereden bildiğimi soracaksın. Bili yorum, çünkü onların rehberi bendim. Ne kadar bilgili olduk larını bizzat gördüm. Nereye gidilecekse orayla ilgili detayları okuyup gidiyorlardı, ayrıca reh ber de tutuyorlardı. Düşün, öy le varlıklı olmamalarına rağmen bunu yapıyorlardı. Pasta da yi

yorlardı, rehber de tutuyorlardı.

Bazen pastadan kısıp birkaç kişi bir araya gelip rehber ücretini karşılıyorlardı. Nitelikli turizm

Bir şehri gezmek emek ister. Okuyacaksınız, harita bakacaksınız, notlar alacaksınız, / fotoğraf çekeceksiniz ve defter tutacaksınız

için, gezip gördükleri yerleri doğru ve hakkıyla anlamak için mütevazı bütçelerinden para harcıyorlardı; zorluklara katlanı yorlardı.

Rehberlerle dolaşmayı tavsiye eder misiniz? Ben artık rehberle dolaşmıyorum ama bunu katiyetle tav siye ediyorum. Bu arada bizde hiç fena rehberler olmadığını

da söylemeliyim. Hatta bizde en namuslu meslek sınıfı turist rehberleridir. Aralarında yurt dışına çıkan, oralarda rehberlik

yapanları da bulunuyor. Çok açık ki bilgili ve güvenilir in sanlardır, kendilerini yetiştirmişlerdir. Bu yüzden, hele Türki ye’de, rehber tutulmasını öneririm. O insanları tanımalısınız. Ama bu maalesef bizde çok yapılmıyor. Olsun, illâ yapılacak şartı da yok.

Ancak rehberiniz yoksa, kendi başınızın çaresine bakmayı bilmelisiniz. Nasıl olacak bu? Evvela okuyacaksınız, gideceği niz yerler hakkında önceden bol bol bilgi edineceksiniz. Hatta

gittiğiniz sırada da fırsat bulup okuyacaksınız. Hem okuya

cak hem de harita bakacaksınız; bu şekilde gezeceksiniz ve en önemlisi not tutacaksınız. Bir de çektiğiniz fotoğrafları sakla yacaksınız. Bu, birinci ziyaret için geçerlidir. Yani bir yeri ilk

93

tLBER ORTAYLI

ziyaret; harita, notlar ve fotoğraflarla dolu olmalıdır. Üstelik eğer burası çok dikkatinizi çeken bir yerse, bir daha gitme ye gayret etmelisiniz. Çünkü orada muhakkak kendinize göre yeni keşifleriniz olacaktır. Daha da dikkatinizi çekerse, orayı üçüncü defa ziyaret edeceksiniz. Ama bu artık uzun bir ziyaret olmalıdır. Oradaki canlı yaşamın ayırdına varmalısınız. Mühim bir konu daha… Bir yere ilk defa gitseniz de, orayı beşinci defa ziyaret etseniz de yapmanız gereken bir şey var: Şeh re karışmak. Her yere gideceksiniz, her yere. Pazara da sokakla ra da uğrayacak, insanların arasına karışacaksınız. En önemli si yürüyeceksiniz, öyle, “Taksiden indim, otele gittim,” yok;

yürüyeceksiniz. Gerçi ileri yaşlarda bu biraz sorun oluyor ama böyle bir maniniz yoksa yürüyeceksiniz. İleri yaşlarda arabayla

gezebilirsiniz, size kimse bir şey diyemez. Fakat gençseniz ve bir şehirde gönlünüzce yürümüyorsanız orayı gezdiğinizi de söy leyemezsiniz, bunu bilin. Yani gönül rahatlığıyla diyemezsiniz.

Müze ziyaretini, bir şehri ikinci, üçüncü ziyarete ayı ranlar; ilk ziyarette sadece sokaklarda dolaşmayı tavsi ye edenler de var. Hayır, müzelere her zaman gidilir. Bunu ayarlamak kolay dır. Müze belli saatlerde açık, çarşı-pazar hep açık… Ona göre bir plan yapılır, ilk gidişe özgü olan hadise, yoğun program

yapmaktır. Bir şehri ilk defa görüyorsanız dinlenmeyeceksiniz. Ben Floransa’ya ilk gidişimde Viyana’dan gelen katardan sabah indim, bavulu garda emanete bıraktım; otel arayacağım diye şehre çıktım. Oteli bulana kadar gece yarısı oldu. Sabah Viya na’dan inmişim, düşün. Bu arada Duomo’ya çıktım, kubbeye tırmandım. O sıralar kuyruk da yok, her yere baktım. Mesela Uffizi Galerisi’ne rahatlıkla girmiştim. Gece bir otel buldum. Sabah erkenden kalktım, haydi bir daha! Böyle böyle orada bir hafta geçirdim. Gençtim tabii, bun ları yapabildim ama bir şehrin tadı da ancak bu şekilde çıkar. 94

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

Floransa nın hakkını başka nasıl vereceksiniz? Eh, gezerken yo rulursunuz, doğrudur; ama yorulacaksınız ve bir fincan espresso

ile dirileceksiniz, başka çareniz yok. Gezmek emek ister. Floransa’nın ardından aynı

şekilde Roma’yı da 20 gün gez dim. Benim Venedik dışında ilk ciddi İtalya seyahatim de budur. Daha evvel hep Venedik’te tıka nıp kalmıştım, bu bahsettiğim

SokaKlarında yürümeden, çarşısına karışmadan bir şehri anlamak mümkün delildir. Öyle, “Taksiden indim, otele gittim,” yok; yürüyeceksiniz.

seyahatte Floransa ve Roma’yı da gördüm. O günlerin ardından rüyalarıma hep bu İtalya girmiştir. İtalyan diliyle ilgilenip

kursa gitmem ise 1962’ye uzanır. Ankara’da Centro di Studi Italiano nun kurslarına başlamıştım. Lise yıllarında okul prog ramı dolayısıyla ara vermiştim. 1965’te gene başladım.

Bin yıllık tartışmayı sorayım: Çok gezen mi bilir, çok okuyan mı? İkisinin de katkısı var. Ben ikisinden de fayda gördüm.

Okudum, anladım; gezdim, tanıdım. İkisi de keşfe giden yolları açar. Ama herkesi kendimle kıyaslamam, çünkü ben biraz kendimi zorlarım. Yine de herkesin bu kurala uyması gerektiğini düşünürüm. Ne yazık ki bavul gibi gezen insanları çok görüyorum, hiçbir şeyden haberleri yok. Halbuki kitabını

alır, orada oturup bir kafede okursan ayıp sayılmaz. Hatta en iyisi budur. Artık elbette yapamıyorum ama eskiden bunu iyi tatbik ederdim. 20 saat geziyorsam; iki saatinde oturur, kita bımı okurdum. Bu çok önemlidir.

Söz gelimi Madrid’e gidersen Madrid hakkında okuman gerekir, bir yandan da Madrid’i okuman gerekir. O şehri oku yacaksın, öğreneceksin. Her şeyi de sokaklara bakarak öğrene

mezsin ya! Ben de gittiğim şehirlerle ilgili kitaplar okurum. Bir •)5

İLBER ORTAYLI

yandan da kendim not tutarım. Notlar vasıtasıyla bilgiler daha taze kalıyor. Bu konuda hafızanıza sakın ola güvenmeyin. Ben güvenmem!

Nasıl not alıyorsunuz? önce birtakım pratik not defterlerine, kâğıtlara hızlı not lar alırım. Sonra bu notları daha derli toplu olan defterime geçiririm. Bunu ben çok yaparım. Üstelik not tutmakla da

kalmam; aldığım bileti, çektiğim fotoğrafları defterlere yapıştırırım. O seyahatimin özel bir Bir şehri en iyi not tutarak defteri olur. Bu tür şeylerle uğ hatırlarsınız. Yoksa bilgiler raşmayı severim. Eskiden daha de hatıralar da uçup da fazla uğraşırdım. Şimdi biraz gider. Benim metodum azalmakla beraber, bunları ha her seyahat için bir defter len yapıyorum. Tabii günübirlik tutmaktır. geziler hariç, öylesi biraz zor… Deftere geçireceksem, bunlar kapsamlı geziler olmalı. 25 yaşında, doğduğum yere, Vorarlberg’ın26 merkezi Bregenz kasabasına gitmiştim. İşte örneğin o seyahatin bir defteri vardır. Bregenz, Liechtenstein, Innsbruck, Salzburg; bunların hepsinin notları tutulmuştur, defterdedir. İkinci defa Venedik’e gittiğimde günlerce kalmıştım, o seyahatin de defteri vardır. Sonra Split, Rieka, Dubrovnik… Derken Sarajevo ve Belgrad… Hep defterlerdedir.

Siz yeni evlilere, “Mobilya alacağınıza dünyayı gezin,” diye Öneride bulunmuştunuz. Bu söylediğiniz çok ilgi gördü. Tavsiyenize uyan birçok genç olduğunu biliyo rum. Sayılan muhakkak daha da artacaktır. Peki ne yapsın bu gençler? Dünyayı nasıl görsünler? Gezmeye nereden başlasınlar? 26 Avustuıys’nm en batısındak: eyalet.

96

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Tesadüfe hiç lüzum yok, nereyi merak ediyorsan oradan başlarsın. Bu konu tavsiyeye gelmez. Herkesin zevki kendine göredir. Ben de kendime göre gezerim. Ne yapmak istiyorsan, ona uygun bir yer seçersin. Müze mi görmek istiyorsun, alış

veriş mi yapmak istiyorsun, iyi yemek mi istiyorsun; ona göre davranırsın. Dünyaya Mosko va’dan da başlanır, Londra’dan da. Efendim, Balkanlar’dan da başlanır ama esas tuhaf olan ne dir biliyor musun; çok varlıklı

Türkiye’den çıkınca ilk görülmesi gereken yer İran’dır, Bunun nedeni de çok basittir: İran’ı anlamadan Türkiye’yi anlayamazsınız.

Türklerin gezmeye Amerika’dan —. başlayıp başka yere de gitmeme leri. Anlamakta hakikaten zorlanıyorum. îşte bunlar merak

meselesidir azizim, insanda merak ya vardır ya da yoktur. Mesela bizde İran merakı daha yeni başladı. Oraların gö rülmesini tavsiye ediyorum ama gidenlerin çoğunun da pek bir şey anladığını sanmıyorum. Mısır da aynı şekilde. İnsanlar

buralara tesadüfen gidiyor, fazla bir şey anlamadan da dönü yor. Zaten geri kalan adresler de belli…

Müsaadenizle sayayım adresleri de üzerine konuşalım. Ağırlıkla gidilen yerler Batı ülkeleri, özellikle ABD, İn giltere, Fransa, İtalya; son birkaç yıldır Yunanistan… Doğu’da biraz Tayland ve nihayet Maldivler… İsabetli tercihler mi? Maldivler’de ıssız adada olduğunu düşünüyor herkes. Öyle mi bakalım? Bunlar esasen kalabalık yerler. Son yıllarda bir de Japonya merakı başladı. Güzel yer, temiz yer ama dilini bilmezsin, yolunu bilmezsin. Avrupa kalıpları içinde bir ülke dir, üstelik İkinci Harpten sonra Avrupa kadar da çökmedi.

Japonlar, AvrupalIlardan daha çalışkan ve kanaatkar oldukları 97

İLBER ORTAYLI

için ayağa da daha rahat kalktılar. Küçücük evlerinde oturup çalıştılar. Tamam, bu ülkeye yönelik merakı anlıyorum ama Japonya’ya gidene kadar görecek çok yer var. Senin ilk soruna dönecek olursak, evvela şunu söylemeli: İnsanda merak varsa, Türkiye’den çıkınca ilk görülmesi ge reken yer İran’dır. Bunun nedeni de çok basittir: İran’ı anla madan Türkiye’yi anlayamazsınız. Üstelik şimdi fırsat da var,

İran’a gitmek kolay; dolayısıyla Türkiye’yi anlamak da daha

kolay… İran’a gitmek eskiden büyük sorundu. Hele Şah dönemin de gidemiyordun bile. Humeyni rejiminin bir iyi tarafı, vizeyi kaldırması oldu. Gerçi o zaman da gitmek isteyene, “İran’a mı gidecekmiş!” diye bir tuhaf davranıyorlardı. Ben de bundan payımı aldım. Epey tantanadan sonra ikinci gidişimde, sınır daki polisler oraya gitmememi söyledi. Öyle aksi aksi de değil,

uyarmak istiyorlardı. Zaten bizim talebelerdi. Bu ihtarın sami miyetinden dolayı, onlara sonsuz müteşekkirim ama yaşım da o zaman artık 40 olmuştu. “O dönem gitme, bu dönem git me; sonra ne zaman gideceğim kardeşim?” dedim. Elim aya ğım tutmaz olunca mı? Orası da Almanya, Fransa değil yani; problemli bir ülke… Ne zaman ne olacağı belli olmaz! Gerçi bu hadise 1986’da geçiyor. İran o sırada harbin içindeydi, Irak ile savaşa tutuşmuştu. Yine de gittim.

İranı gezmeye nereden başlamalı? Tebriz veya İsfahan’dan başlayın. İlk görülmesi gereken hat budur; Tebriz-İsfahan hattı. İkinci hat ise Tahrandan başlayan

ve yine İsfahan’a kadar giden hattır. Bu hat üzerinde Kaşan ve Kum görülür. Bu hattın ötesindeyse muhteşem bir şehir olan Yezd bulunur. Eski İran’ı görmek isteyen, Şiraz’a da uzanabilir. İsmini ilk andığım şehre, Tebriz’e dönelim. Unuttuğumuz dil, müzik ve etrafa bakma sanatı Tebriz’dedir. Ne demek şimdi

98

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

bu? Oranın insanı hem bakmayı hem de dinlemeyi bilir demek.

Unuttuğumuz Türkçenin kökü de oradadır, konuşurlar. Halkı münevver bir halktır.

Yalnız Tebriz, ilk görmek gereken yerlerde adını zikrettiğim İsfahan’dan farklı olarak, fazla yapılaşmıştır. Tabii İran içinde en yapılaşan şehir Tahran’dır ama orada da gezecek yer çoktur. İran’ın başkentinde öncelikle Arkeoloji Müzesi’ne gitmelidir

(Muze-ye Iran Bastan)-, ardından da İslam Eserleri Müzesi zi yaret edilmelidir. Bu ikisi şart, çünkü bunlar üstün müzelerdir.

Tahrana gidiyorsanız, buraları görmeden dönmemelisiniz.

Kahire’yi de çok önemsediğinizi biliyorum. Evet, önemserim. Kahire’yi görmek lazımdır. Gerçi o tren bile kaçtı ya! Şimdi görsen, hangi Kahire’yi görecek

sin? Görülesi bir Kahire kaldı mı? Neresine girecek, neresini anlayacaksın? İşte bu yüzden gidenler de, epey gezseler dahi,

oraları bir türlü anlayamıyorlar. Şehre hevesle iniyorlar ama gördükleri şehir ilk başta esrarengiz ve güzel görünmüyor.

Karşılarında 1950’lerin ve 1960’ların Kahire’si yok. Aksine; bozulmuş, berbat olmuş bir Kahire var. Öyle bir şehri anla mak, ona nüfuz etmek zor… Oraya köprü, buraya tünel ya pılmış; hakikaten kötü bir yer… Korkarım yakında İstanbul da böyle olacak.

Piramitlerin geldiği halden korkmak lazım. Şimdi gidip piramitlere bak bakalım, etrafında gökdelenler var; insan isyan

ediyor. Oranın Laz müteahhitleri de işte o gökdelenleri yap mış. Piramitler çölün ortasında esrarengiz bir şeyken artık ya nında gökdelenler dikiliyor. Şimdi sen bunun nesini görmek

istersin! Tabii gökdelenler piramitlerin mimarisine yetişemi yor ama yine de boyutlarıyla eskinin işlerini geçip gidiyor. İlk defa gören, bu çelişkiye de şahit olunca, “Bu muymuş piramit

99

İLBER ORTAYLI

piramit dedikleri, nesi muhteşem?” diyor. Mısır bu yönüyle çok kötü bir ülke, hakikaten beynelmilel müdahalenin gerek tiği bir yerdir. Kahire’yi, Halep ve Şam ile kıyaslarlardı. Katiyen olacak iş değildir, İran şehirleriyle de kıyas kabul etmez. Suriye’deki Okumuş insanın görmesi gereken beş şehir: Petra, Antakya, Palmira, Efes ve İskenderiye… İstanbul bile bu şehirlerden sonra ortaya çıkmıştır.

savaş öncesi Halep ve Şam ko runmuş şehirlerdi. Haydi orada savaş yaşandı, geçmişin izleri

silindi ama başından savaş geç memiş bugünkü Kahire’nin de geçmişle bir ilgisi yok. Böyle di

yorum da, artık hem Doğuda hem de Batı’da, şehrini koruyan millet maalesef ki çok az…

Bu muhafaza konusuna gelince, Ürdün’deki Petra an tik şehrini örnek veriyorsunuz. Neden? Okumuş her Türk insanının Petra’yı görmesi gerekiyor. Oraya gitsinler ve mirası korumak nasıl olur görsünler. Bizde bir kesim Arapları küçümser ama bana kalırsa buna kimsenin hakkı yoktur. Çünkü Araplar miraslarını iyi koruyorlar. Ür

dün ve Suriye’de, hatta Lübnan’da, şehirlerine iyi bakıyorlar. Bizde yaşadığımız şehir göz göre göre batarken, sağa sola peş keş çekilirken, kimsenin sesi çıkmıyor. “Halep bugün kalesi dışında yok,” diyorlar ama düne ka-

darki Halep’ten yola çıkarak söyleyeyim: Korunmuş şehirler görmek isteyen, Arap şehirlerini dolaşsın. Arap ülkelerinde

yeni şehirler hep dışarıda büyür, eskisine ilişmezler. Petra da onlardan biridir. Roma devrinin şehridir. Orada Arapça ve Aramca konuşulurdu, kayalara oyulmuş müthiş bir şehirdi,

kervan yollarının üzerindeydi. Petra zengin bir Roma kentiydi ama daha zengini Suriye’deki Palmira’dır; onların ardından da Antakya gelir. İskenderiye de aynı Roma mirasından dolayı 100

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

görülmelidir. Bu şehirlerin eşi menendi yoktur. Ve nihayet

Efes’i de saymalıyız. îşte kendini okumuş görenlerin ziyaret etmesi gereken şehirleri böylece sıralamış olayım: Petra, Antakya, Palmira, Efes ve İskenderiye. Yani Klasik Roma dönemindeki şehirler… Diğer şehirler, İstanbul dahil, sonradan inkişaf etmiştir. Batı’da

bu kadar çok sayıda Klasik Roma döneminden kalma büyük şehir yoktur, oradaki şehirler daha az önemlidir. Şehrini koruma konusuna dönelim. Az önce İsfahan’dan

bahsettik. İyi bir örnektir; orada gökdelen yapıyorlardı, ahali bir ayaklandı, inşaatı yarıda kesip yaptıklarını yıktılar. Çünkü bu yeni yapılar şehrin profilini bozuyordu. Gerçi İsfahan’da,

değil eski binaları, tepelerin bile profilini koruyorlar. Ama dedim ya, böyle örnek azdır; bir elin parmaklarını geçmez. Genel eğilim aksi yöndedir. Bugün İtalyan şehirlerin de dahi rezil girişimler var. İspanyol şehirleri, kısmen Fransız

şehirlerini de bu fiyasko olan örnekler arasında sayabilirsin. Mesela kısmen Paris’i de… Seine Nehri kıyısında neler yap tılar öyle! Veya Haller; kaldırdılar hiç iyi bir şey çıkmadı or taya. Gürültüsü kopartılıp ayaklamlmasa Vosges Meydanı’nı da yerle bir edeceklerdi. Arsız ve tahripkâr zihniyet her yerde vardır. İş ki diren ve önle…

“Bir şehri gezerken onlara ciddi mesai ayırmalısınız,” dediğiniz müzelere gelirsek… Bir şehre gittiğimizde görmek bir yana, uğruna seyahat etmeye değecek müze ler sizce hangileridir? Bu konuda tabii ki İtalya ve Macaristan’dan başlanır, İs panya da kısmen böyledir. Çünkü her şey yerli yerinde güzel dir. Bu ülkelerin müzeleri Rorna İmparatorluğunun önem

li eserleriyle dolar taşar. Konuyla onlar kadar ilgili olmayan ülkelerin, sağdan soldan toparlayıp Viyana’daki, Londra’daki,

101

tLBER ORTAYLI

Botı’yı anlamak için en mühim şehirler Floransa ve yanı başındaki Siena’dır. Floransa Rönesans’la bütünleşmiştir; her taşında sanat vardır Siend da küçüktür, anlamlıdır; İtalya şehir demokrasisinin mazideki örneğidir.

Berlin’deki müzelere tıkıştırdık ları eserler yine değerlidir ama o toplama müzelerde hiçbir şey güzel görünmez. Louvre’da bile

görünmez. Roma Imparatorluğu’nu anlamak isteyen, İtalya ve İspanya’daki müzelere gitmeli. Antik Mısır için de Kahire Mü-

zesi’ne gideceksiniz. Kahire Mü zesindeki Mısır eserleri, Lond ra’da British Museum veya Paris’teki Louvre’la mukayese edilir mi? Edilmez, her şey yerinde güzeldir. Ama neyin ne olduğunu bilirseniz, Batı’daki müzeler de elbette önemlidir. Toparlayıp sayalım: Londra’da British Mu seum, Paris’te Louvre Müzesi, Vatikan Müzeleri, Roma’daki

Capitol, Napoli’de Arkeoloji Müzesi, Madrid’de yine Arkeo loji Müzesi, St. Petersburg’da Hermitage Müzesi, Moskova’da

Kremlin Sarayı, Puşkin Müzesi, Avusturya’da Kunsthistorisches Museum ve Ephesııs Müzesi, Berlin’de Pergamon. Floransa der

sen, şehirdeki tüm binalar ve sergileri ayırmadan söylemeliyiz. Çünkü Batı’yı anlamak için en mühim şehir Floransa’dır, orası

Rönesans’la bütünleşmiştir. Her taşında sanat vardır. Sanatla bu kadar iç içe bir başka şehri gene Toskana bölgesinde bu lursunuz; o da Siena’dır. Küçüktür, anlamlıdır, İtalya şehir de mokrasisinin mazideki örneğidir. Bunların dışında yerel müzeleri önemserim. Örneğin Mü

nih’te Pinakothek… Sonra modern sanat açısından Londra’da Tate Gallery’yi saymalı; yine Londra’da Victoria&Albert Mü zesi çok önemlidir. Madrid’deki Baron Thyssen-Bornemisza

Müzesi, Kraliçe Sofıa Müzesi’ni de analım. Saydığına tüm müzelerin önünde, her zaman kuyruklar uzar gider. Bazen içen şjv Lilrack için saatlerce beklemek gerekir, yine de onları

102

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

görmeye değer. Öyle sergiler geliyor ki… Diyelim bir müzeye Hermitage’dan Çar’ın Paskalya yumurtalarını, yani Faberge nin yumurtalarını getirmiş olsunlar. İsviçre asıllı, büyük bir kolek

siyondur. Geldiyse, o kuyrukta bekleyeceksin. Çünkü belki bir daha, ömrün boyu onu görme fırsatı bulamayabilirsin, ite ka ka da ilerlesen, yağmurun altında da kalsan böyle bir koleksi yonu göreceksin. Çin’deki müzeleri görmedim, anlatamam ama Japon Millî Müzesi ve porselen koleksiyonu nefistir. Sonra Hindistan’da Delhi Müzesi de mükemmel bir müzedir ama organizasyonu da sıfırdır; müze rehberi bile yoktur. İçindeki en güzel eserin renkli bir

kartpostalı dahi yoktur. Şimdi Körfez ülkelerinde çok güzel koleksiyonlar toplanıyor, hem modern sanat hem de İslam eser

leri topluyorlar ama sadece o mü

zeleri görmek için kalkıp o ülke lere de gidilir mi bilemeyeceğim.

Sırf çarşıları ve mescitleri görmek için bile İsfahan’a gidilir. sokakları için Yezd’e gidilir Horansa’nın, Siend’nın, Bologna’nın sokakları neyse, Yezd’inkiler de odur; harta daha da orijinaldir,

Koleksiyon toplamak için sadece para ve uzman istihdam etmek yetmiyor. Zaman en önemli fak tördür. Bu bir anane işidir. Eh, bir de Kahire Müzesi var. Ne olursa olsun gidip gör mek zorundasınız. Aynı şekilde Kudüs’teki İsrail Müzesi… Ne

demiştik; sırf bunlar için kalkıp Mısır’a gidilir, İsrail’e gidilir.

Peki Louvre için kalkıp Paris’e gidilir mi? Gidilir gidilmesine de, orada kalabalıktan bir şey görmek

mümkün değil. J >u mesele nasıl hallolur bilemiyorum. Ama sırf Bastan Müzesi’ni görmek için Tahrana gidilir. Sırf çarşıları, mes citleri, camileri görmek için bile İsfahan’a gidilir. Diğer eserler

de cabası! Sokaklarını, binalarını, çarşısını görmek için Yezd’e 103

ll.BER ORTAYLI

gidilir. Floransa’nın, Siena’nın, Bologna’nın sokakları neyse, Yezd’in sokakları da o kadar çekicidir; hatta daha da orijinaldir. Gelelim Rusya’ya. Elbette sırf müze görmeye, Hermitage’ı gezmeye St. Petersburg’a da gidilir. Ya da Kremlin için, Tretyakov Galerisi için, Puşkin Müzesi için Moskova’ya gidebi lirsiniz. Ama esas Volga kıyısındaki Yaroslav’a gidilir. Sürpriz geldi değil mi? Tabii ya, Yaroslav’a gideceksiniz. Karşı kıyıda

Ugliç’i göreceksiniz, tüm şehri dolaşacaksınız. Eski Rusya ora sıdır. Yaroslav halen ciddi bir restorasyon görmedi ama şehrin kendisi bir müzedir. Eski Rusya’nın yeniye geçişini anlamak isteyen orayı görmelidir. Gelelim Amerika’ya. Çok açık ki orada beni fazla alakadar eden müzeler yok. Ben Amerikan müzelerini Avrupa’dakilerden sonra sayarım. Çok güzel em Dünyanın en güzel presyonist koleksiyonlar vardır. kütüphaneleri sırayla Zaten koleksiyon toplama açı ABD, Britanya, İsrail ve sından onlar başta gelir. Paralan Kıta Avrupa’sındaaır vardır, destekleri vardır, bağışçı Yine de Avrupa’yı sıraya ları çoktur. Bunların içinde belki soktuğuma bakmayın; biraz New York’taki MetropoliAvrupa öu konuda ditmek tan’la ilgilenebilirim ama orası da üzere! bir parça hırsızlık ve kaçakçılık mallarının toplandığı müzedir. Üstelik Metropolitan için kalkıp

New York’a gitmem. Ama National Gallery için Washington’a, Harvard Kütüphanesi’ni görmek için de Cambridge M.A.’ye giderim.

En sevdiğiniz kütüphane orası mı? Değil tabii ki. En sevdiğim, Washington şehrindeki Kong re Kütüphanesi’dir (Library of Congress). Kütüphane odur! Oradaki enformasyon hizmeti hiçbir yerde bulunmaz. LerJn Kitaplığı’nda Kongre Kütüphanesi’nden daha fazla eser 104

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

olduğunu söylüyorlar. Olabilir ama iki taraftaki hizmet kalite si eşit değildir. Kütüphane, enformasyon; kütüphaneci de yü zeysel ama geniş bilgili bir bilim yardımcısı demektir. Kongre Kütüphanesi’nde, mesela arka binadaki uzmana bir şey sorar sın; hemen gider, ne sorduysan bulur. Hemen bulamazsa da iki saat sonra bulur. Bir de peşinden koşar. Sen çıkıyorsundur, ko nuyu unutmuşsundur; o unutmaz. Londra’da British Library de böyle özenlidir, personeli iyi çalışır. Sen de orada iyi, rahat çalışırsın ama ne diyorum, Kongre Kütüphanesi bambaşka bir zenginliktir. Yine de British Library’de güzel zaman geçirdim; tekrar oraya gidip biraz bakınayım, çalışayım isterim. Bir de Public Record Office’e27 gitsem bana iyi gelir. Bu kütüphanelerde, arşivlerde bulunmak, çalışmak; o ha vayı solumak zevktir. Hepsinin usulünün farklı olduğunu da bilmek gerekir. Örneğin Kongre’de birçok kütüphaneden fark lı olarak raf gezemezsin. Ne istiyorsan kartoteksle ısmarlarsın. İstediğin kitap hızla önüne gelir ama dışarı çıkartamazsın. Buna mukabil fotokopi, mikrofilm hizmetleri mükemmeldir. British Library’de istediklerin önüne ertesi gün gelir ama il lâ ki gelir. Paris’in kütüphanesi Bibliotheque Nationale’de ise pek gelmez, boşuna bekleme! Madem Paris dedik, Kıta Avrupa’sına geçelim. Zaten ne diyeceğimi tahmin ettin; ABD ile Britanya’ya kıyasla, Kıta Avrupa’sının kütüphaneleri zayıftır. Söz gelim’ı Avrupa’dakiler, Britanya nınkilerle mukayese edilemez. Çok açık ki Britanya’dakiler de ABD ile mukayese edilmez. Demek ki sıralama belli: ABD, Britanya ve Kıta Avrupa’sı. Yine de sen Avrupa’yı sıraya soktuğuma bakma. Avrupa esasen bu konuda bitiktir. Oradaki kütüphaneleri, mesela İsrail ile de mukayese edemez sin. İsrail’deki üniversite kitaplıkları da umumi kitaplıklar da

hem hizmet hem de kütüphane personeli bakımından Avru pa’nın önündedir. 27 Lcmdtadaki De.-iet Arşivieri.

105

İLBER ORTAYLI

Madem kütüphaneleri konuştuk, kitabevlerine de gele lim. Her seyahatinizden bavul bavul kitapla döndüğü nüzü biliyorum. Hocam yurt dışına çıktığınızda hangi kitabevlerini geziyorsunuz? Ben dışarıda eskici ararım, sahaf ararım. İstediğim türde

bir yere girdiğimde de bazen kendimi kaybederim. Çok kitap alıyorum. Rusya ile ilgili topla rım; oryantal kitapları maalesef Bir Türk, Avrupa’da en hep alıyorum, onları görünce çok iki ülkede rahat kendimi tutamam. Mesela Bu eder: İtalya ve ispanya. dapeşte’deki kitapçılar bu konu Özellikle Ispanya’nın insanı, rahatlığı ve da iyidir. Halbuki alıp taşıma cana yakınlığıyla Pize mak lazım, çünkü Türkiye’ye bir kendimizi evde hissettirir. şekilde geliyor. Mesela ÎSAM28

gibi bir kitaplık bir şekilde on ları bulunduruyor. İSAM’ı çok beğeniyorum, müthiş bir kü tüphanedir. Bağlarbaşı’ndadır; her zaman da orada çalışırım, hatta onun yakınında bir ev tutmayı da düşünüyorum. Yaşım ilerledi, başka türlü oraya gidip gelmek zor olacak (Gülüyor). Şimdi bakalım Cumhurbaşkanlığı Kitaplığı, İSAM gibi olacak mı? Onu da göreceğiz.

Bunca seyahat ettiniz, dünyada en çok nereyi sevdiniz? Batı’da İtalya’yı severim, şehirlerden de Roma’yı. Küçük şe

hir kategorisinde Siena’yı çok severim. Dinlenmek ve okumak içinse Venedik’in çok yakınındaki Padova’yı… Venedik’te yaşan maz ama Padova sakindir. İtalya nın şehirleri sıcaktır. İnsanı da

kozmopolitizme açıktır, öyle Avrupalıların kalanına benzemez. Bir Türk, İtalya’da rahat eder. Bana sorarsan, bizler Ispanya’da da

rahat ederiz. İspanyanın insanı yabancı lisan bilmez ama efen

didir, cana yakındır. Sonra St. Petersburg’u çok severim; orayı 28

İslam Araştıtmaha Mw3cez!. 106

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

iyi de bilirim, insanını tanırım. Bu konuda iddialıyımdır; bir

Leningradlının (St. Petersburglu) yüzüne baksam, oralı oldu ğunu anlarım. Çünkü Leningradlılar rafine insanlardır, kendi lerini hemen belli ederler. Irk olarak da daha farklıdırlar, onlar

sarışın Ruslardır. Vareglerin soyundan gelirler. Tabii Rusya, St. Petersburg’la bitmez. Ben küçük Volga şehirlerini, daha önce de söylemiştim, bilhassa Yaroslav’ı seve rim. Şüphesiz Moskova’nın o büyük curcunası ve kendine has yönleri de insanı çeker ama orada birkaç günlüğüne gezmek değil, devamlı yaşamak güzeldir. Gecelerine karışmak, aydın cemiyetini bilmek güzeldir. Yine de bu açıdan dahi St. Peters-

burg’u tercih ederim, çünkü orası bambaşkadır. Bu karşılaş tırma bir parça, “Ankara mı, İstanbul mu?” sorusuna benzer

ama Moskova açıkçası Ankara’yı biraz geçer! St. Petersburg ise İstanbul’un yanına yaklaşamaz ama en azından bakımlıdır ve korunmuştur. Halkı ise her şeye rağmen İstanbul’dan daha az karışıktır, düzenli ve daha kurallı bir toplumdur. Doğuda da Yezd, İsfahan, Semerkand, Buhara, Kahire…

Çok fazla örnek var. Sırası gelince daha tafsiladı konuşuruz. Bu raları ne kadar gezsen bıkmazsım Doğu nun şehirlerinin şahsi

yetli olanı var, biz ise şahsiyetli şehirleri süratle kaybediyoruz.

Sizi hayal kırıklığına uğratan şehirler oldu mut Olmaz mı? Mesela Varşova beni çok hayal kırıklığına uğ ratmıştır. Epey zarar görmüş ama tekrar yapılmış bir şehirdir. Çok açık ki Varşova’yı taş taş yeniden inşa etmişler, ancak yine de orayı benimseyemedim. Polonya’da Krakovv’u tercih ederim. Hayal kırıklığı kabilinden Hollanda da beni etkile

mez. Amsterdam mesela cicidir ama hepsi o kadar. Biliyor musun, Kırım da yavaş yavaş bana hayal kırıklığı hissettir meye başbycr. Çok güzeldir ama artık biraz kirlendi; fazb

inşaat ve nüfus var, kozmopolitliği de kayboluyor. Kırımı» 107

İLBER ORTAYLI

Türkler de aralarında Rusça konuşmaya başlamış. Anadile sü ratle dönmeli…

Dünyada illâ görmek, görmeden ölmemek gereken şe hirler size göre hangileri? Böyle şehirler çok var ama evvela Semerkand ve Buhara’yı

sayarım. Kudüs böyledir; sonra Roma, Floransa… Buraları ne kadar görseniz doyamazsanız. Kahire’nin keyfi bitmez. Sonra Şam… inşallah kalmıştır o Şam! İsfahan’ın bu şehirler arasında Görmeden ölmemek gereken çok şehir var: Semerkand, Buhdra, Kudus, İsfahan, Kahire, Şam, Roma, Horansa, Londra ..

özel bir yeri vardır. Londra da bu listenin içindedir, asrın başkenti

dir. Dünyanın merkezi New York değil, Londra’dır; bana kalırsa New York hiçbir zaman Lond ra’ya yetişememiştir. İngiltere’nin başkenti bana daha kozmopolit

gelir, ne ararsanız vardır. Tabii Londra ancak paranız varsa iyi dir. Fakir insan için zaten her yer sıkıntıdır. Sana sürpriz gelecek birkaç yer de sayayım: Etiyopya’nın, Somali’nin şehirleri ve Zanzibar da çok enteresandır. Fırsat bulan oraları muhakkak görsün.

Görmediğiniz hangi ülkeler, şehirler kaldı? Bundan sonra nereyi görmek istersiniz? Çok yer kalmadı. Çin’deki Uygur Türklerinin yaşadığı özerk bölgeyi görmeyi çok isterdim, göremedim; artık görebi

leceğimden de şüpheliyim. Güney Amerika’yı görmek isterim, daha gezmedim oraları. Artık yaşlandım sayılır; bu seyahatle re, öğrenmek adına değil, tadına varmak için heves ediyorum. Bugüne dek hep iş için gezdim diyebilirim, keyif için gezme ye yeni yeni başlıyorum. Herhangi bir restorana gider gibi, “Gelin bir İran yapalım, bir Mısır’a gidelim,” diyerek hareket

etmek istiyorum. 108

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Bir de şu var: Ben hep yalnız gezerim, seyahatlerimi ken dime göre düzenlerim. Artık bunu da bir kenara bırakabili rim. Güney Amerika’yı görmek istediğimi söyledim ya; şimdi dileğim o ülkeleri kızımla veya torunumla gezmek. Bunlardan başka Sibirya’yı görmek isterim.

Çin’deki Uygur Türklerinin yaşadığı özerk bölgeyi görmeyi çok isterdim, göremedim,-artık

Moritanya’yı, Maliyi merak edi yorum ama artık görebilecek mi

görebileceğimden de ■ : şüpheliyim

yiz belli değil. Biliyorsun; Timbuktu’daki özgün yazma eserler kütüphanesini, daha doğrusu

kitaplarını aldılar. Türbeleri tahrip ettiler. Zavallı Mali halkı Suudilerin beslediği fiındamentalist çetelerin ve eski sömürge

cilerin paralı askerlerinin zulmü altında. O kadar yağmadan sonra geriye acaba ne kaldı?

Hocam sizin gençliğinizde dünyayı gezme konusunda biraz sıkıntılar söz konusuydu, imkânsızlıklar vardı. Bu meseleyi nasıl açtınız? Benim zamanımda, “Önce Türkiye’yi tanıyın,, sonra di ğerlerini,” derlerdi. Yani doğduğumuz yeri tanımamızı tavsi ye ederlerdi. Gerçi benim doğduğum yer Avrupa’dadır ama o

zamanlar oraları görmem, değerlendirmem mümkün değildi. Ben yine önce Türkiye’yi tanıdım; o da ağırlıkla Ankara, İstan bul, İzmir… Zaten ilk önce gezip göreceğin yerler buralardı.

Adamakıllı bir yurt dışı seyahati için önce kendimi, hooop, Ortadoğu’ya attım. Suriye’yi, Lübnan’ı dolaştım. Bu hat bizler için makbul bir hattı. Oralara grup gezileri çok yapılırdı. Elbette bireysel geziler de mümkündü, benimki de öyle ol du zaten. Önce grupla bir seyahate çıktım, sonra tek başıma dolaştım. Ardından Avusturya’ya gittim. Yani kendimi Or ta Avrupa’ya attım. O Avrupa’da bir sıkıntım yoktu. îki dil

109

İLBER ORTAYLI

biliyordum, bana yetiyordu. Avusturya’dan sonraki durağım İtalya için de yeterince İtalyancam vardı. Yol iz biliyordum,

gezdiğim şehirler hakkında okuyordum. Yani illâ, “Şuradan başla, buradan başla,” demenin bir yararı yok ama insanın se

yahat edecekse yakın çevresinden başlaması genellikle iyidir. Türkiye’nin yakın çevresi de zaten hiç fena değildir. Hakika ten dünyanın merkezindeyiz. Tarih bakımından, uygarlık ba

kımından çok önemli bir yerde duruyoruz. Şüphesiz Türkiye

ve Akdeniz havzası dünyanın doğup geliştiği bir yer… Her şeyin merkezindeyiz; sırf yakın çevreyi dolaşsan, epey bir yer görmüş olacağını söylüyorum ama biz gençken o yakın çevreye dahi çok zor giriyorduk. Çoğu zaman giremiyorduk bile. İran’a gitme sıkıntısından zaten bahsetmiştim.

Eh, kuzeye baksan, Demirperde ülkeleri vardı; oralara gitme

imkânları çok kısıtlıydı. Haydi Doğu Avrupa’yı bir yana bırakalım, Rusya’ya gidemiyordun! Seyahatinize yakın çevrenizden başlayın. Türkiye, dünyanın merkezinde,- demek ki. şanslıyız. Asıl önemli olan iyi plan yapmaktır.

Oraya gitmek çok zordu; resmî bir davet olacak, sana düşecek

falan… Neredeyse imkânsız… Tarih Kurumu vs. davetlerinde

büyük hocalardan bize sıra gel mezdi.

Neresi kaldı başka? Eh, Çin zaten gündemde yoktu da, Hindistan’a gitmek sorundu. Japonya’ya gidenler vardı ama

Japonya’yı ne yapalım şimdi! Mısır hiç kolay sayılmazdı. Doğu

Avrupa’dan da şöyle bir geçmeyi ise ancak şanslıysan başara bilirdin. Bunun yolu Avusturya’da uzun boylu oturmaktı, bu

şekilde bazı ülkelere girmen sağlanabiliyordu. Demek ki An

kara’dan vize alıp Çekya’ya gidemiyordun, Viyana’dan Prag’a

gitmen çok daha kolaydı.

110

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Eh bir tek Batı Avrupa ile Suriye-Lübnan kalmış zaten? Evet, biz böyle bir dünyada büyüdük; gençliğimiz bu şartlar altında geçti. Yine de bugün var olmayan bir imkândan bah setmek isterim. Ben lisede talebeyken Türkiye, Avrupa Konseyi

üyesiydi. Bu üyelik epey işimize yarıyordu. Biliyorsun, Batı’yla da bugünkü gibi vize problemi yoktu. Batı Avrupa’da rahatça dolaşıyorduk. Örneğin bir keresinde Viyana’dayken Noel’de

sıkılacağımı anlamıştım, trene atlayıp Ispanya’ya gittim. Rahat bir yolculuk sayılmazdı ama o sıkıntıyı çekmeyi göze alırsan ya Şimdiki gençlere söylüyorum, zahmetten pamayacağın hiçbir şey de yok kaçmayın. Tren mi var, tu. Kaldı ki gençsen, çekersin.

Şimdiki gençlere de söylüyorum, zahmetin böylesinden kaçmayın. Tren mi var, atlayın; yol mu var, gidin. O yaşlarda yeni yerleri gör

attayın,- yol mu var, gidin. O yaşlarda yeni yerleri görmenin zevki başkadır. Tecrübeyle görmek de güzeldir ama gençlik enerjisiyle dolaşmak bir başkadır

menin zevki başkadır. Tecrübeyle görmek de güzeldir ama gençlik enerjisiyle dolaşmak bir başkadır. Ne diyorduk; Viyana’dan trene atlayıp Madrid’e gitmiştim. Sonra baktım Mina Urgan da aynısını yapmış, hatıratında da yazmış. Üstelik Viyana-Madrid güzel de bir hattır, herkese

öneririm. Önce Viyana’dan Fransa’ya inersiniz, Montpellier üzerinden Barcelona’ya ulaşırsınız, derken ver elini Madrid.

Oradan aşağı yollanırsınız, günübirlik Toledo’yu gezersiniz. Sonra Valencia’ya geçersiniz. Ama dönüş yolunu trenle alma yın. Vapurla Cenova’ya geçin, oradan da yeniden Viyana yolu na düşün. Bu seyahate çıkanların çok zevk alacağına eminim. Yeri gelmişken, gençliğimdeki bu ilk İspanya seyahatinde, İspanyol milletinin hususiyetlerine dair öğrendiğim bir şeyden de bahsedeyim. Bu söyleyeceklerimi evvela tuhaf bulmuştum. Şöyle ki Ispanyollar pek lisan bilmez ama buna karşılık ırkçılık 111

İLBER ORTAYLI

veya ksenophobia (yabancı düşmanlığı) diye tarif edilebilecek bir tutumları da pek yoktur. Karşısındakinin kim olduğu bir İspanyol’u çok alakadar etmez. Bir Türk de rahat eder orada, bir İranlı da, bir Japon da.

Ben de Ispanya’ya birkaç defa gittim} her gittiğimde evimdeymiş, kendi memleketimdeymiş gibi rahat his setmiştim. Edersin tabii; sokağa çıktığın zaman, ülkenin öyle bir ha vası vardır. İspanya bir ev gibidir. Ben bayılırım bu havaya. Ancak Barcelona’da bu havayı bulamazsın. Güzellik ve sıcaklık ayrı şeyler. Madrid’de ise âlâsını bulursun. İspanya’nın kala nında da var, Endülüs’te de var, Bask ülkesinde de var. İşte o İspanya’da yaşamak bana tabii kısmet olmadı ama

orada otursaydım kendimi ben de senin gibi evimde hisseder dim, bu bir gerçek. Bakalım, ölmeden evvel gidip orada bir ay bulunmak istiyorum. Madrid’de otururum, etrafı da güzelce bir gezerim. Üç beş ay orada kalsam kursa gitmek lazım, ye terince İspanyolca öğrenirim. İnsana bulunduğu yerin lisa nı lazımdır. Ama evvela o hava lazım, o havayı solumak lazım. Bilirsin, efsanevi bir Anadolu havası vardır; işte öyle bir ha vadan bahsediyorum. Bu hava, aslına bakarsan, Anadolu’nun kendisinde pek kalmamıştır ama mesela Sicilya’da mevcuttur. Bu hava, kırsalın kapalılığını, mistisizmini; onun yanında hu zurunu ve de derinliğini ihtiva eder. Bir nevi bir yurt havasıdır.

“Orda bir köy var uzakta”29 dizesinde olduğu gibi… Hah, tam da o! İşte o senin köyün… Gitmesen de görmesen de, senin köyün, senin havan. Ama artık istesen de gidemezsin, göremezsin. Çünkü o köy bizde kalmamıştır. Bir zaman biz 29

Şair, oyun yazarı ve öğretmen Ahmet Kudsi Tecet’in (1901-1967) meşhur şii rinden bir dize.

112

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

çok fakirdik, köylerimiz perişandı. Şimdi görgüsüzce zengin leştik, her yer insanı itiyor. Tuhaftır, bu hava İran kırsalında da kalmadı; oralar da insanı itiyor. Yalnız İran’da köyden de çok tükenen bir yer varsa o da kasabalardır. İran köylerinin,

nereden baksan yine de biraz otantikliği vardır. Ama bu hava kasabalarda bitmiş. Ruhsuz, küçük küçük şehirler ve evlerine kapanan insanlar… İran kırsalındaki o mistik güzel ruhun, o efsanevi havanın

yavaş yavaş eridiğini üzülerek görüyorum; dinî taassup örgüt lendiği an bu kaçınılmaz bir sonuçtur. Sokağın aynı şekilde ge leneksel cıvıltısını kaybettiğini görüyorum. Türkiye’de de gitti o; bizde bunun yanında, gece Efsanevi bir Anadolu hayatının dışa açıklığındaki sa havası vardır. Kırsalın mimiyet ve düzgünlük de eridi. Kapalılığını, mistisizmini; Yine İran’a dönersek, oralarda onun yanında huzurunu gece hayatında birkaç yıldır bir ve de derinliğini ihtiva dirilme başladı. Büyük iki şehir eder. Bir nevi yurt de İran’ın “gece sokağı” yeniden canlandı, bunu da görüyorum. İşte geleceğin İran’ını İspanya ve İtalya ile kıyaslayabileceğim bir örnek de budur. İspanya ve İtalya, bilhassa da İspanya, zaten gece yaşar ama

havasıdır: Bu hava, aslına bakarsanız, Anadolu’nun kendisinde pek kalmamıştır ama mesela Sicilya’da mevcuttur

onların farkı bu memleketlerdeki küçük şehirlerin bile bu nu tatbik etmesidir. Bu gece hayatı Yunanistan’da bile vardır. Fransa’da yoktur mesela, çünkü bu işin denizle de ilgisi vardır. İspanya, İtalya ve Yunanistan’ın denizle ilişkisi malum… Hal

buki Fransa; Akdeniz ve Atlantik’e kıyısı olmasına rağmen, bir deniz ülkesi değildir. Denizle yeterince ilişki kurmamıştır. Tu haf değil mi? Akdeniz kıyılarından sonra hemen dağlar gelir, dağların arkasında da Frank-Gcrmen medeniyeti başlar. Ora da da bu havayı zaten bulamazsın. 113

İLBER ORTAYLI

Özetle Yunanistan, İtalya, İspanya… Ben böyle ülkeleri se

viyorum; bu yaşayışı, bu havayı seviyorum. Buralarda oturmak, yaşamak isterim; fırsat buldukça buraları gezmeyi arzu ederim. İnsanlara da buraları gezmelerini öneririm. Dahası îspanya’nın, İtalya’nın sadece büyük, bilindik şehirlerine değil; kırsalına, köylerine, kasabalarına da gitsinler. O yaşayışı görsünler. Hayat tan tat almayı bilen, bundan gocunmayan insanları tanısınlar. Oralar düzgün, düzenli ve ciddidir. Laubalilik oralarda hâkim olsa İtalya ve İspanyadaki yaşayış böyle güzel olmazdı.

Türkiye’de nereleri dolaşmaktan zevk alırsınız? Benim en sevdiğim Anadolu, Akdeniz Bölgesi’dir. Orada da Elmalı-Korkuteli hattıdır. Muğla civarını ayrıca severim. Doğu Anadolu’yu sorsan, eskiye göre çok kalkındı ama problemleri fazla; üretim de düşük… Diyarbakır’da artık tarım bile kalma dı, bu olumsuzluk onların çok lafını ettiği turizmi de etkiler. Eskiden İzmir’in civarı da güzeldi ama artık maalesef bitiyor. Çünkü Ege bölgesi doluyor. Doğudan kalkıp İzmir’in köylerine dahi geliyorlar. 5-10 dönüm arazi alıyorlar, o araziye 20 aile yer leşiyor. Muhtarlar bunu engellemeye çalışıyor, hakları var ama onlara da bu yeni tip valiler engel oluyor. İdari teşkilatta, yerele

öncelik veren bir reformun yapılması gerektiğine inanıyorum. Bu tür kararlar yerelde alınmalı. Seyahate dönelim; sözün özü, Anadolu’da her yeri görmek gerekir. Çok enteresan bir ülkede yaşıyoruz. Öyle ki Türkiye, başka ülkede yaşasan bile muhakkak ziyaret etmen gereken bir

yerdir.

Peki Türkiye’yi nasıl gezmeli? Nereden başlamalı? Turistik planı takip edeceksiniz. Yani sırasıyla batı, güney ve Orta Anadolu’yu dolaşacaksınız. 1960’lardan beri, böyle hi t.niştik plan mevcuttur; 15 günlük bir plandır. Kolayınıza

114

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

nasıl gelirse öyle tatbik edilir. Önce Ankara’ya gidersiniz, ora

dan hareket edersiniz. Çorum-Boğazköy, Alacahöyük’ü gezer siniz; ardından da Kapadokya’ya geçersiniz. Bu hattı bitirince güneye inersiniz; Niğde, Adana, Antakya…

Bu güney rotası muhakkak Hatay’ı içerir; bazen Antep’e, hatta Urfa’ya da geçilir. Derken Mersin ve Antalya’ya gidersi niz. Silifke üzerinden bazen Konya’ya da çıkarsınız. Nihayet İzmir’e ulaşırsınız; Efes’i, Bergama’yı görüp İstanbul’a döner

siniz. İşte ben mihmandarken, bu gezi Türkiye’de çok yapı lırdı. Memleket bu hat, bu plan üzerinden gezilirdi. Yabancı

turistler ekseriyetti. Mesela bir Alman öğretmen grubu gelirdi; Ankara’dan başlardık, hooop, planı takip ede ede ilerlerdik. Çok da meraklı olurlardı. Onları 15 gün boyunca gezdirirdim, tur bittiğinde Türkiye’yi o zamanki Türklerden daha çok görmüş bulunur lardı. Memleketimizi tanırlardı, neredeyse her köşeye girmiş olurlardı. Seyahatin türlü sıkıntısına katlanmış olurlardı. Tah

min edersin, eskiden seyahatler bu kadar konforlu değildi. Oto büsleri, otel odalarını düşün; sonra da bugünle kıyasla. Böyle bir Alman grubu; o sıkıntıya katlandıkları için, derslerine ça

lıştıkları için, birçok Türk’ü bizim memleket coğrafyası konu sunda geride bırakırdı. Bizim millet böyledir; rotayı okuyarak, dinleyerek gezmezdi. Aslında Türkiye ve yeni kuşak Türkler çok değişti. O zaman Türkiye’de turizm Avrupa orta sınıfı için basit ve yaygın bir tüketim mekanizması değildi, meraklısı ve bileni gelirdi. Bizimkiler ise ne o sıkıntıyı çekerdi ne de oraları gezerdi.

Deniz tatiline gelelim. Genellikle yaz tatili için hepimiz kıyılara iniyoruz. Sizin için ideal yaz tatilini sorsam? Türkiye’de nereye giderdiniz? Ben şimdi Ege’den, Akdeniz’den, sahillerden bahsetmeye yim. Onları zaten herkes biliyor. Tat?, deyince, ’Türkiye’de sanki

115

İLBER ORTAYLI

başka bir yer yokmuş gibi sahillere hücum başlıyor. Halbuki

memlekette çok güzel başka imkânlarımız da var, hepsini ta nımak gerekiyor. Örneğin Konya Ereğli’sini ne kadar biliyor sunuz? O tarafa gidip Beyşehir Gölü kenarında Kubadabad Sarayı’nı göreceksiniz. Burası Selçukluların yazlık sarayıdır. Sonra gölün karşısına geçeceksiniz. Eşrefoğlu Camii oradadır; Beylikler Devri’nden, 13’üncü asırdan kalmıştır. Sonra Eflatunpınar’ı görürsünüz. Hitit İmparatorluğunun en önemli anıt çeşmesidir ama kim biliyor? Kim burayı görmek için plan yapıyor? Üstelik bu coğrafyanın havası da güzeldir, latiftir. Yaz akşamlarında tatlı bir serinlik olur.

Elmalı-Korkuteli hattını söylemiştim, işte yine o hattın yakınına düşecek yerlerden bahsedeyim. Konyadan Alanya’ya ……… doğru inerseniz, yolda İbradı ve Memlekette gezmeyi ihmal ettiğimiz çok yer var. Örneğin Konya Ereğli’sini ne kadar biliyorsunuz? O tarafa gitmeli, Beyşehir Gölü kenarında Kubadabad Sarayı’nı görmelisiniz.

Akseki’ye uğrayabilirsiniz. Bu radan çok sayıda Osmanlı ule

ması (bilhassa kadılar) çıkmıştır. Bölgede bilinmesi, gezilmesi ge reken daha çok yer var. Mesela Sagalassos30 var, unutulmaz bir yerdir. Buralara biz, Teke diyo ruz; Grek ve Latinler Psidia der

ler. Batı Anadolu’nun 12’nci yüzyıldan başlayan değişim sü recini bu bölgeleri gezmekle anlarsınız. Medeniyetler nasıl da birbirini izlemiş, nasıl birbirleriyle iç içe geçmişler görürsünüz. Türkiye coğrafyasının 12’nci yüzyıldan beri gelen sakin

lerinin buradaki kökleşmesi, fakir üsluplu okul kitaplarının anlatabileceği bir süreç değildir. İşte bu yüzden, o civara gidi liyorsa, Antalya’ya bir kere de buradan inmeyi düşünmelisiniz. Hem yol da artık eskisi kadar maceralı değildir, nispeten düzel miştir. Ama elinizi çabuk tutun, çünkü buralar da bütün Orta

30 .ÂfUK» 116

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Anadolu kasabaları gibi kaybo

lup gidiyor; mimarisi değişiyor, silikleşiyor. Bir başka tatil rotası da bana göre Batı Karadeniz’dir; Sinop, Kastamonu, Safranbolu hattıdır. Buraları özellikle Ağustos sonun

Safranbolu bir zamanlar ıssızdı, şimdi dolup taşıyor ama Safranbolu’yu görmeyen de Anadolu coğrafyasını tanıdığını söylemesin.

da rahatlıkla gezersiniz. Bu coğrafyada da eski şartlar değişti, yollar artık daha rahat… Gezmeye Sinop’tan başlayın. Kaleyi, şehirdeki tekkeleri gö rün; Batıya doğru ilerleyin. Ormanın içinde kalan sempatik kasaba Ayancık’ı gezdikten sonra Kastamonu’ya geçin. Kas tamonu’yu gezmek çok vakit alır, görülecek yer çoktur. II. Abdülhamid döneminde açılan liseden camilerine, Şabanözü

kazasındaki türbeye kadar… Ahşap, orijinal Kasaba Camii, Beylikler Dönemi’nden, Çandaroğlu Emin Bey zamanından mirastır; Kaşgar’daki camilere benzer. Dedim ya, Kastamo nu’ya epey vakit ayırmanız gerekir; orada üç gün geçirseniz bile, civarda yine de gezecek yerler bulursunuz. Bu güzel gün lerin sonrasında, gerçekten çok düzelmiş orman yollarını kul lanarak Cide üzerinden Kurucaşile ve Amasra’ya gidebilirsiniz. Oradan da nihayet Safranbolu’ya geçersiniz. Burası bir zaman lar ıssızdı, şimdi dolup taşıyor ama Safranbolu’yu görmeyen de Anadolu coğrafyasını tanıdığını söylemesin.

Türkiye’deki iyi müzeler hangileri? Evvela nereleri do laşmak gerekir? Eskiden İstanbul denilince Topkapı’ya gidilirdi. Osmanlı’dan kalma Arkeoloji Müzesi var, oraya da gidilirdi. İslam

Eserleri Müzesi bugünkü müze değildi, Süleymaniye’deki Evkaf-ı îslâmiye Müzesi31 idi; oraya da gidilirdi. Dolmabahçe 31

İslam Vakıfları Müzesi.

117

İI.BER ORTAYLI

Sarayı gezilirdi. Bunlar bugün de gözde ve iyidir. Gerisi haki

katen bilinmeyen müzelerdi. Bu liste ne kadar gelişti, tartışılır. Bizim Ankara Arkeoloji Müzesi, “Hitit” olarak düzenlendi. Antakya’daki Mozaik Müze

si yeniden düzenlendi. Eskişehir’de müze var. Bursa’daki halen doğru dürüst halde değil. Antalya çok güzel kuruldu. Adana

maalesef hep aynı… Tek tek hepsine girmeyeyim ama Türki

ye’de müzeler en az ilerleyen kesim… Parlak numuneler, atılımlar yapmış bir teşkilat değil. Mesela memleket tarihinin ana hatlarını destekleyecek seçme eserlerden oluşan bir millî müze yok ve maalesef bu çok büyük bir eksik…

Zeugmagibi müzeleryıldızlaştı, bu ilginizi çekmiyor mu? Gidip görüyorsun ama yetmiyor. Bir millî müze gerekiyor. Gerçekten büyük bir Arkeoloji Müzesi teşekkül etmemiş, kal dı ki buluntu itibariyle en önde gelen ülkelerden biriyiz. Tür kiye’de İtalya’dan bile çok buluntu çıkar. Ama maalesef bizde

pek kazı yapılmamış, yapılanların birçoğu da kaçak kazılardır. Küçük Asya (Asia Minör), bütün çağlar boyunca en verimli kıta; burada büyük yerleşmeler var. Her imparatorluğun ana ekseni burası. Yunan medeniyetinin iyi parçaları İyonya’dadır, Helenizmin iyi parçaları Küçük Asya’dadır. Roma’nın asıl kal bi İtalya ile birlikte Küçük Asya’dır. Bizans zaten burası. İslâm

eserleri burada. Öyle ki Eski Mısır’dan dahi eser var. Türk me deniyeti zaten tamamen burada kurulu… Selçuklu, Osmanlı devirlerinin temel eserlerinin hepsi bizde.

Çok zenginiz, ülkemizde çok katman var; epey eser çıkı yor. Ama gel gör ki bunlara layık müzemiz henüz yok. Nasıl

olmaz değil mi? Maalesef yok. Atatürk devrindeki ciddi arke oloji eğitimi ve eğitim yatırımları ile dünya çapında arkeolog hocaları yetişti. Kazı ve müzelere tahsisat ayrıldı. Talebe daha

ciddi bir şekilde yetiştirildi. Kazılara mutlaka katılıyorlardı. 118

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Bııgiin bu yok, her yerde arkeoloji ve sanat tarihi bölümlerini bitim, jler gibi… Kalabalık olduğu için kazılara veya tetkik ge zilerine hocalarla birlikte katılmak bir imtiyazdır. Öğrenci es

kisi gibi yetişmiyor. Bu, Türkiye’nin önde gelen kültürel tari hi, dokusu ve mirasını zedeleyecektir; halihazırda da zedeliyor. Çaresi; her şeyden önce bu zenginliklerle ilgilenen, gelişmeleri izleyen vatandaş kitlesine sahip olmaktır. Yani kültürel turizm yapılacak, takdir ve tenkit sesleri yükselecek. O sayede ilgili makamların da dikkati çekilebilir. Müzecilik, bu atılım çağında Türkiye’de en geride kalan

dallardan biridir. Kültür Bakanlığı aşağı yukarı 30 yıldır asis

tan imtihanı açmadı, eski kadrolarla idare ediliyor. Gülünç bir

durum ama bizde ancak temizlik kadrosundan eleman alınır.

Ne yazık ki Türkiye; müzeci olacak, eski eser uzmanı olacak insan sayısı bakımından fevkalade kabiliyetsiz bir ülkedir. Bu alanda çok gerideyiz. Sadece Fransa’dan, Almanya’dan değil; İran’dan da geriyiz. Mısır’da müzeler bizden iyi mi bilmem

ama onların çok daha fazla uzmanı var. Belki eski Sovyet coğ rafyasındaki birkaç ülkeden ilerideyizdir; hepsi bu.

Bu kadar zenginliğe, bu kadar az insanla karşılık vermek olmaz. Çok açık bu. Yunanistan müzelerinde uzman sayısı faz ladır. İran’la mukayese edersen, İran, Yunanistan’ı muhteme len geçer. Neden söylüyorum bunu? Çünkü medeniyet beşiği bu iki ülke arasında güzel bir kıyas yapabilirsin. “O mu, bu

mu?” diye sorabilirsin. Ama biz bu karşılaştırmaya giremiyo

ruz bile, ne kadar acı! Kadro yok; aldığın kişiyi de yetiştiremiyorsun, çünkü yetiştirecek durumda değilsin. Maalesef bu alanda şunu da söylemek lazım: Gelen gideni aratıyor. Bizim kadrolara yetişmiş insanı tesadüfen alırsın, iyi çıka bilir. Ama onun da garantisi yoktur. İğreti aldığın insanın, sa

na karşı iyi yetişme mükellefiyeti yoktur. Yetiştireceğin dervişe evvela çorbasını ve hırkasını vereceksin, ne olursa olsun. 119

İLBER ORTAYLI

Yapılara gelelim. Özellikle İstanbul dışındakilere… Demiryolu binaları, istasyonlarımız genelde beğenilir. Siz de beğenir misiniz? Evet, güzeldirler. Anadolu’daki demiryollarını Almanlar yapmıştır, yani Bağdat’tan evvelki safhasını. Anadolu dedik;

önce adı “Anadolu Demiryolu Şirketi” idi. Sonra “Bağdat De miryolu Şirketi” oldu. Çünkü hattı genişletme, daha doğrusu

uzatma safhasına geçildi. Anadolu hattı da aslında Ankara’da

kesildi ve Almanya sermayesinin değil, adeta gelecek Türkiye Cumhuriyeti’nin gayretine bırakıldı. İncelemeye Haydarpaşa’dan başlayalım. Ne kadar güzel bir

yapı değil mi? Demek ki Alman sermayesi sadece demiryolu yaparak bırakmadı; istasyon binaları, lojmanlar yaptı; belir gin noktalara hastane yaptı. Eskişehir Hastanesi var, Ankara’da bir hastane var. Yine Eskişehir’de “cer atölyesi” var. Bunlar İz

mit’ten itibaren hep Alman yapısıdır. Gazi İstasyonu Cum huriyet yapısıdır ama Mustafa Kemal Paşa’nın oturduğu ve çalıştığı ilk gar binası Alınanlarındır. Hepsi mühim yapılardır, tümünün iyi lojmanları vardır. Örneğin Çumra’da sulama te sisleri var, o bile düşünülmüştür. Sözün özü bunlar görülmesi gereken yapılardır; civarına

uğrandığı zaman, yanından kafa yerde geçmemek, onları dik katle incelemek gerekir. II. Abdülhamid devrinde başlayan bu demiryolu yatırımı Konya Ereğli’sine kadar gider. Sonra Toroslara bağlanması planlanmıştır ama iki ucun, tünellerin delinerek birleşmesi harbin ardına kalmıştır. Hicaz Demiryolu (Şam-Medine) hattı ise imparatorluk sermayesi ve tekniğidir.

Bunu inşallah harp bitince Şam İstasyonundan başlayarak

Medine’deki tesislere kadar izleyebilirsiniz. Demiryolu yapıları bir yana, ben esasen hükümet ko naklarını, özellikle de mutasarrıflık binalarını beğenirim; 120

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

görülmelerini isterim. Çok bi linmeyen bir iki örnek vereyim. Niğde Aksaray Vilayeti binası, Ankara ve İzmir’in hükümet ko nakları, Eskişehir’in mutasarrıf

lık binası, 19’uncu yüzyıldan ka lanlar ve bilhassa II. Abdülhamid devrinde yapılanlar… En başta hastaneler, sonra liseler… Maa

lesef Ankara’daki lise yıkıldı ama İzmir’deki, Kastamonu’daki, Si vas’taki, Erzurum’daki, Diyar

Türkiye’de gezmeyi ihmal ettiğimiz, gözden keçen çok yapı van

Niğde Aksaray Vilayeti binası; Ankara ve İzmir’in hükümet konakları, Eskişehir’in mutasarrıflık binası böyıedir 19’uncu asırdan, bilhassa ıı. Abdülhamid devrinden kalan devlet binalarının tümünü görmenizi öneririm.

bakır’daki lise binaları duruyor. İmparatorluktan bize intikal etmişlerdir, çok önemli ve güzel

yapılardır. Buraları dolaşınca bu binalar görülmelidir. Model leri, tarzları, havaları iyidir.

Neden hep 19’uncu yüzyıldan sayıyorum? Çünkü Cum huriyet döneminde illerde az bina yapıldı. Bu alanlarda ço

ğunlukla eskiden intikal edenler kullanıldı. 1950’lerden itiba ren yapılanma konusunda bir patlama var ama bu çirkin bir

patlamadır. Bu dönem sonrasından sadece birkaç yapıyı ayı rabilirim. Mesela ODTÜ güzeldir; Mimar Behruz Çinici’nin önemli eseridir. Rektör Kemal Kurdaş bu işe çok dikkat etti, her şey kuralına uygun yapılmıştır. Ama 1980’lerden sonra ODTÜ’de de dejenere yapılar arttı.

Arada bir mihmandarlık yaptığınız günlere referans veriyorsunuz. Siz nasıl mihmandar oldunuz hocam? Çok kişi geçmişinizdeki bu safhayı bilmiyor. Hangi dö nemden bahsediyoruz tam olarak? Lise yıllarımdan, bir parça da üniversitedeki ilk döne

mimden bahsediyorum. Evvela şunu söyleyeyim: Ben o sıralar 121

İLBER ORTAYLI

Ankara’da oturuyordum ama elimden geldiğince İstanbul’u da karış karış dolaşmış, arşınlamıştım. Yalnız o İstanbul da İstan bul’du, bambaşkaydı. Artık öyle bir İstanbul kalmadı, yıkılıp gitti. Yıkılması da gerekmiyordu ama yıktılar, şehri görgüsüz ce bitirdiler. İşte Anadolu budur. Kendi geleneğinden nefret

eder, sırası geldikçe eskiyi yıkar. Bizim millet zaten genelde

böyleydi. Misal, Adnan Menderes kadar hem geleneksel Ana

dolu’dan destek alan hem de o geleneksel Anadolu’nun silueti ni görmek istemeyen bir başbakan yoktur.

Her neyse, 1963 te Ankara’daydım; liseye gidiyordum. O

günlerde Basın Yayın Turizm Bakanlığı tarafından bir tercü man rehber kursu açıldı. Bu bizim lisede de ilan edildi. Bu nu organize eden iki talebe birliğiydi. “TMTF”, yani Türkiye Millî Talebe Federasyonu ve “MTTB”, yani Millî Türk Talebe Birliği ama bugünküler değil; eski millîler… MTTB’nin tu

rizm müdürü Rasim Cinisli olmuştu, hatırlıyorum. Ben ken

disini orada tanıdım. Henüz 30 yaşında var yoktu, delikan lıydı; Talebe Birliği’ndeki turizm işlerine bakıyordu. Şefimiz

oldu, bizi yemeğe çağırıp konuştu; o zaman da şimdiki gibi efendi bir adamdı. Turizm Bakanlığı’nın içinde oturuyorduk.

Bize Turizm Dairesi bakıyordu. Turizm Dairesi diyorum ama çok da küçük bir kurumdu. Başında Mukadder Sezgin vardı. İyi niyetli, enerjik ama işe

girişmek için kadroları dar bir başkandı. Mesela turizm envan teri yapamıyordu. Buna mukabil, propaganda yapmayı, halk la ilişkileri dar kadroyla yapabildi; çünkü aslında o, Eğitim

Enstitüsü mezunu bir Fransızca öğretmeniydi, Fransızcayı iyi konuşuyordu. Ankara’daki Gazi Eğitim Enstitüsü’nün öyle bir özelliği vardı, öğrencisini çok iyi yetiştirirdi. Bu eğitim ensti

tüleri mühim yerlerdi. Mukadder Sezgin de bunu iyi kullan mıştı. Basının, halkla ilişkilerin önemini de iyi yakalamıştı. Yapması gereken işin ne olduğunu kavramıştı.

122

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

Ne yapıyordu Turizm Dairesi? Dışarıyla temas kurmak ve matbuata hitap etmek istiyor du. Bu işi halletmeye çalışıyordu. Dış basın gelip görsün Türki ye’yi; amacı buydu. O da ancak birilerinin onları gezdirmesiyle olacaktı, peki ama nasıl? Turizm Dairesi memlekete aynı anda üç kişi davet etse; elinde o üç yabancı kişiyi gezdirecek insan

kaynağı, mihmandar ekibi yoktu. Haydi belki iki kişi ya var ya yoktu diyelim; üçüncü ve dördüncü misafirle ilgilenmek, onları

gezdirmek için her defasında birini aramak zorundaydılar. Ne yaptı Mukadder Sezgin? Bu amatör tercüman-rehber kursunu açtı; lisan bilen gençleri, üniversite ve lise talebelerini toplamaya başladı. Ben lisedeydim; baktım iş Almanca, Fran sızca, İngilizce bilenler üzerinden gidiyordu; hatta İtalyanca da vardı sanırım, gidip dahil oldum. Tam bana göre bir iş ti. Turizm Dairesi o kurs dahilinde bize Anadolu’yu gezdirdi. Ankara-Eskişehir dışında Anadolu’yu ilk böyle, yani eğitim

görerek öğrendim. O birkaç yıl biz yetişirken hakikaten sağdan soldan turist ler türemeye de başladı. Her gün olmuyordu belki ama so nuçta geliyorlardı, sayıları giderek de artıyordu. Onları da biz gezdiriyor veya bilgilendiriyorduk. Çok açıktır ki benim lisa

nım da öyle, konuşa konuşa gelişti. Düşün daha 18’ime bile gelmemişim, lisedeydim. Bu işi üniversiteye geçtikten sonra da yaptım ama artık sta tü değişmişti. Amatör değil, profesyonel rehberlik gerekiyordu. Neticede ben bu mihmandarlık bahsi dahilinde birkaç kurs gör düm. Bunlar yarım yamalak dersler değildi, anlı şanlı hocalar gelip gidiyordu. Ekrem Akurgal devamlı hocamız oldu mesela.

Ekrem Akurgal mı? Büyük yerden başlamışsınız. Eh, Ankara’da hocalar öyleydi. Gönül Öney geliyor, çini anlatıyordu; Lütfi Doğan geliyor, îslam anlatıyordu; Mahmut 123

İLBER ORTAYLI

Akok geliyor, eski Türk evlerini anlatıyordu. Dersler bitince Anadolu gezilerine çıkıyorduk. Adana’ya, Mersin’e, Hatay’a

gidiyorduk. O sıralar oraları adamakıllı bilen kimse yoktu. Düşün, Hatay-Antakya’da Büyük İskender’in dönemi de yerli yerindeydi. Henüz Hadrianus Köprüsünü yıkmamışlardı! Demek ki Antakya Belediyesi daha medeni imiş o zaman lar! Böyle iyi bir eğitimden geçip dolaştık, Türkiye’yi gördük. Eğitimden sonra birçok yere kendi kendime gittim; mesela Efes’i, İzmir’i kendim dolaştım. Bu, benim için bir açılım oldu

ama bunu bizim millete çok tavsiye edemem. Çünkü bizimki ler anayoldan sapmayı sevmez, zahmetli yollara girmezler. Mi sal Göreme’yi göreceğim diye, o zamanlardan bahsediyorum tabii, toza toprağa bulanmazlar. Şimdi gerçi oralara gidenler var ama o zaman pek yoktu.

Hocam siz, “Şu deliğe girin,” deseniz şüphesiz girecek çok insan var! Var belki ama Türkiye çok değişti. O söylediklerin de ar tık delik değil, otele dönüştüler. Benim gittiğim zamanlarda insanlar Ürgüp’te kaya evlerde oturuyorlardı, işte o kaya evler

artık birer otel oldu. O zamanlar, öncü ve büyük bir atılım

olarak, Reşid Saffet Atabinen ve Çelik Gülersoy’un liderliğin de Turing Kulübü Tusan otelleri kurmaya başladı. Göreme,

Çanakkale-Truva ve Pamukkale’de üç otel kurdular. Çünkü turizmde atılım yapacağımız söylenmişti. Bu girişim de mali yönden destekleniyordu. Güzel yemek, güzel oda, temiz ba

kım… 1960’lar Anadolu’sunun görmediği lükstü bu, ama bir ölçü vardı ve bugünkü gibi görgüsüz bir şıklık yoktu. Personel nereden gelecekti peki? Yeni açılan turizm-otelcilik okullarından alındılar; doğrusu bu okullar çok iyiydi, halen de fena değillerdir. Türkiye turizm endüstrisini böyle böyle yakala dı, hatta bu şekilde birçok ülkenin önüne geçti. O zamanlar bu

124

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

iş ilginçti. İnsanlar yetiştirildi; memurların iyileri bulunup burs la okutuldu; çok enteresandır, turizmde üretim başladı. Ben de bu üretimin tam göbeğindeydim. Beraber ders gördüğüm arka daşlar turizm acentaları kurdular. Ben hariç! (Gülüyor.) Bizim içimizden çıkan kabiliyetli, meraklı gençleri de Av rupa’ya gönderdiler. Bu gençler Belçika’da, İngiltere’de, iyi yer

lerde, galiba OECD’nin de yardımıyla eğitim aldılar. Derken Ozal devrinde bir dejenerasyon yaşandı, birtakım arsalar sağa sola tahsis edildi. Sonra arazi kirlenmesi ve tahribat başladı. Bilhassa Antalya ve çevresinde devasa, zevksiz mimariye sa

hip, ehil elde olmayan ve sıkça sahip değiştiren oteller ortaya çıktı. Böyle böyle bugüne geldik. îşte Türkiye’de turizm böyle başladı azizim. Ben de yakından gözlüyordum (Gülüyor). İlk

acentalar da, dedim ya, böyle kurulmuştu. Acenta kurmayan lar bile o sektörün önemli isimleri oldu. Ben hariç!

125

İLBER ORTAYLI’NIN YEDİ ROTASI 1) Müthiş ve dengeli bir karışım görmek için… Ispanya’yı görmelisiniz. Seyahatinize Barcelona’dan baş

layabilirsiniz. Böylece hem bu güzel karışımın unsurlarından

birini görmüş olursunuz hem de dünyaya açık, medeni Ak deniz’i yaşarsınız. Akdeniz başlı başına bir dünyadır. O dün yanın geniş pencerelerini Barcelona’da bulursunuz. Barcelona zengindir, sanayisi gelişkindir. Mimar Gaudi’nin eserleri oradadır. Bir musiki şehridir, opera şehridir. Şehrin konser salonu (Palau de la Müsica) ve opera binası (Gran Teatre del Liceu) mühim eserlerdir. Çarşısı, pazarı da ihtişamlıdır Barcelona’nın; mutfağına vakit ayırmak gerekir. Şehirdeki Picasso Müzesi’ni, yine civardaki Figueras-Girona’daki Salvador Dali Müzesi’ni dolaşmak şarttır. Katalunya’nın başkenti, Avru pa’nın en Avrupai başkentidir. Her sokak, her bina sergiliktir. İnsanlarına ayak uydurmakta zorlanmazsınız. Zira Katalanca,

herkesin bileceği kadar çok konuşulan bir dil (yaklaşık 10 mil yon kişi konuşuyor) olmasa da Katalanlar her dili bilir. İspanya elbette Barcelona’yla bitmez. Akdeniz’e nüfuz et mek için daha epey dolaşmak gerekir. Mesela Endülüs… Bi zim kültürümüzün bir parçasıdır, mutlaka ziyaret edilmelidir. Keza İspanya, Ortaçağ İslam tarihinin en önemli merkezlerin

den biridir. Madrid’in güneyindeki Toledo’ya Endülüs Emevileri döneminde “Tuleytula” denirdi. Cordoba’ya da, biliyorsu nuz, “Kurtuba.” İkisi de tarih ve kültürümüzde uzaktan da ol sa izleri olan önemli şehirlerdir, muhakkak ziyaret edilmelidir. Toledo’da 15’inci yüzyıldan sonra ülkemize göç eden Sefa-1 rad Yahudiliğinin izlerini bulmanız da mümkün… Bu önemli

yurttaş kitlemizin yaşadığı bin yıllık bölgeyi, onun yanı başın-1 da da İslam kültürünün Toledo’ya bıraktıklarını keşfetmek ilgi nizi çekecektir. Cordoba’ya (Kurtuba) gelince, bu şehir İslam sa natının ve medeniyetinin en önemli yendir. Roma döneminde

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Seneca’yı çıkaran bölge; İslam devrinde İbn-i Rüşd gibi büyük bir filozofu, Muhyiddin îbnu 1-Arabî’yi ve Yahudi filozof Maimonides’i yetiştirmiştir. Kurtuba’daki en büyük mimari eser, maalesef hâlâ kated

ral olarak kullanılan Kurtuba

Mescididir. Bu büyük eserin en önemli yönü, çatıyı tutan sütun ormanı ve tavanlarındaki Müslü man döneme ait Bizans modeli

mozaiklerdir. Bunların arasında

ki simetri Reconqui$ta devrinde

——« Katalunya’nın başkenti Barcelona, Avrupa’nın en Avrupaî başkentidir. Her sokak, her bina sergiliktir, insanlarına ayak uydurmakta zorlanmazsınız.

tahrip edilmiştir. Hele V. Kari devrinde içeri monte edilen hantal katedrali İmparator’un ken disi dahi beğenmemiştir. Binanın dıştaki dört cephesiyse içeri si kadar ilginçtir. Kurtuba’da İslami dönem, gerek sur içindeki zenginlikler gerekse surların dışındaki Medinetü’z-Zehra adlı küçük saray yerleşmesinde kendini gösterir.

Cordoba’dan güneye indiğinizde, El-Hamra Sarayı’nın bu lunduğu Granadayı (Gırnata) ve nihayet Sevillayı (İşbiliye) görürsünüz. Böyle bir gezi yaparsanız, sekiz asırlık Müslüman Ispanya’nın dünya tarihindeki önemini ve Avrupa’ya etkileri

ni gözleyebilirsiniz. Tabii yarım yamalak gezmek bir şey ifade etmez. Madrid’in Prado ve Kraliçe Reina Sofıa gibi ünlü mü

zelerini, operasını da programa eklemeli.

Akdeniz’deki “biz”i yaşamak için… Dubrovnik başta olmak üzere, yukarıda Saraybosna’dan baş layan bir geziyle, bize yakın bütün kıyıları gezmek gerekir. Ad

riyatik kıyıları ve Dalmaçya özellikle nefistir. Yunan adalarının hemen hepsi çok güzeldir. Midilli yeşildir, hoştur; Sakız o kadar

hoş değilse de orijinaldir. Rodos bana fazla turistik gelir, yine de eııuatsandi’. Yunanistan’ın kendisi. e’ değmemiş, temiz kalmış 127

İI.BER ORTAYLI

bir ülkedir. Bu bir başarıdır ama Selanik’i maalesef bu başarıya dahil edemem. Etmeyi çok isterdim ama edemem. Bu gezi sırasında sakın ola ki kocaman turistik sefer yapan

gemilere binmeyesiniz! Ahali bu tip turistleri hiç iyi karşılamı

yor ve dürüst hizmet vermiyor. Limanlar arası kısa seferleri veya kara yolculuklarını tercih edin. Kesenin ağzını biraz açabilenler tekne de kiralayabilir.

Adriyatik’in güneyine indiğiniz zaman Venedik medeni yetini en çok yaşatan Korfu, Kefalonya, Zakintos gibi ada lar görülmelidir. Buradaki Osmanlı hâkimiyeti çok ilginçtir.

1800’de Rus ve Türk müşterek donanmasının Napolyon’a karşı bir zafer kazanarak İonya, dediğimiz bu adaları işgal etmesi ve iki imparatorluğa burada himaye Yunanistan deyince, görmeyenler Girin de muhakkak görmeli. Çünkü Girip i bilmeyen Akdeniz tarihini ve 17 ilâ 20’nci yüzyıl Türk tarihini de anlayamaz.

altında cumhuriyet kurdurması

da tarihin enteresan sayfaların

dan biridir. Ruslarla tarihteki tek ittifakımız da budur. Tarih boyu Venedik tesirini çok iyi

saklayan bu adalarda, böylelikle bir dönem için Türk hâkimi

yetinin göstergesi daha ortaya çıkmıştır.32 Daha önce Gedik

Ahmet Paşa, 1480’de iki adayı geçici olarak mülke katmıştı;

Otranto’ya da öyle ayak basmış ve orayı fethetmişti. Seferin devamında, Peleponnes’in güneyindeki înebahtı (Nafpaktos) ve Arta’yı (Narda) görün; sonra Korint Kanalı’nı geçerek, Yunanistan’ın eski başkenti Anaboli’ye (Yunancası “Nauplion”, îtalyancası “Napoli di Romania”) gi rin. Yunanistan’ın bu ilk başkentinde ilk meclisin toplandığı

Türk camisi, önünde ilk siyasi suikastın yaşandığı (Cum hurbaşkanı Kapodistria katledildi) Türk çeşmesi ve adanın 32 Yedi Ada Cumhuriyeti.

128

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

her yerindeki Osmanlı ve Venedik kalıntılarıyla güzel tabiat görülmeye değerdir.

Yunanistan deyince, görmeyenler Girit’i de muhakkak

görmeli. Çünkü Girit’i bilmeyen Akdeniz tarihini ve 17 ilâ

20’nci yüzyıl Türk tarihini de anlayamaz. Adanın iklimi, coğ rafyası, bitki örtüsü kendine hastır; ilginçtir. Orada konuşu lan Rumca bile kendine hastır. Bir zamanlar ada nüfusunun önemli kısmını oluşturan Müslümanlar bugün artık Türki

ye’dedir ama çoğu Girit kökenlinin ecdat toprağını tanıma

dığı biliniyor. Lütfen Hanya Limanı’ndaki iskeleyi ve camileri

gidip görünüz, adanın başkenti Kandiye (bugün Heraklion) gibi Osmanlı ve İtalyan merkezlerinin yanında gene bu özel

likleri taşıyan Rethymnon’daki (Resmo) eserleri ziyaret ediniz. Mutasarrıflık binasını, çeşmeleri, ufak mescitleri, Venedik ka lıntılarını (bilhassa lonca binası) dolaşmanızı tavsiye ederim.

Kandiye’deki mezarlık (taşlar müzede) ve Mevlevihane kalın tısı da görülecek yerlerden…

Hayattan bunaldığınız zaman… Bosna’ya gitmelidir. Çünkü İslamiyet’in en hoş yaşandığı yer orasıdır. Kazan da öyledir

ama fazla kozmopolittir. Saray-

bosna’da Müslümanlık, Osman

lılık ve medeniyet birleşmiştir. Ezan orada sade insan sesiyle okunur, pek güzeldir. İslam dün

yası hakkında ümidinizi yitirirse

İslamiyet’in en hoş yaşandığı yer Saraybosna’dır, Orada Müslümanlık, Osmanlılık ve medeniyet birleşmiştir. Ezan sade insan sesiyle okunur, pek güzeldir.

niz de Bosna’ya gidin. Oradaki dinî hava ve laik atmosfer, şık kıyafetler ve mütevazı İslam,

insan sesiyle okunan ezan ve çarşının Osmanlı havası muhak

kak teneffüs edilmelidir. 129

İLBER ORTAYLI

Kafanızı dinlemek, hayat hakkında planlar yapmak, durup bir geriye bakmak için… Peşte’ye33 gidin. Buda da hoştur ama benim için esas güzeli Peştedir. Lâkin Buda ya da Budinde halen çok iyi kitapçılar vardır. Orta Avrupa’daki şehirler arasında elbette Prag da hoş tur; bir müzik şehridir, şıktır. Oralardan devam edeceksek Avusturya’ya gelelim. Şimdinin Avusturya’sını ben çok eğlenceli bulmam. Benim gençliğimde ki ülke değildir ama özel bir memlekettir. Çekya’ya benzemez; doğal güzellikleri fazladır, hâlâ da Macaristan’ı görün. güzeldir. Ülkeyi dolaşırken sade Başkent Budapeşte’nin ce Viyana’ya değil, tüm şehirleri sakinlerinin şehirle nasıl ne özel bir önem vermek gerekir. ilişki kurduğuna dikkat Innsbruck manidardır mesela, edin. Macaristan’ın bir Salzburg manidardır; buraları başkenti refah şehri değerlendirmek şarttır. Hatta gü Viyana’ya göre çok daha neyde Graz bile görülecek yerdir. şahsiyetlidir. Sonra Klagenfurt üzerinden İtal ya’ya inmenizi de tavsiye ederim. O göller, doğa… Ama işte buraların da ruhu kayboluyor. İnsanlar ülkele rin ruhunu korumayı beceremiyor. İstisnalar var elbette. Az

önce Budapeşte dedik ya, sıkıntılar içindeki Macaristan’ın başkentidir ama refah şehri Viyana’ya göre çok daha şahsiyet lidir. Viyana artık o kadar kişilikli değil. Macarlar tarihçi ve ayrıntıya düşkün bir kavimdir, her şeyleri sallanırken bile bu şahsiyetlerini muhafaza edebiliyorlar. Mesela hâlâ eski kitaplar topluyorlar ama hakikaten zor dürümdalar. Böyle kişilikli işle ri Rusya’da da görürsün. Rusya’nın çok fakir ama şık şehirleri vardır, örneğin Volga boyundaki şehirler… Gidersin, karşına birdenbire nefis bir kütüphane çıkar. İşte o kütüphane olma

dan şehrin karakteri oluşmaz. 33 Macaristan başkenti, “Buda” ve “Peşte” isimli iki ayrı şehirden oluşan Buda

peşte’nin “Peşte” tarafı.

130

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Yalnız dikkat edin, binanın güzelliği de tek başına yetmez. Daha önce de söylemiştim; bir şehir, kasaba kütüphanesinde birinci sınıf bir kütüphaneci varsa güzeldir. îşte Litvanya; Vil-

niuslular Kuzey Avrupa’nın en eski üniversitesi onlarda diye övünür. Gurur duymakta haklılar, şehrin terk edilen Yahudi gettosunu gezdiğinizde bile o özel havayı teneffüs edersiniz.

Hayaller kurmak, tefekküre dalmak için… Semerkand’a gidin. Ben ilk defa oraya 1994’ün Ekim’inde gittim. Hayat yolunda çok geç kaldığım bir rüya şehridir. Ço cukluktan beri Semerkand hak “Rüya şehir” kında okurdum, şehrin resimle Semerkand’da, geceleri rini görürdüm. Ama gecikmenin Registan Meydanı’nda bir faydası oldu. O ana dek Do oturmalısınız. Bu deneyim, ğu ve Batıdaki önemli merkez ateş seyretmek gididir; leri görmüştüm, bu sayede kıyas büyüleyicidir, Meydanda imkânı buldum ve büyülendim. otururken tefekküre Semerkand, bozkırın ortasında, medeniyetlerin hülasası olarak ortaya çıkmış bir şehirdir. “Bir

dalıyorsunuz, hayaller kuruyorsunuz.

Ortaçağ şehri işte!” dersiniz ama Barthold’un Soçineniyastru34 ve diğer kitaplarını da pazardan alırsınız. Bilhassa geceleri Registan Meydanı’nda oturmalısınız. Bu deneyim, ateş seyretmek gibidir; büyüleyicidir. Meydanda

otururken tefekküre dalıyorsunuz, hayaller kuruyorsunuz. Bu tip dalmalar esasen yazarlara ve müzisyenlere çok ilham ve rir. Ben de oralarda çok eskilere daldım, düşündüm. Kafamda maziye gittim. Timur’a, Darı Iranı döneme, oradan son as rın Rus dönemine… Buralar bir bakıma Türklüğün geldiği

yerlerdir, o dönemlere uzandım. Sonra o meydanın karşısında Uluğbey Medresesi’ni görürsünüz. Ahmet Haşim’in şiirindeki 34 Vasiliy Yladimiroviç Barthold, Soçineniya, Moskova 1977.

131

İLBER ORTAYLI

gibi, İslam dünyasında ilim güneşinin, o muhteşem kızıl akşa

mını Uluğbey Medresesi temsil eder. Dedim ya; Semerkand, Ortaçağ medeniyetinin müthiş bir temsilcisi ve sembolüdür. Hiçbir yerde öylesi yoktur. Günü

müze kalmış, korunmuştur; evleri sade ve sakindir. Avlu için

de kerpiç evlerdir bunlar, şehirde gökdelen yoktur. O bölgede

bilhassa Semerkand ve Buhara’da, ardından da Taşkent’te, gök

delen tarzı binalar göremezsiniz. En çok beğendiğim Yahudi gettosu da Buhara’dadır.

Orta Asya coğrafyasını keşfetmek için… Özbekistan’a gidin. Bu ülkenin dört köşesi de çok önem

lidir, muhakkak gidip görmek gerekir. Türkmenistan sınırın

daki Hiva şehri bizim Oğuz mantalitesine yakındır. Taşkent,

Buhara, Semerkand… Özbekistan görülmesi gereken şehirlerle doludur. Taşkent düzgün bir Rus şehridir, çölde Ahmet Yesevi’nin şehri Yesi’ye gittiğinizde, “Bir Orta Anadolu şehri gerçekten zenginleşirse nasıl olur?” sorusunun cevabını göreceksiniz.

vaha gibidir; düzgündür, plan lıdır. Burası Çar devrinden beri bir garnizon şehridir. Özbeklere gelince, onlar tuhaf bir millettir. Kendilerine göre kaba ve muha-

———fazakârlardır, diğerlerine göreyse çalışkan. Orta Asya’da Tacikistan, Kırgızistan ve Özbekistan

tarafından paylaşılan Fergana Vadisi de çok önemlidir. Esas Doğu Türkistan önemlidir de maalesef oraları göremiyoruz.

Orta Asya’da en kültürlü halk Kazaklardır. Çok açık ki Kazakistan’ın güneyini de ihmal etmemelisiniz. Artık orası

Turan eyaleti olarak biliniyor. Başkenti de Hoca Ahmet Yesevi’nin şehri Yesi, şimdiki adıyla Türkistan’dır. Yesi’ye gittiği

nizde, “Bir Orta Anadolu şehri gerçekten zenginleşirse nasıl

132

BİR ÖMÜR NASII. YAŞANIR?

olur?” sorusunun cevabını göreceksiniz. Timur’un 1389’da

yaptırdığı muhteşem Hoca Ahmet Yesevi Türbesi oradadır. Şehrin biraz ötesinde de Ahmet Yesevi’nin hocası Arslan Ba

ba nın türbesi ve onun ismini taşıyan cami vardır. Buralarda

masmavi çiniler, Kazakistan bozkırının ortasında heybetle yükselir.

Tüm dünyada en sevdiğim şehir… İsfahan’dır. Yezd’i de sayabilirim. Ama benim için en başta İsfahan gelir. Bizim buralardan daha çok insan oralara ziyarete giderse memnun olurum. Ama gelecekte oralara yolu düşe cekleri tatsızlıklara karşı da uyarayım. İran’da ulaşım pek rahat değildir, zahmetlidir. Otobüste gidersin gidersin, sonu gelmez

bir kasabalar zincirinden çıkamazsın. Bu kasabalar birbirine

benzer, kapalıdırlar. Zaten İranda birçok şehir belli bir saatten sonra kapı du vardır. Mesela Erdebil… Tamamıyla Türk şehridir ama gece leri in cin top oynayan yerlerden de biridir. Geçenlerde orada bir gece kaldım. İnsan ürküyor; kriminal bir meselenin var

lığından değil ama herkesin evine kapanmasından, kimsenin dışarı çıkmamasından ürküyorsunuz. Tahran bile biraz bu

hale geldi. Daha önce de değindiğim gibi gece yaşantısı son dönemde birazcık hareketlenmekle beraber epey azaldı.

Bununla beraber Yezd canlanıyor. Bana Horasan eyaletinde

ki Meşhed’i de sorarlar ama orası çok sıkıcı bir yer… Eski pırıltı sı, canlılığı kalmadı, öte yandan Horasan ilginçtir, orada renkli milletler vardır. Horasanda Farsçayı Türkçe yapıyla kullanarak

şiir yazan, Türkçe şiveyle söyleyip okuyan insanlar yaşar.

133

İLBER ORTAYLI

İLBER HOCA’NIN MUHAKKAK GÖRMEYİ TAVSİYE ETTİĞİ DÜNYA MÜZELERİ Arkeoloji Müzesi (Kahire) Arkeoloji Müzesi/Mııze-ye Iran Bastan (Tahran)

İsrail Müzesi (Kudüs)

British Museum (Londra)

Tate Gallery (Londra) Victoria & Albert Museum (Londra) Louvre Müzesi (Paris) Tüm bina ve sergiler (Floransa)

Arkeoloji Müzesi (Napoli)

Ulusal Sanat Galerisi (Washington DC) Arkeoloji Müzesi (Madrid) Hermitage Müzesi (St. Petersburg)

Kremlin Sarayı (Moskova) Kunsthistorisches/Sanat Tarihi Müzesi (Viyana)

Ephesus Müzesi (Viyana) Belvedere Müzesi (Viyana)

Pergamonmuseum/Bergama Müzesi (Berlin) Pinakothek (Münih) Musee D’Orsay (Paris)

Prado Müzesi (Madrid)

Puşkin Müzesi (Moskova)

Tretyakov Devlet Galerisi (Moskova) Hermitage (St. Petersburg)

Rus Müzesi (St. Petersburg)

Capitol Müzesi (Roma)

Vatikan Müzeleri 134

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

BİR ŞEHİR NASIL GEZİLİR? İLBER HOCA’DAN YEDİ TAVSİYE * Bir şehri ilk defa görüyorsanız, bir dakika bile dinlenmeyeceksiniz. * Yürüyeceksiniz. Gençseniz ve bir şehirde gönlünüzce yürümüyorsanız orayı gezdiğinizi söyleyemezsiniz.

Bir şehre ilk defa gidiyorsanız çok yoğun bir program yapacaksınız, illâ ki yorulacaksınız.

O şehir hakkında her fırsatta okuyacaksınız,

hatta şehri gezerken bile okuyacaksınız. 20 saat geziyorsanız mesela, iki saat da okuyacaksınız. Gezi sırasında okuyacaksınız. Rehber de bulduysanız, programınızda olmasa da üşenmeden gidip bakın.

Harita bakacaksınız, fotoğraf çekeceksiniz, not

tutacaksınız. * Müzeleri gezeceksiniz ama mutlaka çarşıya-pazara da karışacaksınız. Bunları görmeden o çevreyi tanıyamazsınız.

Güvenliği hesaba katarak şehri gece de gezin, Gece, bir şehrin güzelliğidir. Venedik, Yezd, Semerkand,

Barcelona, Toledo muhakkak gece de görülmesi

gereken şehirlerdir.

135

ALTINCI BÖLÜM

EĞİTİMDE HANGİ TERCİHLERİ YAPMAK GEREKİR? Bir millet iktisadi krizle düşmez, hukukî ve kültürel yapıdaki derbederlikle düşer.

Eğitim konusunda şüphesiz tüm ülkenin tavsiyeye ihtiya cı var. Size göre en yakıcı sorunun bu olduğunu da biliyo rum. Kuramların yeniden yapılanması, bireylerin önünü görmeyi başarması gerekiyor. Bu bölümde; an itibariyle eğitim sisteminin içinde olanlara, mevcut öğrencilere yö nelik tavsiyelerinizi dinlemek istiyorum. Bir yandan da eğitim sisteminin kendisine yönelik eleştirileriniz üzerine konuşalım. Çünkü halihazırdaki sistemi refbrme etme den, öğrencilerin de kurtulamayacağını düşündüğünü zünfarkındayım. Ayrıca yıllardır ısrarla dillendirdiğiniz yapısal anzalarm altını çizmek, çözüm önerilerinizi al mak isterim. Kısacası bu bölümde hem öğrencilere hem de onların içinde yer aldığı sistemi belirleyen tüm aktörlere dönük tavsiyeleriniz yer alacak. Dilerseniz en tepeden başlayalım. İyi bir eğitim nasıl olur hocam? Eğitimin iyisi müzikle, matematik ve filolojiyle, bir de sporla olur. Bunu sağlayamadığınız sürece, istediğiniz kadar ckul açın; netice değişmez. Neden biliyor musun? Zira tarihî

zamandan geriye gittikçe, sağlam bir filoloji (dil bilgisi) ve 137

İLBER ORTAYLI

textology denen metin okuma ustalığı gerekiyor. Dünyanın di

bine inmek için bu gerekir. Coğrafya da bu vasfı tamamlar. Bir toplum ancak filoloji bilgisine sahipse bütün zamanları kont rol ediyordur. Bir toplum musiki ve matematikten anlıyorsa bütün insanlıkla irtibat kurabiliyordur, dünyalı olmuştur.

Bu gerçeği Türkiye’de kimsenin görmediğini söyleyemem, elbette idrak edenler çıkmıştır. Evvela Mustafa Kemal Atatürk anlamıştır. Daha önce bazı Tanzimat asker ve sivillerinin bu

konuda girişimi vardır; ama genel eğitimin içerisinde, bu söy lediğim unsurlara sistematik olarak yer vermek Cumhuriyet döneminin işidir. Fakir nüfusunu harplerde kaybetmiş, kıt sanayi bölgelerini elinden çıkarmış, Anadolu’ya hapsedilmek

isterken bir nebze olsun dışarı çıkabilmiş Türkiye Cumhuriyeti’nin başındaki Ulu Önder, şüphesiz bunun öneminin farkı na ziyadesiyle varmıştır. Kendisinden sonrakilerinse bu mirası ne kadar kavrayıp ileri götürdükleri tartışılır. Bir bakalım. Ordumuz açık ki çok ileri gitmiştir. Cumhuriyet’in ilk yıllarıyla kıyaslarsan, sanayi de ileri gitmiştir. Kişi başına düşen gelir katbekat artmıştır. Hekim sayısı çok azdı,

şimdi makul düzeye gelmiştir. Eğitimimiz de birçok kusura, çürüğe sahip olmakla beraber düzelmiştir. Ama ne kadar dü zelmiştir? İşte burası önemli… Türkiye maalesef yetiştirdiği tıp

insanlarının sayısına hukuk alanında ulaşamıyor. Bugün istesek 10 tane daha tıp fakültesi kurabilir miyiz? Kurarız. Peki 10 tane daha hukuk fakültesi kurabilir miyiz?

Mümkün değil, kuramayız. Çünkü biz Batı’nın yaşadığı devrimleri yaşamadan hukuk devrimine girdik. Girmek zorun daydık; şimdi de orada kalmak, bu hukuk düzenini muhafaza etmek zorundayız. Hukukun romanizasyonundan geri döne

meyiz, lâkin süratle bunun gereklerine de icabet etmeliyiz. Bu, sadece ideolojik bir mesele değil; bu işin çok fazla

oknaat var. Müesses nizam buna yaslanıyor, mali yapı buna 138

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

yaslanıyor. Dönmek bir yana, bizim bir hukuk ordusu üret memiz lazım. Örneğimiz, Ulu Önderin isabetli yaklaşımıdır; kendisinin gerçek anlamda yap tığı devrimdir. Nedir bu? Ata türk’ün filoloji, matematik ve

müziğin önemini anlamasıdır.

Bir toplum ancak filoloji bilgisine sahipse bütün zamanları kontrol ediyordur, musiki ve matematikten anlıyorsa bütün insanlıkla irtibat kurabiliyordun Bunu bizde en iyi Atdtürk anlamıştın

Bunları bir arada yapmadan bi zim modern dünyayı kavrama mız, insan düşüncesini geliştirmemiz, bir mantık yaratmamız

mümkün değildir. Dediğim gibi, bunu idrak etmezsen istedi ğin kadar okul aç, istediğin kadar para harca, istediğin kadar

toplantı yap, istediğin kadar bilgisayar yatırımı yap; bir netice alamazsın. Sistemi doğru kurmak gerekir. İyi bir sistem kura bilirseniz, bir ağacın ömür süresi içinde nesilleri de değiştire bilirsiniz; önümüzdeki nesilleri de kurtarabilirsiniz.

Birçok insan açmazlardan yılıp, çocuklarını en azın dan üniversite eğitimi için yurt dışına göndermeye baş ladı. Bu konuda ne düşünüyorsunuz? Eğitim faciasından kurtulmak için, çocuklarınızı yurt dışı

na göndermeniz de kâr etmez; neticeyi değiştirmez. Size ancak hayal kırıklığı yaşatır. Çocukların harcanıp gitmesinin ötesine böyle geçemezsiniz. Ama kendiniz bilinçli olarak yetiştirdiğiniz

insanları dışarı yollarsanız hiç şüphesiz ki kazanırsınız. Türki ye Cumhuriyeti senelerden beri eski toplumların ilahlara insan kurban etmesi gibi, hekimlerini mühendislerini yetiştirip yetiş tirip dışarılara yolluyor. Yolluyor da ne oluyor? Nerede büyük hukuk profesörleri? İki Nobel’den başkası nerede? Bunlar bize

bir şey göstermiyor mu? Anlamamız lazım. Kültüre, köklü bir

kültüre yatırım yapmamız gerektiğini idrak etmeliyiz. 139

İLBER ORTAYLI

İnsan kalitesi köklü bir kültürden geçer. “Cultura” demek, bir toplumda insanların zamanlan ve mekânları avuçları içinde tutması demektir. İktisadi krizler veya problemler bu avucu hiçbir zaman açamaz, onlar geçici şeylerdir. Bir millet

krizle düşmez veya yükselmez; bir millet ancak insanın eğitim

niteliği yüksekse yükselir, gelişir, zenginleşir. Bunlar da her

zaman iktisadi istatistiklerde yer almaz. Netice, “cultura’ya ne kadar sahip olduğuna da bağlıdır. Bu da eğitimden geçer.

Peki bizde o “eğitim” var mt? Hiç oldu mu? Bir de siz, “İyi eğitim için iyi öğretmen gerekir,” diye ısrarla söy lersiniz. Bunu sağlayabildik mi? Evvela şunu anlamak gerekir. Sistem dahilinde her türlü eği

timin var olması, ayrıca her türlü eğitimin kendi kalitesi için de düzenlenmesi lazım. Bizde, klasik imparatorluk döneminde pragmatik yöntemlerle bunun doğrusu bulunmuştu. Tanzimat,

modern dünyaya çok önemli bir uyarlama yapmış; çağa yak

laşmıştı. Cumhuriyet de buna devam etti. Sonra bir yerde ipin

ucunu kaçırdık. Demokrasiye geçtik geçeli işi sulandırdık. De mokratik bir nizam içinde, kitlenin talepleriyle işin mantığını,

gereklerini iyi meczedemedik, bağdaştıramadık.

Eğitim, kitlenin taleplerinin dinleneceği yer değildir; kasaba türü siyasetin, nabza göre şerbetin yeri değildir. Çünkü eğitim,

dünyanın en önemli meselesidir; insan reprodüksiyonudur. Yani insanın bir nevi yeniden üretimidir. îşte bütün bu sistem

içinde ilk bakılması gereken yer de öğretmendir.

Çok açık ki bu iş evvela bir öğretmen meselesidir. Evet, iyi eğitim için iyi öğretmen gerekir. Tarihte de böyle olmuştur. Öğretmenin daha 18 ve 1 Tuncu yüzyıllarda, toplumunun

içinde bir lider haline geldiğini görürüz. Japonya örneğin,

toplumdaki yeterli okuma yazma düzeyini 18’inci yüzyılda 140

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

çözmüştür. O dönemin Japonya’sında erkek nüfusun yüzde 4O’ı, kadınlarınsa neredeyse üçte biri okuma yazma biliyordu.

Bu çok yüksek bir rakam… O zamanlarda, Batı’ya fark atan bir rakam… Nasıl oluyor bu işler? Öğretmenler sayesinde oluyor. Orada öğretmenliği samuraylarla rahipler yaparmış. Batı’da Maria Theresia,35 güya okul reformu yapıp ilkokulu

mecburi kıldı. Kıldı kılmasına da nerede bu okul? Herkes oraya bakıyordu ama okul neredeydi? Yoktu.

Bizde evvela nereye bakılmış? Bizim İttihatçılar, eğitim konusunda Bulgaristan’a hayran dır. Bulgar eğitimini örnek almaya çalışırlardı. Yalnız bu da çok geç başlamış bir eğitim biçimidir. Öyle ki 19’uncu yüz

yılın başında Bulgar eğitimi diye bir şey yoktu, köy papazları bile cahildi. Şehirli Bulgarlar da Yunan mektebine gidiyordu. Bu durum Osmanlı’nın Balkanlardaki Arnavut nüfusu için

de geçerliydi. Avlonyalı Ferit Paşa, Şemsettin Sami Fraşeri gibi

insanlar Yunan gimnazyumlarında okumuşlardı. Bulgaristan seçkinleri de farklı değildi. En başta meşhur tüccar ve eğit men, Bulgaristan’ın laik eğitim modelini kuran Vasil Aprilov

bile kendini Yunan sayıyordu. Elbette asimilasyon da etkiliydi.

Bir Ukrayna tarihçisi olan Venelin, bunlara, “Yahu siz Paissiy/ Slav’sınız, kendinize gelin!” diyordu. Aynı şeyi daha önceden Aynaroz Manastırı’ndaki Bulgar rahip Paissiy Hillanderski de yazdığı tarih kitabında söylüyordu. “Tarihini bil, kendini bil,

dilini bil, senin kendi şanlı geçmişin var,” diye döktürüyor lardı. Bu eğilim 18’inci yüzyılın ortalarındadır ama bunun 35

1740-1780 arasında Avusturya-Macaristan imparatorluğunu yöneten İm-

paratoriçe Maria Theresia, altı-on iki yaşları arasındaki tüm erkek ve kız çocuklarına eğitimi zorunlu tuttuysa da, bu reformdan istediği sonucu elde

edemedi. Keza Avusturya nüfusunun önemli bölümü 19’uncu yüzyılın orta

larına dek okuma yazma öğrenememiştir.

141

İLBER ORTAYLI

üzerinde Yunan ayaklanmasının, Yunan reformlarının tesirleri de barizdir. Yunanlar bu işe çok erken uyanmış, Hırvatlarla birlikte Rönesans’tan etkilenmişlerdir. Aynaroz Manastırı milletler karması gibi bir yer biliyor sun, belli ki etkileniyorlar. îşte bu Aprilov, Yunanistan’a gidip

okuyor; oradaki eğitim sistemini, ortamı, ilham kaynaklarını görüyor. Dönünce de okullar açmaya başlıyor. Dahası bunlar özel ve pahalı okullar da değildi. Özellerdi ama ucuzlardı. İn

giltere’de Sanayi Devrimi sırasında geliştirilen Bell-Lancaster metodu diye bir metot vardır. Sınıf doludur; öğretmen o sı nıftaki en zeki çocukları yetiştirir, o zeki çocuklar da diğerle rini ne kadar olabiliyorsa o kadar okutur. Kitleler böyle böyle okuma yazma öğrenmiştir. Bu metodu biz de kullandık. İs mail Gaspıralı’nın U$ul-u Cedid metodu uygulayan okulları

böyledir. Sınıfa yüz kişi girer; öğretmen en öndeki sırayı eğitir, onların eğittikleri de diğerlerini eğitir.

Türkiye de de köylerde birleştirilmiş okullar vardt. Evet, vardı ama bizim asırda bu artık çok ayıptır, yazıktır. Ayrıca öğretmenlerin birçoğu da o kadar iyi ve idealist de ğiller. Sorsan, maalesef ki kaytarmak için 40 bin mazeretleri vardır. Peki bu doğrudan doğruya öğretmenlerin suçu mudur? Değil! Sisteme bakmak lazım. Bizim öğretmen yetiştiren sistemimiz iki önemli sorun yaşadı. Birincisi, Köy Enstitüleri’nin lüzumsuz yere kapatıl

masıydı. Bunu Halk Partisi yaptı. İkincisi ise Eğitim Enstitü leri’nin batırılmasıdır. Büyük öğretmen tipiyle de işte o zaman vedalaştık. Bu da maalesef belki istenmeden, gayriciddi bir

tedbirle Ecevit devrinde yaşandı. Bu enstitüler, Türkiye eğitim tarihinin çok önemli yapıtaşlarıydı. Adını hiç unutmamak gerekir; bizler bir zamanlar, birinci sınıf bir millî eğitim bakanına, Mustafa Necati Bey’e sahiptik. 142

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Cumhuriyette maarifin bir numaralı ismi odur. İşte eğitim enstitüleri onun getirdiği bir kurumdu. Bu enstitüler 1970’lere kadar da dayandı. Sonra bir an geldi; sistem dejenere ol

du, öğretmenler üç ayda mezun edilmeye başlandı. Bu iş de o meşhur çarıklı erkanıharp tipinin üst makamdaki icraatının neticesidir. Çok şey bildiğini düşünenler sağ-sol çatışmasını böyle çözdüklerini sanıyorlardı.

Üç ayda nasıl mezun olunuyordu? Enstitüler güya çatışmalar yüzünden faaliyet gösteremiyormuş! Bu yüzden öğrencileri üç ayda mezun ettiler ve siste

mi bitirdiler. Sağcı-solcu olarak birbirini vuranlar da üç aylık fırsatı görünce maşallah hemen ders notlarını okuyup mezun

oldular, yani söz konusu fırsatı değerlendirdiler. Bizimkilerin vatanperverliği ve devrimbazlığı da işte bu kadardır, bizde her zaman kasaba oportünizmi ağır basar. Neticede kasabalar niteliksiz öğretmenlerle doldu. Bunların birtakımı toplumun lideri olabilecek tarzda insanlar olmadıkları gibi idealist de değillerdi. Dahası, bunlar maalesef idealist olanları da bastırdı. Kendini insanlara adamış öğretmen tipi kaybolunca da bu iş bitti. Bu dönemin ardından ortaya idealist gençler çıksa da yollarını bulamadılar. Zaten aksi mümkün değildir; önünde iyi bir örnek yoksa, insan nasıl çalışacağını bilemez. Çünkü biri ni ancak meslektaşı adam eder.

Bugüne bakınca ortada böyle bir modelin kalmadığını gö rüyoruz. Eğitim enstitülerinin ziyan edildiği günden bugüne dek önümüzde model yoktur. Zira eğitimin temeli öğretmen dir. Öğretmen olmadan okul olmaz!

O zaman, “Madde bin İyi öğretmen!” diyebiliriz sanırım. Evet, her şey en başta iyi öğretmen yetiştirmeyle olacak. İyi

sini yetiştirecek sistem de elimizde vardı: Az evvel bahsettiğim 143

ÎLBER ORTAYLI

Mustafa Necati’nin sistemi. Ama 1970’lerde, yine az önce an lattım, kurnaz politikacılar yüzünden bu sistem ortadan kalk tı. Eğitim enstitüleri laçkalaşınca bu fırsat kaçtı. Herkes köy enstitülerinin kapatılmasını konuşuyor, eğitim enstitülerini anlatan yok. Ne var ki Cumhuriyet’in nitelikli teknik öğretmen yetiştirmesi daha o zamanlarda başarıyla yü rütülürken, 1970’lerde, eğitim enstitülerinin başına gelenler yü

zünden bitmiştir. Karşımıza da bu yüzden cevaplaması çok zor bir soru çıkmıştır: Bugün özel okul da kursan, kamu okulu da kursan, öğretmen olarak kimi çalıştıracaksın; kimi bulacaksın? Buldun diyelim, mevcut eğitim sisteminden ne çıkaracaksın? Buradan bir şey çıkarmak çok güç; A’dan Z’ye tutarsızlık var. Mesela sınav sistemi; özel veya kamu, bizim okullarda ciddi bir merkezî imtihan sistemi yok. Fransız bakaloryası gibi, matura denilen olgunluk sınavı gibi bir kriterimiz yok. Bunlardan bizde de vardı bir zamanlar ama artık yok. Sonra

lise hocaları işe ciddi bir imtihanla alınmıyor, herkes kendi yandaşını alıyor. Fransa’da Jean Paul Sartre, Albert Camus gi

bi bir dönem lise öğretmenliği de yapmış isimlerin geçtiği ciddi profesörlük sınavları bizde yok. O bakımdan son derece sakat bir noktadayız. Ama ne olursa olsun öyle ümitsiz bakmayın, bir çaresi var.

Son birkaç dakikadır cidden içim kararmıştı ama ni hayet bir umut ışığı yaktınız! Nedir çaresi hocam? Çare, Tanzimat’ın büyükleri gibi davranmak… Yani Cevdet Paşalar, Münif Paşalar gibi hareket etmek… Seçkin okullar kurmalıyız, elit öğretmenler yetiştirmek için nitelikli okullar kurmalıyız. Bu okullarda nitelikli imtihanlar yapmalıyız. Bu

iş böyle hallolur. iyi bir örnek vereyim. Fen liseleri kurulurken orada gö

rev yapacak öğretmenleri de imtihan etmişlerdi. Bağımsız bir 144

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

imtihandı, tarafsız ve kaliteliydi. Tahir Çağatay ve Mübeccel

Hanım (Kıray) alınacak öğretmenleri saptayan komisyon daydı. Hayata bakışlarındaki ciddi ayrılığa rağmen, araların

da katiyen bir çatışma çıkmadı. Düşün ki Tahir Bey sosyalist bir dünya görüşüne sahip değildi. Rusya göçmeniydi, düzgün bir insandı; dünya görüşüne aykırı olmasına rağmen, TÎP’li

bir çocuğu kendine asistan almak için uğraşan bir adamdı.

Keza Mübeccel Hanım da düzgün bir tipti, onun da dünya görüşü Tahir Beyle hiç uyuşmazdı. Ama ne oldu? İkisi yan yana oturdular; farklılıklarını hiç mesele haline getirmeden,

oraya en düzgün öğretmenleri aldılar; en iyi öğretmenleri seçtiler. Bu öğretmenlerin kim olduğuyla hiç ilgilenmediler.

Bu konuda mesele çıkaran biz olduk. Yani o dönemin li se öğrencileri! Çünkü bahsi geçen öğretmenler, yani yeni lise lere tayin edilecek öğretmenler, elbette bizim öğretmenlerimiz

arasından seçiliyordu. Baktık ki hocalarımız gidiyor… E, biz ne olacağız; biz nasıl yetişeceğiz? İmtihanlar da yaklaşıyor. Üni

versite imtihanlarını bekliyoruz. Bilhassa fen dallarındaki çocuk

lar çok telaşa kapıldı. Ama Al lah razı olsun onlardan, hiçbir

öğretmenimiz bizi bırakıp git medi. Mesela bir Süha Hanım

vardı, müthiş bir insandı. Fizik

Umutsuz olmayın, eğitimi kurtarmak için çare var. O da Tanzimat’ın büyükleri gibi davranmaktan geçiyor. İyi okullar kurmalıyız. elit öğretmenler yetiştirmeliyiz, nitelikli imtihanlar yapmalıyız.

çiydi. Devamlı sigara içen biri

olarak hatırlıyorum kendisini. “Ayol ne olacak,” dedi; “Ame rika’ya göndereceklermiş; orayı görmedik mi sanki!” Gitmedi!

Halbuki imtihanı kazanmıştı, üstelik maaşı da artacaktı. Ama

o öğrencilerini kırmadı, okulumuzda kaldı.

145

İLBER ORTAYLI

özel okullardaki öğretmenleri nasıl buluyorsunuz? Özel okullardaki öğretmenler zor durumda… Oraya vasıflı insanlar dayanamaz. Bir defa öğretmenin tepesinde bir müdür duruyor, okul sahibi duruyor. Karşıda da çoğu gayet edepsiz, müdahaleyi kendine iş edinmiş veliler var. İşleri güçleri yok;

okula gelip öğretmene, müdüre akıl öğretiyorlar. Neredeyse bütün gün orada çadır kuruyorlar. Bunlar okulların çalışmasını adeta sabote ediyor. Hali vakti yerinde olanlar ya parayı pulu dert etmediğin

den ya da başka çaresi olmadığından çocuklarını özel okula gönderiyor. Sayı çok arttı, zincir haline gelen okullar da var. Bu durumun nasıl sonuçlanacağını merak ediyorum ve bu nu iyi bir hal olarak görmüyorum. Beri yandan özel okullar bakanlıktan öğrenci başına bir tahsisat alıyorlar. Ama bunun dar gelirliye veya teknik eğitime bir hayrı yok. Özeller o işe

de bakmıyor. Bununla beraber özel okul eğitimine karşı değilim. Özel

eğitimcilik; kararlı, realist bir eğitimci kadrosunun elinde iş yapabilir. Çağa uygun, yeni yöntemler geliştirirlerse iyi örnek de oluştururlar. Batı’da görüldü bunlar, Rusya’da görüldü. Bizde de yok değil. Örneğin, Meşrutiyetten sonra Osmanlı İmparatorluğu’nda özel okul girişimlerine, hem de bunun iyi örneklerine rastlanmıştır, işte Darut-Talim… Hacı İbrahim

Efendi’nin okuludur. Ortaokul öğrencilerine süratli bir şekil de Arapça ve Farsça öğretmesiyle meşhurdu. Eski maliye ba kanlarından Ali Fuad Efendi (sonra Ağralı) buradan çıkmadır. Yine Halepli düşünür Satı el-Husrî’nin Yuva anaokulu vardı. Kardeşi Neriman Hızır tarafından Ankara’da da bu model baş latıldı. İsm i de hatta Ayşe Abla İlkokulu oldu. Nihayet, Cum huriyet dönemi örnekleri arasında, daha önce bahsettiğimiz

Yeni Kolej var. Coşkun Kırca nın babası Mehmed Ali Haşmet Krc? tarafından kurulmuştu. Daha önce de değindiğimiz gibi

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

bu okul, disiplini sayesinde, başka türlü okuyamayacak birçok

çocuğu dünyaya kazandırmıştır. Şimdi bu gibi örnekler nasıl olacak, nasıl gelişecek; ona bakmalıyız.

Sizin bizzat üzerinde çalıştığınız Edebiyat Lisesi pro jesi de var. Eğitim sistemine bir alternatif sunacağını düşünmüşsünüz. İşin üzerine de gittiniz ama sonuç dü şündüğünüzden farklı oldu. 2003’te, projenin başında birer Edebiyat Lisesi olarak düşünülen Sosyal Bilimler Liseleri açıldı. Ama hem çalışılan projenin hem de ne ticenin sizi tatmin etmediğini biliyorum. Çok istiyordum ama olmadı. Yıllar önce yaptığım bir tav siyeydi. Ben Topkapıdayken komisyona çağırdılar. Biraz ba kınca işin rengini anladım. Kimse alınıp gücenmesin, o adam

lar edebiyat lisesi falan kuramazlardı.

Kafanızdaki neydi? Siz nasıl bir lise hayal ediyordunuz? Evvela Klasik Batı dillerini öğretecek bir lise düşünüyor dum. Yavaş yavaş Klasik Şark dillerini de öğretecekti. Kesin

likle bir iki yıllık bir hazırlığı olacaktı. Bu hazırlık sınıfı yaşa yan bir dille yapılacaktı. Hiçbiri programa konmadı. Bir tek

Osmanlıca kondu. Buna rağmen lise çocuklarının içinde kendini en mutlu hissedenler, o okullara gidenler oldu. Bu da böyle bir okula, modele ihtiyaç olduğunu gösteriyor. İddia ediyorum; edebiyat

lisesi çocuğunun mutluluğu, fen lisesi çocuğunun mutluluk derecesinden daha fazla olacaktır. Edebiyat lisesindekiler, “Ta rih okuyoruz, edebiyat okuyoruz, Osmanlıca öğreniyoruz,” diyecektir; “Klasik dillere hâkimiz,” diyecektir.

Ama nasıl olacak bu işler? Kasaba zihniyetindeki eğit

menlerle olur mu? Mesela, “Çocuklau Yunanca ve Latin ce verelim,” dediğimde bana, “Onlar başka bir medeniyetin 147

İLBER ORTAYLI

dilleri,” diye cevap verdiler. “Nasıl?” diye sordum; “Ne demek başka bir medeniyet! İslam dünyası Yunancadan tercüme ya parken, berikiler daha ağacın üstündeydi; önce öğrenin, son ra konuşun.” Bir meslektaşa böyle gayet ağır bir hitabım oldu, sonra da zaten o kurula gitmedim. Sürekli haşlayacağın, kavga edece ğin adamlarla bir yerde bulunulmaz; yanlarına gidilmez. Do layısıyla oradakiler de bu liseleri kendi kendilerine kurdular. Üstelik 33’ünü birden kurdular. 33 tane klasik gimnazyumu

bugün Almanya’da dahi kuramazsınız. Almanya için “belki” diyebiliyorum ama Türkiye’de katiyen kurulamaz. Çünkü kay nak yoktur. 33 ayrı okulda iyi bir Avrupa dili, sonra Arapça öğretecek, Osmanlıca öğretecek insan kaynağımız olduğunu

sanmıyorum. Keza böyle bir geleneğimiz yoktur. Farsça öğre tecek öğretmenimiz de yoktur. Yabancı dil öğretmeni buluruz, bir iki Latince öğretmeni ancak buluruz. Olabilseydi bu okul

lar da iyi bir hale gelirdi. Buralardan mezun olanlar her yere

girerdi. Hazırlığı bile yeterdi. Ama söz konusu okulları kuranlar hiç o taraflara gelme diler. Sonuçta can sıkıcı bir iş oldu. Çünkü bunlar; büyük hayalleri, büyük projeleri olmayan kişilerdir. Maalesef üni versitede de lise öğretmenliğinden gelen arkadaşlar öyledir. Ben içlerinde büyük projeleri olanları görmedim. Halbuki

eskiden vardı. Mesela ben öğrenciyken, sonradan üniversite de öğretim görevlisi olmuş lise muallimleri vardı. Hatta be nim lisedeki hocalarımın içinde üniversiteye kayan kimseler

vardı ve iyiydiler.

Niteliğin düşmesi bir sıktntt daha üretiyor, özellikle taşrada, iyi öğretmenlerin çocuklara çıkış kapısı oldu ğunu düşünürsek, niteliksizlik bu kapının da kapandı ğı anlamına geliyor. Buna katılır mısınız? 143

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Herkes için öyle, Avrupa’da da az çok öyle; ama bilhassa biz de model hep öğretmenlerdir. Anlattıklarıyla bir dünya kurar lar. Öğretmen iyiyse, toplumunu kurtarır. Ama işte model olan

bu öğretmen artık ortadan kalktı. Anlattıklarıyla da kalktı. Benim gördüğüm son model öğretmeni anlatayım sana: Türkan Bengisu. Ortaokuldaydık, bu hanımefendi de edebiyat öğretmenimizdi. Türkan Bengisu, Eğitim Enstitüsü mezunuy du. Gazi’den veya Çapa’dan mezun olmuştu. Bir defa, önce in san olarak, sonra da pedagog olarak üstün vasıflı biriydi. Türk edebiyatını bu kadar seven, 10 En çok öğretmene küsur yaşındaki çocukları adam dikkat etmemiz yerine koyarak ciddi ciddi ede lazım. Bizde model biyat anlatan ve onlara da an hep öğretmenlerdir, lattıran birini daha görmedim. anlattıklarıyla bir dünya Türkan Hanım talebeyi kendi kurarlar, öğretmen iyiyse, muhatabı, hatta kendi meslekta toplumunu kurtarır. şı gibi gören bir insandı. Bizlerle romanları, şiirleri tartışırdı. Ama bunları o sınıfta yapmak ko lay değildi, çünkü doğrusu sınıfımızda epey problem mevcut

tu. Yüksek bürokratın çocuğuyla gecekonduda yaşayanlar bera ber okuyordu ve buradan doğan çelişkiler yaşanıyordu. Ayrıca isyankâr delikanlılar da vardı.

Türkan Hanım bunların hepsini adam etti, yola getirdi.

Bu tipte hoca çok azdır. Türk maarifi Tanzimat’tan beri işte bu öğretmeni hazırlamıştı. Ahmet Cevdet Paşa’nın kurduğu, kadın-erkek öğretmen yetiştiren sistem bir öncüydü. Türkiye Cumhuriyeti bunu devam ettirdi ama ne acı ki 70’lerde bu iş bitti. Bugünkü eğitim fakülteleri maalesef eğitim enstitüleriyle bir değildir, onu söyleyeyim. Bunlar hep anlatılacak şeylerdir

ama özellikle tekrar belirtmek gerekir ki biz maalesef eğitim enstitüsü öğretmenlerini kaybettik. Ucuz politikalarla, Eğitim Bakanlığı’ndaki çokbilmiş tiplerin icraatıyla bu hale geldik.

149

İLBER ORTAYLI

Bir de şu var: Bizde 1950’lerde yeni bir öğretmen tipi çık tı. Bunlar bir iki yıllığına ABD’ye gidiyor, dönerken beraber lerinde orada gördükleri yalan yanlış şeyleri getiriyorlardı. Faraziyelerle, uydurdukları tipoloj ilerle geliyorlardı. Anlattıkları, aktardıkları şeylerin çoğu kendi hayallerine dayanıyordu. Sı

rası gelince bunların neler olduğundan bahsedelim. Neticede bu insanlar çok önemli mevkilere ulaştılar. Bazıları maalesef eğitim profesörlüğüne kadar çıkmıştır. Sonuç, bugün gelinen nokta ortada… Bence eğitim fakültelerinin fonksiyonu daha başlarda bitmiştir. Ben bunlarla lise eğitimi verilebileceğine inanmıyorum. Başka yollar aranması lazım.

Nedir o yollar? Klasik yöntemlere dönülmesi gerekiyor. Üniversite eğitimi

görenler öğretmenlik sertifikası alacaksa, ciddi bir pedagojik ilaveye ihtiyaç var. Bunları sağlayamazsak gelecek kuşakları da

bitiririz. Pedagoji çok önemli… Dışarıdan örnek vereyim. Almanya’daki, Fransa’daki ak ranlarımı hep milliyetçi, muhafazakâr öğretmenler yetiştirmiş; bu arkadaşlar da o günlerde onlardan nefret etmişler. Ama

sonra, “Bunlar iyiymiş yahu!” demişler. Çünkü zaman geçtik çe derslerine sosyalizan veya yeşilci tipler girmeye başlamış. Bu adamlar derse, sırtlarında Yunanistan veya Türkiye’den aldık ları heybelerle giriyormuş. Çok kişiden dinledim; bu tipler, ayaklarında sandaletler, çarıklar; birtakım şeyler anlatıyorlar. Güya tartışma açıyorlar. Lisede tartışma açsan ne olur! Bun lardan ders görenler, mezun olduktan sonra, “Hiçbir şey öğ retmemiş bize,” demiş. Bunu bana anlattılar. Arkadaşlarım bu

öğretmenlerini de en başta çok sevmişler ama sonradan, “Bize hiçbir şey anlatmadı!” diye hayıflanmışlar.

Benzerini ben de görüp yaşadım. Bu ikinci grup öğret menlerden üniversitede de vardı. Berlin’de bir kısa sömestr 150

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

kalmıştım; orada bu tip, reform dalgaları sırasında kolay tır manmış bir profesör tanıdım, öğrencileri onu şöyle anlatıyor

du: “Birden herkesin gözdesi olur ama dönem sonunda tatava

olduğunu anlarsın.” Bu işler böyledir. Öğretmen dediğin ciddi, işini seven, öğreten insan olacak. Bunun sağı solu olmaz. Benim Atatürk

Lisesi’ndeki hocalarımın sağcısı da solcusu da mevcuttu; ama öğrencilerine edebiyatın, matematiğin, biyolojinin, coğrafya nın iyisini öğretirlerdi. Çocuklar böyle şekillenir. İşte çocukla rı şekillendirecek o öğretmeni çok iyi yetiştirmek gerekir. Nasıl olacak o iş? Evvela kendi alanımdan söyleyeyim. Liselerdeki tarih öğretmenlerini adamakıllı yetiştireceksin.

Sonra lisan öğrenmeyen tarih öğretmenlerini de mesleğe al mayacaksın. İyi öğretmen yetiştirmek için, Fransa’da bugün de takip edilen yöntemi yerleştirmek lazım. Fransızlar felsefe,

tarih, matematikte hususi imtihan açar. Lise profesörü diye bir unvan vardır, nitekim orada efsane lise profesörleri yetişmiştir. Bizim de bu şekilde seçkin öğretmenler yetiştirmemiz lazım. Bu işi ancak böyle hallederiz.

Öğretmen konusunu şimdilik bir kenara bırakalım; sis temin kendi açmazlarına, tartışmalarına girelim. Sık gündeme gelen bir konuyu sormak istiyorum. Imam-hatip okulları bir çözüm müdür? Sayılarının artması çok tartışılıyor. Eskiden bir alternatif gözüyle bakılırken şimdi sistemin göbeğine yerleşiyorlar. Ne diyorsunuz? Ülkedeki imam-hatip okullarının sayıca çokluğu malum… Bu haliyle ve bu sayıyla imam-hatiplerin bir işlerliği yoktur.

Bunların, bu dal için gerekli olan Arapça, Farsça ve Batı dilini verecek durumda bulunmadığı açık… Bu konuda iddialıysan, gerçek bir eğitim vermek istiyorsan; eğittiğin çocuğa iki ölü,

iki diri dil öğreteceksin. Başka türlü olmaz bu iş. 151

İLBER ORTAYLI

Biz olmayacağını söylüyoruz ama adamlar ısrar ediyor; “Efendim biz iyi birer imam-hatip yetiştireceğiz,” diyorlar. Ta

bii ki yetiştirirsin ama bu, bugünkü eğitimle olmaz. Dışarıdan bir örnek vereyim. Benim keşiş bir meslektaşım

vardı; Pere Outtier. Bir Benedikten keşişiydi; kaldığı manas tır Mans (Paris civarında) filoloji fakültesi gibiydi. Bu keşiş, Kafkasya araştırmalarında önde gelen bir Fransız bilginiydi. Gürcüce, Ermenice biliyordu; iki nadir Kafkas dilinin uzma nıydı. Bir sempozyumda tanışmıştık, orada herkesi kendine

hayran bırakmıştı. Tarikatının kara cübbesine bürünmüştü ki onun yaşında ve fiziğindeki genç adamlar bunu tercih etmez

Terbiyeliydi, bilgisi derindi ve tevazu sahibiydi. Sunduğu tebliğ de çok başarılıydı. Çok imam-hatiplerde gerçek açık ki Pere Outtier tek başına bir eğitim vermek değildi; bulunduğu manastırda, istiyorsan, eğittiğin onun gibi yeryüzü coğrafyasının çocuğa iki ölü, iki diri dil çeşitli dillerinin uzmanı başka öğreteceksin. Başka turlu olmaz bu iş.

keşişler de vardı. Manastırdaki diğer keşişler Çince biliyor, eski

metin okuyorlardı. Yeni bir şey değil, bunlar Ortaçağlardan beri böyle yapmış. Okul işte bu şekilde kurulur.

Biz proje de önerdik; “Böyle bir imam-hatip olması la zım,” dedik. Dinlemediler bile. îmam-hatip okulu birilerine

göre ucuza mal olan okuldur, milletin de kendini bu okulla özdeşleştireceği düşünülür. Halbuki alakası yok, bu aranan şeyin fonksiyonu değişiktir. Orada yetişen çocukların Arapça da öğreneceği yoktur. Çünkü bu lisanı öğretecek kimse mev cut değildir. Siz Türkiye gibi lisan öğretmemekle tanınan bir memlekette; beş yüz, yahut bin imam-hatip okulunda, iki bin tane iyi Arapça uzmanı istihdam edebileceğinizi iddia edebilir misiniz? Böyle insanlar yok ki ortada. Kendinizi kandırmayın! 152

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Peki sayı ne olmalı? Çok açık ki Türkiye’ye bin tane imam-hatip okulu lazım

değil. Sayılar mütevazı, okullar da tam teşekküllü olmalı. Bunlarda doğru dürüst Batı dili, doğru dürüst Doğu dili, doğ

ru dürüst ölü diller, doğru dürüst diri dillerin yanı sıra; doğru dürüst coğrafya, edebiyat, mantık ve matematik öğretirsen, o

zaman kimsenin de kimseye yobaz diyecek hali kalmaz. Kim se nitelikli yetişen öğrenciyle, onun öğretmeniyle uğraşmaz.

Ama dediğim gibi şimdiki okullar maalesef bunu yapacak;

Arapça, Farsça, Osmanlıca öğretecek durumda değil. Bunu kim yapıyor biliyor musun? Katolik Kilisesi yapıyor.

Kilise; Papa II. Jean Paul gibi, onun Papa olmasında büyük

etkisi olan Kardinal König gibi adamları köylerinde bulup ye tiştiriyor. Kardinallere şöyle bir bak, konuşmalarını takip et; zaten anlarsın. Çoğu, “Bizim köyde şöyleydi, böyleydi,” diye

anlatır. Niye? Çünkü onlar köylü çocuklarıdır. Ama kilise on ları öyle bir hallihamur etmiştir ki… Acaba bu yapı başka neyi

hatırlatıyor sana?

Enderun’u? Evet, Enderun. Osmanlı İmparatorluğunda Enderun da öyle dağdan, köyden çocuk toplardı. Bu şekilde Osmanlı aris tokrasisinin en rafine adamlarını çıkarmıştır. Topkapı’nın En

derun’u ile Katolik Kilisesi’nin eğitimi… Yanlarına çok başka

örnekler de koyamazsın. Bu tarz bir eğitimle ortaya özel in

sanlar çıkar. Osmanlı’dan başka bir örnek daha vereyim: Sınai mektepleri. Kurucularının başında Midhat Paşa’nın geldiği bu mektepleri bir an evvel geliştirmek, yaymak durumundayız. Buradan çıkacak çocukların da üzerinde durmak zorundayız.

Sırası gelince konuşuruz, zira elit eğitim onları da kapsar.

153

İLBER ORTAYLI

Ders kitapları da pek iç açmıyor. İçlerinde pek çok sı kıntı, pürüz varş her an su kaynatmaya müsait… Ne dersiniz hocam? Öğretmenden sonra eğitimin araçları sonsuz… Saymakla da bitmiyor ki… Ama sistematik düşünmeyi öğretmeyen; renksiz, kokusuz bir eğitimimiz var. Ders kitapları da ona göre, araların da çok fâzla derleme bulunuyor. Matematik ders kitapları bile

rastgele bir şekilde yabancı kitaplardan derlenmiş. Elbette mate matiğin millîsi olmaz ama müfredatın iyi takip edilmediği açık… Eğitimini geliştiren ülkeler çoktan bu tür problemleri aştı, ne var ki bizim sistemimiz aşamadı. Talebeye aşırı ders yük leyip matematikte-geometride düşünmeyi, temel kavramları,

postulatları yeterince öğretmeden; onu doğrudan problem

çözmeye sevk eden bir sistem bu.

Kendi alanınızdaki kitapları nasıl buluyorsunuz? Çok açık ki renksizliği tarih alanında da hissediyorsunuz. Tarih kitaplarımızda kullanılan üslup, mukayeseli bir eğitime imkân vermiyor. Dünyanın her yanında ders kitapları sıkıcı olabilir, ama üslup bakımından bizimkisi kadar fakir olanı çok azdır. Tarihte müfredat sıkıntısı da yine fazladır. Bir nesilden diğerine, tarih derslerinin müfredatı değişiyor. Üstelik bunlar zamana ve zemine uyan, araştırmaların getirdiği yenilikleri ta

kip eden zaruri değişimler değil. Bizim nesil; ortaokulda Eskiçağ ve Ortaçağ tarihi, Bizans, Yunan-Roma tarihi, Osmanlı tarihi öğrendi. Lisede de bunla rın daha gelişkin bir versiyonunu gördük. Sonra tüm bunla rın yerine “millî” tarih eğitimi başladı, Avrupa ve dünya tarihi ihmal edildi. 30-40 yıllık bir süreçten bahsediyorum. Ama şu unutuldu: Türkler olmadan Avrupa ve dünya tarihini anlamak zaten mümkün değildir. Bizi de dünyasız anlamak mümkün

değil. Şüphesiz bu noktada daha dengeli olmak gerekir. 154

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

İmtihan sisteminden de hoşnut değilsiniz. İyi bir merkezî imtihan sistemine sahip olmadığımızdan bahsetmiştim. Tekrara lüzum varsa tekrar edelim: Merkezî im tihan sistemimiz kötü… İyi sorular hazırlanmıyor. Puanlama

ilkeleri düzgün değil. Evvela bunları düzeltmek lazım. Sonra öğrencilere bir olgunluk imtihanı getirmemiz gerekiyor. Öğ retmenlere de ayrıca bir imtihan düşünmemiz lazım. Bunlarla beraber ele almak gereken bir konu daha var: Öğrenci sayısını da düşünmeliyiz. Arada bir, “Eskiden sınıflar

çok kalabalıktı,” diye bahsi geçi yor ama öyle söylendiği gibi 80 kişilik sınıflar hiç olmadı. 60’a kadar çıktığını bilirim ama 80’e hiç yükselmedi. Mamafih sorun ortada. Kalabalıkla çağdaş eğitim olmaz. Sınıflar küçük ve öğret menler çok olacak, ideali budur.

Küçük sınıf, çok öğretmen. .. ideali budur Yalnız ilköğretimde anne-baba gibi, tek bir öğretmen oimaiı ve çocuk da onu model almalı.

Yalnız ilköğretimde çocukların başında tek öğretmen ol malı. Anne-baba gibi, tek bir öğretmen olacak ve çocuk da tek

öğretmeni tanıyıp onu model alacak. Birden fazla öğretmene ilköğretimden sonra geçilmesi gerekir ve bu çok önemlidir.

Bizim dönemdeki Anadolu liselerini, “her derslikte 36 öğrenci” diyeformüle etmişlerdi. Anadolu liselerindeki rakam iyidir. Zaten o liselerde önemli bir ortak zemin vardı. Kastamonu, Konya, Diyarbakır, Afyon; hangisini bitirirsen bitir, netice üç aşağı beş yukarı aynıydı. İster

Kabataş’ta oku ister Mersin’de, fark etmiyordu; aynı eğitimi alı yordun. Bu iyi bir şeydir. Ama taşraya, kasabalara güzelleme yapmanın da çok ge reği yok. Çünkü şehrin kendisinin de öğrenci üzerinde çok etkisi vardır. Taşra kasabaları bazen olumsuz etkide bulunup

155

İLBER ORTAYLI

öğrenciyi boğar, bu yüzden çocuğa bir çıkış kapısı sunmak ge rekir. Okul bu kapı olabilir, oluyorsa iyidir. Bizim Halil Hoca (İnalcık) anlatıyordu. Babası ölmüş, iki kardeşi ve anasıyla kalmış. Anne; çocukları hep bursla, yatılı okutmuş. Halil Bey’in, İstanbul’dan, bir şeyh ailesinden geldi ğini de belirtelim. İşte o dönemde Balıkesir öğretmen Oku-

lu’na gitmiş. Ama şehri o kadar tatsız bulmuş ki… Balıkesir sosyal hayat itibariyle küçük insanın kâm alacağı bir yer değil dir. Üstelik bugün de öyledir, hiçbir şeyi uygun değildir. Ben bir yerin nasıl olduğunu öğrenmek için, küçük insanın nelerle mutlu olduğuna, şehirden ne kadar istifade edebildiğine ba karım. Çünkü burjuvazi yolunu her yerde bulur ama küçük insan bulamaz. Burjuvazi her yerde mutlu olabilir, küçük in san olamaz.

Bir şehrin, bir kasabanın iyiliğinin ölçüsü, küçük insa nın mutluluğudur diyebilir miyiz o halde? Paris neden Paris’tir? Çünkü orada az parayla da eğlene bilirsin. Eğitime öğrenime uygun bir şehirdir. İllâ burjuva ol maya gerejc yoktur. İstanbul’u soracaksın, biliyorum; sen sor madan söyleyeyim. İstanbul bu açıdan iyice bir şehirdi, şimdi Bir şehrin nasıl bir yer olduğunu öğrenmek için, küçük insanın nelerle mutlu olduğuna bakın. Onlar şehirden istifade edebiliyorsa, orası iyi bir şehirdir. Burjuvazi yolunu her yerde bulur ama küçük insan bulamaz.

değil. Ankara çok iyiydi, şimdi hiç değil. Olmadı; yapamadık, götüremedik biz bu işi. Bugün İstanbul’da, Anka

ra’da küçük bir insansan adım atamazsın. Attığın adımla iyi bir yere ulaşman mümkün değil dir. Küçük insanlar da bu yüz den bulundukları yer neresiyse, orada oturup kalır. Şehir onları hapseder. Tıpkı bir zaman Balıkesir’in Halil Bey’i neredeyse

hapsedeceği, mahvedeceği gibi… 156

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Hoca Balıkesir’de okurken, “İntihar etmeyi düşündüm bir ara,” dedi. Ne kadar acı! Çok da zeki bir çocuktan bahsediyoruz. Neyse ki o şehirde öğretmenlik yapan Abdülbaki Gölpınarlı çıkmış, Nusret Kürkçüoğlu çıkmış; onun önüne düşmüş ler. Dikkat et, bunlar büyük alimler. Halil Beyin şansına, bu isimler o sırada Balıkesir’de görev yapıyordu; sonra üniversiteye geçtiler. Geçmeden evvel Nusret Hoca, Halil Bey’e çok iyi dere cede matematik ve fizik öğretmiş. Halil Bey de bu tesirle evvela

mühendis olmak istemiş. Gölpınarlı’yı zaten anlatmaya gerek

yok, müthiş bir edebiyatçıydı; o da Halil Beyi çok etkilemiş. Gölpınarlı’nın Halil Bey üzerindeki bu tesiri çok önemlidir, so nuçları olmuştur. Sana bir şey söyleyeyim, Halil Hoca ölene ka dar Türkiye’nin en büyük edebiyat tarihçisiydi. Gölpınarlı’dan

aldığı eğitimle başlayarak bu yola girmiştir. Elbette Orhan Şaik Gökyay veya Gölpınarlı’nın kendisiyle yarışamazdı ama kimse

kusura bakmasın, bugünkülerden çok daha iyiydi. Fuzuli Di

vanı m Farsçasmdan okurdu. Bütün nazım sanatlarını bilir, şiir yazardı. Nereden nereye…

Halil İnalcık tek değil, Cumhuriyetin taşradan çıkan epey önemli aydım var. Aziz Sancar örneğin Mar din’den geliyor. Demek ki öğretmenler bir dönem çok etkili olmuş. Evet; işte öğretmenlerin bu gibi çocukların farkına varması, onları işlemesi lazım. Demek ki iyi öğretmen şart… İlginçtir,

bahsettiğim dönemde neredeyse bütün taşra böyleydi, istisnai

isim çoktu. Pertev Naili Boratav Konya’ya sürülmüştü, Nihal Atsız Malatya’daydı. Gazi Yaşargil nereden yetişti sanıyoruz? Po-

lath’dan Ankara’ya geldi; Atatürk Lisesi’nde, Latince bölümün de okumuştu. Bunlar çok önemli çizgiler azizim. Eh, İsmet Paşa’nın oğlu Erdal İnönü de Gazi Lisesi’nde okudu. Aziz Sancar Mardin’den çınmış. İşte mesele budur, Demek ki herkese eşit 157

İLBER ORTAYLI

eğitim sağlanıyordu; Mardin’de ya da Diyarbakır’da, Ankara’da

öğretilenden farklı, eksik bir şey öğretilmiyordu. Görülüyor ki Aziz Sancar’a en az Kabataş’taki kadar kimya öğretilmiştir. Bir de o dönemin öğretmenleri epey enteresandı. Mate

matikçi matematiğe kafası basanları hemen saptar, onlarla iyi ce uğraşırdı. Kendisi de derslerine iyi hazırlanırdı. Şunu bilirdi Öğretmenler artık rol modeli, kanaat önderi olarak aramızda değil. Acilen ve de bir lider olarak geri dönmeleri gerekiyor.

çünkü; kendini yetiştirmezse, dersine iyi hazırlanmazsa, zeki çocuğun karşısında mahvolur du. Edebiyatçı da aynı şekilde davranırdı. Onlar da kendini hazırlar ve öğrenciler arasındaki edebiyatçı takımıyla uğraşırdı.

Şimdi bunu artık göremiyoruz. Bizim hayatlarımızda öğret menin yeri artık yok. Ama acilen aramızdaki yerlerini geri al maları gerekiyor, öğretmenlerin hayatlarımıza geri dönmesi

gerekiyor, hem de birer lider olarak.

Bu çok önemli bir saptama… Ağır da bir söz… “Bizim hayatlarımızda öğretmenin yeri yok artık.” Bana çok dokunuyor bu. Biliyor musun, kademe kademe Batı da bu hale geldi. İl ginçtir; Avrupa’da bu yapı çözüldü, sona erdi. Üstelik bunu sosyal demokratlar yaptı. Herkese lise diploması verdiler. Böy lelikle geri kalmış bir öğretmenler takımı ortaya çıktı. Hiçbir şey görmüyorlar, insandan anlamıyorlar. Avrupa’da da artık o eski öğretmen yok. Bugünküler kendilerini adamıyorlar, idealist değiller, işi bilmiyorlar. Bize de geldi bu yöntem, hem de çok vahim bir şekilde. Çok başka politik boyutlarla, çatışma boyutuyla geldi. Bu yüz

den de işin tadı kaçtı. Artık eğitimle uğraşılmıyor, belki birkaç kişi bu yönde çabalıyordur ama onları da ara ki bulasın. Bir 158

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

lisenin müdürü iyiyse, becerikliyse, istedikleri öğretmenleri getirebiliyorsa; orası iyi bir lise haline geliyor. Anadolu lisesi için de böyle, imam-hatip okulları için de. îyi imam-hatiplere bakın, müdürünün becerikli olduğunu görürsünüz. O müdür

gidince okul da çöküyor. Buna epey dikkat ettim. Türkiye’de öğretmen en önemli meseledir. Bu öğretmenlerimizi ıslah etmezsek, ellerinden tut mazsak, yeni nesillerini olsun kurtaramazsak, yaşam kalitele rini yükseltmezsek, niteliklerini desteklemezsek, onları fakir likten çıkaramazsak, gelecek nesillerin hayatı düzelmez. Yoksa bizleri bekleyen hüsrandır.

Bunu nastl sağlayacağız? Seçkinci, elit bir eğitim vererek sağlayacağız. Şunun üze rinde ısrarla durmamız gerekiyor: Eğitim doğrudan doğruya elitist olmak zorundadır. Elit olmaktan korkmayın. Bu uta nılacak bir şey değildir. Elitist olmayan, elitlerini iyi değerlen diremeyen bir toplum dekadansa (inhilâl) mahkûmdur. Çok açık ki insanların aklını ve kabiliyetini eşitleyemezsiniz, demek ki bu akla ve kabiliyete göre bir eğitim vermeniz gerekecek.

Elit olmaktan kastınız nedir hocam? Elitlik, işini iyi yapan insanların toplumda dikeyine sınıf landırılmasıdır. Elit sistem de

mek irsi aristokratlık, soyluluk

değildir; paranın elitizmi değil dir; aklın, yeteneğin elitizmidir. Aklın elitizmi de illâ ki mate matik, fizik dâhisini çıkaracak bir elıtizm değildir; el emeği uzmanlarının da cliti vardır; ya rı; parmakların ve ellerin de elirt

159

Elit (seçkin) olmaktan, elitist bir eğitim aramaktan, talep etmekten korkmayın. Elitlerimizi iyi değeriendirememekten korkun. Çünkü böyle bir toplum gerilemeye .mahkûmdur’

İLBER ORTAYLI

bulunur. Söz gelimi, Türkiye’de benim tanıdığım en elit in sanlardan biri döşemeciler loncasının eski başkanlarından Hüsnü Diker Usta’ydı. Ben onu derse davet ederdim, ölene

dek de ettim. Hüsnü Diker tam bir lonca ustasıydı. Anlatırdı; kal

fa olmak için üç sene bozmuş dikmiş, bozmuş dikmiş; bir

koltuğa döşeme yapmış. Yani bir nevi doçentlik tezi hazır lamış. Anlayacağın, oracıkta imtihan ediliyor. Bütün ustalar toplanmış, koltuğa bakıyor; “Aa bu iyi,” diyorlar; “Peştemal kuşatacağız,” diyorlar. Demek ki akademideki gibi cübbe giydiriyorlar. Hüsnü Usta da herkesin elini öpüyor. O, “Şimdikilerin yapağına döşeme denmez. Bunlar semer dir, büyükannem de yapar,” derdi. Bu tabii bir eğitim meselesidir. Bugün o zanaatla uğraşırsanız, Hüsnü Usta dikişi diye bir di kiş olduğunu görürsünüz. Adam hususi bir dikiş geliştirmiş; yani ordinaryüslüğe ulaşmış, metot bırakmış. Ardından de

vamlı yaşayan eser, iş ve anılan isim bırakan hoca, sanatçı veya asker pek azdır.

“Hüsnü Usta da bir ordinaryüs profesör kadar elittir,” diyorsunuz yani. Doğru mu anladım? Evet, demek ki bir döşemeciyi ve bir ordinaryüs profesörü Elittik, illâ paranın veya mülkün gücüne sahip olmak veya iktidar üyesi olmak demek değildir/ illâ bir diploma almak da değildir. Elit lafından zinhar kaçınmayacaksınız. Tam aksine, çocuklarımızın bir düstur olarak elit biçimde yedmesi gerekiyor.

karşılaştırabilirsiniz. O döşeme

ci, yeri geldiğinde, bir profesö re göre toplumsal faydası daha

yüksek ve daha saygın bir insan dır. Ben hayaumda Ordinaryüs Profesör Ömer Lütfı Barkanı da tanıdım, Döşemeciler Lon

cası Kâhyası Hüsnü Diker’i de. İkisinin birbirinden farkı olma dığı açıktır. Eşit derecede ilginç 160

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

adamlardı. Literatürde isimleri vardır. Dedim ya, Hüsnü Usta rahmetli, kendine göre bir dikiş bulup bırakmış; keza Bar

kan ın eserlerini de hâlâ kullanıyoruz. Yani elitin tarifi öyle sanıldığı gibi değildir. Elitlik, illâ pa ranın veya mülkün gücüne sahip olmak veya iktidar üyesi ol mak demek değildir; illâ bir diploma almak da değildir. Toplum bunu iyi tespit edip örgütlenmelidir. Elit lafından zinhar ka çınmayacaksınız. Tam aksine, çocuklarımızın bir düstur olarak elit biçimde yetişmesi gerekiyor. Bu çizgi etrafında gelişemeyen, yetenekli insanlarını değerlendiremeyen bir eğitim sistemi zaten dolandırıcılık demektir.

O halde ilk olarak yeteneklerimizin saptanması gere kiyor. Neye yatkınız, onun anlaşılması gerekiyor. Ama bunun için de önce herhalde velilerin durumu anlama sı önemli… Şüphesiz! Yanılgı şuradan başlıyor: Türk halkı, eğitimi yu karı tırmanmak için bir araç olarak görüyor. En zor durum daki köylüden şehirdeki bürokrata, serbest meslek sahibinden büyük tüccar ve sanayiciye kadar bu böyle. Halbuki ABD’nin en iyi okullarında okuyanların bile hayatta başarılı olma ga rantisi yok. Chicago’da mesela müthiş bir fizik bölümü vardır. Lâkin ben orayı bitirip fazla bir şey olmayanı da gördüm. Bu kişi gençken apartman kâhyalığı yapmış; okulu bitirmiş, ay nı yerde devam ediyor. Chicago’da fizik doktorası yapmış olsa da… İşte bir başkası; yine önemli bir üniversitenin kimya bö

lümünü bitirmiş, basit bir kolejde öğretmenlik yapıyor. Bu çok barizdir, üniversiteden çıkan her öğrenci bir yere gelecek diye bir kural yoktur. Okul birtakım şanslar verir ama şans ancak onları kullanabilirsen geçerli olur. Buna da insan lar kanidir. Bizde öyle bir şey yok. insanlar, “Oradan çıkınca otomatikman bir yere yerleşeceğiz,” zannediyorlar. Yine bizde insanlar, çocuklarının belli bir okula giderse adam olacağını

161

İLBER ORTAYLI

zannediyorlar; Amerika’daki herhangi bir okulla işi çözecekle

rini sanıyorlar. Dahası bu yaptıklarını elitizm olarak görüyor

lar. Ve maalesef yanılıyorlar. Ne eliti? ABD’de yüzlerce üniversite var. Yeryüzünün en pres tijli üniversiteleri de, düzenbazca diploma veren üniversiteleri de orada. Dolayısıyla ABD’de herhangi bir üniversitede okuyan ken dini elit zannediyor. Türkiye’de üst sınıfin çocuklarını Levent’ten Aksaray’a bırakırsan simit bile alamazlar. Halbuki elit okulun

çocuğu aslında gözü açık olur, dünyaya intibak eder. Bizde elit

çocuk diye yetiştirilenlerin neyin eliti olduğunu anlamak zor.

Elit çocuk kimdirpeki? Elit çocuk, yeteneği daha okula başlamadan tespit edilmiş ve ona göre bir okula kabul edilmiş çocuktur. Ayrıca, onun yeteneğine göre bir okul halihazırda kurulmuştur. Bunun da sıkıntısını çekmez. Bu arada yeteneğin zengini fakiri olmaz, o yüzden elitin de olmaz. İngiltere’de her lord çocuğunun Eton

College’a gittiğini mi zannediyorsunuz siz? Eton’da lordlar okur, doğru; ama orası sadece lord çocukları için değildir. Eton, kafası çalışan çocuklar için ku Kimi çocuğun tarihe, hukuka rulmuştur; orada yeteneğe ba kabiliyeti vardır,- kiminin karlar. Viyana’daki Theresianum de marangozluğa..’ Onları elit bir hukukçu, elit bir marangoz olarak yetiştirmemiz gerekir. Sürpriz rol modelleri var. Olağanüstü kabiliyetli bir marangoz olan il.

.

Abdülhamid, padişah olmasa, piyasada marangozluk işi tutsa milyarder olurdu.

veya Schottengymnasium’a çok üstün ailelerin çocukları gidiyor ama kontun çocuğunun yanında kontun şoförünün çocuğu da ora da okur. Böyle insanları gördük. Marangozluğa, demirciliğe yeteneği olan da ona göre okur. Prenses Margaret’in oğlu; yani Lord Snowdon iyi marangoz dur, mobilyacıdır. Ama onun da

162

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

eksiği var! Bir karşılaştığımızda kendisine, “Sizin grubun piri kimdir?” diye sormuştum. Bilemedi! Kim olduğunu sana söy leyeyim. Çok açık ki II. Abdülhamid Han, emperyal maran gozların en büyüğü, en kabiliyetlisidir. Padişah olmasa, piya sada marangozluk işi tutsa milyarder olurdu. Avrupa çapında mobilya çıkarırdı. Yaptığı işler ortadadır fakat kimsenin haberi yok. Müzeye, saraya bir iki masasını koyarlar ama kimse gidip de Şeyhülislamlık’taki, yani İstanbul Müftülüğü’ndeki Şeriye Sicili arşivlerinde bulunan raflarına bakmaz. II. Abdülhamid, abartmıyorum, marangozluk alanında bir dehadır. 16’ncı asır

dan kalma evrakın hem hava almasını hem de bozulup kurt lanmamasını temin eden enteresan dolaplar imal etmiştir. Nasıl bir perde çekmiş, kavelaları nasıl yerleştirmiş! Tam bir marangozluk dehası…

Biraz da şimdiki nesiller üzerine konuşalım. Bugün üniversite sınavına girecek gençler kendilerini nasıl ha zırlamalı? Nasıl hazırlanacakları hiç fark etmez. Ama önce şunun far kına varsınlar; aldatılıyorlar! Açık konuşacağım; bilmem nere lerde üniversiteler açılıyor, bu çocuklar da oralara gidince ha

yatlarının düzeleceğini sanıyor. Ama söylüyorum; iyi olmayan üniversiteye gideceklerine, üni versiteye gitmesinler. Gitmeyin!

Çok açık ki siyasetçilerin bu işe çok girmemesi gerekiyor. Bir gün bir konferansta konu şuyordum. Eski bir politikacı,

hemşehrilerinin sempatisini ka zanmak için, hiçbir bağı yok ken kalkıp bana tenkitte bulun du. Kendisinin çıktığı şehirden

163

Bilmem nerelerde < üniversiteler açılıyor, Dizim çocuklarımız da oralara gidince kurtulacaklarını zannediyorlar. Ama söylüyorum; iyi olmayan üniversiteye gideceklerine, üniversiteye gitmesinler.

İLBER ORTAYLI

bahsederek, “Efendim ‘…’mızı küçümsemeyin,” dedi. Öyle bir

hava yoktu, savunmaya geçmedim ama kürsüden indikten son ra ona şunları söyledim; “Yanlış anladınız, mühim değil fakat size bir hususu açıklamam lazım. Biz tarihçiler sizi sevmiyoruz. Çünkü arşivimizi mahvettiniz. Arşiv binamızı elimizden alıp İstanbul polisine verdiniz. O bina İstanbul polisinin dişinin ko

vuğuna gitmezdi, nitekim üç sene sonra da çıktılar zaten. Biz bunu unutmuyoruz. ” Çok açık ki burada önemli bir nokta var. Siyasetçiler bu

işlerden uzak dursun, herkes bildiği işi yapsın.

Peki öğrenciler kendilerini nasıl geliştirecek? Karşınıza gelecek bu öğrenciler bireysel olarak ne yapsınlar? Evvela hayatın diplomadan ibaret olmadığını bilsinler. Diploma, insanlara bizim zamanımızdaki gibi imkânlar ver

miyor. Hatta hiçbir şey vermiyor! Okuyacağız diye rastgele yerlere gidip ne kendi hayatlarını ne de ailelerinin cebini mah vetsinler. Oralarda üniversite olmaz! Bu kadar açık… Çocuk iyi bir üniversiteye geldiyse de çalışacak, çalışacak, çalışacak… Hakkını vere vere çalışacak; bu kadar basittir. Tale

be kantinde oturmaz; Avrupa’da, Amerika’da öyle kantinde otu ran öğrenci görmezsin. Bir öğrenci kantine girer; yiyeceğini alır,

kahvesini içip gider. Bu da en fazla 15-20 dakika sürer, katiyen yarım saat değildir. Çok açık ki kantinde oturanlar tembeldir. Eğer hocalar arasında da oralarda bir saat oturanlar varsa, onlar

da dalgacıdır. Bu satırları okuyan öğrenciler bunu da not etsin ler. Hocanız kantinde çok oturuyorsa o da tembeldir!

Hocam, insan, hayatının bu ilk döneminde, üstelik çok da tecrübesizken, geri kalan tüm hayatını etkileyecek bir seçim yapıyor; mesleğini seçiyor. Burada kriterler ne olmalı? 164

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Buna sosyal bilimlerde, kendi alanım ve ilgilerim doğrultu sunda cevap verebilirim. Evvela söylemek lazım: Tahsil yapar ken, her dalda olduğu gibi tarih ve filoloji dallarında da neyin seçileceği fevkalade önemlidir. Genellikle bizim üniversite siste mimizde, mühendislik, tıp, hukuk gibi dallarda tutunamayanlar, çaresiz edebiyat fakültesine ya da Dil Tarih Coğrafya Fakültesi’nin (DTCF) bölümlerine giderlerdi. Bu şekilde elbette bir yanılgıya düşmüş olurlardı. Yanlış meslek seçimi daha başlan gıçtan bir tıkanıklığa mahkûm olacağınız anlamına gelir. Ders lerinizi bir gayet başarıyla tamamlayıp diploma alsanız, hatta kürsüdeki asistan ihtiyacı dolayısıyla üniversitede kalsanız bile, bu yola ileride devam etmeniz çok güçtür. Çünkü bu dallar nor mal bir gayretle yürünebilecek dallar değildir; her şeyden evvel çok merak ve aşırı bir çalışma isterler. Sosyal hayatınızda ve ikti sadi durumunuzda bazı imkânların bulunması gerekir. Bunlara Britanya’da aristokratlar arasında gentlemens science^ denirdi. Bizdeyse bu işler ancak Cumhuriyette, Ke malist dönemde, devlet desteğiyle gerçekleşmiştir; yetenekli öğrencilerin bu dallara alınması, bursla okutulması ve hatta Avrupa’ya gönderilmesiyle bir şeyler başarılabilmiştir. Fakat böyle bir sistemin sürekli yürütülmesi mümkün değildir. Demek ki tercihi yapan öğrenciye de iş düşecek, nereye ne gayeyle geldiğini bilecek. Tıpkı hukuk fakültelerinde Roma Hukukunu seçenlerin piyasadaki avukatlıktan veya hukukçu luktan çok, artık kendi kütüphanelerine kapanıp bazı şeyleri fisebilillah incelemelerinin gerekli olması gibi. Bu başka türlü bir atmosfer; başka bir hava ister.

Hangi dalları kuşatan bir atmosferden bahsediyorsunuz? Ciddi gerilemenin başladığı dallardan söz ediyorum. Mesela Fars tetkiklerinde bir gerileme söz konusuydu. Lisan bahsinde 36

Centilmenlerin bilimi. Burada “hali vakti yerinde olanların” anlamında kullanılıyor.

155

İLBER ORTAYLI

değinmiştim; şimdiki gençlik bunu telafi ediyor. Zannediyorum ki Fars dilinin meraklıları, o edebiyatın büyüsüne kapılanlar or taya çıktı; ama yetmez. Sasaniler ve Ahamanişler devirlerinin medeniyetine gitmek lazım, yani Pehlevice metinleri okumak gerekir. Zaten öteden beri istenen de buydu; “O metinlerde Türk tarihi hakkında bazı izler bulur muyuz?” deniyordu. Gene aynı şekilde, Mezopotamya tetkiklerinde de Türklerin çekilmesi söz konusudur. Sümeroloji ve Asiroloji bunların başında gelir. Hatta bir vakitler Sedat Alp’in kişiliğinde temsil ettiğimiz Hititolojide bile artık o kadar çok aday yok. DTCF kurulduğunda Hindoloji ve Çin tetkiklerine çok önem verilmişti. Hindolojiye gelen Walrer Ruben, daha sonra Doğu Almanya’ya gitmiştir. Çok Fars tetkikleri, Sinoloji, tanınmış bir Hint dilleri uzma Hindoloji, Ejiptoloji, nıydı; Sanskrit ve Hindi bilirdi. Bizantinika, Yunan tetkikleri, Çin tetkikleri (Sinoloji) için ül Roma-Latin tetkikleri… kemize gelen kişi de, bu alanın Bu alanlarda fevkalade dünyadaki en önemli isimlerin geriyiz. Bu dallara merak den Wolfram Eberdhart’tır. Yani edip girenler, nitelikli biz bir yerlerdeydik; geriliyoruz. hizmetlerde bulunanlar Çin’le ilgili eğitim, Çin’in pi muhakkak karşılığını yasaya çıkışı dolayısıyla pratik alacaklardır olarak talip buluyor; rağbet gö rüyor. Halbuki bizim beklediğimiz asıl eski Çin tarihiyle ilgilenilmesidir; ilkçağ ve ortaçağ metinleri üzerine eğilmektir. Çünkü bunların tetkik edilmesi sayesinde Türk tarihinin bir safhası aydınlanacaktır. Ejiptoloji37 de her zaman Türklerin ilgisi dışında kaldı, ne denini nasılını anlamak son derece zor… Biz Mısır’da 400 sene idarede bulunduk, bizden sonra da gene Türkiye asıllı bir hane dan 1952’ye kadar ülkenin başındaydı. Bütün bunlara rağmen, Ejiptoloji gibi bir daldaTürkler yok. Biz Mısır’ın bu çağını da, Lifim.

166

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

ortaçağını da, ilkçağını da çok iyi etüt etmek zorunda olan bir milletiz ve bu dala girmemiz lazım. Bizantinika’ya gelince… Bu, Türkler için bir utanç kaynağıdır. 1930’ların sonunda dı şarıya öğrenci yollanmasına rağmen bu sahayı dolduramadık. Bugün dahi Bizantinika nın gelişimi çok yavaş oluyor. Bizans tetkiklerinde Türkiye behemehal yerini almalıdır. Birkaç uz manımızın, ki bir elin parmaklarıyla sayılabilirler, lisan konu sundaki girişimleri henüz daha yeterli neticeyi vermemiştir. Bir küçük ordunun bu dalda çalışması gerekir. Yeni Yunanistan tetkiklerinde ise büyük bir atılım yaptık. DTCF ve İstanbul Üniversitesi bu konuda önü çekti. Türkler komşunun dilini merak ediyor. Üstelik bu dillleri öğrenenler sadece akademis yenler değil; turist rehberlerini bile kurslarda görüyorsunuz. Ama bir yere geldik ve takıldık… Nerede? Roma-Latin tetkiklerinde… İmparatorluklar yaşayan milletler, ki Türk

ler bunlardan biridir; Romanın tarihini, siyasi düşüncesini, içtimai anlayışını, askerliğini etüt etmek zorundadır. Bunun için de Roma tarihini okumamız gerekir. “Efendim zaten ya zılmış, onları okuyalım,” derseniz de olmaz; çünkü Anadolu yani Küçük Asya, Roma İmparatorluğu nun en verimli ve en yoğun iktisadi-kültürel yaşamını sürdüren bölgelerden biriydi ve buradaki Roma tarihi henüz çok karanlık safhaları olan bir dönemdir. Bizzat bizim çalışmamız gerekir. Binaenaleyh, hem Latinceyi hem imparatorluğun muasır dillerini bilen dil uz manlarının, arkeologların bulunması fevkalade önemlidir. Eğer bu dallara gerçekten merak duyanlar varsa, buraya girmeleriyle çok önemli işler başarılabilir. Bu dallara hizmet edenler, mu hakkak karşılığım bulurlar.

Üniversiteye yerleşmiş olanlarla devam edelim, öğren’ çilerin Türkçelerinden memnun musunuz? Katiyen değilim. Bazı üniversitedekiler iyi çıkıyor, mest la bizim Galatasaray Üniversitesi’ndekiler iyi sayılır. Ama son 167

İLBER ORTAYLI

zamanlarda Türkçenin hali Ankara Siyasal’da bile kötüydü. Belli ki bazı çocuklar imtihana kopyayla giriyorlar. Yani birileri kopya çekiyor, birileri ter döküyor. Kimse bana eşitlik edebiyatı yap masın. Eşitliğin tashih edileceği yer üniversite seviyesi değildir. Bazı çocuklar öyle bir Türkçe konuşuyorlar ki, anlamak

mümkün değil. Telefonda bir şeyler söylüyorlar, katiyen an lamıyorum. Bizim kızların, oğlanların en büyük derdi; diş lerinin arkasındaki bir Türkçe ile konuşmak… Bunu da tele

vizyonda gördükleri şarkıcılardan, sunuculardan öğreniyorlar. Vazgeçsinler, böyle bir Türkçe olamaz. Maalesef üzülerek söy leyeceğim ki Türkiye üniversitelerindeki en bozuk şive ve ak san dönemini yaşıyoruz. Lehçe ve şive her yerde vardır, bunlar her milletin mukad des kültürel varlığıdır. Kimsenin de şive ve lehçelere laf etme ye, onları elemeye, ortadan kaldırmaya hakkı yoktur. Korun

maları gerekir ama millî eğitimin de onlardan korunması gere kir. Eğitimde şive ve lehçeleri kullanamazsınız. Televizyonda, üniversitede kullanamazsınız. Standardı olan kurumlarda bu

böyledir. Fransa’da doçentlik imtihanı safhasında bir deneme dersi verilirdi, o derste adayın dili nasıl kullandığına bakılırdı. Güya bu bizde de vardı, gittikçe önemsizleşti. İngilizcen düz gün değilse, zaten Oxford’a talebe olarak giremezsin.

Bizde buna dikkat edilmiyor, halbuki dediğim gibi es kiden edilirdi. Televizyonda hep yanlış telaffuz kullanılıyor. Şimdi bakıyorum, bütün kızlarımız Ajda gibi konuşuyor. Türkçe öyle konuşulmaz; dilimiz, diş önünde konuşulan bir dildir. Bunlar, dedim ya, dişlerinin arkasında konuşuyorlar. Ben telefonda her gün birini haşlamak zorunda kalıyorum.

Almanca ve Amerikan telaffuzuyla konuşuluyor. Hele telefon da birçok insanın ne dediği hiç anlaşılmıyor. Türkçelerini an

lamak mümkün değil. Ne kadar hazin! Ne yapsınlar, neticede ulev;,>.ycna dayadıkları Türkçe de bu. Bence RTÜK, ahlaki a

68

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

denetimle, siyasetle uğraşacağına biraz da bunlara bir baksın; Türkçeyi yanlış kullanana ceza versin. Biz geçmişte bunları düzeltmek için Harf Devrimi’ni

yaptık. Türkçenin sekiz seslisini de kullanabileceğimiz bir alfabemiz var. Eğitimde o geçerlidir, yerel lehçe kullanılmaz. Lehçelerin, fonetik laboratuvarları olur. Tiyatrocular, edebi yatçılar bunları bilip kullanır. İsteyen herkes kullanabilir ama eğitimde değil. Eğitimde genel Türkçe, İstanbul Türkçesi kul lanılmalıdır. Dikkat edilecek en önemli unsur da budur. Biz

bununla insan yetiştiriyoruz!

Peki öğrencileri dil dışında yeterli görüyor musunuz? Üniversiteye hazır geliyorlar mı? Katiyen hazır gelmiyorlar, yetişmeden geliyorlar. Dil dı şında da eksikleri çok… Liseden çıkan öğrenci maalesef ye terli donanımla gelmiyor üniversiteye. Yeterli donanımı bırak,

saptırılmış bir şekilde geliyor. Kronoloji nedir, senkronizasyon nasıl yapılır, tarihte belgelerin önemi nedir, tarih nasıl yapılır; çocuklarımıza bu konular uygulamada değil ama genel hava

sıyla öğretilmemiş. Bunlar olmadığı zaman, çocuk üniversite ye donanımsız geliyor; halbuki bu konular bilinmeden üni versite okunmaz. Unutmayın; geçen senelerde lise imtihanını

kazanan iki çocuğumuz, biri erkek biri kız, dağda yaşayan iki çobandı. Bu bize bazı şeyleri göstermiyor mu? Dağda yaşayan çobanlar, muhtemelen gökbilimine şehirdekilerden daha çok hâkimdir; otların arasındaki rabıtayı da daha iyi kuruyorlardır. Bizim eğitimimiz birçok çocuğumuza bunları dahi veremiyor. Eğitim düzeyini rahadıkla anladığım bir yöntemim var. Üni versitede bazı imtihanlarda çocuklara harita çizdiriyorum. O haritaların çiziminden elde ettiğim sonuç utanç verici… Bazıları katiyen çizemiyor, komik şeyler karalıyorlar. Şüphesiz haritayı il kokulda öğrenemeyen insanlar, üniversitede de çizemez. Siz de

169

İLBER ORTAYLI

Dağda yaşayan çobanlar, muhtemelen gökbilimine şehirdekilerden daha çok hâkimdir; otların arasındaki rabıtayı da daha iyi kuruyorlardır. Bizim eğitimimiz birçok çocuğumuza bunları dahi veremiyor.

bir insanın aldığı eğitimin düzeyi ne bakmak istiyorsanız onun nasıl

harita çizdiğine bakabilirsiniz, bu gayet teknik bir meseledir. Mesela eski Sovyetler Birliği’nde Mos kova Rusya’sından gelen Ruslar la, Özbekistan’da şurada burada

okuyan çocukların ne kadar fark lı bir eğitim sisteminden geçtiği ni yine buradan anlarım. İkinci kısım harita çizemez.

Beğenin veya beğenmeyin, Bulgaristan Halk Cumhuriyeti’nin vatandaşlar arasında eğitimde eşitsizlik yapmadığını da

buradan anlarsınız. Türk kitlesi orada çok ezilmiştir ama okul da, Türk veya Bulgar fark etmez, aynı eğitimi almışlardır. Bulga

ristan’da eğitimde eşidik vardır. Buna karşılık diğer komşumuz Yunanistan, üstelik Lozan’ın açık hükümlerine rağmen, Türklerin eğitiminde kalitesizlik ekseni üzerinde gitmiştir. Yunanistan, ilkokulda Helen çocuklarına verdiği eğitimi, Trakya’daki Türk çocuklarına vermemiştir. Yunanca dahi sanki kasten kötü öğre

tilmiş, bunu herkes söylüyor. Ama oralara gelmeye gerek yok, dediğim gibi bir harita çizdirin yeter. İmladan ve coğrafyadan o çocuğun bilgisini anlarsınız. Matematik bu tür şeyleri ölçmede arkadan gelir.

Batı’da da böyle mi bu iş? Onlar harita çizmeyi beceri yor mu? Aslına bakarsan, bu beceriksizlik bize özgü sayılmaz. Ben zer hastalık Batı’da da var. Ne acı ki insanlar yaşadıkları yerkü reyi bilmiyor. O kadar geziyorlar, yine de bilmiyorlar. Uçakları dolduruyorlar, her yere gidip geliyorlar fakat yine de düşü

nemiyor, kaydedemiyorlar. Demek ki eğitimde bununla ilgili i 70

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

unsurları da geliştirmemiz gerekiyor. Batı’yı Batıklar kendileri düşünsün, bizim evvela kendi insanımızı nasıl kullanacağımızı öğrenmemiz gerekiyor. Altını tekrar çizelim: Kabiliyetleri tespit eden, çocukları ona göre yetiştiren bir sistem kurmamız gerekiyor. Çok açık ki elitizmden, seçkinci eğitimden katiyen uzaklaşmamalıyız;

çünkü Türkiye eğitiminin en büyük sorunu elitizmden uzak laşmaktır. Hiçbir toplum yetenekli çocuklarını harcayacak

lükse sahip değildir. Deminki harita örneğindeki gibi, az gelişmiş-çok gelişmiş fark etmez; yetenekli çocuğa her toplumda çok az rastlanır. Bu çocuklar Avrupa’da da azdır ve dahası Avrupalılar çocuk larını harcamaya başladılar; ye Kabiliyetleri tespit eden, tenekleri değerlendiremiyorlar, çocukları ona göre eskiden yapabildiklerini şimdi

yapamıyorlar. Avrupa’nın verdi ği eğitim; İngiltere’nin, İsrail’in, bir dönemin Sovyet Rusya’sının

ve Japonya’nın gerisinde kaldı.

yetiştiren Pır sistem kurmamız gerekiyor. Hiçbir toplum yetenekli çocuklarını harcayacak lükse sahip değiiair.

Çünkü seçkinci eğitim sistemini terk ettiler. Yeteneklerine göre insanları alıp eğitme sistemi ni reddettiler. İçinde “her şeyi bilen” insanlar yetiştirecekleri okullar kurdular. Laf! Tabii ki öyle bir şey olmuyor.

O halde önce çocukları seçen, sonra ona göre yetiştiren okullar kurmamız gerekiyor. Evet, mesele seçmektir. Hem zekâyı hem de yetenekle

ri kullanabilmektir. Çok önemlidir bu, hem bizim açımız

dan hem de dünyanın kalanı açısından. Kendimize bakar sak, Türkiye maarifi birçok dalda büyük aşama kaydetmiştir ama birçok -verde de duraklamıştır. Neden? Çünkü nabza göre şerbet vermeyi seçmiştir, örneğin, “Çocuklar Latince 171

İLBER ORTAYLI

öğrenmek istemiyor,” bahanesiyle Latinceyi kaldırdık. Bu da başka bir laf! Çok açık ki Türkiye’de eğitim, insanların talebine göre düzenleniyor. Halbuki filolog dediğin, Latince bilir. Türkolog dediğin kişi de Arapça ve Farsça bilir. Bunu bilmeden de hiç bir şey yapamazlar, istediğin kadar okul aç sonra, ne olacak ki! 50 tane hukuk fakültesi aç, kadrosunu verebilecek misin? Bin kişilik sınıfta hukuk öğretmeye, öğrenmeye çalışmanın önüne geçebilecek misin? Türkiye’de maalesef insanların başka türlü

tembihlerle yönlendirildiği görülüyor. Bunu her politikacı ve her parti yapıyor ama bu kasaba siyasetidir. Yeri gelmişken, bir başka kasaba siyaseti örneğinden de bahsedeyim. “Efendim, ben imam-hatipleri kapatacağım,” di yen var. Kapatmasına kapatırsın veya yapıldığı gibi yasa çıka rırsın, liseden başlatırsın. Peki ne olacak? îmam-hatipleri ka

patma derdine, çocuğunu Fransız okuluna başlatmak için sen de liseyi beklemek zorunda kalırsın! Şuraya geliyoruz; kimse kusura bakmasın, 15 yaşından sonra hiçbir şeye başlanamaz. Fransız’ın dili, Almanın dili, Arap’ın dili 15 yaşından sonra öğrenilir ama iyi öğrenilemez. Mümkün değildir!

On beş yaş bir sınır mıdır? Nedir önemi? On beş yaşına kadar grameri ve lisanı öğrenmen lazım. Bu bir deha meselesi değildir, öğrenen kimse de öyle dâhi değildir.

Başka türlü öğrenenler de elbette vardır ama onlar istisnai dir. İstisnaları kural haline getiremezsiniz. Çünkü 15 yaşından

sonra hiçbir şey hakkınca öğrenilmez. Hatta ana iş, meslek olarak öğrenilmemesi tavsiye edilir! Öğrenmek derken, yarım yamalak öğrenmekten değil; ger çekten öğrenmekten bahsediyorum. 15’inden sonra lisan öğre nemezsin. Mesela ata binmeyi de öğrenemezsin, düşer kafanı kırarsın. Piyano çalmayı öğrenemezsin. Kısacası o yaştan sonra

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

hiçbir şey öğrenilmez; ancak belirgin bir şeyin üzerinde yeni yöntemler, geliştirmeler yapılabilir.

Çocuğun beş yaşından itibaren lisan öğrenmesi gere kir. Sohbetimizde daha önce bahsi geçmişti; meşhur filo log Champollion’un, yani hiye roglifleri çözen adamın, 16 yaşı Eğitim için 15 yaş itibariyle eski-yeni diller bilgisi önemlidir, 15 yaşından tamamdı, işte az önce konuştu sonra hiçbir şeye

ğumuz imam-hatip okullarında da öğrencinin 11 yaşında alınıp üç dili öğrenmesini sağlamak lazımdır. O yaşa kadar öğren

boşlanamaz. Dil de iyi bir şekilde öğrenilemez; piyano çalmak da, marangozluk da…

mezse o çocuktan din bilgini çıkmaz. Ayrıca hukukçu da çıkmaz, tarihçi de.

Peki bu yaştan sonra marangoz ya da döşemeci çıkar mı? Hayır efendim, o da çıkmaz. O işler de belli bir yaştan sonra hakkıyla öğrenilmez. Üstelik kasaba siyaseti güdersen, o çocu

ğu zanaat okuluna da 15 yaşından sonra göndermek zorunda kalırsın. O yaştan sonra kimse marangoz olamaz, iyi bir usta olamaz. Piyano da çalamaz, bale de yapamaz; marangozluğu da beceremez. Bu dallara çok erken yaşta başlaman gerekir.

Bir cemiyetin insanını, toptancı kararlar ve toptancı politi kalarla eğitime tabi tutamazsınız. Şunu kabul etmek zorunda

sınız: Eğitim insanların kabiliyetine göre olur ve bu kabiliyet de doğuştan gelir. Siz hiçbir zaman belirli paralar ve belirli statülerle, “Biz elit yetiştireceğiz,” diye bir okul kuramazsınız. Oraya girecek çocukların kim olacağı da, hangi yeteneklere sahip olduklarına göre zaten bellidir. Ayrıca, bir cemiyette elit insan demek illâ iyi hukukçu, iyi filozof veya iyi hekim demek değildir. Ne dedik; bir cemiyetin nitelikli insanı, yazar kadar

üstün nitelikli marangoz da olabilir. Unutmayın, yeryüzünün 173

İLBER ORTAYLI

tesisatla ilgili en büyük buluşlarından biri bir Ermeni ustasın dan gelmiştir. Hani musluğu çevirmiyoruz, açıp kapıyoruz ya artık. O usta çok hayır duası almıştır. Çünkü artık contalar sökülmüyor, “Musluğu ne zaman tamir edeceksin?” diye ka rı-koca kavgası çıkmıyor. Bu çok önemlidir. Demek ki bir ce miyette iyi musluk ustası da çok önemli olabilir. Bu zihniyeti

yerleştirmek lazım. Türk halkı maalesef, en cahilinden en okumuşuna, en fa

kirinden en zenginine kadar; çocuklarının, okulun onları kâtip olarak yetiştirmesiyle kurtulacağına inanıyor. Böyle bir şey yok, hele bu asırda mümkün değil. Bizler bu şehirleşmeyle ve gel diğimiz teknoloji düzeyinin neticesinde bağımlılık yaşının yük seldiğinin farkında değiliz. Bakın, geleneksel cemiyette insanlar, beş yaşında bile bağımlılıktan kurtuluyorlardı; çünkü hayvan güdüyor veya annelerine yardım ediyorlardı. Ama o devirler geçti, artık mavi yakalı işçiler bile çok büyük bir teknik eğiti

me tabi tutuluyor. Uzun bir eğitimden geçilmesi gerektiği çok açık… İşte o eğitime 15 yaşında başlarsan olmaz. Çok açık ki

hayata elit eğitimden uzak başlarsan, elit sayılmazsın; mesleğin de de başarılı olmazsın, ancak kendini kandırırsın.

Bildiğim kadarıyla, siz eğitimdeki birtakım yeni me totlara karşı çıkıyorsunuz. Mesela ezbere dayalı eğitimi savunuyorsunuz. Açıkçası bize ezberin geçmişte kaldığı öğretilmişti. Siz bunu neden savunuyorsunuz? İşte bu size öğretilen de, dışarı çıkıp bir şeyler keşfettiğini sananların getirdiği yalan yanlış bilgilerden ibarettir. Sözün buraya geldiği isabet oldu. Bahsetmiştim; bazı eğitimciler dışarı gidiyor, bir iki sene “master” yapıyor, sonra yurda dönüp size bize sistem öğretiyorlar. İlk öğrettikleri de şu: “Efendim,

biz ezbere dayalı eğitimi bir kenara bırakacağız. Anlayarak

öğreteceğiz.” 174

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

İyi de, insanlar ta mağara devrinden beri, Mezopotamyalı

hocalardan, Aristoteles’in Akademya’sından beri anlayarak de ğil; ezberleyerek öğrenirler. Anlamak için önce ezberlemek ge rekir. Kilise bunun farkına varmıştır. Ortaçağ’ın İslam dünyası bunu anlamıştır. Önce ezberlersin! Çünkü çocuklar ve gençler

ezbere çok yatkındır, her şeyi ezberleyebilirler. Dili bile, kalıplar halinde, ezberleyerek öğrenirler. Ezberden sonra anlamak gelir. Ezber ve tekrar, öğretimin temelidir (repetitio est mater studiorum). Lisan da matematik de coğrafya da ezberleyerek öğrenilir. Gençlere tavsiyem, bunlara kanıp ezberi bırakmamalarıdır. Bu tür yenilikçiler sadece ezberi küçümsemekle kalmı yor, başka şeyler de yumurtluyorlar. Örneğin, “aktif metot” diye bir meseleleri var. Bunu da ders yapmamak için geliştirdiler. Ezber ve tekrar öğretimin Ama bu epey zamandan beri var. temelidir. Lisan da matematik de coğrafya “Aktif metot” deyip dersi çocu da ezberleyerek ğa hazırlatıyor, kendileri de hiç öğrenilir. Gençlere bir şekilde derse çalışmıyorlar. tavsiyem, bunlara kanıp Dünyanın hiçbir yerinde böyle ezberi bırakmamalarıdır. bir şey olmaz. Mesela Batı üni versitelerinde Oryantalistler bir Arapça veya Türkçe metni talebeye okutur ama kendileri de derse okuyarak gelmiştir, öğrencilerin tepesinde dikilirler, öy

le kolaycılığa kaçılmaz.

Okuldaki sıkıntıları konuştuk, onları burada bırakıp aileye gelelim. Çocukların ailelerinden aldıkları eğiti mi nasıl buluyorsunuz? Çok kötü buluyorum. Çünkü aileler çocuklarıyla bire bir uğraşmıyor. Para verip kursa yolluyorlar, imtihan kazansın di ye öğretmen arıyorlar. Gerçi o kurslara ihtiyaç var mı? Bunun cevabı muhtelif…

175

iLBER ORTAYLI

Çocuğunuzu ne fazla övün ne de fazla yerin. Bir çocuğu sürekli övmek iyi öir şey değildir. İnsanın çocuğundan dâhi diye bahsetmesi, devamlı yermek, küçümsemek kadar tehlikelidir. Onun yanında olmasını bilin, yeter?

Bir çocuğu sürekli övmek iyi bir şey değildir. Böyle şeyler söyleyeceğine, onu övüp dura cağına, çocuğunla bire bir uğraş; onun yanında ol, onunla bera ber ol. Ama bu yok; onunla be raber olmak yerine, para harca mak var. Çocuk böyle yetişmez. Bir de şimdi bir moda daha var; çocuğu hemen yurt dışına, en başta da ABD’ye yolluyorlar.

“Liseyi bitiren çocukları Ameri ka’ya yollamayın,” diyoruz. Bunlar taze fidandır; kimse kusura bakmasın, 18 yaşındaki Türk çocuğu bizim onları yetiştirme tarzımızdan dolayı biraz çaylaktır. Ama işte bizi dinliyorlar mı?

Ailelerin çocuklarını yetiştiremediğini söylüyorsunuz ama bugünlerde “çocuk yetiştirme” kitaplarını okumak, yön temleri incelemek, yani başkalarını dinlemek epey revaç ta, Bunların göstermelik olduğunu mu düşünüyorsunuz? Öyle görünüyor, kitaplar alıp duruyorlar ama hiçbir şey bil dikleri yok. Bak burada söyleyeyim, anne-babaların önce çocuk ların beslenmesine dikkat etmeleri lazım. Ama maalesef kendile ri yemek yapmayı bilmedikleri için, çocuklarına da lezzetli ve or

ganik yemek yediremiyorlar. Ben yaşadığım yerden görüyorum: Her eve kuryeler girip çıkıyor, mütemadiyen yemek taşıyorlar. Böyle çocuk yetiştirilmez. Kimse artık Türk mutfağını tatbik et miyor. Çocukların ne yedikleri belli değil. Anne-babaların ken dileri de ne yediklerini bilmiyor zaten. Ayrıca çocuk neyi isterse onu yediriyorlar. Bu da yanlış, çocuğa her istediği yedirilmez. Daha da önemli bir mesele var. Türkiye, ABD, Hollan da, İngiltere ve daha böyle birkaç ülke, insanlarına hormonlu 176

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

ve kimyevi gıda yediriyor. Bun lar maalesef kontrol edilmiyor. Kimse kusura bakmasın, bu say dığım ülkelerdeki gıda endüstri

sinin insanları hiç itibar edilecek sanayiciler değiller. Çocuklara neler yedirdiklerini bir bilsek dehşete düşeriz. Mesela mısır

Anne-babaların önce çocukların beslenmesine dikkat etmesi lazım. Kimse artık Türk mutfağını tatbik etmiyor. Çocuk neyi isterse onu yediriyorlar; bu da büyük bir yanlış.

şerbeti kullanıyorlar, halbuki bu şerbet Avrupa’daki üretim de yasak… Yani orada yok ama bizde kullanılıyor. Bu gıda sa nayicilerimiz böyle tipler! Bir de şimdi içindekiler bölümüne kimyasal formüller gibi rakamlar yazıyorlar. İyi de ben biliyor

muyum nitratı, potasyumu; ayrıca neden bileyim? Tüketicile rin de haliyle hiçbir şeyden anladığı yok. Haydi tüketici anla mıyor, onlara bu konuda yol gösteren kimse de yok.

Sözün özü, hem çocuklar hem de büyükler açısından gı daya dikkat etmek şart… Doğal gıdalar yenilecek, sık ve az yenilecek; hepsi bu kadar. “İştahım açık,” veya “Tadı hoşuma gitti,” katiyen demeyeceksiniz; az yiyeceksiniz. 30 yaşından evvel kilo alıyorsanız vaziyet çok feci derim. 40’ından önce

alıyorsanız, belli ki yine feci ama idare edersiniz. Zaten kim

seye yüz sene yaşamayı da tavsiye etmiyorum. Böyle birtakım insanlar var; 70 yaşındalar, herkese delikanlılık taslıyorlar. On ları da dinlemeyin! (Gülüyor.)

Gençlere dönersek, yeni nesli genel terbiye konusunda nasıl buluyorsunuz? Bir defa usul erkân bilmiyorlar; içlerinde, maalesef, çok terbiyesiz olanları var. Kız çocukları çok şımartılıyor ve çok dengesizler, bu iyi bir şey değil. Oğlan çocukları da son de rece sorumsuz yetiştirilmiş. Cinsiyet ayrımıyla ilgisi yok bu söylediğimin, cinsiyetin kendisi budur. Sorumluluk duygusu

177

İLBER ORTAYLI

teşekkül etmemiş bir adam hiçbir işe yaramaz. Aynı şekilde ağzına hâkim olamayan bir kadın da hiçbir şekilde çekilmez. Zarafet değil, cinsiyete aykırı davranışlardır bunlar. Saçma sa pan konuşan, öteye beriye ne yaptığını fark etmeyen bir hatun

yetiştirilemez. Bir defa cinsiyete aykırıdır.

Hocam kadım erkeği mi var bunun?Erkeği de çekilmez. Erkeği de çekilmez; erkekte en kötü şey sorumsuzluktur, bilgisizliktir. Böyle bir erkeğe de dayanılmaz. Doğru dürüst

insanlar bunlarla beraber yürümez. Dikkat edeceksiniz; cin siyet diye bir şey var, her cinsin kendine göre özelliği var. Ni ye iki cinsiz? İki ayrı huyumuz var, iki ayrı denge unsurumuz var; bu çok önemlidir. 11. Çocuklarınızı hayatın zorluklarına realist bir şekilde hazırlayın. Türkiye’de dayanıksız, hayata hazırlıksız, en küçük güçlükte tökezlemeye meyilli çocuklar yetiştiriliyor

O bakımdan biraz önce de ğindiğimiz konuya tekrar dönü

yoruz; insanlar çocuklarıyla uğ raşmıyor. Şimdi çok moda oldu, her şeyi parayla halledeceklerini zannediyorlar. Ama görgüsüzler, o kadar! Çocuk için iki ayrı ba kıcı tutuyorlar. İki bakıcı! Gece

ayrı, gündüz ayrı… Çocuklarını kucaklarına zor alıyorlar. Her halde kendilerini İngiltere kralı-kraliçesi sanıyorlar! (Gülüyor.)

Peki üniversiteden mezun olan gençlerin, hayata hazır olduğunu düşünür müsünüz? Hayır, çünkü evvela bir algı sorunu yaşıyorlar. Gençler film

lerde, dizilerde gördükleri hayatlardan çok etkileniyor. Ama çok büyük bir kısmı bu hayatları hiçbir şekilde aşamıyor, aşamaya cak da. Türkiye’de oğlan çocukları hayata inanılmayacak kadar dayanıksız yetiştiriliyor. Hoş, kızlar da öyle yetiştiriliyor ama kız lar nasılsa bu durumu bir şekilde aşıp kendilerini kurtarıyorlar. 178

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

Kısacası, şu an ortada dayanıksız insanlar var. Türkiye’de kendi ömrümde gözleyebildiğim bir şeyden bahsedeyim. Ül kemiz biliyorsunuz, İkinci Cihan Harbi’ne uzun zaman gir

medi ve savaş sonrası da bu avantajın getirdiği birikimden bir müddet istifade edebildi. Yani mal sattı, ihraç etti. İthal ede

medi, çünkü karşıdan gelecek bir şey yoktu. Sonra Marshall

Yardımı alındı (ki onu en çok alan ülke de biz değiliz); derken

şehirleşme sürecine girildi. Eh, Osmanlı da kabile imparator luğu değildi; mödern mühendislik iki asırdır bizde de vardı, yani sanayi için bir altyapı yatırımı zaten mevcuttu. Neticede şartlar bir araya geldi; şu veya bu şekilde, korumacı politikala rın da desteğiyle ülkemizde refah arttı.

Şimdi bu refah arttıkça, maalesef menfi şekilde etkilenen gençler görmeye başladık. Bu etki benim kuşağımda çok barizdir. Ortada mahrumiyet çekerek büyüyen bir anne-baba vardır. Ama onların çocukları öyle yetişir ki tanıyamazsın! Size böyle kaç tane kapitalist söylerim. Anne-baba mahrumiyet

çekmiş ama çocuklar için bu yokluklar mevzubahis olmamış. Hatta yokluk deyince ne kastedildiğini bile anlayamıyorlar. Haydi servet sahiplerini geçe lim; bu kişi orta sınıf mensu

buysa da yoktan anlamıyor, ona göre bir orta sınıf oluyor. Da hası sadece bizde değil, bütün dünyada bu böyle. Mesela bi

zim kuşağın Avrupa’daki karşı lığı olan Almanlar ve daha genç olanlar eskilerden farklıdır, ta

Çocukların yokluğu, zorluğu, mahrumiyeti bilmesi lazım Bunu ona siz göstereceksiniz Eğitimin tümünü okul veremez, eğitim satın alınacak, herkese aynı şekilde hitap eden bir ürün değildir.

hammülsüzdürler. Halbuki o

eski Alman tasarruflu yaşardı; “Bu elimizdekiler yarın olma yacak,” diye hareket ederdi.

179

İLBER ORTAYLI

Şimdiki gençlerle savaş sonrası kuşağı arasında bir pa ralellik mi var yani? Bugün, anlattığım dönemi bile geçen bir hal var. Şimdiki çocuklar bollukla büyüyor, büyüdüğünde de yokluğa intibak

edemiyor. Daha kötüsüne hiç edemeyecek. Yokluğu anlama dığı için de, yoksulların gözü önünde edepsiz ve görgüsüz bir tüketim sergilerler. Muhafazakârları için de öbür grupların zenginleri için de bu ortak bir olumsuzluk ve Avrupa burjuva zisine göre Türkiye’de önemli bir sosyal gerilim nedeni… Hal buki onları çok tatsız durumlar bekliyor olabilir. Dahası bu kuşak bize göre çok istikrarsız… Bizim Mülkiye mezunlarının müfettişlik yapmak için bile beğenmedikleri bankada, vezne nin arkasında yeni mezunları görüyorsun ki; bu bile şimdi çok iyi bir iş olarak kabul ediliyor. Ekmeğin zorla elde edileceğinin farkında olmak lazım. Bakın söylüyorum, çocuğunuzu gelecekteki zorluklara göre

yetiştirin. Bu kadar basit… Şu andaki gibi çocuk yetiştirilmez. Çocuğunuza zorluğu göstereceksiniz. Onu kendiniz eğitecek, onunla bağ kuracaksınız. İsmarlama, tezgâhtan çıkma eğitim olmaz. Çocuğun eğirimi; 10 kuruşluk dondurma, 50 kuruş luk pandispanya gibi satın alınamaz. Bizde çocuklar belli bir okula veriliyor, çünkü efendim orada hali vakti yerinde aileler çocuk okutuyor; verdikleri çocuğun da onlarla bir kalıba gir mesi bekleniyor. Öyle bir şey olabilir mi? İnsanlar herhangi bir

kalıba sırf okulla girmez; gayet açık ki bu, değişime uygun bir şahsi yetenek meselesidir. Okul dışı eğitim yönlendirmeleri bu

asırda her ülkede başta gelmektedir.

180

YEDİNCİ BÖLÜM

NE İZLEMELİ? / NE DİNLEMELİ? / NE OKUMALI? Sinemada İtalyanlar, müzikte Almanlar, romanda Ruslar, şiirde İranlılar

en yükseğe çıkmıştır. Zor yakalanacak, uçanca bir ihtişama sahip Fransız edebiyatı da bir başka büyüklüktür.

SİNEMA ÜZERİNE Hocam, çoğu okurunuz bilmez ama siz sinemayla epey ilgili birisiniz. Özellikle de, herhalde alanınızdan do ğan bir ilgi sebebiyle, tarihî anlatılan çok seviyor; hu konuda birçok ülke sinemasını takip ediyorsunuz. Peki en çok hangi ülkenin sinemasını beğeniyorsunuz? İtalyan sinemasını severim ve önemli bulurum. Entelek tüel, düşünen, bilgili bir sinemadır. Örneğin, Luchino Visconti’nin iki harp arası olaylara veya 19’uncu yüzyıla bakışı benzersizdir. II Gattopardoyseyredin, Lanetlileri seyredin;

söylediklerimi anlayacaksınız. Bu filmler birer cemiyet anali zidir. Üstelik Luchino Visconti sırf analizle yetinmez, iyi bir

tarih bilgisi de vardır. Bu bilgiye uygun bir ekibi vardır, dekor yine bu bilgiye göre kurulur. Visconti; Hollywood’un tarihî sineması gibi farfara yapmamıştır. Bu dünyanın geçmişini za mana bağlayan bir İtalyan aristokratıdır. Üstelik sadece Visconti’ye özgü bir durumdan bahsetmiyo rum, söz konusu tarih bilgisi neredeyse tüm İtalyan rejisörlerde mevcuttur, örneğin Pasolini’nin Decameronumı görünce er ken dönem Rönesans Avrupa’sının ne olduğunu anlıyorsunuz.

181

İLBER ORTAYLI

Tarih, o rengârenk Holiywood filmlerindeki gibi anlatılmaz; tarihî filmler öyle çekilmez. Konusuna hâkim, entelektüel tarihî filmler izlemek istiyorsanız evvela İtalyan sinemasına müracaat edeceksiniz.

Çünkü o Avrupa’nın nasıl bir yer olduğunu Pasolini çoktan anla mıştır. Dersine çalışmıştır, anla dıklarını bize anlatmayı da doğ rusu çok iyi becermiştir. Pasolini bize; pisliği, sefaleti, yıkılmışlığı

ama bunların yanında güzelliği

de gösterir. Duygunun farkın dadır. Öte yandan dekorun da

farkındadır.

Amerikan sinemasına nazaran Avrupa sinemasını sevi yorsunuz sanırım. Dersine çalışanları, duyguyu verebilenleri seviyorum. Tarih le hakiki bir ilişkisi olanları seviyorum. Dediğim gibi Visconti, Pasolini ve birçok İtalyan rejisör tarihi aktarmayı becermiştir. Aslına bakarsan, bu filmleri çekmekte geç bile kaldılar. Bu tarihî duyguyu geçirmeye, bu dekoru kullanmaya geç başladılar. Ama neticede başladılar. Amerikan sinemasının bunu yapabildiğini

söyleyemem. Çünkü tarih, o rengârenk Hollywood filmlerin deki gibi anlatılmaz; tarihî filmler öyle çekilmez. Demek ki Amerikan sineması, İtalyanların yürüdüğü yolu yürüyememiştir. Tabii konuyu sadece İtalyanlardan bahsederek bırak mak olmaz. Sinema yoluyla tarihi anlatmayı beceren başkaları da var. İlk aklıma gelen isimler, Polonya’dan Andrzej Wajda ile

Macaristan’dan Istvan Szabo…

Szabo’yla İstanbul’da bir gün geçirdiğinizi biliyorum. Evet, Szabo’yla İstanbul’u dolaştım; onunla biraz ahbap

lık ettim. Müze müdürlüğüm zamanı gezdik de. Beraber do laşmak, bir insanı tanımanın en iyi yoludur. Szabo’yu da işte böyle tanıdım. Bana Taraf Tutmak’i. çevirirken okuduğu bir iki 182

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

kitap verdi. Bu münasebet esnasında anladım ki adam, Berlin

Filarmoni Orkestrasının büyük şefi Wilhelm Furtwângler’i iyiden iyiye incelemiş. O kadar incelemiş ki Furtwângler’e dair bütün bilgileri içselleştirmiş; sanatçının sosyal çevresine, ilişkilerine bile hâkim olmuş. Bak, burada ilginç bir bağlantı var. Neslişah Sultan, bili

yorsun Avrupa aristokrasisinin en entelektüel üyeleri arasın daydı. Devrinin önemli sanatçıları, düşünürleri Neslişah Sul tan ile kardeşleri Hanzade ve Necla Sultanın da dostlarıydı. Furtwângler de işte bunlardan biriydi. AvusturyalI şef Willi Boskowsky de bu isimlerdendi. Düşün ki Szabo, dersine ça lıştığı için prensesleri de biliyor. Lafı geçince, “Ha şu üç güzel prenses mi?” deyip; Furtwângler’in yakın çevresinden, sanatçı nın çok dostluk gösterdiği üç prensesi hemen sayıverdi: “Nes

lişah Sultan, Hanzade Sultan, Necla Sultan.” Bu isimler, dedim ya, Avrupa’nın entelektüel olarak da saygı gören aristokratlarıydı. Szabo’nun filmde onları ne ka dar kullandığı ya da hiç kullanıp kullanmadığı önemli değil, mühim olan onun bütün bu isimlere hâkim olmasıydı. İster

kullansın ister kullanmasın, bu ayrıntıları bir sohbette böy le geçirebiliyorsa; Szabo, Furtwângler’i demek ki A’dan Z’ye tanıyordu. Demek ki ona dair her şeye hâkimdi. Demek ki

onun yaşadığı dünyayı baştan sona anlamıştı. Amerikalılar ünlü şefi mahkûm etmeye kalktı; bu Yahudi Macar aydını ise Orkestra ŞefinAe. onu savunuyor, yüceltiyor. Tabii ki Yehudi Menuhin’in yaptığı gibi sahipleniyor. Ancak evvela onu anla mak için çok çalışmış, mühim olan odur.

Herhalde tam bir kitap kurduydu. Szabo, Demirperde Macaristan’ında doğup büyüyen bi ridir. Ama enteresandır; imparatorluk Viyana’sının 10 yılını,

Reich’ın Berlin’ini bizzat içinde yaşamış kadar biliyor. 183

İLBER ORTAYLI

Ama bu Szabo, neticede benim yaşlarımda bir Macar… Dü

şün ki onun yetiştiği dönemde, Komünist Halk Cumhuriye ti bir adamı kolay kolay dışarı göndermezdi. Peki bu adam Viyana’ları, Berlin’leri nasıl biliyordu? En fazla Doğu Berlin’i görmesi mümkündü. Bir cevap var; demek ki dersine çalışıyor, bol bol okuyor. Bir de o tarihî devirlere gidişi, bakışı, inceleyişi çok üstün… Yani hem çalışıyor hem de işin erbabı. Adam,

imajı entelektle beslemiş. Mefistoyu. çıkartmış ortaya, Albay

Redlı çıkartmış. Diğerleri de Szabo’ya benziyor. Söz gelimi, az önce bahsi geçen Pasolini… Adamın birtakım fantazyaları var, artık tasvip

etmeyeceğimiz kadar ipin ucunu kaçırmış ama öbür taraftan Roma Şöleninle yabancılaştırma efekti diye köle kıza Nazım’ın şiirini okutuyor. Belli ki bir yerleri hiç durmadan taramış; olan dan bitenden, çevresindeki dünyadan haberdar olmuş.

Szabo’yla birlikte Andrzej Wajda’yı saymıştınız. Onu neden önemli buluyorsunuz? Wajda her şeyi sorgulayan bir sinemacıydı. Filmlerinde Polonya tarihini otopsi masasına yatırmıştır. Çok da saygı gör müştür. Ardından gelen nesiller onun filmlerini benimsedi, coş

kuyla karşıladı. Buna bizzat şahit oldum. Yıllar önce Wajda’yla, Varşova’da bir sinema salonunda randevu alıp görüşmüştüm. O sıralar 70’ini aşmıştı, filmlerinin topluca gösterildiği salona ge lenlerin yaş ortalamasıysa 20’yi geçmiyordu. Bu hal, onun film lerinin, kuşaklar boyu Polonya halkı üzerinde ne kadar etkili olduğunun bir göstergesidir. Ben Wajda’yı öteden beri çok severim ama onun filmle rini görmek de doğrusu kolay olmamıştı, çoğunluğunu yine yurt dışında izleyebildim. Önerecek filmi çoktur. Örneğin

Stanislaw Wyspianski’nin tiyatro oyunundan sinemaya uyar

ladığı Wesele (Düğün), iyi bir tarih filminin nasıl işlenmesi 184

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

gerektiğini de gösteren bir eserdir. Wajda; halka inmek için, kendi sınıfından olmayan bir kızla evlenen bir Polonya soy lusunun düğünü etrafında, koca bir tarihî dönemin atmos ferini inceleyebilmiştir.

Çok başarılı olmakla beraber, Wajda’nm ülkesi dışında en tanınan eseri Wesele değildir. Vaatler Ülkesi çok daha fazla bi linir. Bu; etkisini yitiren toprak soylularıyla, yükselen sanayici ve banker sınıfı arasındaki gerilin i anlatan bir filmdir. Olaylar, anlatılan konuya son derece ya

kışır şekilde, Rusya Polonya’sının

Manchester ı diye bilinen Lodz şehrinde geçer. Film, Nobelli ro

mancı Wladislaw Reymont’un

elinden çıkma bir romanın uyar lamasıdır. Söz konusu kitapta şa hane bir dönem tasviri, değişen

dünyanın isabetli bir anlatımı

Polonya sineması büyük isimler çıkaran bir sinemadır. En başta Andrzej Wajda, sonra Krzysztof Kieslowskı ya da Krzysztof Zanussi. Bunlar hep toplumu iyi tahlil eden yönetmenlerdir

vardır; yine dönemin ruhuna paralel olarak, bu romanda antisemitizmin de hissedildiğini

söylemeliyim. Yalnız Wajda bu yorumlara girmez, ayrıca Ko münist Parti’nin de paralelinde kalmamıştır. Bazı filmlerde

rejimi de inceden eleştirmiştir. Kendisini birkaç sene önce kaybettik. Sinemanın anıt isimlerindendi. Yeni kuşaklar onu ne kadar tanıyabilecek,

filmlerini nasıl görebilecek bilemiyorum ama bir yolunu

bulmalılar.

Wajda’nın da mensubu olduğu Polonya sineması tümüy le önemli bir sinemadır, başka büyük isimler de çıkarmıştır, örneğin Krzysztof Kieslovvski… Ya da benim çok tuttuğum Krzysztof Zanussi… Kuşkusuz Polonya sinemasını bilmek

gerekir. 185

I1.BER ORTAYLI

Çok sevdiğiniz İtalyan yönetmenlere dönelim. Örne ğin Vittorio de Sica, sizin bir dönemler İtalya’da bul duğunuz duygunun filmini çekebilmiş. “Ofakir İtalya kalmadı,” diyorsunuz ya… Hiç değilse De Sica film lerinde bu duyguyu görebiliyoruz. Örneğin Bisiklet Hırsızları ’nda… Evet, De Sica o duyguyu verebilmiştir. Başka filmleri de önemlidir. De Sica da dersine iyi çalışan bir yönetmen… Finzi Contini’lerin Bahçesi’nde de dönem duygusunu görürüz. Ben bu filmlerin çoğunu sonradan, sinemateklerde seyrettim. Örneğin Federico Fellini’nin meşhur filmi Romayı ilk gösteril

diğinde kaçırmış ama bir gece yarısı seansında Bonn’da izleyebil

miştim. Bonn’da ekstra filmleri gece yarısı seansına koyarlardı. Romayı işte o saatte seyrettim. İyi ki de seyretmişim. O film beni çok etkiledi. Bazı filmler insanların üzerinde derin tesirler bırakır. Filmden çıkağımda istikametimi çizmiştim, Roma’ya gidecek tim. Hakikaten de öyle yaptım. O sıralar devam ettiğim Dışişleri Arşivi’ndeki araştırmayı tamamlamıştım, Romayı programıma aldım. İstanbul’a dönünce iki şehirden daha güzeli yoktu, ikisini

de birlikte gönlüme koymuştum. Böyle değişiklikler anlık oluyor ve daha önce bakar kör olduğunu anlıyorsun. Filme dönersek; Fellini’nin Roma’ya, o döneme bakışı

çok ilginçtir. Biraz Amerikalı rejisör Thornton Wilder’ın Our Townma benzer, o espride bir filmdir. Bizde Ali Yörük vardı, onun tarzı da bu filmlere benzer. Nedir bu? Evvela o dönemin bir rengi vardır, Fellini filmde o rengi vermeyi başarır. Üstelik

bunu her filminde yapmıştır, çünkü incelemiştir. Rengi bul mak, rengi bilmek mühimdir. Az önce De Sica’yı hızlı geçtik. Onun filmlerindeki ev kadınlarına bak; bu kadınlar, en ince detayına kadar, doğru resmedilmiştir, insanları bırak; De Sica’nın mekânlarına, söz gelimi restoranlara bak; doğru resmedilmiştir. İşte De Sica’nın 186

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

ve Fellini’nin filmlerinde, dö nemin Roma’sını bütün ayrın tılarıyla bulursun. Zaten, o Roma’yı görmek istiyorsan, başka çaren de yok; bakacağın tek yer bu filmlerdir. Çünkü filmdeki

tramvay artık o caddeden geç

miyor. Repubblica Meydanı’nın

Bazı filmler insanların üzerinde derin tesirler bırakır. Benim için bir gece yarısı seyrettiğim Feliini’nin Roma’sı öyleydi. Filmden çıktığımda istikametimi çizmiştim, Roma’ya gidecektim.

civarı artık eskisi gibi değil; pis, düşük bir semt olmuş. Ama filmlerden de anlıyoruz ki, bir dönem orta sınıf mıntıkasıymış.

Orta sınıfdiyorsunuz ama ofilmlerde orta sınıfa mensup insanlar, bugünkü orta sınıfa göre çokfakirler sanırım. Evet, yaşamları fakir ama bir saygınlıkları var. Renkleri, zevkleri var. Ben Roma’da yaşasam ve öyle bir semt bugün var olsa, gidip o semtte otururum. Fellini de belli ki bu duyguyu özlemiş, filmleriyle bir nostalji yaşıyor. Ama nostaljiye kapılıp

ayrıntıları da kaçırmıyor, dönemi canlandırmayı biliyor. Bu çok önemlidir. Bizde bu tip yönetmenliği ben biraz Ziya Öz-

tanda gördüm. Bugünün Saraylısı m. mesela o gözle seyreder seniz anlarsınız. Herkeste bu kavrayış yoktur.

Başka hangi İtalyan yönetmenleri beğenirsiniz? Michelangelo Antonioni gibi isimler sanırım size biraz uzak tır. Doğru mu düşünüyorum? Elbette tüm İtalyan yönetmenleri de sevmiyorum. Ettore Scala’yı severim. Roberto Rosselini’yi severim. Rosselini filmlerinde bire bir tarih yapar. En başta da İtalya’ya Yolculukta. Açık Şehir Roma’sı var, o da önemli bir filmdir. Bu arada, doğru tahmin ettin; Antonioni’den çok hazzetmem. Aslına bakarsan, Roma gibi esaslı filmlerine rağmen, Fellini’ye de çok ayak uyduramadım. Elbette

187

İLBER ORTAYLI

tüm filmlerini seyretmedim ama Fellini bana çok geçmemiştir. Bu arada Italyan sinemasının

Andrzej Wajda’nın bütün filmlerini seyretmelisiniz Istvan Szabo, Zoltan Fabri, Luchino Visconti, Krzysztof Zanussi, Sergey Bondarçuk… Bizden Lüffi Akad, Halit Refiğ .. Bu isimlerin filmlerini muhakkak seyredin.

bazı önemli filmleri var ki henüz görmediğimi söylemeliyim, ör neğin Bernardo Bertolucci’nin o uzun 190(1 ünü henüz izleme dim ama filmin bana hitap ede ceğini tahmin ediyorum. Bulur sam izleyeceğim.

En son İstanbul Film Festivali’ne gelmişti, belki birfes tival vesilesiyle yine gösterilir. Ya da fırsat olursa, bir sinematekte, eskiden izlediğiniz gibi izleyebilirsiniz. Belki… Yalnız sinemalarla ilgili ciddi bir derdim var. Git mek istediğim filmi bir türlü sinemada seyredemiyorum. Ni yetlenip gideyim diyorum; bir bakıyorum, film çoktan viz yondan kalkmış. Bir film sadece bir hafta mı oynar! Türkiye’de maalesef sinemada film seyredilemiyor. Size göre enteresan bir film geldi mi, vizyonda en fazla bir hafta duruyor. Öyle olunca

da sinemaya gidemiyorsunuz.

Okurlar için bir liste yapmanızı istesem… “Muhakkak izlenmesi gereken filmler” listesi… Yapalım. Evvela yönetmenler üzerinden gidelim. Bir defa Andrzej Wajda’nın tüm filmlerini bu listeye koymalı. Hiç ayıramam ki… Hatta önce “siyah beyazlarını” koyarım. Wajda tamam; şimdi çok tuttuğumu söylediğim ama bizde iyi bilin meyen bir yönetmene geçelim: Krzysztof Zanussi. Onu da lis teye koyarım. Sonra Istvan Szabo’nun filmlerini eklerim. Yine Macaristan’dan Zoltan Fabri’yi koyarım. Az önce saydığımız İtalyanlar herhalde bu listeye girer. Sovyet döneminden Sergey Bondarçuk da muhakkak bu listede yer almalı.

188

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Bizden kimleri koyarsınız listeye? Eskilerden giderim. Aslına bakarsan, eski rejisörler iç timai tarihimizi daha iyi anlatıyorlardı; bu konudaki bakış açıları daha gelişkindi. Mesela Lütfî Akad’ın filmlerini ko yarım; üçlemesi önemlidir: Gelin, Düğün, Diyet. Önemsedi

ğim isimler arasında Halit Refiğ’i de saymak isterim. Başka ilgileri de olan bir sinemacıydı, felsefeye kadar bilirdi. Hiç şüphesiz Teyzem çok enteresan bir filmdir. Refığ’in Haremde Dört Kadını da Yeşilçam’ın seyredilmesi gereken filmlerinin arasındadır. Aydınlarımız bazen Yeşilçam’a, “Bunlar basit filmlerdir, sı radan konulardır; zengin kız-fakir oğlan ilişkisinden ibarettir,” diye dudak büker; o filmleri beğenmezler. Ama yanılıyorlar. Oradaki gözlem, retorik ve folklorik yorum çok güçlüdür. Edebiyatın bile önüne geçmiştir. Özellikle Akad ve Refiğ gibi adamlar mühim adamlardır.

Az önce “Sovyet dönemi” demiştiniz. Sergey Eisenstein için ne düşünürsünüz? Ya da yakın dönemden Andrey Tarkovski hakkında? Eisenstein önemlidir; elbette ki bilinmesi, izlenmesi gere kir. Sinemanın temel taşlarındandır. Çok bilinmeyen bir yanı nı söyleyelim; babası “art nouveau” Riga’yı inşa eden mimar dır. Yani Sergey Eisenstein’ın babası Mikhail Eisenstein, Rus art nouevau’sunun da babasıdır. Gelelim Tarkovski’ye. Elbette yönetmenliği tartışılmaz ama bana bir şey söylemiyor. Eh, ben bir ilişki kuramadım diye filmlerinin kötü olduğunu söyleyecek de değilim. Mesela çok sevdiğim îran sinemasında da bana bir şey söy

lemeyen çok film vardır. Ama bunlar da Tarkovski’ninkiler gi bi çoğunlukla iyi filmlerdir. îranlılar iyi sinema yapar.

■

İLBER ORTAYLI

İLBER HOCA NIN TAVSİYE ETTİĞİ 26 YABANCI FİLM 1. Potemkin Zırhlısı - Sergey Eisenstein (1925) l.AleksandrNevsky- Sergey Eisenstein (1938)

Bir Kuşak - Andrzej Wajda (1955)

Wesele - Andrzej Wajda (1957)

Küller ve Elmaslar - Andrzej Wajda (1958)

Vaatler Ülkesi - Andrzej Wajda (1975)

V/aterloo - Sergey Bondarçuk (1970)

Dünyayı Sarsan On Gün - Sergey Bondarçuk (1983)

Constans - Krzysztof Zanussi (1980)

Macarlar - Zoltan Fabri (1978)

Mephısto - Istvan Szabo (1981)

Albay Redl - Istvan Szabo (1985)

Taraf Tutmak - Istvan Szabo (2001)

Teorema - Pier Paolo Pasolini (1968)

Dekameronün Aşk Öyküleri - Pier Paolo Pasolini (1971)

Roma - Federico Fellini (1972)

Satyricon - Federico Fellini (1969)

Leopar - Luchino Visconti (1963)

Lanetliler - Luchino Visconti (1969)

Venedik’te Ölüm - Luchino Visconti (1971)

Roma, Açık Şehir - Roberto Rossellini (1945)

İtalya’ya Yolculuk - Roberto Rossellini (1954)

Bisiklet Hırsızları - Vittorio de Sica (1948)

Umberto D. - Vittorica de Sica (1952)

Lili Marleen - Rainer Werner Fassbinder (1981) IG.Jesus Of Nazareth - Franco Zeffirelli (1977 - Mini dizi

olarak çekildi.) ; 90

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

SAHNE SANATLARI ÜZERİNE Şu lafintz çok ilginç: “Tiyatro neymiş görmek isteyen üç şehre gitmelidir: Moskova, Londra ve Tel Aviv.” Neden bu üç şehir? Londra malûm, Batı dünyasının en önemli oyunları hep orada sergilenir. Demek ki bunları izlemek için illâ Londra’ya gi dilmelidir. Ama bunun ötesini görmek istiyorsanız, ya Rusya’ya ya da İsrail’e gideceksiniz. Çünkü bu iki ulus da tiyatroyla yaşar, kültürlerini de tiyatroyla yaşatırlar. Halen şiir okuyan aktörleri, aktristleri vardır. Matineleri lebaleb dolar. Seyirciler temsillere en iyi kıyafetlerini giyip gelirler. Hele Rusya’da, maaşının yarı

sını oyuncuya takdim edeceği çiçeğe yatıran seyirciler bulunur. Bu seyirciler; oyunun sonunda öne geçmek, bu çiçekleri vermek için yarışırlar. Bu âdetleri halen devam ediyor. Rusya’da sade ce tiyatro oyunları değil, konserler de aynıdır. Müzik iyi, opera iyi, dans iyi… Büyükşehirlerde hâlâ sanat var. Odessa’da bile mevcut… Çok açık ki insanlar üretime, hem de birinci sınıf bir üretime ulaşabiliyor. Önemli olan da zaten budur. Rusya örneğinden devam edelim. Herkes Bolşoy’a gide mez, belki bilet pahalı gelir. Özellikle yaşı genç olanlar Mos kova Sanat Tiyatrosu’na da yanaşamaz ama demiryolcuların bir Gogol Tiyatrosu vardır, oraya rahatlıkla gidebilirsin. Kla sikleri doğru dürüst seyredebileceğin çok yer vardır. Bu salon ları asla küçümseyemem, oralarda ben dört dörtlük oyuncular gördüm. Moskova’da hâlâ iki yüzün üzerinde tiyatro var ve hâlâ güzel salonlarda oynuyorlar.

İranda da tiyatro oyunu seyrettiniz. Onlar nasıl bu ko nuda? îran sineması çok konuşuluyor, çünkü iyi filmleri var ama

bilmekte fayda var ki tiyatro anlayışları da iyidir. Humeyni’niı: ihtilalinden sonra Tahranda tiyatroya gitmiştim. Taler-i 191

ÎLBER ORTAYLI

Vahdet denen İran’ın ünlü tiyatro salonunda bir oyun izledim. Taler-i Vahdet, “birlik holü” demektir. Muhteşem bir tiyatro binası ki, öylesi bizde yok. Fırsat bulan, muhakkak gidip gör sün. Ben orada Shakespeare’in Venedik Tacirini izlemiştim. Farsça çeviri nefisti; oyuncular birinci sınıftı; dekor, kostüm klasikti. Kadın kılıkları 15’inci asır Venedik’ine uygundu; yani başlarında o devrin Venedik’inde olduğu gibi bir türban veya

şal vardı, göğüsler kapalıydı. Taler-i Vahdet’in seyirci sıraları ise çarşaflı kadın seyirci

lerle doluydu. Devrimden önce buraya uğrayamayan Tahranlı kadınlar, sorduğumuzda, çocuklarını alarak tiyatroya geldik lerini belirttiler. Salona alınan küçükler etrafta koşturuyordu. Arada bir de sahnede duydukları isimleri haykırıyorlardı. “Antonio!” diyerek koşuşan bir veledi düşünün. İşte orada Vene

dik Tacirini oynuyorlar. Oyundan, oyunculuktan, dekordan, kostümden anladım ki îranlılar bu işi de biliyor. Güzel bir Farsça duyuyorsun. Dedim ya, nefis bir tercüme de var. Za ten Shakespeare iyi çevrilir. Shakespeare’in kötü çevirisi yok tur, olamaz. Söz gelimi, Much Ado About Nothing, bizde Kuru Gürültü diye çevrilmiştir; doğru bir tercihtir. Shakespeare’i iyi çevirmeyeceksen zaten hiç çevirme!

İranlılar çeviri işinde de Türkiye’den ileride sanırım, doğru mu biliyorum? Evet, tercümeyi çok iyi beceriyorlar. Çünkü kendi dillerini iyi öğreniyorlar. İran burjuvazisi ve entelektüelleri ya bursla ya da kendi paralarıyla Avrupa’ya gider, yabancı dilleri de iyi öğ renir. Haliyle yaptıkları çeviriler de tatmin eder. Yalnız bunun bir toplumsal sebebi daha var. İran’da ihtilalden sonra insanlar

ne doğru dürüst gazete okudu ııe de televizyon seyretti. Boyu na çeviri yaptılar, önlerine gelen her şeyi çevirdiler. Bu sayede ortaya müdıis güzel bir çeviri edebiyatı çıktı.

192

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Neyse ki bizde de tercümeler iyileşmeye başladı. Kimse kusura bakmasın, Türkiye’de eskiden tercüme yoktu. Dame de Sion’u bitirmiş, Saint Benoit’yı bitirmiş, Fransızca bilen ama Türkçesi beş para etmeyen bir sürü çevirmen vardı. Bir düzine mükemmel çevirmen ve filologa rağmen Robert Kolejlilerden çıkan berbat tercümeler de vardı.

Hem de artık çok iddialı çeviriler var hocam. Üstelik çevirisi çok zor sayılan eserler de başarıyla dilimize ka zandırıldı. Biz kültive bir ülke değildik. Ama artık değişiyoruz. Tabii üretimimiz de artıyor. Şunu unutmamalı: Biz belli alanlarda bir mühendisler ülkesiyiz. İyi mühendis çıkartıyoruz, iyi hekimle

rimiz var. Bu alanlarda başarılı olmak güzel, ne var ki kültürel üretimimizde ciddi bir artış yok. Bizim artık buna odaklanmamız lazım. İyi sinemacı, tiyatrocu,

Hepimizin üzerinde düşünmesi gereken Pir konu… iyi mühendis ve hekim çıkartıyoruz, ne var ki kültürel üretimimizde ciddi bir artış yok Bizim artık buna odaklanmamız lazım. Sinemacı, tiyatrocu, müzisyen yetiştirmenin yollarını bulmalıyız.

müzisyen yetiştirmeliyiz. Yeni nesillerin de bu konu üzerine düşünmesi, böyle yetişmeye talip olması gerekiyor. Beri yandan dünyada da bu yönde bir artış yok. Orijinallik kayboluyor. Nerede mesela eski müzikaller? Farkında mısın, 20 senedir aynı müzikaller oynanıyor. Yeni şeyler yok. Tiyat rolar desen, eskisinden kötü…

Dışarının da mı tadı kaçtı? Yabancı şehirlerde seyretti ğiniz oyunlar da mı eskiler kadar haz vermiyor? Ben eskiden beri dışarıda tiyatroya gitmeye gayret ediyo rum ama artık gitmeyeceğim, çünkü hep aynı şeyleri görmek ten usandım. Her zaman, “Göreceksek bari iyisini görelim,” 193

İI.BER ORTAYLI

derim, ona göre program yapmaya çalışırım ama artık iyisi ni bulamıyorum. Broadway’de daha yeni Hamilton diye bir müzikal seyrettik, pek de beğenemedim. Ele alınan konu müzikale gelecek gibi değil çünkü; hukuk fakültesinde işle

necek konuyu sulandırıp Broadway’e getirmişler. Müziğini, de sevemedim. Mesela dönüp baktığımızda, Damdaki Kemancı (Anatevka) gibi eserleri ve sahnelemeleri anıyoruz. Bu eserin sahibi Sholom Aleichem’in derin yazarlığı müziğine de yansımıştır;

gençler belki bilmez, muhakkak okusunlar, sahnede görme imkânı olursa da kaçırmasınlar. Viyana hâlâ müzik ve opera şehri ama tiyatro eskisi gibi değil, Almanca konuşan bölgelerde

tiyatronun eski tadı yok. Buna karşılık Fransa’da tiyatro parlak bir şekilde devam ediyor, yeni ekoller var. Rusya’da ise tiyatro da, bale de, operet ve opera da zirvede. Toplumun en sıkıntılı

zamanlarında bile salonlar tıklım tıklımdı. Tabii Britanya halen sahne sanatlarıyla haşır neşir… Tel Aviv ve Kudüs de halen birer tiyatro şehri; buralarda artık çok az konuşulmaya başlayan Yidiş bile önemli bir şekilde tiyatro ile temsil ediliyor.

Sinema bahsinde övdüğünüz İtalyanları da sahne sanat larında ayırırsınız herhalde? En azından halen iyi opera seyrettiriyorlar, hem de sinema yönetmenleriyle… Evet, bu konularda İtalyanları yine kayıralım. Dönelim İtalyan rejisörlere. Çünkü söylediğin gibi, bir meziyetleri daha var ki, atlamak olmaz. İtalyan yönetmenler operada da iyidir,

tarihi bu zamana çok iyi bağlamışlardır. Franco Zeffirelli’yi herkes Jesus OfNazareth filmiyle tanır. Ama onun müthiş yö netici bir rejisör oluşunu opera severler bilir. La Tosça veAida sahnelemeleri, onun müzikte tarih ve Gesamtkunstuerk (total sanat eseri) uzmanı olduğunun kanıtıdır. Opera dünyası Zeffirelli’nin prodüksiyonlarını unutamaz, kendisi sahnelerde ve

194

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

festivallerde insanları büyülemiştir. İtalya’nın büyük rejisörle ri opera sahnelemeye de teşvik edilir. Az önce andığımız Visconti de opera için çalışmıştır, hemen tüm önemli rejisörler çalışmıştır. İtalya’da rejisörler bu işi önemserler. Adamlar film rejisörü ama işte İtalyan oldukları için müzik de bilirler. Bu

güzel bir birlikteliktir, hakikaten de iyi bir rejisörü operada kullanmak gerekir. Hatta Verdi yılında Ferzan Özpetek, Napoli San Carlo

Operasında La Toscayı sahnelemeye davet edildi; o da dave

te icabet etti. Bilmiyorum, Zeffirelli’ninkiler gibi bir şey ol du mu; kritiklere bakmak lazım. Demek ki İtalya’yı ziyaret ediyorsan, bir operaya gideceksin. İtalyan kültürünü yaşamak istiyorsan, o kültürü sahnede izleyeceksin.

Opera eseri sahneye koyan yönetmenler demişken, Woody Ailen da yakında La Scala’da Puccini’nin bir operasını icra edecek. Bunu duymamıştım ama yanılmışlar besbelli! Bu iş Woody Allen’a yaptırılmaz. Bir defa Ailen o tarz musikiden anlıyor

mu? Benim bildiğim, caz seviyor. Reklam olsun diye yaptırıyorlardır. Bak Hollywood’dan musiki bilen adam kimdir biliyor musun? Anthony Hopkins. Gençken vals bestelemiş. İsmi de W^/rz Goes On. Bunu kimse bilmiyordu, yakınlarda ortaya çıktı. Dahası eseri de meşhur orkestra şefi Andre Rieu, Viyana’da icra etti. Bir dinleyelim şunu yahu! (YouTube’da ic rayı bulup dinliyoruz.) İşte müzikle ilgilenmek budur! Belli

ki Anthony Hopkins müzik biliyor. Böyle şeyleri bilmeden gidip La Scala’da opera yönetilmez. Çünkü opera dediğimiz gibi, gesamtkunstıverk’tıv, Dionisien ve Apollonien bütün sa natların toplandığı bir daldır ve bu şekilde muhteşem eserler

ortaya çıkar.

195

tLBER ORTAYLI

Türkiye’ye dönersek… Bizdeki tiyatro ortamı hakkında ne düşünürsünüz? Şunu söylemeliyim: Ben 1960’larda Türkiye’deki tiyatroyla epey içli dışlıydım; o dünyayı yakından tanıdım, eleştiri yazıları

yazdım. Çok benimsememekle birlikte, öğrenciyken bir iki ke re sahneye de çıktım. Ama 1971’de Viyana’ya gidip döndükten sonra, Türkiye’de tiyatroyla pek ilgilenmedim. Çünkü bir kere klasik dünyanın güzelliğini, salonlarını görmüştüm. Beni bı rak; o dönemde artık ünlü olan arkadaşım Zeliha Berksoy da

o yıllarda Berlin’e gittikten, Berliner Ensemble i dolaştıktan sonra devletteki görevinden istifa etmişti. Halbuki Devlet Ti yatrosu’nda da istikbali vardı, gözde biriydi. Ama işte bir saat ten sonra sizi bazı şeyler kesmiyor. Üstelik o dönemin ortamı

bugünden iyiydi.

O dönemki imkânların daha kısıdı olmasına rağmen mi? Evet; 1960’11 yıllar Türkiye’de, bütün dünyada olduğu gi bi pembe ufuklar asrıydı. Ama bir yandan da insanların çok ekşi oldukları bir devirdi. Çünkü şu da bir gerçek ki, Türkiye o sıralar fakir, kalkınma sancıları çeken bir ülkeydi. Yabancı Türkolog arkadaşlar, Türkiye için “korkunç fakir” diyorlar dı. Sefil değil ama fakir… Şimdi artık yabancılar bizi “fakir” diye nitelemiyor, çünkü fakir değiliz. Bize artık başka şeyler diyorlar. Demokrasimizin olmadığını söylüyorlar; bilmem ne diyorlar, diyor oğlu diyorlar. Peki, sonuçta kim ne derse de

sin; herkesi hayran bırakan bir tiyatro salonu yaptık mı? He nüz yapamadık. O yüzden dışarıdakilere bakıp duruyoruz. İyi opera sanatçılarımız buradan çok dışarıda sanatını icra ediyor. Fazıl Say’ı dinlemek için Tel Aviv veya Berlin’e mi gideceğiz? Burada sahne yok, bina yok, iyi niyetli sergileme ve seçim im kânı yok. Kültür Bakanlığı senelerdir müze asistanlığı, koro ve orkestra üyeliği imtihanları açıp personelini arttıramıyor. 196

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Şu an dışarıdaki temsilleri artık gidip pek seyretmiyorum

ama senin nedenini sorduğun üç şehre; Londra’ya, Moskova’ya ve Tel Aviv’e ben bu gözle de bakarım. Örneğin bir gittiğinde,

Londra’daki Düke of York’ta oyun izlemelisin. Tiyatro emek is ter. Bu işlerle ilgilendiğini söylüyorsan zaman ayıracaksın, para ayıracaksın; bunun için bir mesai yapacaksın. Söz gelimi, Tiyatro emek ister. Bu Amerika’da Broadvvay’de temsil izleyeceksin; bütçeni ona göre

ayarlayacaksın. Ama işte koştur koştur tiyatroya gitmek de olmu yor, onu özümseyeceksin. Daha doğrusu artık benim için bu pek mümkün olmuyor. Gidip dışarı

da bir ay kalmam lazım. Arşivde, kütüphanede çalışıp, akşamları

işlerle ilgilendiğinizi söylüyorsanız zaman ayıracaksınız, para ayıracaksınız, mesai yapacaksınız Londra’ya, New York’a gidebiliyorsanız, oradaki oyunları izlemeye de çalışacaksınız.

tiyatrodan eve dönmeliyim. Ben böylesini seviyorum. Yurt dışındaki temsillere gidemediğim gibi artık Türkiye’de de çok fazla tiyatro seyredemiyorum ama yine de düşünüyo rum; İstanbul’da bir insan kaç defa tiyatroya gidebilir, nasıl gidebilir? Artık vaziyet eskisi gibi de değil. Tiyatrocular da sı kıntıyla yaşıyor.

Biraz haksızlık ediyorsunuz. Çünkü bizde tiyatro seyir cisinin sayısı epey arttı, insanlar tiyatroyu çok seviyor. Biletfiyatları yüksek olsa da salonlar doluyor. Bir yan dan küçük, genç tiyatrolar da seyirci çekebiliyor. Evet, bunu da fark etmiyor değilim. Güzel şey bu. Görü nüyor ki ne olursa olsun, Türkiye değişiyor. Peki bu alanı teşvik

etsek ve sanatçıyı sıkıntıdan kurtarsak iyi olmaz mı?

197

İLBER ORTAYLI

MÜZİK ÜZERİNE

En çok klasik müzik dinlediğinizi biliyorum. Özellikle beğendiğiniz besteciler kimler? Ben büyükleri severim. Bilhassa da Mozart ve Beethoven ı… Buna Haydn’ı da katalım. Bunlar birbirini tanımış üç dâhi bes tekârdır zaten. Haydn diğer dâhileri etkilemiştir; dâhilere en

çok öğreten dâhidir. Mozart en çok eser veren dâhidir. Beet hoven ise hem bir dâhidir hem de bütün zamanların en sevilen bestekârıdır. Ben de Beethoven’i ayrı bir yere koyarım. Öyle ki 1827’de öldüğünde cenazesine 20 bin Viyanalı katılmıştır. Bu, o zaman için çok büyük bir sayıdır. Hele zavallı Mozart’ın sahip çıkılmayan cenazesi ve bir çukura atılan naaşım düşündüğünüz de bu durum daha da dramatik geliyor. Beethoven’in hayatında da başka bir drama var. Kâbusu olan ve onu sonunda sağırlaştı ran kulak arızasını, bugün en tecrübesiz bir hekim bile saptayıp tedavi edebilirdi.

Siz Beethoven’i tarihteki yeriyle, yani döneminin iyi bir temsilcisi olarak da seviyorsunuz sanırım. Doğru, Beethoven çağının çok iyi bir ürünüdür. Onunla ilgili anlatacak şey çok… Evvela, onu sadece Romantik döne min önemli bir ismi, çağma darnga vurmuş bir bestekâr olarak ele almamak gerekir. Beethoven çağının en önemli münevver leri arasındaydı. Napolyon’un savaşlarından, Avrupa’yı istila etmesinden etkilenmişti. Monarşinin ve kilisenin gücünün ni hayete ermesi beklenen bir dönemde yaşamıştı. Doğal olarak döneminin tesiri altında kaldı. Örneğin, Üçüncü Senfoniyi-,

yani Eroicayı, Napolyon’u düşünerek bestelemiştir. Döneminden etkilendiğini söylüyoruz ama o da bir yan

dan çağdaşlarını ve arkasından gelenleri etkiledi. Koruyucusu, imparatorluk ailesinden gelen Arşidük Rudolf’tu. Arkadaş

larından biti £ iotthe’ydi. Hatta ilginçtir; bir gün Goethe ile 198

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

yürürlerken İmparator I. Franz yanlarından geçmiş ve Goethe’yi değil, Beethoven’i selamlamıştı.

Bunları anlatıyorum; çünkü sanatçıları, devlet adamlarını,

hatta herkesi yaşadıkları dönemleriyle bilmek önemlidir. Bir çağın bir insanı nasıl şekillendirdiğini görmek gerekir. Onların eserlerine bu sayede daha iyi nüfuz edersiniz. Goethe ile arkadaş olduğunu söyledik; öyleyse Beethoven’in yaşadığı dönemin, bir bakıma Almanca konuşan dünyanın en verimli dönemi olduğunu da saptamak lazım. Bir defa Kant felsefesi Almanları uzun zamandır etkiliyordu. Joseph von Hammer, İran edebiyatını, en

başta da Hafızın şiirlerini çevi rerek edebiyat ve felsefe çevre lerine bir rüzgâr getirmişti. Bu rüzgâr benzetmesini yapan da Hegel’dir. Malûm, Goethe de bu çeviriyi okumuş ve ondan esinle

Batı-Doğu Divanim ortaya koy muştur. Beethoven işte böyle bir

. Herkesi dönemiyle tanımanız gerekir. Sanatçıların, devlet adamlarının yaşadıkları dönemi bilirseniz, çağının bir insanı nasıl şekillendirdiğim de görürsünüz. Bu sayede, verilen eserleri, yapılan işleri de dana iyi anlarsınız.

dönemde yaşadı. Herkesi tek tek anlatmaya yerimiz yetmez, iyi bir örnek olarak Beethoven’dan bahsetmiş olalım.

Bach’m adını hiç geçirmediniz, sevmez misiniz? Ya da başka kimleri sevdiğinizi, önemsediğinizi sorayım. Bach’ı sevenler çok sever. Onun musikisi teknik ilerleme getirmiştir. Ses düzeni onunla en üst noktaya çıkmıştır. Yine bazıları Wagner’i çok severler. Librettolarını tamamen kendisi

yazmıştır. Ama ben, onu da Bach’ı da en saygı duyulacaklar at asına koymam, ama şahsen en huşuyla dinlediklerimdendir. Başka isimler soruyorsun, düşüneyim. Chopin’i severim elbet te, onu ruhuma yakın hissederim. 199

İLBER ORTAYLI

Madem Chopin vasıtasıyla Doğu Avrupa’ya doğru gittik, Rusya tarafına da geçelim. Elbette Rus Beşleri’ni3S severim. Onlara Yumruk ya da Kuvvetli Yumruk da derlerdi (Moguchaya Kuchka). Ama bu, hepsinin her dönemini sevdiğim anlamı na gelmez. Beri yandan, onların ve Çaykovski’nin birbirlerin den hazzetmediğini de söylemek lazım. Tabii Çaykovski’nin

onlara karşı bariz bir üstünlüğü vardır. İşte şimdi önemli bir noktaya geldik. Rus müziğinin en bü yüğünün kim olduğu sorusuna genelde, “Çaykovski’dir,” diye

yanıt verilir ama bana sorarsan Rahmaninov’dur. Sostakoviç’in de güzel parçaları vardır ama Rus Rus müziğinin en büyüğü ya’da klasik müziği en üst noktaya bana kalırsa Çaykovski çıkaran isim hiç itirazsız Rahma değildir/Rahmaninov’dur. ninov’dur. Bu yüzden gençlerin Sastakoviç’in de güzel illâ ki onu dinlemesini, öğrenme parçaları vardır ama sini isterim. Dinleyince hemen Rusya’da klasik müziği en

üst noktaya Rahmaninov çıkarmıştır. Gençlerin onu

benimseyeceklerdir, sabretsinler. Onun Hüseynî makamını üs-

dinlemesini isterim.

lub-u cedid ile kullandığını gö rürsünüz. Şarklıyı da Garblıyı da

mest eder. Herkes Beethoven’i, Mozart’ı, Brahms’ı ister istemez

beğenir ama 20’nci yüzyılın dâhi Rus’u Rahmaninov’dur.

Peki klasik müziği hangi icracılardan dinlemeyi seviyor sunuz? Hangi şeflerin önde geldiğini düşünüyorsunuz? İcracı çok var, saymakla bitmez. Birkaçını söyleyeyim. Şüphesiz ki piyanoda Daniel Barenboinı hemen akla gelir. Piyano deyince Vladimir Aşkenazi’yi de sayabiliriz. Kemanda

David Oistrakh, Itzhak Perlman… Şeflerden az önce bahsetti ğimiz Fürtvvângler… 38

S60’iı yılhrda Rus müziğine damga vuran Cesar Cui, Aleksandr Borodin, Mdv Baîakhev, Modesr Mussorgsky ve Nikolay Rimsky-Korsakov.

200

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Türk müzisyenleri sorsam? İdil Biret, Ayla Erduran, Faztl Say? Çoğu dostumdur. İyi isimlerimiz var diyelim. Ama tabii bazıları daha öndedir. Saydığınız isimler çok açık ki önemli ki şilerdir. Keza dışarıda da çok dinleniyorlar. Hele Fazıl’ı dışarı da bilhassa seviyorlar. Dış dünyada orkestra şefleri, virtüözleri arasında fanları var. Onunla çalmaya, çalışmaya bayılıyorlar. Türkiye’den böyle göğsümüzü kabartacak çok isim çıkabiliyor. Bu isimler Ulu Önder Atatürk’ün başlattığı hareketin netice

sidir. İşte o başlangıcı iyi bilmek gerekir. Bu başlangıç saye sindedir ki, birçok isim kendiliğinden ortaya çıkmıştır. Tek rarlayalım: Bunu “Büyük Adam” başlattı. Biz de ona layık bir şekilde devam ettirmeliyiz. İdil Biret istisnai bir münevverdir.

Ayla Erduran’ın da dünya bilgisi ve görgüsü öyledir. Fazıl Say bu ülkenin ürünüdür ve bir dâhidir.

Güncel olmayan sanatçılardan da birkaç örnek vereyim. Hiç şüphesiz Dede Efendi’yi bilmeniz gerekiyor; Hafız Post’u, Abdülkadir Meragi’yi tanımanız gerekiyor. Buhurizade Mus tafa Itrî’den, Hacı Arif Bey’den haberdar olmanız, onların isimlerini hatrınızda tutmanız yetmez; bestelerini de bilecek siniz. Rahmi Bey’in 1 Tuncu asrın arabeski diye de tanınan eserlerini öğreneceksiniz. Bugüne yaklaşalım, Mesut Cemil’i dinlemeden de olmaz. Münir Nurettin Selçuk var, Safiye Ayla var… Bir de yeni Türk müziğinden Zehra Biliri söylemeliyim. Bakın, öylesine kulak verin demiyorum; Zehra Biliri dinlemek zorundasınız. İnanıl

maz bir sesi, müzik bilgisi vardı. İlk dinlediğinde Zarah Leander gibi dersin; tabii doğru bir benzetme olmaz, çünkü daha fazla

sıdır. Verdiği emekler hep perde arkasında kalmıştır, bugünkü şarkıların birçoğunu literatürümüze kazandıran odur. Mütevazı bir insan olduğundan öne çıkmadı. Zaten gidişi de sessiz sedasız

oldu. Bari yeni kuşaklar diiiieyip Zehra Bilir’e sahip çıksınlar. 201

İLBER ORTAYLI

Az önce bahsettiğiniz “başlangıcı” konuşalım. mı biraz? Cumhuriyetin ilk yıllarında Atatürk’ün müzikle ilgili tasarrufu neydi? Biliyorsun; Cumhuriyet, çocuklarını yetişmeleri için dışarı yollamaya gayret ediyordu. Dahası sadece tıp ve mühendislik alanında değil; tarih, arkeoloji, filoloji için de gönderilenler oldu. Elbette güzel sanatlar ve musiki dallarında da; özellikle Batı müziğini öğrenip orkestrala Hiç şüphesiz Dede rı, operaları tanısınlar diye dışarı Efendi’yi dümeniz yollananlar vardı. Eğitim bursları gerekiyor; Hafız Posttan, verildi. Opera kurulmaya çalışıl Addülkadir Meragi’den, Buhurizade Mustafa Itrîden, Hacı Arif Bey’den, Rahmi Bey’den, Mesut Cemil’den haberdar olmanız yetmez; bestelerini de bileceksiniz.

dı. Şurası çok açık ki, opera o za manlarda dahi bu topraklar için çok yeni bir şey değildi; çünkü Osmanlı’da dinleniyordu. Padi şahlar opera ve operet truplarını

izliyorlardı. Saray tiyatrosuna da vet edilen gruplar da oluyordu, Ama en önemli safha, tabii ki genç Türkiye Cumhuriyeti’nin bir opera kurmaya kalkışmasıdır. İşte bu hareketi Atatürk başlattı. Evvela konservatuvar-

lar kurdu. Bu konservatuvarlar, daha önceki Musiki Mual lim Mektebi’nin geliştirilmiş bir safhasıydı. Devlet; sahne sanatlarını, filarmoni ve tiyatro kurumlarını desteklemeye başlamıştı. Burada önemli bir nokta var. Alanının en büyük

isimlerinden Cari Ebert, Atatürk tarafından Türkiye’ye ge tirildiğinde; Ulu Önder onun operayı kurmak için kaç yıla ihtiyacı olduğunu öğrenmek istemişti. Hatta hevesle, “Beş yılda yapabilir misiniz?” diye sormuştu. Ebert, “Bu biraz zor,” diye cevap verince Atatürk üzülmüştü ama kabullenip programa devam etmişti. Neticede opera, Atatürk’ün ölü münden sonra gerçekleşti.

202

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Yine Fazıl Say gibi isimlerin çıkışı Ulu Önder Atatürk’ün

başlattığı hareketin neticesidir. Tekrarlayalım: Bunu “Büyük Adam” başlattı. Biz de ona layık bir şekilde devam ettirmeliyiz.

Atatürk neden özellikle operayı önemsiyordu? Atatürk Sofya’da ateşemiliter göreviyle bulunmuştu. Bul

garistan, genç bir subay olarak Mustafa Kemal’in modern dünya kültürünün kurumlarına intibakı ve kültürel değişimden kaynaklanan sorunları gözledi

ği bir yer haline geldi. Bu arada orada operaya gitme imkânı da

buldu. Çünkü Sofya’daki opera,

tıpkı Bükreş’teki gibi, Balkan lardaki önemli kuramlardandı. Öyle ki Mustafa Kemal, izledi

Fazıl Say gibi isimlerin çıkışı Ulu Önder Atatürk’ün başlattığı hareketin neticesidir. Bu hareketi “Büyük Adam” başlatmıştır, biz de ona layık bir şekilde Oevam ettirmeliyiz.

ği temsilden sonra, kendisine refakat eden Sobranye (Bulgar

Millet Meclisi) üyesi Şakir Zümre Bey’e, “Adamların Balkan Savaşı’nı niye kazandıklarını şimdi anladım,” diyecekti. Ne den böyle demiştir? Çünkü opera bir tertip ve disiplin işidir. Kendisi de bunu idrak etmişti.

Opera bir organizasyondur. Daha önce değinmiştik; Wagner’in tabiriyle bir gesamtkunstıverk, yani bütün sanatların ortaklığıdır. Bu yüzden İran Şahı Türkiye’ye geldiğinde, Ata türk’ün Özsoy Operasını temsil ettirmesinde bu Sofya tecrü

besinin payı aranmalıdır.

Hatırlayalım, 1934 yılında Rıza Şah Pehlevi uzun bir Türkiye seyahatine çıkmıştı. Şah ile Atatürk, bu seyahatle

birlikte, iki ülkenin yıllar süren rekabetine bir nokta koymuş;

ideolojik bir birlik içine girmişlerdi. Sadabat Paktı dönemi dir bu. İki liderin ortak amacı, ülkelerini Batılılaştırmaktı. 203

İLBER ORTAYLI

Operada üç ismi dinlemeden olmaz; Verdi, Donizetti, Puccini, Ben bunların arasında Verdi’ciyim. Rusların da operaları iyidir amd onların esas balesini bilmek gerekir. Hiç olmazsa Çaykovskl’nin Kuğu GölUnü ve Fındıkkıran’ını izlemek, bir yerde çaldığında tanımak gerekir.

Musiki de işin bir yönüydü. Iran halihazırda bu işe başla mıştı, operalarını onlar da aynı yıllarda kurdu. İşte 19 Haziran 1934’te Atatürk; iki milletin bu

yeni yolunu, opera sanatına gi rişini, Halkevi’nde Münir Hayri’nin (Egeli) librettosundan çı kan ve Adnan Saygun un bestele diği tek perdelik bir temsille açtı. Bu, Özsoy Operası’dır. Bu olay; bozkırdaki bir tiyatro binasın

da, duvarlarında Timurlenk’in mezarını gösteren bir barok neo-klasik Türk mimari eserinin içinde cereyan etmiştir. Bu temsilin ayrıntısı çoktur. Örneğin, daha sonra Almanya’ya

gönderilecek ve eğitimini tamamlayacak olan Semiha Berksoy da bu operada sahneye çıkmıştır. Özsoy Operası her an

lamda bir başlangıç noktasıdır. Cumhuriyet’in operayla, Batı

musikisiyle tanışmasında önemli bir safhadır.

Operayla yeni tanışacak gençlere ne önerirsiniz? İtalyan operasını katiyen ihmal etmesinler. Verdi, Do nizetti, Puccini… Söz konusu operaysa, ben hayatın tadını çıkarmak için Verdi ve Puccini’yi; İtalyanların dışında da

Mozart’ı tercih edenlerdenim. Verdi ile Puccini arasındaysa Verdi’ciyim. İnsanlar “opera” deyince en çok Puccini’yi sayar ama Verdi benim için tarihteki yeriyle de önemlidir. Verdi, her şeyden önce, İtalya’dır; İtalya’nın birliğinin ikonudur.

Onun ünlü eseri Nabucco Operası ııdaki kölelerin “hürriyet şarkısı”, bir süre sonra bütün İtalyanların dilinde adeta bir millî marş haline dönüşmüştür. Düşün ki İtalyan halkı, so

kakta onıın ismini, “Viva Verdi!” diye haykırdığında, aslında 204

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

birleşik İtalya’nın başına geçecek kralın ismini bir slogan ha line getirmiş oluyordu.39 Beri yandan Rus operası elbette çok önemlidir, hele sesleri çok güzeldir. Ama operasından öte, Rus balesini hakikaten bil mek lazımdır. Hiç olmazsa Çaykovski’nin Kuğu Gölünü ve Fın dıkkıran  izlemek, bir yerde çaldığında tanımak gerekir. Zaten Britanya ve Rus baleleri birer ekoldür. Bu ikisi kadar önemli baş kası da yoktur, diğerleri gelip geçer. Klasikleri, esasları îngilizler ve Ruslar koymuştur; diğer herkes onlara ayak uydurmaya çalışır. Biz de mesela bu konuda Ingiltere’den yardım aldık. Bale mizin kuruluşunda Dame Ninette de Valois geldi. Kendisi İn

giltere’de Royal Ballet’nin40 kurucusudur. Haşin bir kadınmış ama bizim balerinleri, baletlerimizi çok sevmişti. Onlara çok iyi davranıyormuş. Sonra gitti tabii. Peki ne oldu? Hepsini unuttuk. Öğrendiklerimizi unuttuk. Öyle de bir unutma huyumuz vardır. Yine de bu aralar biraz umutluyum. Şimdilerde baleye çok gidiyorlar. Hiç inanmayaca ğın kadar, mütevazı tabakadan insanlar çocuklarını getirip bale kursuna başvuruyor. Bu pekâlâ da oluyor. Çocuklarını operaya da gönderiyorlar. Tiyatrolar zaten dolu… Görülüyor ki bu alan da bir kıpırtı var, umuduyum. Siz de umut etmeyi hiç bırakma yın. Kuşkusuz ki bu hareketin devam etmesi lazım.

Düşük gelirli ailelerin çocuklarını baleye yolladığını söylediniz. Orta sınıfaileler de çocuklarını bale kursu na göndermeyi seviyor ama sanki aynı çocukların ileri de bunu bir meslek olarak benimsemesini istemiyorlar. Çocuk sadece vücudunu eğitsin diye ya da moda olduğu için kurs aldırıyor gibiler. Bu vesileyle kursları sorayım size. Ne kadar lüzum görüyor musunuz? 39

“Viva V.E.R.D.I.”; “Yaşa İtalya Kralı Vittorio Emanuele” (Viva Vittorio Ema-

40

Kraliyet Balesi.

nuele Re D’Italia)

205

İLBER ORTAYLI

Hiç değilse bir enstrüman çalmayı bilmek, çocukların da öğrenmesini sağlamak gerekir. Önemli olan onu çok iyi çalmak değildir. Bu süreçte müziği dinlemeyi de öğreniyorsun. Bu, hayatınız boyunca sizinle gidecek bir bilgidir.

Ne olduklarını bilmek lazım. Kursların hepsine gidilmez, lü zumlu olanlara gidilir. Çocuklar

en başta müzik öğrenmelidir. Bir defa bir enstrüman çalsınlar. Ke man, nefesli saz, piyano; ne olur

sa… Yani müzik öğrensinler. Bir çocuk illâ büyük bir müzisyen

olsun diye bir şart yok ama mü zik öğrenmelidir. Çünkü müzik sadece kültürün önemli bir un suru değildir, mantığın da parçasıdır; bir düşünce yöntemidir. Müziğin düşünme ve kavrama yetisi için kazanç olduğu açıktır. Resim de biraz olsun öğretirsin. Bu tarz eğitim mektep lerde biraz zayıf, o yüzden resim öğretilirse iyi olur. Bu konu da illâ becerikli olması gerekmez ama çocuğun resim bilgisi edinmesi iyidir. Herkes müzisyen olmayacağı gibi herkes res sam olacak da değildir. Ama herkesin resim, müzik bilmesi

Sizin resme yeteneğiniz olduğunu biliyorum. Peki mü zik? Enstrüman çalar mısınız? Yarım düzine enstrümanı denedim, ders aldım ama hep sini bıraktım (Gülüyor). Babam bu enstrümanları bırakma ma çok üzülürdü ama ne yapalım, yetenek meselesi! Kendisi bunun önemli olduğuna inanmıştı ama ben hiç yapamadım. Bizim bütün aile bu şekilde enstrüman öğrenmeye başlayıp bırakmıştır. Ama sonuçta müziği dinlemeyi öğreniyorsun.

Tekrarlayalım, mesele illâ bir enstrümanı iyi çalmak de ğildir. Enstrüman çalmaya çalışırken, müziği dinlemeyi de öğreniyorsun. Bu çok önemli bir bilgidir ve hayatın boyunca seninle gider. O yüzden çocuklara müzik öğretmek ciddi ve

206

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

ihmal edilmemesi gereken bir iştir. Şüphesiz dinlediğin şeyi anlaman da lazım.

En keyifli anınızda ne dinlersiniz hocam? Her şeyi dinlerim. Yani “her şeyi” diyorsam, genellikle klasikler içindeki her şeyi dinlerim. Dün mesela Chopin din ledim. Halk müziğini de severim ama çok açılmam. İtalyan

folklorunun klasiklerini severim; Napoliten, Sicilyan şarkıları severim. Ruslarınkini de severim ama o kadar; oturup Alman folklorunu da dinlemem. Lüzum yok onlara. Bizimkileri de dinlemem. Pop ya da rock’n roll müziği de eskiden beri pek benimsemem. Hatta herkes çok rağbet ederken ben Beatles da dinlemezdim. “British music” sevmem. İngilizce müziğe

az tahammül ederim. Almanca çok yüksek bir musiki olduğu için, o dilin bir problem olmadığı açık; yine dinlenir. Rusça ve İtalyanca sözlü şarkılar dinlemeyi severim. “Onu sevmem,

bunu dinlemem,” diyorum ama neticede herkes gibi, her şeye maruz kaldım. Biliyor musun, bu Beatles’ları şimdi biraz daha dinleyebi liyorum. Sanırım modası geçtikten sonra daha güzel geliyor.

Peki ya dansla aranız nasıl? Dans başka, dans çok önemli… Dansı bilmek zorundasın. Klasik dans da yeniler de önemli… Fakat sabahtan akşama

elektronik müzikle dans etmeye hiç kafam basmaz. Vals bili rim ama zaten onu bilmek bir şey sayılmaz. Eh, bilmeyen de bir zahmet öğrensin.

Ben hercaî danslara eskiden beri gelemem. Ama iyi dans

edeni seyretmek de güzeldir. Benim iki kuzenim, iki kardeş,

Nair ve Naire Çorgunlu, rock’n roll dansının ustasıydılar; nefis dans ederlerdi. Nair Ağabeyi erken kaybettik. Doğrusu ikisi nin dansı seyre değerdi ama sadece kendileri için dans ederlerdi. 207

İLBER ORTAYLI

Profesyonel değillerdi. Bak bu işi yapacaksan, onlar gibi yapa

caksın. Neticede dansı, klasik dansları severim; dans ederim. Sabah akşam değil belki ama ederim. Dans bilmemek çok ayıptır. Insan bu alanda kendini muhak Halay bilmeyen köylü de ddns bilmeyen şehirli de hayatın tadını çıkaramıyor demektir. Dans bilmemek çok ayıptır, insan bu alanda kendini muhakkak yetiştirmelidir

kak yetiştirmelidir. Köylünün halay çekmeyi bilmeyenini gö remezsiniz. Ama şehirlinin dans

bilmeyeni de çıkar ve bu hiç hoş değildir. Dans öğreneceksiniz! Böyle “enternasyonel” dansları

erkenden öğreneceksiniz. “Ben bilmem, ben oynamam,” olmaz. Düğününde, nikâhında dans edemeyen tipler var; olmaz! Dans öğretilmesi iyidir, Maarifin bu konuya bakması gerekir. Halay bilmeyen köylü de dans bil meyen şehirli de müreffeh yaşasalar bile hayatın tadını çıkara

mıyor demektir. Folklor kültürü olmayan Türk münevverinin sallantıda yaşadığı ve renk veremediği örnekleriyle ortadadır.

Klasik müziğe dönelim. Peki Anadolu esintilerini sever misiniz? Türk Beşleri41 bunu biraz denemişti. Türk Beşleri ismi taklittir. Az önce konuştuğumuz Rus

Beşleri’ni (daha doğrusu Rusların moguchaya kuchka dedikleri “güçlü yumruk” u) taklit edip kendilerine isim vermişler. Bunu

ancak 18 yaşındakiler yapar; “Sen Bo Derek ol, ben Liz Taylor olayım,” diye kendilerine isim takarlar. Gerçi bu ismi de Türk Beşleri’nin kendilerinin değil, onların etrafındaki şaşkınların koyup yaydığı açık… Şöyle söyleyeyim; bunlar, Cumhuriyet’in kendilerinden çok şey bekledikleri insanlardır. Orada Atatürk 41

Cumhuriyet’in ilk yıllarında eserleriyle kendilerini kabul ettirmiş, Türk Beşle ri adıyla tanınan besteciler: Ahmet Adnan Saygun, Ulvi Cemal Erkin, Cemal

Reşit Rey, Haşan Ferit Alnar, Necil Kazım Akses.

208

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

hayatını ortaya koymuş; “Bu memlekette musiki de olsun, ar keoloji de olsun, opera da olsun,” demiş; karşılığı, yani sanat camiasının cevabı bu mu olacaktı? Olmaz! Oturup kendini bir şeye benzetmeye çalışırsan ol maz. Ben Mozart olayım, sen Haydn, beriki Beethoven olsun; ne âlâ memleket! Şimdi mesela Adnan Saygun ne kadar önemli? Bazılarına sorsan ondan büyüğü yok. Mesela Gülper Refîğ, “Büyüktür,” der. Bir başkası, “Ansiklopedilere bak,” der; “Dünya musiki ta rihinde ilk 500’e giriyor mu acaba?” diye sorar. “Bunlar kuru cudur,” da diyorlar, bilemiyorum. Aralarında ikinci isim Ulvi Cemal var; onun hakkında da, “Bir iki güzel bestesi olan, sert bir hocaydı,” derler. Ben bu isimleri pek dinlemem ama onların ön plana çıkma sı beni bile etkilemiştir. Söz gelimi konsere gidiyorsun; orkestra önce Çaykovski çalıyor, sonra da bunların eserlerine geçiyor. Bir gün neden böyle yaptıklarını sordum. “Biz Türk eserlerini çalmak zorunda hissediyoruz,” dediler. Madem öyle, o zaman neden acaba Halife Abdülmecid’inkini, V. Murad’ınkini, hatta Abdülaziz’inkini çalmıyorsunuz? Bunun üzerine, “Efendim on lar Donizetti’ye (Gaetano) ısmarlayıp yaptırmış o eserleri,” diye cevap veriyorlar. Yahu bu isimlerin Donizetti’yi gördüğü bile yok. Zaten bize gelen de Donizetti’nin kardeşidir (Guiseppe Donizetti). Bu iddiaların sahipleri işte böyle kronoloji bilmeyen uzmanlardır. Kronoloji bilmezler ama müzik tarihiyle, müzikle uğraşırlar. Bu gibi çürük iddialara devam etmeyelim.

Cumhuriyetin ilkyıllannda Türkiye’de çalışan yaban cı sanatçılardan bahsedelim. Batılılaşma çabalan için de onlardan destek almafikri benimsenmişti. Çok etkili oldular mı? O yıllarda Türkiye, Hitler’in zulmüne uğrayan insanla rın iltica noktasıydı. Daha da ilginci; Yahudi olmayan, ancak

209

İLBER ORTAYLI

Nazi tabiriyle Judengesippt, yani “Yahudi kabilesine yaman mış” biri bile gelmişti ülkemize. Paul Hindemith’ten bahse diyorum. Hindemith, Nazi Almanya’sında pek rahat etmez;

sık sık Türkiye’ye gelip burada kalırdı. Ankara onun mali ve manevi bakımdan desteklendiği ve huzur bulduğu ortam

lardan biriydi. Doğrusu Hindemith’in, yeni kompozitörlerin yetişmesinde ve kendi 12 ton müziğinin burada tanıtılma sında büyük rolü oldu. Elbette Türkiye’ye gelen başka isimler de vardı. Mesela yine Ankara’da, etrafta pek görünmeyen bir şöhret, Eduard Zuckmayer de yaşıyordu. Çok Gazi Eğitim’de bütün bir ortalarda değildi, çünkü hem milleti; yeterince tanıyıp kenara itilmişti hem de kendi bilmediğimiz, mütevazı si zaten çok mütevazı biriydi. bir şöhret olan Eduard Yalnız tam bir müzik adamıy Zuckmayer yetiştirmiştir. dı. Meşhur piyanist Wilhelm Orada yetiştirdiği KempfFin de sınıf arkadaşıydı. öğrenciler, 10 yıllar boyu Zuckmayer, Yahudiliğinden do devlet operasını ve layı memleketini terk etmek zo senfonileri doldurdular. runda kalmıştı. Türk vatandaş

lığına kabul edilerek, Gazi Eğitim Enstitüsünün bir odasında yaşadı; burada da hayata veda etti. Bir ara dönmeye kalktı; gitti, orada yapamadı ve yine buraya döndü. Mezarı da bura dadır. Biliyor musun, Gazi Eğitim’de bütün bir musikişinas kabilesini bu adam yetiştirmiştir. Orada yetiştirdiği öğrenci ler, 10 yıllar boyu devlet operasını ve senfonileri doldurdular.

Onu şükranla anarlardı. Daha önce bahsetmiştik. Gazi Eğitim; iyi Fransızca, iyi İngilizce eğitim vermesinin yanında, çok iyi müzisyen de yetiştiren bir yerdi. İşte bu “Beşler” falan milletin zihnini

meşgul ederken bu tür adamlar sessiz sedasız, ciddi işler yap tı. A ma şimdi maalesef ki ne Zuckmayer’i ne Gazi’yi ne de 2i D

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

yetişen talebelerin isim ve cisimlerini tanıyan, onları anan

var. O Gazi Eğitim de hayal olup gitti. Hiç değilse orijinal mimari özelliğini koruyup ötesini berisini çekiştirip berbat etmeseler.

Mimari demişken biraz da binalardan bahsedelim. Operadan konuştuk ama binasından konuşmadık. Koca İstanbul’da sahne olarak bir Süreyya Operası kaldı. Ki orası da sinema salonu olarak kullanılıyor du, yakın dönemde restore edildi. Bu meseleye ne di yorsunuz? Evet, düşün ki İstanbul gibi bir şehirde doğru dürüst opera

binası yok. Haydarpaşa’yı değerlendirmek istedik ama otelciler den fırsat kalır mı? Bütün Karadeniz otelci olup çıktı başımıza! Yine de herkese Süreyya’nın yeni halini görmelerini öneririm, güzeldir. Dediğin gibi, zaten bir orası kaldı ve o bina da bir ih

tiyacı görmeye çalışıyor. Yeniden düzenlenmesinde Dr. Murat Katoğlu’nun gözlem ve müdahalesinin büyük payı vardır. O sayede berbat olması önlendi.

Bizdeki müzik dinleyicisini nasıl buluyorsunuz? İşin doğrusu İstanbul, belki iyi olana özenmek gibi takdi re şayan bir eğilimi olsa da, bir şeyden yeterince anlamayan insanlarla doludur. Müzik dinleyicileri de çoğunluk onlardan oluşur. İstanbul’un enteresan bir dinleyici kitlesi vardır. Din lediği müziği, içinde oturduğu salonu bilen pek azdır. Bu, neticede beynelmilel bir musikidir. Bizler buna intibak eden insanlar olmalıyız. Her millet etmelidir ama bizim bu alanda adeta koşmamız gerekir. İstanbul’daki musiki çevrelerinin en

nitelikli olanları bu konudaki klasik anlayışa sadıktır. Ama ben İstanbul’da; Amkarada benzerine rastlamayacağınız ga yet gülünç manzaralar da gördüm. Mesela önce Beethoven’in

2! 1

İLBER ORTAYLI

İkinci Konçertosu çalınıyor, arkasından da Berlioz geliyor. Bu programa ne denir? Nüfusumuz içinde kıymetli insanlar, müzikseverler var

dır muhakkak ama bu yetmez. Büyük kitlede eğitim yok. Do layısıyla bu cılızlığı bir şekilde tedavi etmek lazım. İstanbul gi

bi bir şehir böyle olamaz. Dinleyicisi de böyle olamaz, dünyası da böyle sınırlı kalamaz.

Ankara ve Ankaralılar nasıl bu konuda? Ben Ankara’daki seyirciyi eskiden daha iyi bulurdum.

Daha küçük bir şehirdir ama mesela Cumhurbaşkanlığı Sen foni Orkestrası’ndan liselere bilet verilirdi, öğrencileri Cu

martesi konserine çağırırlardı. Derken öyle bir zaman geldi ki, bilet bulamaz olduk. Bu arada maalesef o konserlerin icra edildiği salon da berbattı. Olacak gibi değil. İstanbul’daki iyi miydi sanki? Orası da hazin durumdaydı. Salon berbat, or

kestra berbat… Kempff gibi bir müzisyen gelip Beethoven’in

Beşinci Piyano Konçertosu nu çaldı, millet adamı tenkit etti.

Çünkü orkestra ümitsizce dökülüyordu. Ben o konsere git miştim. Hatta bir Fransız, küstahça Kempff e fena dil uza

tıyor; “Bu adam herhalde Beethoven’i mahvetmek için bu Şark’a gelmiş,” diyor. Ben bunları eskiden beri anlatıyorum. Orkestra kötü, sahne kötü; hep söylüyorum. Bir yandan orkestranın şefleri

baltaladığını da biliyorum. Böyle de bir dert var, çalmıyor lar! Örneğin St. Petersburg’da şeflik okuyup gelen, tanıdı ğım bir gencin ilk konserine gittim. Delikanlı ihtilaç geçi riyor; “Çalmıyorlar!” diyor. Bunu ona yapıyorlar, haydi o

tıfıl; aynısını bizim Zubin Aykal’a, yani Gürer Aykal’a da yaparlardı. Gürer de delirirdi. Adamlarda heves yok. Ma

alesef öteden beri de böyle gitmiş. Kendi mesleğine saygı

212

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

duymayanlar, geniş halk kitlelerinin saygı duymasını ve sev

mesini nasıl bekleyecek? Yalnız Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nın ba şındaki Lessing’e aynı tip davranışı kimse sergileyememiş-

ti. Çünkü adamın kişiliği dışında en önemli özelliği ecnebi olmasıydı. Bizim sanatçılarımız maalesef yabancı mürebbiyeye

alışmış çocuklar gibidirler. Bu tavrın çok sefer gerek orkest ralarda gerek bale truplarında,

hele hele operada şikâyet konu

Türkiye’nin yeni bir kültür başkenti adayı var: Bozkırın Eskişehir’i… Konser, tiyatro, opera… Sırf bunlar için Eskişehir’e gidilebilir.

su olduğunu iyi biliyorum. Bu nu bir özeleştiri olarak ele almamız gerekir. Tabii Lessing bir de çok sıkıydı, dinleyiciyi de adam ediyordu. Ayrıca orkestra

üyeleri de iyiydi, hepsi konservatuvar mezunuydu. Zaten o orkestranın iyileri, iktisadi sıkıntı dolayısıyla, 60’11 yıllarda

Alman şehirlerine gittiler. Küçük şehir, büyük şehir diye de

ayırmadılar. Alman orkestralarında çaldılar. Önemli gördüğüm bir şehirden daha bahsedelim. O şehir

Eskişehir’dir. Şehrin halkında eğitimli, iyi bir maya oluşmuş; öne iyi bir yönetici geçerse, mucize başlar. Şu kadar söyleye

yim bozkırın Eskişehir’i, Türkiye’nin kültür başkenti oluyor. Orkestraları, konserleri, tiyatrosu, daha doğrusu tiyatroları, hatta operalarıyla… Öyle ki Ankara ve İstanbul’dan Eskişe

hir’e müzik dinlemeye, operaya gidenler gittikçe artıyor. Alış

kanlık özleme dönüşmüş ve bu kide büyüyor.

213

İLBER ORTAYLI

İLBER HOCA’DAN 32 KLASİK MÜZİK ALBÜMÜ 1. Wagner, Der Ring Des Nibelungen - Vienna Philharmonic Orchestra, Vienna State Opera Chorus, Solti. [Wagner’i eski şeflerin hepsinden ama özellikle Fürtwangler ve Georg Solti’den dinlemeli; Fürtvvangler için Bayreuth kayıtları aranmalı, çağdaşlardan da

Daniel Barenboim’ı tavsiye ederim.]

Beethoven: Symphonies Nos 5&7 - Vienna Philharmonic, Carlos Kleiber [Bunu da büyük isimlerin hepsinden dinlemeli ama yine asıl Wilhelm Fürtvvangler in icrasını değerlendirmek gerekir.]

Bach: Goldberg Variations - Glenn Gould

Schubert: The Piano Sonatas - William Kempff

Haydn: The ‘Sturm und Drang’ Symphonies - The

English Concert/Trevor Pincock 6. Bach: Brandenburg Concertos (Farklı kayıdar)

Puccini: Tosça (Farklı kayıdar)

Beethoven: Late Spring Quartets (Farklı kayıtlar)

Beethoven: Complete Piano Sonatas (Farklı kayıtlar)

Beethoven: Symphonies 2&4 - Wilhelm Fürtvvangler

Guiseppe Verdi Collection (Farklı kayıtlar)

Romantic Callas - Maria Callas

Mozart, Beethoven, Schubert, Tchaikovsky, Wagner. Rossini, Mendelssohn, Bartholdy - Wilhelm

Furtwângler

214

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Violin Concertos - David Oıstrakh

The Great Violin Concertos - Yehudi Menuhin 16. Great Pianists - Vladimir Ashkenazy

Mozart: Complete Piano Concertos - Daniel Barenboim

The Piano Masters - Arthur Rubinstein

Paganini - Complete Chamber Music (Farklı kayıtlar)

Mozart: Violin Sonatas - Itzhak Perlmann, Daniel

Barenboim

Mozart: Die Zauberflöte (Farklı kayıtlar)

Chopin: Piano Works - Vladimir Ashkenazy

Rachmaninov: Piano Concerto No: 3 - Vladimir

Ashkenazy, London Symphony Orchestra 24. Tchaikovsky: The Nutcracker - Berlin Philharmonic, Simon Rattle 25. Tchaikovsky: Swan Lake - Montreal Symphony Orçhestra, Charles Dutoit

Rimsky-Korsakov: Scheherazade - Royal Philarmonic, Sir Thomas Beecham

Brahms: Hungarian Dances - Vienna Philarmonic Orchestra

Chopin: Nocturnes - Fazıl Say

Say Plays Say - Fazıl Say 30.20th Ceııtury Piano Edition - İdil Biret 31 . Arşiv Serisi - Ayla Erduran

Ottoman Court Music (Osmanlı Saray Müziği) Vedat Koşal, Henschel Quartet

215

İLBER ORTAYLI

EDEBİYAT ÜZERİNE

Hocam edebiyat bahsinde, Rus edebiyatını hep başka bir yere koyuyorsunuz. Neden? Edebiyatta ilham bir yere kadardır, orijinalliğe az rastlanır. Birçok yazar birbirinden aşırmıştır ama Rus edebiyatını yücel ten orijinalliğidir. Bir Tolstoy’un, bir Dostoyevski’nin Avrupa edebiyatından çaldığı bir şey yoktur. Onlar kendi durumla rını ve toplumlannı sergilediler, yazdılar. Hele Tolstoy’a göre

imkân bakımından daha fakir olan ve dünyayı onun kadar görmeyen Dostoyevski’nin o eserleri verebilmesi… Özgünlük böyle bir çizgidir. Ülkelerin edebiyatlarını birbirleriyle kıyaslamak pek doğru değildir ama Rus edebiyatı nın bir Balzac’a, Gustave Flaubert’e, Victor Hugo’ya rağmen Fransız edebiyatını geçtiğini düşünürüm. İran edebiyatının da çok yüksekte bir yerde durduğunu da bilirim. Şiirde İran herkesin üstündedir. Avrupa şiiri onu tanı

yınca şiddedi sarsıntı geçirdi. Felsefede Hegel, Engels; edebiyatta

Fitzgerald bunu tecrübe etti. Hammer gibi isimlerse, o şiiri çe virmekle ve Avrupa’ya kazandırmakla herkesin saygısını kazandı.

Rus edebiyatına dönersek… Dostoyevski’yiseviyorsunuz; Çehov’u, Puşkini, Lermontov’u da çok övüyorsunuz ama Rusyazarların içinde sizin evvela Tolstoy’ca olduğunuzu biliyorum. Peki neden hocam? Neden Tolstoy? Tolstoy, Rusya’nın en büyük yazarıdır. Onun tasvirleri, karmaşık durum ve ilişkileri bilgece verir; hepsi de Rusya’nın kendi ortamında verilir; yine de Tolstoy bunlara üniversal bir nitelik katmıştır. Soruna dönecek olursak; daha basitçe Tols toy’u sevmemin esasen iki nedeni olduğunu söyleyeyim. Bi rincisi, doğrudan edebiyatla ilgili; Tolstoy okumadan roman okumuş olunmaz. İkinci sebepse, bir bakıma benim kendi uğ raşlarımla ilgilidir. Tolstoy okumadan Rusya anlaşılmaz.

216

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Diğer Rus yazarlar hakkında ne düşünürsünüz? Rus edebiyatı sevenler arasında, “Tolstoy mu, Dostoyevski mi daha öndedir?” büyük bir tartışma konusu; bazıları bu ikilinin arasına Çehov’u da katıyor. Sizin tercihi nizi duymuş olduk ama yine de diğerleri hakkında ne düşündüğünüzü merak ediyorum. Onları da çok severim. Bir defa Dostoyevski bir dehadır. Hatta galiba bu beşerin rengini herkesten daha iyi taşıyan bir dehadır. Müthiş bir gözlem gücü, yazma kapasitesi vardır ve ruhsal analiz abidesidir. İnsanın kaderinin tasvircisidir. Her şe

yini okuyun ama Suç ve Ceza ile Karamazov Kardeşleri okuma dan roman okuduğunuzu söylemeyin. Puşkin’de ise bir başka deha, dil dehası vardır. Fransızcayı, İngilizceyi, Latinceyi o ka dar iyi bildiği ortadadır; hatta eserlerini yarattığı Rusçadan bile daha evvel öğrenmiş gibidir. Turgenyev önemli bir entelektüel dir. Tabiatı onun kadar tasvir eden, insanların cemiyetle olan ilişkisini ustalıkla sorgulayan az bulunur. Gogol ve Çehov, özel likte tiyatroda, Rus edebiyatını diğer herkese üstün kılmışlardır. Çehov tiyatro edebiyatının Mozart’ıdır; kısa ömrüne sığdırdığı hikâyeleri ve tiyatro eserleriyle en az onun kadar verimli olmuş, zamana meydan okuyan karakterler çizmiştir. Çehov un tasvir ettiği insanlar bugün bile etrafımızdadır. Rus edebiyatında sayı lacak böyle daha çok isim vardır. Ama dedim ya, Tolstoy başka dır. Tolstoy, Rusya’dır. Lenin’in tarif ettiği gibi, Rus köylüsünü hiç kimse bu kont kadar anlayamamıştır.

Nasılyapabilmiş bunu Tolstoy? Dili çok güzel kullanmış. Bugünün insanı böyle bir dil

eğitimi ve alıştırmasını artık yapmıyor. Daha da önemlisi; ça ğımız insanının duygu ve eylemleri arasındaki denge, galiba Tolstoy’un çağına ve kendisine kıyasla epey yüzeysel… Bunun üstüne hepimiz düşünmeliyiz. Tolstoy kendini bir davaya vakfedebilen bir adamdır. Yazdıklarının kökeninde derin bir

217

İLBER ORTAYLI

felsefe vardır. Kalın romanda da en uzun sürecek anlatımları kısa bir diyaloğa sığdırması gibi ustalıkla gevezelikten uzak,

akıllı bir dil kullanır. Her paragrafının, her diyalogunun dik katli okunması gerekir. Ondan sonra gelen tüm Rus yazarlar da zaten onu çok dikkatli okumuşlardır. Öyle ki tüm Rus ya zarlar, içlerinde Tolstoy ile yaşarlar. Gelelim Rusya’yı anlamak meselesine. Bu noktada Tols toy’un hayatına vakıf olmak mühimdir. Çok uzun bir hayat yaşadı, çok gördü. Öyle ki her Türkçeyi sevdirmeleri; kesi gördü bu adam. Sarayları açısından eskilerden üç da gördü, halkı da… Petersburg ismi özellikle öneririm: aristokrasisini de devrimcileri de Ahmet Rasim, Reşat Nuri tanıdı. Üstelik askerlik de yaptı. Güntekin ve Hüseyin Kafkasya’da orduda vazifeliydi. Rahmi Gürpınar Bunlara O dönemin gözlemiyle yazdığı Pir de Halide Edip Adıvariı Hacı Murada, Rusya’nın olgun katalım. bir tenkidi vardır. Saf, nahif bir egzotizmden uzak bir romandır. Çok önemlidir bu. Kendisi bir soyludur ama çağının en büyük iki kurumuna,

devlete ve kiliseye düşmandır. Bir bakıma anarşisttir. Ancak

Proudhonla olan dostluğunu bu bağlamda ele almayalım. Tolstoy bambaşka yerde durur. Hayatının böyle birçok farklı safhası var, bu da onu eşsiz kılıyor.

Dil kullanımı açısından bizde kimleri okumak gerekir? Yine çok güncel detaylara girmek istemiyorum ama Türkçeyi sevdirmeleri açısından eskilerden üç ismi özellikle öneririm: Ahmet Rasim, Reşat Nuri Güntekin ve Hüseyin Rahmi Gürpınar. Bunlara bir de Halide Edip Adıvar’ı kata lım. Halide Hanım bu ülkeyi ve insanı sever, en azından doğ ru anlamaya çalışır. Öyle Yakup Kadrinin romanındaki bakış

onda yoktur. 218

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Peki Fransız edebiyatından kimleri okumayı seversiniz? Bir defa Fransız klasiklerinin hepsinin okunması lazım. Ama onlara gelmeden evvel, tarihî bakımdan İtalyanları ko nuşmak gerekir. Çünkü Fransız edebiyatı eskidir ama İtal-

yanlar onlardan daha eskidir. Unutma 13’üncü asırda ve 14’üncü asrın başlarında Avrupa’ya İtalyan edebiyatı hâkim

Bu dönemin isimlerini; yani Dante’yi, Petrarca’yı, Boc-

caccio’yu okumadan olmaz. Sonra edebiyat tarihi içinde iler lenir ve tiyatroda Carlo Goldoni’nin oyunları okunur. Mo dern dönem için de elbette Curzio Malaparte’nin eserlerine

bakmalısınız. Arada başka isimler de vardır ama öncelikle bu isimleri ihmal etmeyeceksiniz.

Şimdi, Fransızlara gelebiliriz. Fransız edebiyatının dün yayı ilgilendiren eserleri 15 ve 16’ncı asırlarda başlar. Bu dönemde Pierre de Ronsard’ın, Montaigne’in, Rabelais’nin dünyasına gireriz. Nihayet 17’nci asır oldukça yüklüdür.

Çünkü bu dönemde Fransa, felsefede klasik dönemin üstü

ne çıkmış; Descartes felsefesi zihinlere hâkim olmaya başla

mıştır. Aydınlanma döneminde, filozoflar yazarları gölgede bırakmıştır ama yine de edebiyatta da çok mühim şahsiyetler görülmüştür, örneğin bir Le Sage’ı bilmek gerekir. Üç bü yük tiyatro yazarını; Moliere’i, Racine’i, Corneille’i hiç şüp

hesiz iyice okumak gerekir. Biliyor musun, Fransız tiyatrosu dil öğrenmek için de iş

levseldir. Fransızca öğrenenler, örneğin Racine’den bazı cüm leleri, diyalogları, replikleri, tiradları ezberlemeye gayret etsin; Moliere’i aslından okusun. Yine aynı amaç için La Fontaine

de okunmalıdır. Bunlar dil eğitimi için önemli kaynaklardır,

günlük konuşmaya yardım eder. Bizdeki çevirilerinse bazıları iyidir, bazılarından kaçmak gerekir.

219

İLBER ORTAYLI

Sonra da büyük romancılara geliyoruz sanırım. Onlar dan kimleri okumalı? Evet, böyle böyle büyük romancıların; Balzac’ların, Hugo’la-

rın çağına girersiniz. Dediğim gibi, her şeyi okumalısınız. Örneğin, Balzac’tan ne okursanız kârdır. Zaten onda her şey

birbirine bağlıdır. Tüm eserleri aslında La Comedie Humaine’1

ismini verdiği bir seridir; burada Balzac içtimai hayatı, insanı, ilişkileri mükemmelen anlatır. Bir Flaubert’i de eserlerini ayır madan okuyabilirsiniz. Madame Bovary, Salammbö… Bunlar

hiç tereddüt etmeden, vakit kaybetmeden okunmalıdır. On dan sonra, natüralist akımın önemli ismi Emile Zola gelir; GerminaH bilmeden geçmek olmaz.

Fransız edebiyatı böyle gider. Fransız şiirini de muhakkak bil mek gerekir, yalnız orada ince bir nokta vardır. Paul Verlaine ile

Arthur Rimbaud’yu herkes aslından okuyup anlayamaz. Normal bir Fransızca konuşan, yeteri kadar Fransızca öğrenen biri; tarih,

coğrafya, hatta belirli ölçüde edebiyat okuyabilir ama bu şiiri an lamak için biraz da Fransız olmak gerekir. Çünkü bu eserler Fran-

sızcanın zirvesi olarak gösterilir. Nasıl Ahmet Haşim’in şiirlerinin tadına varmak için iyi Türkçe bilmek gerekir, bu da aynı şey…

Almanca eserleri, hatta bazı eserlerin Almanca tercü mesini okumayı sevdiğinizi biliyorum. Bu dilden ne okumalıyız? Alman edebiyatı 18’inci asra kadar Fransa’nın tesiri altınday

dı. Ancak 18’inci asırdan sonra da altın devir başladı. Goethe, Schiller, felsefede Kant… Alman dili onların eserlerinde son 42

İnsanlık Komedyası. Honore de Balzac, eserlerini “İnsanlık Komedyası-La

Comedie Humaine” başlığıyla açıklamak istemiştir. Bıı başlık, yazarın birkaç

tiyatro oyunu ve nükteli hikâyelerden oluşan bir kitabı dışındaki bütün eser lerini kapsar.

220

BÎR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

derece rafinedir. Lütfen asıllanndan okumaya çalışın, görecek

siniz. Her birinin üslubu fevkalade kıvraktır, ifadeleri geniştir. Biraz pasaklı bir üslubu olan Hegel’in bile zengin dili ve man

tığı öne çıkar. Yalnız birçok insana göre, ki bu görüşü ben de paylaşırım,

iki harp arası dönem Alman edebiyatının en parlak olduğu yıl lardır. Hele işin içine Avusturya ya da Kafka örneğindeki gibi

Çekya’da yaşayan ve Almanca konuşan yazarlar da girince… Hitler gelene dek o edebiyatta bir patlama vardır.

Ben modern edebiyata dair hüküm vermek istemiyorum, isteyenler istediğini okur ama geçmiş yüzyılları iyi bileceksi

niz. Türk edebiyatıyla başlayıp orada kalmayacaksınız. Böyle

kalırsanız edebiyatı yanlış değerlendirirsiniz. Nasıl okuyacağı nız da mühim bir konudur. Eserleri aslından okumak iyidir ama mümkün mertebe tercümelerden, hatta imkân bulur sanız dünya dillerindeki tercümelerden de okuyun. Örneğin Fransız yazar Stendhal’in Kırmızı ve Siyahim Almanca oku

yun, tercümesi çok iyidir.

İngiliz edebiyatından hiç bahsetmedik, konuşmaları nızda da Ingiliz yazarlara genelde referans vermiyorsu nuz; neden! Charles Dickens gibi isimler sizin ilginizi çekmiyor mu! Ben Ingiliz edebiyatını pek tutmam. En başta Shakespeare’i anarım, okumak gerektiğini söylerim ama her döneminin çok

önemli olduğunu düşünmem. Dickens’ı, Oscar Wilde’ı herkes okur, renkli bulur; iyidirler, hoşturlar ama o kadar. Bir dönem geldi; Rus edebiyatı, İngiliz edebiyatını çok geride bıraktı. Batı’da’İngiliz edebiyatı; 13 ve 14’üncü asırlarda İtalyan edebi yatının, ardından Fransızların, ardından Fransızlarla beraber

Almanların, derken Rusların gölgesinde kalmıştır.

İLBER ORTAYLI

Çok sevdiğiniz İran edebiyattndan da bir okuma listesi alabilir miyim? îran edebiyatı tercümeyle nüfuz edilecek bir edebiyat de

ğildir. Ama yine de okuyabildiğiniz kadar eseri okumanız ge

rekir. Şimdi bir bakalım. Evvela Firdevsi’nin Şehnamesi var, bunu okumadan olmaz. Hâfız-ı Şirâzî’nin bizim Türk ede biyatını da çok etkileyen Divanı var. Hatırlarsan, bu eserin Batı’ya da Joseph von Hammer tarafından kazandırıldığına ve Batı edebiyatına yepyeni bir rüzgâr getirdiğine sohbeti

mizde değinmiştim. Sonra şiirleriyle Sadi-i Şirâzî var, evvela Gülistan a ve Bostan a değinmek gerekir. Bu saydığım isim lere nazaran bizde pek bilinmeyen Bahaüddin Amilî var. Bu isimlerin tüm eserleri okunmalı ama diyorum ya, esasında

Farsçadan okunmalı. Neyse ki bugünlerde Farsçaya ciddi bir merak var. îranlıların derinliği herkesi çarpmaya başladı. Ben 80’lerde İran

kültürünü methettiğim zaman, “Haydi ya!” diyerek bilir bil mez konuşuyorlardı. Bu işin mahiyetini bir tek Şerif Mardin’e anlatabilmiştim. İran kültür hayatı hakkında söylediklerim bir tek onun ilgisini çekti-, diğerleri için İran, sadece herhangi bir Şark ülkesinden ibaretti.

^22

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

İLBER HOCA’NIN OKUMA NOTLARI

Türkiye’de bugünün yazarları arasında… Çok fâzla tuttuğum bir isim yok. Ama illâ birini söylememi istersen İhsan Oktay Anar diyebilirim. Puslu Kıtalar Atlası nı se verim mesela. Kendisinin hayal gücü etkileyicidir. Sonraki işleri de güzeldir ama Puslu Kıtalar Atlası na yetişememiştir.

Bizim edebiyatımızda maalesef… Çok fazla intihal oluyor. Hem de bunları bizim anlı şan

lı yazarlarımız yapıyor. Yapsınlar, tamam; edebiyatta intihale bir ölçüde cevaz vardır. Faust’tan başlarsın saymaya yani. Ama affedersin, tamamen de intihal eser okunmaz! Biraz da kurgu istersin. İnsanlığın hikâyeleri bu kadar az, bu kadar sefil değil.

Orhan Pamuk’un romanlarında… Doğrusu beni cezbedecek, sürükleyecek pek bir şey bu lamadım. Tabii Beyaz Kale beni daha çok ilgilendirdi. Cevdet Bey ve Oğullarım biraz geveze buldum. Pamuk’un Türkçesini de bozuk buluyorum. Bir iki yerde de eleştirdim ve herkes de benim bu eleştirimi kullanıyor. Halbuki Tahsin Yücel onu o

kadar sert eleştirdi ki; “Tutarım, görüşleri bana yakındır ama Türkçesi ümitsiz vaka,” demeye getiriyor adeta.43 Bana kalırsa, bu çok ağır ama kaliteli Bir eleştiridir.

Kemal Tahir tarihî romanlarda başarılı bir çizgi takip etti ama… Eserleri, tıpkı Pamuk’unkiler gibi beni hep yormuştur. Yine de hakkını vereyim, Kemal Tahir’ın kafa yapısını severim. Çok 43 Talisin Yücel, “Kara Kitap Üzerine’, Hürriyet Gösteri, Kastta 1990, Savı 120,

-iS 48.

223

İlber

ortayli

zekidir, bazen olmayacak şeyleri bulur. Çok okur ve düşünür dü. Bilir misin, tarih okuyan yazar çok azdır. Ama bir yerde “dur” diyorsun. Bizim yazar dünyasının tarihe nasıl baktığın dan çok tarihin kendisini ne kadar bildiği ve kavradığı tartışılır.

Türk basın tarihinin en iyi yazarları arasında… Falih Rıfkı Atay başta gelir. Gençlere onun eserlerini oku malarını bilhassa öneririm. Hayranı da çoktur, muarızı da. Öleli 50 yıla yaklaşmasına rağmen hâlâ çok okunur ve beğe

nilir. Birinci Cihan Harbi’nde, Şam’daki karargâhta Cemal

Paşa’nın yanındaydı. O dönem ve coğrafyadaki gözlemlerini isabetle kullandı. İmparatorluğun yıkılışını muhteşem bir şe

kilde kaleme aldığı, herkesin defalarca okuduğu Zeytindağı işte bu gözlemlerin eseridir. Bu eser; açık konuşan, kendini dahi hafiften eleştiren bir üsluba sahipti. Daha çok bir muha

sebeydi diyebiliriz. Falih Rıfkı, Millî Mücadele yıllarında İstanbul’daydı ama Ankara’yı destekleyen az sayıdaki yazarlar arasındaydı. Bu yüzden Gazi Mustafa Kemal Paşa’nın takdirini kazanmıştır.

Büyük Zaferden sonra da Anadolu’ya geçmiş, harap halde ki köy ve kasabaları gezerek savaş sonrası yılların tanıklığını

yapmıştır. Cumhuriyet’le birlikte siyaset sahnesine çıktı ama üretmeye devam etti. Atayın ilginç bir yönü daha var; etkili seyahatnameler kaleme almıştır. Hem de münevverlerin dün yaya kapalı olduğu bir dönemde… Faşist Roma Kemalist Ti-, ran, Kaybolmuş Makedonya, Moskova-Roma, Taymis Kıyıları, Tuna Kıyıları, Gezerek Gördüklerim gibi eserler döneminin fikir atmosferini çok etkilemiştir; bugün de zevkle okunurlar. Ama çok açık ki onun esas post-mortem11 yayımlanan eserle rini okumak gerekir. Çankaya ve Atatürk’ün Bana Anlattıkları her türlü görüş sahibine ilginç gelecektir. Falih Rıfkı, kuşkusuz 4i

Ölümünden .sonra.

224

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

bugünün gençlerinin ihmal et memesi gereken bir yazardır. Burada Türk okuyucunun ihmal ettiği büyük bir yazarı, Şevket Süreyya Aydemir’i ele alalım. Şevket Süreyya; Atatürk, İnönü ve Enver Paşa üzerine yaz

Sizlere, genç Türk yazarlar arasında, musiki ve felsefede de tecrübesi olan birinin, Şule Gürbüz’ün kitaplarını öneririm. Onu okumaya Kamöur, Coşkuyla Ölmek ve Zamanın Farkında’aan başlayabilirsiniz.

dığı trilojilerle, Türkiye’nin ya kın tarihini en ciddi ve en edebî usûlde ele alan isim oldu. Suyu ….. ………. Arayan Adamı muhakkak okumalısınız; Birinci Cihan Harbi

tarihini Erich Maria Remarque’ın Garp Cephesinde Yeni Bir

Şey Yok isimli romanından çok, bu hatıratı, bu edebî şahe seri okuyarak anlarsınız. Gerek Atay gerek Aydemir, Türkiye

Cumhuriyeti tarihinin ilginç simalarıdır.

Cumhuriyet’in ilk yıllarından gelen eserlerin dili ağır değildir ama… Bugün ortada bu yazarların dilini anlamayacak bir nesil var. Hiç de zor ve ağdalı bir üslup olmamasına rağmen anlamıyor lar. Belki bir Mehmet Akif için biraz lügate başvurmak gerek, başka da kimse yok. Bu bir problem gibi görünüyor ama aslında problemin platformu değişik… Mazide de, ister eski Osmanlı-

cacılar arasında olsunlar, ister Fecr-i Ati geleneğinden gelsinler ya da millî edebiyat döneminin daha sade dil kullananları ara sında bulunsunlar; yazarlar arasında bir dil ve üslup çatışması yaşanıyordu. 1940’ların modernleri, 1960’ların yazar ve şairle ri kuşkusuz ki ayrı bir dünyaya mensuptur. Ama hepsinin bir

müşterek tarafı vardı: Bu arkadaşlar Türkçe biliyorlardı. Bugünün Türk yazarlarının en büyük sorunu, kendi lisa nını bilmemektir. Bu, sadece eski ve yeni lügatleri kapsayan bir sorun değil; lügatle çözülemeyecek bir sorundur. Bunlar

225

İLBER ORTAYLI

cümle kurmayı bilmiyorlar, gramerleri yok. Başka dil bilip ona hâkim olsalar anlarım. Ne var ki Türkiye’nin aydınları; yabancı okula da gitseler, hatta yurt dışında da okusalar, çok uzun zamandan beri gramer denen dalla ve zenginlikle ilgi ku ramamıştır. Dil bilmeyen insanların, kuralları tanımayanların, şüphesiz iyi yazmaları mümkün değildir. Bugün dil bilmeyen yazarlarımız bazen ön planda da duruyor. Bazılarının yazdık larını, İngilizce tamir edilmiş tercümelerden okuyabilirsiniz. Ama herhalde Türkçenin lezzetini ortaya koyan, geliştiren ya

zarları mumla arayacaksınız. İnsan bu kalabalığın içinde İhsan Oktay Anar’ı kenara ayırabiliyor ama özellikle musiki ve felsefede tecrübesi olan

birini, Şule Gürbüz’ü anmadan geçemeyeceğim. Gürbüz, bi

zim muhitimizin sessiz ama çok aranan bir aydınıdır; med yayı da kullanmaz. Kullansa belki çok çekici konuşmalar da yapacaktır. Yazdıkları arasında Zamanın Farkında, Öyle miymiş?, Akıl Yoktur: Ne Yaştadır Ne Başta, Coşkuyla Ölmek, Kambur u sayabiliriz. Dikkat ettiğiniz zaman renkli ve etkili bir Türkçedir; üslubuyla Hüseyin Rahmi’yi, Ercüment Ek

rem’i, Ahmet Rasim’i andırır ama bunun çok ötesine geçmiş tir. Adeta o ekolün yazarlarından biridir. Şüphesiz ki dün ya görüşü itibariyle de kendi asrını temsil eder. Gözlemleri zengindir; Avrupa’yı içinden, diliyle yaşayarak tanımış; dip lomasını almıştır. Şarkın musikisini ve sanatlarını da bilir. Bir yandan da bir çello üstadıdır. Şule Gürbüz; genç nesilde

umut veren, yeniliği arayıp ona yaklaşanlardandır. Bu yazar ları okumanızı tavsiye ediyorum.

Az yazdığına en çok üzüldüğüm kişi… Nusret Hızır’dır. Nusret Bey gerçek anlamda bir filozof tu, onu çok daha fazla insanın tanımasını isterdim. Az yaz ması tembelliğinden değildi; bilakis konu üzerinde çok dosya

226

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

hazırlardı; bir bilgi isterseniz çuvalla not verirdi. Ama o, vak tini yazmaktan çok dersleriyle geçiriyordu. Mantık konula rında çok üstündü. Birinci sınıf bir münevverdi. Osman lI’nın bütün genç entelektüelleri gibi, Fransızcayı erkenden öğrenmişti; Almancayı da Berlin’de okuduğu için iyi biliyor du. Elbette Yunancası ve Latincesi, ayrıca kullanmadığı bir

Osmanlıcası da vardı. Almanya’dan döndükten sonra Nazilerin Almanya’sını bırakıp Türkiye’ye gelen akademisyenler den, meşhur Hans Reichenbach’ın asistanlığını ve tercüman

lığını yapmıştı. Muhteşem bir mütercimdi. Dil Tarih’te ça lıştı; sonra kısa bir dönem ODTÜ’de de davetle görev yaptı ama 12 Martta saçma sapan bir şekilde kontratını feshettiler. Biz de onun evine gitmeye başladık. Batı kültürünü hakika ten dört köşesiyle bilen çok iyi bir kafaydı. Keşke daha fazla eserini okuyabilseydik…

Nusret Beyden söz edince anlatmadan geçmek olmaz. Türkiye’de bilinmesi gereken, Ankara’dan çıkma ciddi bir felsefeci ekolü vardır. İstanbul’a nazaran Wiener Kreisa.^ ya

kın, epistomologya üzerinde daha söz sahibi olmaya yatkın, problemleri ele alan bir ekoldür bu. Bu kişilerin arasında, me

sela Teo Grünberg vardı; Harun Tepe vardır. Ankara’da çok daha verimli olan rahmetli Füsun Akatlı vardı. ODTÜ’den Boğaziçi’ne geçen ama sonra genç yaşta akademik hayattan çıkıp inzivaya çekilen ancak hâlâ yazmaya devam eden Yalçın Koç… Felsefeyle, mantıkla ilgilenenler bu ekole dahil isim

lerin yazdıklarını bulup okumalıdır. 45

Viyana Çevresi… 1924-1936 arasında filozoflar, matematikçiler, sosyal ve fen bilimlerinden akademisyenlerin Viyana Üniversitesi’nde düzenli şekilde bir araya gelerek oluşturduğu grup. Mantıkçı pozitivizmin babası sayılan Alman

filozof Moritz Schlick’in önderlik ettiği gruba; Rudolf Carnap, Otto Neurath, Hans Hahn, Herbert Feigl, Kurt Gödel gibi isimler dahil olmuştur. Hans

Reichenbach, Ludwig Wittgenstein ve Kari Popper gibi isimler de bu gruba

yakınlık duymuştur.

227

İLBER ORTAYLI

Avrupa’nın seçkin entelektüellerinden biri… Umberto Eco’ydu elbette. Burada onun da adını zikret mek lazım. Son ansiklopedik hocalardandır. Bologna Ünivesitesi’ndeydi. Konferanslarına girmek için millet saatlerce kuyrukta bekliyordu. İtalya’nın hem seçkin hem de en çok okunan aydınlarındandı. Belki birincisiydi. Ama kaderin ga rip tecellisidir; Eco, onu kitlelere tanıtan kitabı Gülün Adim neredeyse zorla yazmıştı. Daha doğrusu, yayınevi kitabı ona zorla, sipariş üstüne yazdırmıştı. İsabetli bir tercihmiş ki so

nunda hem Eco hem de yayınevi zengin oldu. Ama esasen İtalyan okurlar, sonra da bizler kazançlı çıktık. Bu; anlatmaya değer, ilginç bir hikâyedir. Bütün Avru pa’da olduğu gibi İtalya’da da yayınevleri bir şeyler icat etmek, geliştirmek zorundadırlar. Eco’nun örneğinde yayıncı, bütün

yazarlarına, “Bana bir roman yazıp getirin, basmasam da pa rasını vereceğim,” demişti. Bu yazarların içinde hukukçusu vardı, tarihçisi vardı; hatta kimyacısı, hekimi de vardı. Eco da onlardan biriydi. Yazdıkları halihazırda çok okunuyordu ama yayınevi ona yanaştığı sırada roman yazmıyordu, kültür tarihi yapıyordu. Yayınevinin teklifinden sonra, bir manastır daki araştırması sırasında rastladığı olay aklına takıldı ve onu derinleştirerek bir roman yazdı. Şimdi herkesin bildiği Gülün

Adı işte böyle ortaya çıktı. Eco’nun ilginç bir tekniği vardı. Manastırda olayların geç tiği koridorları, ortadaki avlunun enini boyunu dahi neredeyse milimetrik olarak ölçmüş, adımlamış; diyalogları bu mesafelere

uydurmuştur. Romanda bunlara titizlikle uyulmuştur. Nitekim Gülün Adimn. (II nomedella rosa) ünü kısa zaman da İtalya’nın sınırlarını aştı; sadece yayıncısını ve yazarını zengin etmedi, anekdotlar kitabın kazancının o sırada neredeyse İtal yan bütçesine bile tesir ettiğini söylüyor. Avrupa’yı trenle gezer ken fark etmiştim, herkesin elinde bu romanın tercümesi vardı.

228

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

İsabetli bir tercihmiş. Bunun ardından Eco’nun Türkçe tercü meleri de çıktı. Bu sayede okuduğunuzda hakikaten çok şey öğreneceğiniz bir Eco kitaplığımız var. Sanırım Gülün Adını ilk çeviren kişi aziz dostum Şadan Karadeniz’dir, onu da burada anmalıyız.

Günümüz yabancı yazarları arasında en sevdiklerim den biri… Amin Maalouf’tur. Onun eserlerini çok beğeniyorum. Bi raz arkadaşlık da ettik, o zaman kendisini daha çok sevdim ve daha çok saygı duydum. Ona ilk Amin Maalouf bir dönem defa Paris’te, tanıdık bir çevrede bizde çok okunuyordu, rastlamıştım. Herkes çeşitli id şimdi okunma hızı nedir dialar ve tasvirlerle, biteviye ko bilemiyorum. Yeni okurlar nuşurken, o daha çok dinlemeyi aman ihmal etmesinler,; tercih ediyordu. Henüz şöhret vitrinde görmeseler de değildi ama şöhret olduktan Maalourun romanlarını sonra da öyle devam etti. Bende her yerde sormayı terbiyeli, efendi, bilgili bir adam unutmasınlar. izlenimi uyandırdı. Sonra bu dü şünür adam birden meşhur oldu, hakkıydı da. Derken çevi rileri dolayısıyla Türkiye’ye de geldi. Ankara ve İstanbul’da

görüştük, konuştuk; hatta bir açık oturumunu yönettim. Maalouf az konuşur, konuştuğunda da çok güzel şey ler söyler. Çok çalışır, çeşitli konulara kafa yorar. Bunlar iyi

özelliklerdir. Bir gün Maalouf ile karşılaşırsan, ona rahatlık la, “İlber Ortaylı her zaman hayranmızdır. Tarihçi olduğu için romanlarınıza müthiş ilgi duyuyor, beğeniyor,” diyebi lirsin. O da zaten esprili biridir. Romanları da hakikaten çok

iyidir. Mesela Tanios Kayası nefistir. Ortadoğu’nun tam orta sında iki çocuk… Fransız okuluna mı girsinler, Ingiliz oku luna mı? Batıklar işte bu kadar gülünç konseptler ve demir

229

İLBER ORTAYLI

atmalar etrafında Ortadoğu’ya sızmıştır. Acaba bunlar Or tadoğu’nun hayatını ne kadar etkiledi? Acaba bu etki izam

ettiğimiz, yani abarttığımız kadar fazla mı? Belki bunların

yarattığı ters tepkiler, sonuçlar daha büyüktür. Semerkant ve Doğunun Limanları da çok sağlam edebî

ürünlerdir. Maalouf bir dönem bizde çok okunuyordu, şimdi

okunma hızı nedir bilemiyorum. Ben vitrinde olan her kita

bın, diğerlerinden iyi olduğunu düşünenlerden değilim. Yeni

okurlar aman ihmal etmesinler, vitrinde görmeseler de Maa louf’un romanlarını her yerde sormayı unutmasınlar.

Latin Amerikan edebiyatında… Herkes Gabriel Garcia Marquez’in önde geldiğini söyler

ama ben onu pek sevmem. Ben Miguel Angel Asturias’ı se verim. Çok kişi Asturias’ı tanımaz bile. Bu GuatemalalI şair,

romancı, oyun yazarı, gazeteci, diplomat her şeyi yapmış ama en önemlisi kendi toprağının efsanelerini yazmış bir adamdır. Üstelik çok da iyi yazmıştır. Adı üstünde, Guatemala Efianeleri en bilinen kitabıdır. Yeşil Papa’sı da var. Gençlerin onu

keşfetmesini isterim.

Çok eskilere gitmek isteyenler… Plutarkhus ve Cicero okusun. Sezar’m Galya Savaşları isimli eseri biyografiktir ama klasik tarih yazınının çok parlak bir ör neğidir, o da okunmalı. Romalı rarihçi Tacitus’un Germanyast da çok önemlidir. Avrupa’yı dünyaya tanıtanlar Romalılardı. O zamanlar Germenlerin kendi dillerinde bir yazılı edebiyat ları yoktu. Kendi dilleriyle Romalı-Yunanlar gibi bir edebiyat yaratacak durumda değillerdi ama tarihin de içindelerdi. Ro malılar, milattan önce birinci asırdan itibaren onları dünyaya sundu. 230

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Biz Türkleri ilk ele alanlar da Çinlilerdir. Ama maalesef bu kaynakları değerlendirmek zordur. Eski Iran kaynakları nı, Pehlevice metinleri; Hindu, Sanskrit kaynaklarını değer lendirmek de güç… Biz Bizans kaynaklarını kullanabiliyoruz.

Türklerden onlar bahsetmiştir. Okulda sözünü ettiğimiz Bilge Kağan veTonyukuk gibi Göktürk Anıtları 700’lerden geliyor.

Bu yazıtların tarihi bir iki asır daha geri gidiyor. Yine de biz kendi kendimizi tanıma ve ifade etme konusunda birçok Av rupa milletine göre daha öndeyiz. Ruslar bu hususta daha geç kaldı. Kendilerini tanıtabilen klasik Avrupalılar tabii ki GalyaIılar ve Franklardır. Eh, İtalyanlar bu konuda tabii ki başta ge

lir; sonra geç kalmakla beraber Germenler vardır. Böyle böyle Ortaçağ’a gelinmiştir. Bu arada; Ortaçağ’a dair esaslı bir şeyler

okumak isteyen, Belçikalı tarihçi Henri Pirenne’e başvurabilir ve oradan hareketle Avrupa Ortaçağı’na ve tarihine girer. Eric

Hobsbawm serileri kadar, Fernand Braudel külliyatını da oku

mak gerekir. Avrupa sanat tarihi için en önemli yazar Ernst Gombrich’dir {Sanatın öyküsü başlığıyla yayımlanan kitabın Günsel Renda ve Bedrettin Cömert, yahut Erol ve Ömer Erduran çevirisini okuyabilirsiniz).

231

İLBER. ORTAYLI

İLBER HOCA’NIN TAVSİYE ETTİĞİ 25 KİTAP 1. Osmanlı İmparatorluğu. - Halil İnalcık (Kronik Kitap) 2. Batı-Doğu Divanı - Johann Wolfgang von Goethe (Hece Yayınları)

Hafız Divanı (İş Bankası Kültür Yayınları)

İnce Memed I-IV -Yaşaı Kemal (YKY)

Fuzuli Divanı (Ayrıntı Yayınları)

Timurlenk - Beatrice Forbes Manz (Kronik Kitap)

İslam Uygarlıkları Tarihi - Corci Zeydan (İletişim

Yayınları)

Bir Ortadoğu Tarihçisinin Notları - Bernard Lewis

(Arkadaş Yayınları)

Savaş ve Barış - Lev Nikolayeviç Tolstoy (İletişim Yayınları)

Kral Lear - William Shakespeare (Remzi Kitap)

Yüzbaşının Kızı - Aleksandr Sergeyeviç Puşkin (YKY)

Savaş Günlükleri 1939-1943 - Kont Galeazzo Ciano (Kronik Kitap)

Vanya Dayı - Anton Pavloviç Çehov (İmge Kitabevi)

Madame Bovary - Gustave Flaubert (Can Yayınları)

Semerkant - Amin Maalouf (YKY)

Puslu Kıtalar Atlası - İhsan Oktay Anar (İletişim Yayınları)

Milli Mücadele Başlarken - Tayyib Gökbilgin (Kronik Kitap)

232

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

Suyu Arayan Adam - Şevket Süreyya Aydemir (Remzi Kitap)

Yeniçeriler - Reşad Ekrem Koçu (Doğan Kitap)

Yavuz Sultan Selim - Feridun Emecen (Kapı Yayınları)

Devlet-i Aliyye I-IV - Halil İnalcık (İş Bankası Kültür

Yayınları) 22. Sultan Alp Arslan - Cihan Piyadeoğlu (Kronik Kitap) 23. Bûstan - Sâdî-i Şirâzî (Ayrıntı Yayınları) 24. Karamazov Kardeşler - Fyodor Dostoyevski (İletişim

Yayınları) 25. Kambur - Şule Gürbüz (İletişim Yayınları)

233

SEKİZİNCİ BÖLÜM

ÎNSAN YAŞADIĞI ŞEHİRDEN NASIL YARARLANIR? iyi şehir; iyi bir kütüphanede çalıştıktan sonra, iyi bir salonda, iyi bir

tiyatro oyunu seyredebildiğin ve temsilin ardından güzel bir kafeye gidip sohbet edebildiğin şehirdir.

Bu bölümde şehircilik üzerine konuşacağız. İyi bir şeh rin olmazsa olmazlarından, bir şehirden nasıl istifade edilebileceğinden ve şehri nasıl gezmek gerektiğinden bahsedelim istiyorum. Elbette sizin kendi tecrübeniz üzerinden hareket edeceğiz; bu yüzden de daha çok İs tanbul ve Ankara’yı anlatmanızı rica edeceğim. İstan bul’dan başlayalım. Sizin İstanbul’da en sevdiğiniz, okurlara da muhakkak gezip dolaşmalarınızı öğütledi ğiniz eserler hangileridir? En başta Ayasofya ve Sinan’ın Süleymaniye ’si var. Topkapı ve Dolmabahçe’yi de muhakkak saymalıyız. Onlardan da önce Askerî Müze, Kariye Camii, Fenâri İsa Camii, bütün Mimar

Sinan camileri, Arkeoloji Müzesi, İslam Eserleri Müzesi önde

gelir. Doğrusu Sabancı Müzesi’ni, Pera (Kıraç) Müzesi’ni ve kurulmakta olan Koç Modern Sanat Müzesi’ni de belirtmek

lazım. Bu kuruluşların gelişmesi ve oturması zaman alır. Ve üzülerek ekliyorum ki halen bir şehir tarihi müzemiz yok. Bu konuda hiçbir ciddi girişim de olmadı. Bunu her fır satta söylemek lazım, artık bize yakışan yapılmalıdır. 235

İLBER ORTAYLI

Mimar Sinan eserleri diyerek eserlere devam edelim. Yi ne Sinan’ın Büyükçekmece ’deki köprüsü var; Tahtakale’deki Rüstem Paşa Camii, Küçük Ayasofya’daki Sokollu Mehmet Paşa (Şehit Mehmet Paşa diye İstanbul’da gezilmesi de bilinir) Camii var. Saysan, 50gereken yerlerin başında 60 tane böyle eser çıkar. Eyüp’te Ayasofya ve Sinan’ın Süleymaniye’si gelir. Topkapı ve Dolmabahçe’yi de muhakkak saymalıyız Onlardan da önce Askerî Müze, Kariye Camii, Fenâri İsa Camii, butun Mimar Sinan camileri, Arkeoloji Müzesi, İslam Eserleri Müzesi vardır.

ki türbeden başlarız; birtakım konaklara, köşklere kadar ge liriz. Yani böyle bir listeyi illâ

büyük camilerden yapmak şart değildir. İstanbul’da sevdiğim yapıları dolaşacak olsam, klasik Osmanlı

devrinden başlarım; Fatih, Çar şamba gibi ulema semtlerini, Süleymaniye’nin daracık sokaklarını, Zeyrek’i, Vefa’yı geze geze 19’uncu asra ulaşırım. Oradan çıkarım; Beyoğlu’ndaki, Sirkeci’deki bazı binalara; örneğin Mimar Vedat Beyin eseri Büyük Postane’ye gelirim. İstanbul’da böyle çok eser sayarsın. Tek tek saymak bu bölümün boyutlarını aşar ama İstanbul’u hakkıyla dolaşmak isteyenlere bir tavsiye vereyim: Bu şehrin saklı incileri vardır; oralara da bakman, emek sarf etmen, me

sai ayırman gerekir.

Mesela? Örneğin Zeyrekten Vefa’ya geçilirken Valens su kemeri

nin dibinde; 17’nci yüzyıl taş işçiliğinin harikası, sevimli bir medrese vardır. Mimar Davut Ağanın eseridir, Gazanfer Ağa tarafından yaptırılmıştır. Bir de buralar bugünlerde tabii daha çok gezilen, bilinen

semtler ama Fener, Balar, Ayvansaray civarlarını üşenmeden, sokak sokak gezmenizi öneririm. Gezinizin her dakikasında

236

BlR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

sizde İstanbul tutkusu yaratacak bir güzellikle karşılaşacak

sınız. Tabii sizi çok üzecek tahribatla karşılaşmanız daha da mümkün… Ama işte ancak bu tür bir tecrübeyle İstanbul’u sa hiplenirsiniz. Her nerede yaşıyorsanız, o şehre, sokaklarını do laşarak; tarihini, yapılarını bilerek, öğrenerek sahip çıkarsınız.

İstanbul’u adım adım, sokak sokak dolaştığınıza; gör düğünüz evlerden, konaklardan, anıtlardan, insanlar dan, hatta ufacık detaylardan bir envanter çıkardığını zı biliyorum. Ne zaman böyle gezmeye başladınız? İstanbul’u ben çocukluktan beri dolaşırım. Daha o zaman lar Karaköy’den çıkar; bir başıma eski İstanbul’a, Suriçi’ne yü

rürdüm. Tehlikeli bulunan bazı yerlere girip çıkmışlığım da vardır. Ama tabii esas gezilerim 1960’larda başladı. Âşık oldu ğum İstanbul’u adım adım, sokak sokak gezdim; bu gezilerim

den de çok faydalandım. Bir şehrin ancak böyle gezileceğini, ruhuna ancak böyle nüfuz edileceğini düşünürüm. Bu şekilde gezmeyi de ayrıca öneririm. Elinizde iyi bir rehber olması da ha da fayda sağlayacaktır. Ben bu bahsettiğimiz İstanbul gezi lerim sayesinde hem bugün yitip gitmiş bir şehri öğrenmiş ol dum hem de o şehri yazılarımda, kitaplarımda anlattım. Bunu

yaptığım için de mutluyum. Bu İstanbul gezilerimin bir faydası daha oldu. Bir şehir ve mimari görgüsü kazandım. İstanbul bilgisi sayesinde, seyahat

lerden de istifade ederek, başta Ankara olmak üzere, Anadolu ve Trakya’da gördüğüm eserleri daha bilinçli değerlendirdim. Derken 1960’larda gördüğüm Suriye’deki muhteşem Osmanlı mirası ve mimarisine, Ege’deki, Anadolu’daki yine muhteşem Roma mimarisine, bütün Akdeniz’e, Lübnan’a, Filistin’e bu yapıyı da kavrayarak doğrusu daha iyi bir gözle baktım; daha iyi bir değerlendirme yapabildim.

237

İLBER ORTAYLI

İstanbul’da en çok nereyi seversiniz hocam? Ben İstanbul’da en çok Üsküdar’ı severim. Ama mimari

si eskisine göre çok değişti, artık berbat durumda. Boğaz’da Emirgan’a biraz tahammül edebiliyorum. İstanbul’un semt lerini dolaşıyorsun, birini beğenecek gibi oluyorsun, bu defa

tahripkâr ve hodgâm ahaliye tahammül edemiyorsun; böyle

mahalle halkı olmayacağı açıktır. Ahali iyiyse, yeri geliyor mimariye tahammül edemiyorsun. Zor işler… Açıkçası ço cukluğumdan beri bildiğim İstanbul’un böylesine değişmesi keyfimi kaçırıyor. Düşün, ben İstanbul’a ilk defa 1948’in

sonlarında geldim. Elbette o günleri hatırlamam mümkün değil. Ankara’ya geçtik, derken 1953-54’te İstanbul’a geri döndük. İşte ben o İstanbul’u hatırlıyorum. Doğrusu nefis bir İstanbul’du.

O İstanbul ile bugünkü İstanbul arasında uçurum mu var? Evet, ikisi artık neredeyse tamamen farklı şehirler… Biliyor musun, ben bu şehrin aslında ne olduğunu Suriçi İstanbul’a gidip geldikten, orada bir süre yaşadıktan sonra anladım. Ama artık o İstanbul’dan sadece esintiler var. Şimdiki İstanbul ol dukça farklı… 1960’tan evvelki Suriçi İstanbul, sadece mimari

dokusu itibariyle değil; ahalisi ve insan unsuru itibariyle de esas İstanbul’du. Sakinlerinin kendine has bir dili, nezaketi ve

zarafeti vardı. İstanbul’un yüzyıllarca başkentlik etmesine bakma; bu şe hirde yaşayanlar, çok zor koşullara katlanmışlardır. Çünkü şeh rin iaşesi her zaman zahmetli yollardan elde edilmiştir, nüfusu beslemek kolay olmamıştır. İstanbul bir yandan gözetilmiştir ama bir yandan da bu sıkıntıları çekmiştir. Ahali bu sıkıntıla ra katlanırdı; yine de naziklerdi, güngörmüşlerdi. Bugüne gö re onlar da farklıydı, şehrin kendisi de. Söz gelimi Üsküdar;

238

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

camileriyle, tramvaylarıyla bambaşkaydı. Sirkeci’nin o canlılığı, hareketliliği… Ahşap evlerin, ağaçlı bahçelerin huzuru… Paşa konakları henüz yıkılmamıştı, hepsi yerli yerinde du ruyordu. Gerçi eskinin ihtişamı kalmamıştı ama yine de ayak taydılar. Biliyorsun, bizde aristokrasi yoktur. O konaklarda otu ranlar artık birer paşa ve efendi değildir yani. Eh, varisler de fa kirleşmişti; konakların odalarım kiraya veriyorlardı. Öyle ki bir

konakta beş altı aile kalıyordu. Yalnız, yine de temiz konaklardı; iyi bakılırlardı. Sonra bu varisler birer birer şehirden ayrıldı, ko

nakları satıp gittiler. Konaklar da iyiliklerine, güzelliklerine ba kılmadan yıkıldılar. Çoğu bu furyada gitti. Örneğin, tramvaylar cumbalara sürtünerek geçiyormuş diye palavralar uydurdular. Yahu, Lizbon’da da geçiyor! Böyle mazeret olur mu! İşte o İstanbul artık yok. Geriye sadece camiler kaldı. Ma halleler, sokaklar, doku, hiçbir şey yerinde durmuyor. Az önce

bahsi geçti; Fatih ve Çarşamba’da eskiden zengin ulema oturur du ve bu semtler ahşap mimarinin en güzel örnekleriyle doluy du. Buralar ahşaptan betona geçerken bitti, bunaltıcı semtler haline geldiler. Camilerin kaldığını söyledim ama onların ara sında da gidenler oldu. Menderes’in imarı sırasında, hem de

tam beş adet Sinan camisi gitti. 17’nci asrın güzel eserlerinden Kemankeş Kara Mustafa Paşa Külliyesi de aynı şekilde yıkıldı. Gelgelelim bu yıkımlar birer sonuçtur. İstanbul’u esasında göç bitirdi. Göçle birlikte Suriçi İstanbul’u tamamen süpür

düler. Orada yaşayanlar da bir yerlere kaçtı. İzmir’e, Bursa ya, başka yerlere… Yeni gelenler de maalesef her yeri bitirdi.

Şimdi o yeni gelenler dediklerinizin de bir kısmı kaçı yor. Mesela İzmir’e “kaçış” süreci var. Kaçan kaçana… Mesela senin dediğin gibi, İstanbul’dan İzmir’e kaçıyorlar. Eskiden Bodrum’a kaçıyorlardı, şimdi Dat

ça’yı tercih ediyorlar. Kaçanlar İzmir’i de kendilerine göre

239

İLBER ORTAYLI

değiştiriyor. Taşradan gelen adam İstanbul’u kendine benzeti yor da, İstanbullu mu İzmir’i kendine benzetemeyecek? Böyle

böyle her şehir birbirine benziyor. Her yapı, her berbat resto rasyon birbirine benziyor.

Restorasyon demişken, bir yandan bu alanda epeyfaa liyet de yürütülüyor. Bunların çoğunu eleştirdiniz, ça lışmaların yanlış yürütüldüğünü söylediniz. İçlerinde beğendikleriniz var mı peki? Ben senelerden beri ilk terbiyeli restorasyonu Datça’da gör düm; Mehmet Ağa Konağı. Doğrusu çok titiz, bilgiyle yapılan bir restorasyon çalışması olmuş. Aynı kişiler, yine Datça’da 10 kadar konak yavrusunu da restore etmiş; başarılı da olmuşlar. İşte böylesini beğeniyorum, doğrusu herkes de beğenir. Kime

sorsan Safranbolu’yu söylüyor; orada da çok iyisi var, olmaya nı var. Bazı restorasyonlar hakikaten korkunç… Beyoğlu’nda görüyorsun, taş yapıları bile berbat ediyorlar. Zaten etrafı da dikkate almıyorlar. Başka bir çevrenin ortasına, kendilerince bir şey yapıyorlar; o da olmuyor. Büyük restoratörler çıkaran

bir ülke değiliz maalesef. Sadece Beyoğlu’nda, Suriçi’nde de ğil; karşı tarafta, Anadolu yakasında da bu açıdan büyük sı

kıntılar var.

Gelmişken bir süre Anadolu yakasında kalalım. Bu aralar Kadıköy yükseliyor. Bazı eski sakinlerinin iti razlarına rağmen de olsa; her tarafta yeni kofeler, resto ranlar, iddialı dükkânlar açılıyor. NewYorkTimes bile birkaç sene önce Kadıköy’ü merkeze alan bir “36Saatte İstanbul Anadolu Yakasın yazısı yayımladı. Kadıköy, her zaman Kadıköy’dür. Orada eskiden de İstan

bul’da olmayan bir yaşam tarzı, medeniyet vardı. Dedim ya, ben 50’leri de bilirim. O zamanlar çok hoş bir Kadıköy vardı. 240

BİR. ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Oralar, İstanbulluların hem çok sevdikleri hem kendilerini medeni hissettikleri hem de medeni davrandıkları bir yerdi.

Kaleler, kafeşantanlarla örülü bir sosyal hayat vardı; havalı bir yerdi. Şimdi de öyle ama bu havanın esası eski İstanbul’dadır. Sadece Kadıköy değil, tüm İstanbul bir başkaydı. Ben işte o İstanbul’u çok ararım. Bu, günümüzün Kadıköy’ünde bulu

nacak bir İstanbul değildir; 50’lerin, 60’ların İstanbul’undan

bahsediyorum.

İstanbul’daki olumsuz değişimi çok sıklıkla vurgulu yorsunuz ama bana yine de onu kayırıyorsunuz gibi geliyor. Örneğin, önceki bölümlerde kısmen konuşmuş tuk; “Bir insanın derinliğe kavuşmak için İstanbul’u, Venedik’i, Napoli’yi, Kahire’yiyaşaması gerekir,” diyor sunuz. Buradan devam edelim mi? Bu sözü biraz açar mısınız? Bu saydığın şehirler bambaşkadır. Goethe, “Napoli’yi gör meden ölmemelidir,” diye boşuna dememiş. Bunu sadece bir güzellik hissinden dolayı söylemiyor, güzelliğin ona hissettire

bileceğinden daha fazlasını hissetmiş. Napoli’yi görünce an larsın; orada hem görkemli saraylar hem de o sarayların yanı

başında fakirlik, sefalet içinde mahalleler var. Oralar bugün de öyledir. Sarayları göreyim diye gezersin, başına gelmeyen

kalmayabilir. Bir yanda temizlik, güzel bahçeler; bir yanda çöplük, fakirlik… Bir tarafta müthiş bir güzellik, bir tarafta ölümü hatırlatacak bir mistisizm… Onun yanı başında edep

sizlik ve hayat bağlantısı… Uçsuz bucaksız, derin bir Akde niz. .. Bunlar insanı düşündürecek şeyler… Mesela okyanus, o

hissi, o renkliliği vermiyor. Ben Goethe’nin hissettiklerinin benzerini Mısır’da da

hissettim, kısmen Hindistan’da da benzer duygular yaşadım. Hindistan’da fakirlik, sefalet bir yana; kültür, birikim, derinlik

241

İLBER ORTAYLI

bir yana… Goethe, Mısır’ı ve Hindistan’ı bilemez; nereden bi

lecek? Ama Napoli’de o kontrastı yakalamış, onun için böyle söylüyor. Bence İstanbul da insanda benzer bir his uyandırıyor ama

onun bir farkı var. İstanbul hiçbir zaman Napoli gibi, Kahire gibi olmamıştır. İstanbul’da görkemli saraylar ve müthiş bir

fakirlik yan yana durmamıştır. Büyük abidelere sahip olmakla birlikte İstanbul, tarih içinde mütevazı bir şehirdi. Yani bu

rada Napoli’deki sefalet yoktur ama oradaki hayatla benzer biçimde dopdolu olma hali mevcuttur. Napoli Roma-Yunan çağından beri hep değişir. İstanbul da öyledir. Ama 17’nci as rın başından itibaren değişimin Napoli.. Bir tarafta müthiş Pir güzellik, Pir tarafta ölümü hatırlatacak Pir mistisizm… Yanı Paşında edepsizlik ve hayat. . Uçsuz Pucaksız Akdeniz… Aslında düşününce kaç tane Napoli’miz var ama gören göz ve usta sanatçımimar lazım.

yönü ters… Bunun hem olum

suz hem de olumlu etkileri ol du. İstanbul’da doğaya uyum

vardır; şehirde bir kır havası var dır, hissedersin. Kendine özgü bir derinliği vardır, hissedersin.

Aslında düşününce bizim kaç ■

tane Napoli’miz var ama hak kını vermek için, gören göz ve

usta sanatçı-mimar lazım. Bak benzer hissi bir de İsfahan’da yaşıyorsun. Ama orayı da başka türlü görüyorsun. Çünkü İsfahan çok başka… Çölün or

tasında insanlar neler yapabiliyorlar! O akan sular… Ah kıtlığı hissedilecek o sular! Şimdi bunları düşününce, şehre bu perspektiften bakınca; “Şurayı görelim, burayı görelim,” demenin, liste yapmanın da pek bir anlamı kalmıyor. İstanbul boğulmuş vaziyette. Öyle

boğulmuş ki; güzel yapıları, sevdiğimiz binaları saymanın bir anlamı kalmıyor. Böyle listeler, İstanbul’u gelecekte bütün saçma yapılardan temizleyebilirsen bir işe yarar. Çünkü şehir,

242

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR’

artık havası ve suyu itibariyle yaşanmaz hale geldi. Mimarinin ve ters yerleşimin iklimi, çevreyi de tahrip ettiği açık… Bu yüz den, vurguladığım gibi, artık İstanbul’da tek başına binalardan

söz etmemizin de bir anlamı yok.

Ters yerleşim ne demek? Her yere binalar yapılıyor demek. Bir de her şey İstanbul’a yapılıyor demek. Düşün Konrad Adenauer kalktı; Köln gibi sıradan bir yerden, müthiş yeşil bir kent yarattı. Adam bunu belediye reisi olarak yaptı. Harpten evvel, Hitler başa gelme den de önce yaptı. Orası halen yeşil bir şehir olarak duruyor. Tüm dünyada böyledir; şehrin nefes almasına, yeşili koruma ya özen gösterirler. Söz gelimi Londra da böyledir, yeşile dik kat ederler. O kadar dikkat ederler ki, her taraf park-bahçedir. Öyle ki o koca başkent, Avrupa’nın en yeşil şehirlerinden bi ridir. Paris’i de tenkit ederler ama Paris bile, bir Londra kadar olmasa da, kendine çekidüzen vermeye çalışmıştır.

Peki şehre nasıl çekidüzen verebiliriz? Yapıların etrafından başlamak lazım. Her yere garip garip gökdelenler diktiler. Bunlar ortadan kalkmadıkça hiçbir şey düzelmez, öyle ki eski yapılar bu kalabalığın içinde kayboldu. Kendisi ne kadar güzel olursa olsun, kalabalığın içinde kay

bolunca bir anlamı kalmıyor. Çünkü yapı, çevresiyle güzeldir. Mimar Sinan’dan bahsedip duruyoruz ya, burada bir çer

çeve çizelim. Mimar Sinan tipi şehircilikte çevre önemlidir. Tamam, elimizde fotoğraflar yok ama onun zamanındaki İstanbul’un neye benzediğini üç aşağı beş yukarı kestirebili yoruz. Çünkü Mimar Sinan’ın eserlerinin yapıldığı çağı bazı seyyahlar çok açık tasvir ediyor. O tasvirlerden anlıyoruz ki; İstanbul’da çok zengin, çok güzel bir konut mimarisi yok ama o konutlar önemli yapılan rahatsız etmiyor; hadlerini

243

İLBER ORTAYLI

biliyorlar. Yapıların çevresinde birtakım ahşap kulübeler ve konaklar mevcut… Elbette bunların arasında yeşillik de

var. Çok yaygın bir yerleşim Çok övündüğümüz Mimar Sinan’ı iyi anlamamız lazım. Özellikle de şehirciliğini kavramalıyız. Çünkü Sinan sadece bir mimar değil, şehircidir de. Çevreyle bağını kuran nadir mimarlardandır, çevreye saygılıdır.

…..

olmadığı için, yeşili epey bol bir İstanbul’dan bahsediyorum. Bahçelerle süslü bir İstanbul…

Sokaklar taş döşeli değil, çamur içinde ama felaket de görün

müyor. Yüksek katlı evler (eski deyimle “âlâ”) çok değil. Bitişik nizamda fukara evleri de var

ama yangın riskinden dolayı

pek tercih edilmezmiş. Seyyahlar böyle anlatıyor. Ama şimdi durum farklı… Neredeyse tüm bu saydığım unsurlar berbat edilmiş, İstanbul giderek farklı bir şehre dönüşmüş.

“Mimar Sinan tipi şehircilikte çevre önemlidir,” dedi niz. Mimar Sinan bu meselelere nasıl bakmış? işte burası çok önemli… Bir defa bizim o çok övündüğü müz Mimar Sinan’ı iyi anlamamız lazım. Özellikle de şehir ciliğini kavramalıyız. Çünkü Sinan sadece bir mimar değil, şehircidir de. Çevreyle bağını kuran nadir mimarlardandır, çevreye saygılıdır. Çok büvük bir deha olmakla beraber, dahası İstanbul’un

silüetine imza atmakla beraber; eserlerini, doğayı tahrif ederek ortaya çıkarmaz. Evet, İstanbul’un tepeleri ve silüeti onun ese

ridir diyoruz ama kendisi bu silüeti oluştururken kendinden

evvelki büyük eserlere hürmet etmiştir. Az evvel, Sinan’ın dönemindeki İstanbul’u tarif etmiştik. O şehir yüzyıllar içinde çok değişmiş sayılmaz. 19’uncu asır daki, 20’nci asrın ilk yarısındaki İstanbul; daha fakir görünen, 244

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

düzensiz, hatta pis diyebileceğiniz bir şehir… Fakat yine aynı

ifadeyi kullanalım, haddini bilen bir sistemi var. Çevre ona göre düzenlenmiş. Bu; büyük yapıların güzelliklerini, tabiatın

eşsizliğini, mimari zarafeti rahatsız eden bir çevre değil. De mek ki Sinan’ın çerçevesi o sıralarda korunmuş.

Maalesef Mimar Sinan’ın eskilere gösterdiği hürmeti biz ona göstermedik. Yaptığı camilerin çoğu günümüzde çevre lerindeki yapılarla boğuluyor ya da özensizliğe maruz ka lıyor. Esasen vahim örnek Piyale Paşa Camii’nin etrafı ve Fındıkh’daki Molla Çelebi Camii’dir. Beşiktaş’ta Sinan Paşa

Camii’ni kenara ittik, hamam ve medreseyi yok ettik. Şehre Mimar Sinan gibi bakıyor olsaydık, bunları yapmazdık. Şu camilerin etrafını boş tutardık mesela, civardaki ahşap ya

pıları muhafaza ederdik. Velhasıl sadece Sinan’ın eserleriyle bile göz zevkimizi koruyabilir, ruhumuzu dinlendirebilirdik.

Ama yapamıyoruz.

İstanbul’un özellikle müze konusunda ciddi eksikleri olduğunu sıklıkla söylersiniz. Bu meseleyi konuşurken de hep “Şehir Müzesi” örneğini veriyorsunuz. Hem bir türlü kuramadığımız Şehir Müzesi’ni hem de İstan bul’un diğer eksiklerini konuşalım. Size göre bu şehrin belli başlı noksanlan nedir? İstanbul’un son derece büyük noksanları var. Düşün ki

tiyatroları için doğru düzgün bir bina yok. 250 tiyatro var mış, çoğu olur olmaz yerlerde. Bu ölçekte bir şehirde, en az 20-25 adet, boy boy gösteri salonun olur. Bir büyük opera binan olur, operet salonu-konser evi olur. Bizde yok! Halbuki kullanabilecek bir sahamız var. Önemle vurguladığım gibi iş

te Haydarpaşa bir imkândır. Bugün değerlendirmezsen, yarın orası da apartmanlarla dolar; onu da bulamazsın. Bunlar bir

245

İLBER ORTAYLI

şehrin yaşayışı için çok önemli meselelerdir. Sonra, Verona’da-

ki gibi festivaller yapabileceğimiz bir büyük arenamız da yok. Artık böyle büyük bir mekâna sahip olmamız gerekiyor.

Bunlar elimizde olmayanlar. Peki mevcut binaları ko ruyabilecek miyiz? Evet, bir de böyle bir derdimiz var. Mesela İKSV gelip Aya îrini’yi kullanıyor. Kaç defa tembih ettim ve müzemizce de edildi. Binanın artık döküldüğünü söyledik. Her gün bir ye

rinden taş düşüyor. Allah korusun, adeta çökmesini bekleye

ceğiz. Ama yine de her yıl festival için orayı kullanıyorlar. Az önce bahsettiğim gibi, bir Şehir Müzesi de yok. Nüfu su 20 milyona yaklaşan İstanbul’un zenginlikleri nasıl ve ne ——

zaman teşhir edilecek? Bu konu-

istanbul’a ne lazım? En

da önerilerimiz de oldu. Mesela

az 15-20 adet, boy boy gösteri salonu,- bir büyük opera binası, bir de büyük kültürel tabiiyetler için bir arena… Bu ölçekteki bir şehir için, bunlar hem de acilen lazım.

Yedikule gaz fabrikasının alanı

neden bir “Şehir Müzesi” için düşünülmez? Halbuki gayet mü

sait bir yerdir. Şimdi boşaltılan askerî sahalar gibi yerler ne ola cak? Ya öyle korunmalılar ya da

okul ve sanat merkezleri için öl çülü olarak kullanılmalılar. Bunlar pekâlâ devlet müzeleri için,

yeşil alanlar ya da kültürel faaliyet alanı olarak da kullanılabi lir ama maalesef inşaat şirketlerinin oralara da göz diktiğini duyuyoruz. Heybeliada Bahriye Mektebi ve Kuleli’nin hem

kurum hem de bina olarak işlevinin ciddi şekilde tartışılması gerekir. Kuleli’nin yeniden kullanılması atıl biçimde olursa bu

çirkin bir göstergedir, mesela bir silah müzesi olarak değerlen

dirilebilir.

246

BİR ÖMÜR NASII. YAŞANIR?

Bir sohbetimizde, bir türlü sergileyemediğimizporselen koleksiyonu için de bir yer düşünülmesi gerektiğini söy lemiştiniz. Evet, porselen için de bir mekân gerekiyor. Buna çok ih tiyacımız var. Çok zengin Çin, Saksonya, Sevr, Japon ve Rus

porseleni koleksiyonlarımız var. Söylediğim yerler bunları ser gileme amacıyla da kullanılabilir ama ne olursa olsun oralar devletin mülkiyetinde kalmalı.

Gelelim Millî Müzeye. Bu da bizde olmayan bir kurumdur.

Halbuki sergilenmesi gereken çok parçamız var. Ayvazovskİ’lerimiz, Zonaro’larımız var mesela. Hatta bu Kuveyt krizi sırasın da birtakım içeri giren kaçak avangart eserler Türkiye’de kaldı. Arayan yok, sahibi çıkmadı. Bunları bir araya toplamak lazım. Bölüm bölüm toplanabilir; Asur-Mezopotamya ve klasik arkeologya, Yunan, Roma bölümü olur. Öyle ki Louvre’a ve ben

zerlerine tekabül eden bir müze kurulabilir. Bunlar tabii öyle maceraperest şekilde değil; üniversite üyeleri ve müze kurulları aracılığıyla gerçekleştirilir. Derhal el atılması gereken bir konu

dur. Ayrıca ihtisas müzelerinin de artması lazım. Biliniz ki gü zel ihtisas müzeleri özel tasarımlarla kurulur. Halı Müzesi, Eski Şark Müzesi, İslam Sanatı ve Anadolu Arkeoloji Müzesi hali hazırdaki gibi düzenlenebilir.

Beri yandan, imparatorluktan kalma tarihî Arkeoloji Müzesi de bu şehre yetmiyor.

Dahası bu müze sıkıntısı sa dece İstanbul’la ilgili bir mesele değil, örneğin İzmir’e de bir şey

ler açmak lazım. Koca İzmir’de

hiçbir yer yok. Ama İstanbul meselesi çok tuhaf… Bu yokluk İstanbul’a hiç yakışmıyor, bir

247

Millî Müze kurmamız lazım, çünkü sergilenmesi gereken çok parçamız var. Ayvazovski’lerimız, Zonaro’larımız var mesela. Bunları pir araya toplamak lazım. Öyle ki eiimizaeki parçalardan, Louvre’a ve benzerlerine tekabül eden bir müze kurulabilir.

İLBER ORTAYLI

kere adına ve cismine yakışmıyor. Bu konuda çok sorunlu bir durumdayız ve maalesef bu çoğu insanın umurunda değil.

Şehir hayatının olmazsa olmaz bir unsuruna, yeme iç me kültürüne gelelim. Güzel bir kafede oturmak, iyi bir restorana gitmek, yiyeceklerin içeceklerin iyisinden anlamak, orta sınıfın hayatına giderekyerleşiyor; bu iş lerin standartları oturuyor. Yurt dışına gidip gelmenin artmasıyla kıyas yapma imkânı da çoğaldı. Sizin de yeme içme mekânlarını iyi seçmeye özen gösterdiğinizi biliyorum. Önce şunu sorayım: Kafe mi, restoran mı? Ardından da birkaç mekân önerisi duymak isterim. Ben daha çok kafeleri severim. Şimdi Türkiye’dekilerden bahsetmeyeyim; giden gider, kendisi notunu verir. Dışarıda sevdiğim yerleri anlatayım. Tabii ki bu işin iyi örnekleri be nim de epey zaman geçirdiğim Viyana’dadır. Örneğin Üni-

versite’nin karşısında, BurgtheaBen Roma’daki kafeleri severim içlerinde de meşhur El Greco’yu : ayırırım. Roma’nın her köşesinde bir şeyler yiyip içebilirsiniz; şehirdeki her küçük kafe bir güzelliktir, zevklidir, bir estetik duygusuna sahiptir.

ter’ın yanında Cafe Landtmann

bulunur. Meşhur bir kafedir ve

anormal pahalı bir yer de değil

dir. Düz talebe oraya giremez tabii ama ben bu kafeye gidip

gelmeye başladığımda doktora bursuyla Viyana’daydım, gücüm

yetiyordu. Hocalığım sırasında da zaten parasal konularda daha

rahattım. Landtmann’da hem yemek yenir hem de iyi kahve içilir. Gazeteni okursun, atmosferi iyidir. Pastalarıysa harika dır. O zamanlar çok yerdi m ama şimdi maalesef geçti artık! Tabii pasta yemek için esasen Cafe Demel’e gitmelisin.

Viyana’ya gideceklere önermiş olayım. Bir de yine Viyana

248

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Üniversitesi nin civarındaki Cafe Votiv’e çok giderdim, orası

da vakit geçirmek için hoş bir yerdir.

Restoran da sormuştun; Viyana’da çok restoran bilmem, bil diklerime de pek gitmem. Dedim ya ben bir şehrin kafelerinde

oturmayı severim, oralarda sosyal hayat da daha rahat gözlenir. Restorana gideceksen, bunu Fransa’da yapacaksın. Yalnız üzü lerek söyleyeyim; Fransa’da bu işin çöktüğünü, haydi çökme demeyelim de gerilediğini görüyorum. Fransızlar yeme içme konusundaki üstünlükleriyle övünür ama görülüyor ki bu özel likleri hizmet kurumlan bakımından ortadan kalkıyor. Her taraf zincir restorana döndü, mekânlar turistikleşti,

otantiklik kayboluyor. O güzelim restoranlar ve kafeler; artık işten anlamayan, belki gönlü bunda olmayan, muhtemelen üçüncü nesil kişiler tarafından işletilmeye başlamış. Kiralar da çok yüksek… Normal bir kafe işleterek, o kirayı ödeyemezsin.

Bu yüzden turistik, kazık fiyatlarla, anlamsız ürünler satan dükkânlar ayakta kalabiliyor.

Rusya’da, İran’da, İtalya’da da çok vakitgeçirdiniz. Ora lardan tavsiyeleriniz var mı? Moskova’da Kafe Puşkin var elbette. Gidince orada otu racaksın. Rusya’da Batı tipi kafelerin pek örneği yoktu ama şimdi bu sektör giderek gelişiyor. Şehirde zaten büyük para var ve tabii zevk de yerleşmeye başlıyor. Ben Roma’daki kafeleri severim. Onların içinde de meşhur El Greco’yu ayırırım. Roma’nın her köşesinde bir şeyler yiyip içebilirsin; şehirdeki her küçük kafe bir güzelliktir, zevklidir, bir estetik duygusuna sahiptir. Üstelik kahveleri de güzeldir.

Aslında Viyana kahvesinin adı çıkmış ama Roma, Viyana’yı bu bakımdan geçer. İran’ı da sormuştun. İranda yiyip içmek güzeldir ama İran

mutfağının bizimkinden iyi olduğu kanısında değilim. Orada

249

İLBER OR TAYLI

iki çeşit mutfak var; biri Farsi, biri de bize daha yakın olan Azerbaycan mutfağı. İkincisi çok güzel; etiyle, sebzesiyle, pi şirme tekniğiyle hakikaten çok üstün bir mutfaktır. Bunun örneklerini yiyebildiğiniz yerde kaçırmayın derim. Yine İran’da birkaç zamandır kahvehane-i sünneti ismi ve

rilen mekânlar türedi. Türedi diyorum ama bunlar bir yandan da geleneksel özellikler taşıyor. Buralarda bir ihtiyar falcı du ruyor, yenip içiliyor, müzik yapılıyor. Bu müzik, İran’ın her

etnik grubuna ait olabiliyor. Türkçe de, Kürtçe de, Arapça da şarkılar dinleyebilirsin. Bu İran’da iki çeşit mutfak var,- biri Farsi, biri de bize daha yakın olan Azerbaycan mutfağı. İkincisi çok güzel; etiyle, sebzesiyle, pişirme tekniğiyle hakikaten çok ustun bir mutfaktır Bunlan yiyebildiğiniz yerde kdçırmayın derim

bir yenilik değil, hep böyleydi; İran’da Humeyni’den sonra, ka-

dın-erkek beraber hayata açıl manın ilk devrimci örneğidir. Bu kafelerin ilki tren garının

civarında açıldı, şimdi şehirde daha yaygınlar. Tabii henüz sa dece Tahranda yayılıyorlar. İsfa

han’da böyle yerler yok, normal

kafeler görürsün ama oralarda da yine kadın-erkek beraber otururlar. Iranlılar flört hayatına döndü diyebilirim. Tekrar bize gelirsek; yeme içme kültürü konusunda, evet,

orta sınıf bir atılım yaptı ama halen çok zayıf olduğu ortada. Çünkü bir altyapı yok. Birkaç iyi yazar var, onlar okunuyor; bu sayı oldukça az… İnsanlar dışarıda yemeye, güzel restoran

lara gitmeye, beğenilerini yükseltmeye gayret ediyorlar ama olur olmaz şeyleri alkışladıklarını da görüyorum. Üstelik buna

bazı yazarlarımız da dahil! Sonuç olarak, belli bir zümre yeme

içme konusunda zaten hep iddialıydı; şimdi bu işlerin tabana

yayıldığını söyleyebiliriz. Ama bu da zaman alacak.

250

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Dışarıdayemek demişken, şehir kültürünün birparçası da iyi giyinmektir; giyinip dışarı çıkmaktır. Bu konuda bizi nasıl buluyorsunuz? İyi giyinmek, iyi yeme içmeye göre daha standartlaştı di yebilirim. Henüz istenen seviyede değildir, onu da söyleyeyim.

Bizde boy bos iyidir, kılık kıyafet de güzelleşiyor ama gençler ağzını açmayagörsün! Konuşmaya başlayınca bitti iş! Zengin semtine git, iyi giyimli birini çevir, bir şey sor; cevabını aldı ğında ne demek istediğimi de anlarsın. Çok açık ki bizde kadınlar erkeklerden iyi giyinir, daha doğrusu kadınlar bu konuda daha gayretlidir. Erkeğimiz maa lesef pasaklıdır; saçı sakalı karmaşıktır, dağınıktır. Alt tabaka da bile kadınlar kendine dikkat eder; kocasına bakarsın ber battır, kendini salmıştır. Ancak çok açık ki erkekler de artık

kadınlar kadar kendilerine özen göstermeye çalışıyor. Çünkü sadece kadınlar değil; artık bütün toplum, kendine özen gös termeyenleri dışlıyor. Şimdi böyle dışlamalar yaşanınca, “Ahlak çöktü; bizi te levizyon, internet bozdu,” diye istediğin kadar yayın yaparsın ama erkekler de biraz kendilerine dikkat etsin, çekidüzen ver sin. Evvela bir temizliğine özen göstersin! Kişi her şeyden evvel temiz olmak zorundadır. îllâ marka giysin, pahalı kıyafetler

giysin demek değil; ama en azından temiz giysin. Her evde bir çamaşır makinesi illâ ki vardır, kılığını kıyafetini temiz tutsun. Ütülemeye bile ihtiyaç duyulmayan gömlekler satılıyor artık;

ütüye üşeniyorsa, onlardan satın alsın. Ütüsüz pantolon da var

ama yine de bir ütü yapsın lütfen. Yüzüne de dikkat etsin, saç baş dağınık gezmesin. Temiz olsun, yıkansın, yıkatsın, temiz giysin. Ayakkabısını temizlesin. Bakınız, ayakkabı çok önemlidir. Babamın tavsiyesiydi; “Kıyafetten de mühimi ayakkabıdır,” der ve iyisini almaya gayret ederdi. Hakikaten de çocukların çarpık ayaklı olmaması

251

İLBER ORTAYLI

için bu konu mühimdir. Bu yüzden en azından kısmen orto-

pedik olan ayakkabılar almaya Özellikle gençlere tavsiyemdir: Lütfen tertipli, düzenli olmaya gayret edin ve temiz giyinin. Annebaöalara da tavsiyemdir Lütfen çocuklannıza en azından kısmen ortopedik ayakkabılar giydirin.

gayret edin. Ama daha önemlisi, bunu gençlere söylüyorum elbet te, tertipli düzenli olmaya gayret

edin. Gençlerin spor yaptıklarını, temiz ve düzenli olduklarını gö

rünce memnun oluyorum. Son zamanlarda bu memnuniyetimin arttığını da söylemeliyim. Çünkü

şehir hayatında iyi giyinmek önemlidir.

Hocam, sohbetimiz boyunca Irandaki kültür-sanat ha yatının birçok bakımdan Turkiye’dekine üstün olduğu nu söylediniz. Peki kılık kıyafet konusunda nasıllar? İran’da da aynı, erkekler bakımsızdır. Ama onlar ağzını açın

ca çok iyidir. Şiir bilirler, edebiyat bilirler. Her sınıf kendini ayrıca belli eder. Üst sınıf, orta sınıf; konuşunca, “Ben bü yüm,” der. Sen Hafız’dan herhangi bir beyit oku, onlar arka

sını getirir ama baksan bu insanlar da pasaklıdır. Şiraz’da me

sela sıcakta oturmuş şiir okuyorlar ama görsen nasıl fakirler…

İran’ın da en fakir mıntıkasından gelmişler; buna rağmen kül tür hayatları çok iyidir, üst düzeydir. Şehri kullanmayı, şehirde

yaşamayı bilirler. Yeri gelmişken, şehir yaşantısıyla da bağı olan başka bir konudan bahsedeyim. İran’da son zamanlarda toplumun bir kısmının; geçmişle, uzak geçmişle yeniden bağ kurmaya çalış

tığını gözlüyorum. Mesela Zerdüştlükle hiç alakası olmayan

tipler bile Zerdüşt tapınaklarında geziniyor. Oraya gözleri yaş lı gelenler bile var. Eski kültüre bir bağlılık göstermeye çalışı

yorlar. Bu yeni bir hal…

252

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Bu geçmişle bağ kurma konusunda diğer komşumuz Yunanistan nasıldır? Yunanistan’ın eskiyle bağlantısı tamamen fıktifdir. Ondan geçiniyorlar ama ekseri aydından kimse eski Yunanca bilmez.

Hatta, “Eski Yunanca öğreneyim,” deyip bir kitap önermele rini istesen, önüne Yunan bir profesörün kitabı da gelmez; Ingiliz’inki gelir, Alman’ınki gelir. Bu da bana hazin gelir. Ancak Yunan toplumunda bir dekadans olduğunu da söyleyemem. Onlar başka türlü bir cemiyettir. Köylülükten çıkıyorlar (hem

de bizden çok önce), biraz bu yüzden böyle bir hava var. Ama terakki ediyorlar mı, ne kadar ediyorlar, AB’ye girmekle ikti sadi bir başarı kazandılar mı bilemiyorum ancak yine de kül

türel bakımdan atılım yaptıklarına inanıyorum. Eh, iktisadi bakımdan da aslında facia içinde değiller; ben 70 yaşını aşmış adamım, eski Yunanistan’ı da gördük; fakir değildi ama boştu. Şimdi güya krizdelermiş, ama ne hikmetse yaşıyor Yunanlar…

Yalnız ilginçtir, oralarda da eskiye dönüş başladı. Merak edi yorlar, ciddi ve sorgulayıcı bir şekilde tarih araştırıyorlar.

Her sene “dünyanın en yaşandır şehirleri” başlıklı araş tırmalar yayımlanır. Genelde İsviçre, Kanada, Avust ralya şehirleri ya da İskandinavya’dan şehirler bu sı ralamada başı çeker. Geçen sene bir ankette Viyana herkesi geçti ama “ilk on”u hemen her defasında Mel bourne, Montreal, Zürih gibi şehirlerin doldurduğu lis telerden bahsediyorum. Tahmin edersiniz; kriterlerin çoğu temizlik, hava, ulaşım gibi başlıklar üstüne. Peki sizce yaşanılacak şehrin kriterleri nelerdir? Sizin bu ko nuda olmazsa olmazlarınız nelerdir? Neye yaşamak diyorlar, işte ben orasını tartışırım. Bu dedi ğin şehirlerde bakalım bir Congress Library var mı, bir British Library var mı? B .n buralarda hiç büyük müze de duymadım.

253

İLBER ORTAYLI

Montreal’de, Melbourne’da dünya çapında ciddi müzecilik var mı? Park duydum, bahçe duydum; o kadar. Ama işte şehir yaşantısından bahsediyorsak, sadece park kurtarmaz; o şehrin

kültürel birikimi de olması gerekir. Kanada’nın batısındaki Victoria şehrinde orkestra yokmuş mesela, bale temsillerinde müziği banttan çalıyorlar. Yaşanılır mı şimdi burada? Kahire’de o kadar sefalet var ama hiç değilse opera var. Giyiniyorlar, gidip opera seyrediyorlar; daha doğrusu seyrediyorlardı. Şimdi geçici bir süre için opera galaları maalesef naklen yayınla bir başka binada veriliyor. Çok açık ki yaşanılırlık kriterlerini ben evvela kültür üze rinden tanımlarım. Çok basit bir tarif vereyim: îyi şehir; bir kütüphanede iyi bir kütüphanecilik hizmetiyle çalışıldıktan sonra iyi bir salonda, iyi tiyatro oyunları seyredebildiğin ve temsilin ardından güzel bir kafeye gidip sohbet edebileceğin

şehirdir. Bu özellik gelişmişse, diğerleri de ona göre gelişmiştir. Elbette başka kriterler de sayılır. Müzik, kütüphane, üni versite, restoranlar, kitabevleri, parklar, sanat galerileri… Bun lardan o şehirde ne kadar var? Eski eserler ne kadar muhafaza ediliyor, ne ölçüde ve nasıl takdim ediliyor? Bunlara bakarım. Bunlar tamamsa zaten yaşam vardır. Bir de tabii ki kriminalite

düşük olacak. Söylemeye gerek var mı bilmiyorum, yaşamın da aşırı pahalı olmaması lazım. Saydığın şehirlerde doğrusu yaşam biraz pahalıdır.

Sizin kriterlerinize göre sorayım o halde. İstanbul aşağı doğru mu gidiyor, yukarı doğru mu? Aşağı gidiyor, hem de hızla! Alt-orta sınıf yukarı çıkıyor

gibi ama şehir düşüyor. Böyle olunca, insanların yaşantısının aldığı hali anlamak için ne yapmak, nereye bakmak lazım? Çı kan kesim için de düşen kesim için de ev kiralarına, okullaş maya, suçluluk oranlarına, spor yapma imkânına göz atmalı. 254

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Bisiklete binebiliyor musun örneğin? Yürüyebiliyor musun? Bunlara bakmak lazım. Olumsuzsa, az gelişmiş bir metro polde yaşıyorsun demektir. Spor yapılamayan, yürünemeyen;

parkların, yeşilin kıt olduğu bir yerde yaşıyorsan hoş bir şehir de değilsin demektir. “Benim ilk sorduğum kriterler zaten bunlardı,” diyecek sin, doğru; İskandinavya’da, Kanada’da bu fonksiyonlar yerli yerindedir ama yetmez. Bunlar seni sadece az gelişmişlikten kurtarır. Ama sadece bu varsa içi boştur. Kyoto çok övülüyor, orası haydi tarihî bir şehirdir diyelim. Eh, ama Montreal ne? Zürih’te koca koca parklar var da şehir olarak nedir? Bunları İstanbul’la kıyaslamak bile sıkıcı ama iş te İstanbul da bizi maalesef mahcup ediyor. Örneğin İstiklal

Caddesi’nde neredeyse sinema kalmadı, film seyretmek için alışveriş merkezlerine gidiyoruz. Gençlerin böyle bir şehirde entelektüel olarak gelişmesi doğrusu çok zor…

O halde iyi bir şehrin fonksiyonları arasına, sakinle rine entelektüel gelişim imkânı vermeyi de ekleyebili riz. Örneğin sizin ilk gençliğinizi, üniversite yıllarınızı yaşadığınız Ankara sizin için bu anlama mı geliyordu? Siz kendinizi şanslı gördünüz mü? Evet, bu altyapıyı insana ancak şehir hayatı verir. Doğru su Ankara’nın bana çok yardımı olmuştur. Lise ve üniversite yıllarımda kültürel gelişimime ciddi katkı sunmuştur. Bir defa, başkent o zamanlar dopdolu bir şehirdi; konferansa, konsere ve tiyatroya faaliyetten faaliyete koşardık. Trafik problemi olmadığı için gece gelip ders de çalışırdık. Rahat

bir başkentti, bu da bizim eğitimimiz için önemliydi. Bugü

nün çocuklarının böyle bir ortam bulması maalesef müm kün değil. Bulabilseler çok hızlı gelişirler. Onlara bu ortamı .‘.ağlamak lazım. 255

İLBER ORTAYLI

Biı şehir, insana ilgi sahaları sunaöiliyorsa ya da Delli öir sahanın içinde kişinin kendini geliştirmesini sağlayabiliyorsa özel bir şehirdir

Bir şehir, insana ilgi sahaları sunabiliyorsa ya da belli bir sa hanın içinde kişinin kendini ge liştirmesini sağlayabiliyorsa özel bir şehirdir. Burada bir parantez

açıp tiyatroyla çok ilgilendiğim

dönemden örnek vereyim. Bazı ları bilir; gençliğimde tiyatro eleştirileri kaleme aldım, çok oyun seyrettim. O günlerde tiyatro dünyasıyla epey içli dışlıydım.

Sahneye çıktığınızı, tiyatro oynadığınızı da biliyorum. Evet ama doğrusu tiyatro oynamayı sevmedim. Tiyatroyu tetkik ettim, oyunlar hakkında eleştiri yazdım ama sahnede

olmak, oynamak çok hoşuma gitmedi. Bu parantezi açma se bebine geliyorum, bu dünyayı tanımamın başlıca sebebinin Ankara olduğunu söylemeliyim. Ankara’da arkadaşlarım hep tiyatrocuyla. Ankara Halk Evi onları yetiştiren bir merkezdi,

depoydu. Meraklı çocuklar kendilerini orada yetiştirir, tiyatro

muhitine yakın dururlardı. Devlet Tiyatrosu da himaye gö ren, eğicim veren bir tiyatroydu. Zaten bu işlerin ideali budur, ayrıca Avrupa’da da böyledir. Yani her zaman devletin, sarayın tiyatrosu önde gelir. Tabii o emniyetli hava içerisinde, İstanbul’da zor yaşayan

avangartiar da Ankara’da tutunmuştu. Ankara Sanat Tiyatrosu (AST) bunun iyi bir örneğidir. İstanbul’da yerleşemeyen bir grup sanatçı, Ankara’ya gelip AST’yi kurdu. Burada izlediği miz Asaf Çiyiltepe, birden Türkiye çapında parladı. Bu grubun

içinde çok kıymetli sanatçılar vardı. Bazıları sonradan Devlet Tiyatrosuna da dönmüştür. Mesela Elif Türkân, dönmüştür;

Ayberk Çölok da döndü. Tiyatromuzun büyük isimlerinden Ergin Orbey de bir ara Ankara’daki gruptaydı. Orbey hakika. n büyük bir rejisördü, büyük de bir senaristti; çok mühim

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

adamdı. Öğretmenlerimizin davetiyle okulumuza gelmesi sa yesinde onu henüz lisedeyken tanımıştım. Lisedeki edebiyat hocamız rahmetli Bahri Miyak, tiyatro koluna da bakıyordu.

Miyak konservatuvarda müdür muavinliği yapmıştı, bu yüz den çevresi genişti. Tabii bu tür vesilelerle lisede sahneye de heveslendik ama doğru dürüst bir oyun koyamadık.

Kimler vardı? Kenan Işık vardı, ben vardım. Birkaç kişi daha… Kız lise sinden öğrenciler de geliyordu, onlar da gruba girdiler. Ama alaturka bir derbederlik yaşandı, yapamadık. Yine de o ara çok

insan tanımış olduk. Çünkü bir baktık ki, okula Bahri Bey in

tiyatrodan dostları geliyor. Ziya Demirel geliyor, Mahir Canova geliyor; bir gün o zaman yeni yeni şöhretle tanışan Ülkü Ülkümen geldi. Bunlar gencecik dimağlara tiyatro anlatıyordu. Tiyatro kültürü çok ilgimi çekmişti. Epik tiyatro ne, Brecht kim; duyuyorsun, bakıyorsun, okuyorsun. Elbette sadece okul da bitmiyor bu iş. O sıra Alman Kültür’de meşhur Alman reji

sör Max Meinecke vardı, sahneye avangart eserleri koyuyordu. Daha doğrusu okuma tiyatrosu tarzında işliyordu. Orada Yıl maz Onay’ı görüyorduk, okuma aktörü gibi çalışıyordu. Brecht akşamları da yapılıyordu. 1960’larda Federal Almanya’nın An

kara’daki kültür ofisi (Goethe Enstitüsü), doğuda Demokratik

Almanya’da yaşamakta olan ve o günün propagandisti bilinen bir yazarı anıyor. Bunu Almanya açısından demokratik anlayış diye değerlendiremem. Bertolt Brecth Alman’dı ama önemli bir yazar ve dünya tiyatrosunun adamıydı. Hiç değilse bu tip bir anlayış dahi o tarihte Türkiye’de yoktu. Hatırlıyorum, biz

aslında şiddetli faşist diye yaftalanacak bir yerde yaşamıyorduk

ama oldukça çarpık ve gülünç kafalı bir bürokrasi vardı. Biz bazı değerlerimizi o zaman rahatça karalıyorduk. Bu oldukça

acı ve zahmetli bir kültürel hayat demektir. 257

İLBER ORTAYLI

Bu şekilde şehrin her yerinde bir faaliyet vardı. Sadece ti

yatro üzerine de değil; sinema, edebiyat, müzik, aklına ne ge lirse… Fransız Kültür film getiriyordu, konferanslar düzenli yordu. İtalyan Kültürde İtalyan sineması seyrediliyordu. Yoksa sinema bahsinde adlarını geçirdiğim Fellini’leri, Pasolini’leri

nasıl bileceğiz? British Council ise bildiğin British Council’di.

Alman Kültürde (Goethe Enstitüsü) çok konser verildiğini de söylemeliyim. İşin bir de devlet kısmı var. Örneğin Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nda Lessing gibi bir filarmoni orkestra şefi bulunuyordu. Başkente dünyanın meşhurları geliyordu. Düşün ki döneminin en büyük piyanistlerinden Arthur Rubinstein’ı

dinledik. Doğrusu o salona bir şekilde herkes girebiliyordu. Anlayacağın, dokunulmazlığı olan bir şehirdi Ankara. Berekedi bir kültür-sanat ortamı sunuyordu, hareketliydi. Şimdiki gibi kurak değildi. Bizi tatlı bir mikroklimada yaşatıyordu.

Şimdi nasıl buluyorsunuz Ankara’yı? Anlattığım üzere, Ankarada yaşarken oradan çok istifade ettim ama şunu da söylemeliyim; kimse kusura bakmasın ama

Ankara hiçbir zaman beğenilecek bir şehir değildir. Çok tatsız bir tabiat, çok soysuz bir görünüm ama dedim ya; yaşarken çok istifade ettim, çünkü kültür kurumlan iyiydi. Eğer tarihi seversen, şehrin tarihî dokusu, bütün canlılığı ve gelenekselliğiyle vardı. Ankara Kalesi, Samanpazarı, Atpazarı; bu sahalarda keyifle gezerdin. Ankara rehberleri yeterince iyi değildi. Mesela Şengül Hamamı’nın civarında bir Leblebici Camii vardı, o ma hallede şehrin orijinal bir sinagogu dahi bulunuyordu. Kalenin karşısında Fransa Sefareti’ne ait bir Katolik kilise vardı. Civar

daki Yenikent denen köy aslında Zir köyüdür ve orada Ermeni mezarlığı vardı. Türkiye’de olmayan standartları orada görebili yordun. Şimdi o da düştü. Özellikle üniversiteler çok geriledi.

258

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Ankara’da Yıldırım Bayezid dedikleri semte, yani Dışka-

pı’ya gidip bak etrafına; her yer aynıdır. Bu, Murat Katoğlu’nun benzetmesidir. Göreceklerin şunlardır: Zevksiz yeni

binalar, harap olmuş eski yapılar, gecekondudan gettolar, tü

müyle bir keşmekeş… Bu görünüm Ankara’ya özgü değildir, Anadolu’nun her yerinde bunu görürsün. Bütün şehirler eski den beri birbirinin aynıdır, halen de öyledir. Söz gelimi Sivas’a bir bak. Oradaki o eski doku örtülmüştür artık. Müteahhitler aynı binaları her yere kondurmuştur. Çarşı-pazar kalabalıktır, bir şeyler oluyor sanırsın, bir zenginlik yaşanıyor sanırsın ama gördüklerin manasız bir reklam tabelası kalabalığıdır. Üzüle rek söylüyorum; çok çapaçul, tatsız bir yaşam geliyor.

Benim de gördüğüm, şehirlerin özgünlüğünün gitgide azaldığı… Her yer birbirine benziyor. Trabzon’la Bur sa arastnda bir fark kalmamış. Aynı dükkânlar, aynı insanlar, aynı yaşamlar… Üstelik bu Anadolu şehirle riyle İstanbul arasındakifark da azalmış. Fark sadece coğrafyada. En kötüsü ne biliyor musun? Yenileri yapılacak diye iyi, es ki yapıların yıkılması. Bunun sonucu da niteliksizlikte aynılaşmadır. İstanbul’da çok örneği var, az önce üzerine konuştuk da ama bu sadece İstanbul’un meselesi değil. Her şehir aynı tra jediyi yaşıyor. Şehirler yenilenirken eski olan ne varsa gidiyor. Eski yapılar; iyi midir kötü müdür, kullanılır mı kullanılmaz mı diye bakılmadan, sırf eski oldukları için yıkılıyor. Sonra

tabii ki her şehir niteliksizlikte aynılaşır. Aynı tarz hayat, aynı tip fakirlik taşan ruhsuz varoşlar, aynı tip orta sınıf, aynı tip yüksek burjuvazi… İtalya’da, Floransa’nın eliti ile Milano’nun, her halükârda

Roma’mn ve dahi Napoli’nin elitleri birbirinden farklıdır; hepsi ayrı renktedir. Alt sınıfları, orta sınıfları da öyledir. Onun için

259

İLBER ORTAYLI

de İtalya’da, hem rengârenk hem de ölçülü bir yapıya rastlanır.

Bizde ise her şehrin eliti gittikçe benzeşiyor. Çünkü kendilerini ayıracakları ve birbirlerine karşı temayüz edecekleri karakter ve birikimleri yok. Mesela bizde şimdi zengini-fakiri herkes nargile içiyor. Bili yorsun Avrupa’da böyle meyhaneler vardır; müdavimleri birayı İtalya’da her şehrin eliti birbirinden farklıdır. Alt sınıfları, orta sınıfları da öyledir. Onun için de İtalya’da, hem rengârenk hem de ölçülü bir yapıya rastlanır.

çeker çeker, bağıra bağıra konu şurlar. Bu nargilecilik de aynısı

işte. Nargile kafeciliği Boğazi çi’ni, hatta sadece Boğaziçi’ni değil, bütün İstanbul’u sarmış

vaziyette! Ne olduğu belli değil,

bir zevki de yok; hiçbir şey anla————— mıyorum. Sonra, az önce konuştuk; erkekler de kadınlar da aynı ucuz, zevksiz şeyleri giyiyor. Yüksek burjuvazi de o zevksiz şeylerin markasını giyiyor. Tamam, belki yamaları yok, yır

tıkları yok ama mahalli renk de yok. Bu hali çok tatsız bu luyorum. Dahası sadece Türkiye’de değil, dünyada da böyle. Müthiş bir Amerikanizasyon var. Herkesin üzerinde aynı ti

şörtler, aynı yazılar… Operaya da onunla gidiyor bir insan, tiyatroya da. Hatta biliyor musun, okula da aynı kılıkla ge liyorlar. Çin, Avrupa, Afrika… Her yerde aynı. Çok çok az yeri ayırabiliriz.

Daha önce bahsetmiştiniz. Mesela Rusya’nın taşrası ha len eskisi gibi sanki… Evet, onlar çok fakirdi; halen de fakirler. Koca Rusya’da bir Moskova ve St. Petersburg (Leningrad) canlı, taşra canlılığa ulaşamadı. Taşradaki şehirlerde yemek yersin, belki lezzetli de

bulursun; hatta bazen Moskova’dakinden de iyi bulursun ama fakirlerdir. Binaları dökülür.

260

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Söz gelimi Yaroslav gibi bir şehir, ki Rusya’nın incisidir, nasıl berbat bir halde… Düşün ki 18’inci yüzyılda ilk Rus ti yatrosu orada faaliyete geçmiştir, basını eskidir, eski Rusya’nın da kalbidir ama şimdi bakımsız… Geceleri karanlık, sarhoş bir

şehirdir. Birkaç sene önce gittiğimde ürkmüştüm. Eski sana yi tesisleri çökmüş. Halbuki burası Moskova’ya çok yakın bir yerdir. Ankara-Konya gibi düşün ama işte bir Konya olama mış. Her yerde bir atılım mevcut; bu Yaroslav’da o yok, ama başka bir şey var. Volga boyundaki Yaroslav, Ugliç gibi yerlerin sırrı da işte o başka şey…

Nedir o sır? Ne olursa olsun okuyan bir zümre, ona göre bir kütüpha ne, çevre… Bahsetmiştik ya, şehrin bir köşesinde bir kütüphane var; içeri giriyorsun, işte orada bulunmaz bir kütüphaneci duru yor. Öylesine hiçbir yerde rastlanmıyor. Oturuyorsun kütüpha neye, bir dünya şey konuşuyorsun. Müzesi, müzecisi de öyledir. Oralarda gönüllü çalışmak, ziyaretçilere etrafı gezdirmek, onları bilgilendirmek için en güzel kıyafetlerini giyip gelen gönüllüler

de öyledir. Moskova’da Bahçorinski Tiyatro Müzesi de 1990’larda, en sıkıntılı zamanlarda ışıldayan yaşlı münevver hanımlar ve beylerle bir tür entelektüel köşeydi. Bunların vazifesi gözcülük yapmaktı ama aynı zamanda gelenlerle güzel güzel çene de ya rıştırıyorlardı. Onlarla konuşmak bir kazançtı. Biz de böyle insanları üretmeliyiz. Türkiye çalışan ve kal kınan bir ülkedir. Ama aynı zamanda çok da yolsuzluk yaşa nan bir yer… Demek ki ancak bazı şeyler düzelirse o zaman çok

büyük atılım yapabiliriz. Ama asıl üzerinde durmamız gereken kültürdür. Okuyanların ve öğrenenlerin bir araya gelmesi lazım. Bu da kütüphane, tiyatro, galeri gibi kültür kurumlarıyla olur. Kültür meselesinde her şev birbirine bağlıdır. Hepsini ölçerek

biçeıek, geliştirerek yürürneliyiz. 261

İLBER ORTAYLI

Yine de beni umutsuz sanma, Çok umutluyum. Çünkü genel eğilimin tersine, Farsça, Rusça gibi dillere merak salan, bu yönde eğitim alan gençler görüyorum. Bu tür gençler öne çıkınca, her yer ve herkes birbirine benzemekten çıkacak. Daha dolu dolu bir ülke olacağız

çok umutluyum. Çok şikâyet ediyoruz ama benim zamanımda gençliğin bu kadar potansiyeli yoktu. İşte kolejli bir sürü çocuk vardı; İngilizce öğrenmiş, oku

lu bitirir bitirmez Amerika’ya kaçmış. Şimdi mesela Rusça ve Farsça öğrenenler bile var. Renk renk gençler yetişiyor. Bunlar

dan yararlanacağız. Bu gençler öne çıkınca, her yer de birbirine benzemekten çıkacak. Daha

dolu dolu bir ülke olacağız. Umudum budur.

262

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

İLBER ORTAYLI ÖNERİYOR: GÖRÜLMESİ GEREKEN 20 ESER Ortaylı, Türkiye’de evvela bu 20 eserin görülmesini öneriyor. Bunlar onun gözünde uğruna seyahat edilecek eserler. 1. Ayasofya (İstanbul; Bizans İmparatorluğu, 6’ncı yüzyıl, Miletoslu [Milet] İsidoros ileTrallesli [Aydın]

Anthemios) 2. Süleymaniye Camii (İstanbul; Osmanlı İmparatorluğu,

16’ncı yüzyıl, Mimar Sinan) 3. Selimiye Camii (Edirne; Osmanlı İmparatorluğu,

16’ncı yüzyıl, Mimar Sinan)

Sultan Han (Aksaray; Anadolu Selçuklu Devleti, 13’üncü yüzyıl, Şamlı Muhammed bin Havlan)

Divriği Ulu Camii ve Darüşşifası (Sivas; 13’üncü yüzyıl, Anadolu Selçuklu Devleti, Hürrem Şah)

Mahmutbey Camii (Kastamonu; 14’üncü yüzyıl,

Candaroğulları Beyliği, Nakkaş Mahmud oğlu Abdullah) 7. Bergama Zeus Altar (Bergama, Pergamon Krallığı, MÖ 2’nci yüzyıl, Phyromachos) [19’uncu yüzyıl sonunda Almanya’ya kaçırıldı, bugün Berlin’de Pergamonmuseum’da sergileniyor], 8. Surp Haç Kilisesi (Ahdamar Adası-Van; Ermeni Vaspurakan Krallığı, 10’uncu yüzyıl, Mimar Manuel)

İshak Paşa Sarayı (Doğubeyazıt-Ağrı; Osmanlı İmparatorluğu, 18’inci yüzyıl, mimarı bilinmiyor)

Rüstem Paşa Camii (İstanbul; Osmanlı İmparatorluğu, 16’ncı yüzyıl, Mimar Sinan)

263

İLBER ORTAYLI

Kanuni Sultan Süleyman (devrinde Büyükçekmece) Köprüsü (İstanbul; Osmanlı İmparatorluğu, 16’ncı yüzyıl, Mimar Sinan)

Sokullu (Şehid) Mehmed Paşa Camii’(İstanbul; Osmanlı İmparatorluğu, 16’ncı yüzyıl, Mimar Sinan)

Selimiye Kışlası (İstanbul; Osmanlı imparatorluğu, 19’uncu yüzyıl, Krikor Balyan)

Birgi Çakırağa Konağı (Birgi-îzmir; Osmanlı İmparatorluğu, 18’inci yüzyıl, mimarı bilinmiyor)

İbrahim Paşa Sarayı (İstanbul; Osmanlı imparatorluğu, 15’inci yüzyılda inşa edildiği tahmin ediliyor, mimarı bilinmiyor.) [Bugün “Türk İslam Eserleri Müzesi” olarak hizmet veren saray, Kanuni Sultan Süleyman döneminde restorasyon gördükten sonra Pargalı İbrahim Paşa tarafından kullanıldı; ismini de bu

dönemden almaktadır.)

Alanya Kalesi (Alanya; Anadolu Selçuklu Devleti, 13’üncü yüzyıl) [Kale, I. Alaeddin Keykubad’ın fethinden sonra yeniden ve: bugünkü haliyle inşa edildi; orijinal hali Helenistik Dönem’e tarihlenmektedir.]

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (Ankara; Türkiye Cumhuriyeti, 20’nci yüzyıl, Bruno Taut)

İtalyan Sefarethanesi (İstanbul; Osmanlı İmparatorluğu, 20’nci yüzyıl, Giulio Mongeri) [Bugün Maçka Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi olarak hizmet vermektedir.)

Mihrimah Camii (İstanbul; Osmanlı imparatorluğu, 16’ncı yüzyıl, Mimar Sinan)

Gazanfer Ağa Medresesi (İstanbul; Osmanlı imparatorluğu, 17’nci yüzyıl, Mimar Davut Ağa)

2ö4

SÖYLEŞİDE GEÇEN BAZI İSİMLER

Abadan-Unat, Nermin (d. 1921) Sosyolog, siyasetbilimci ve iletişimbilimci. Göç ve kadın çalışmaları alanındaki literatüre önemli katkılar sunmuştur.

Adenauer, Konrad (1876-1967) Alman siyasetçi, devlet adamı. Federal Almanya Cumhuriyeti’nin ilk şansölyesidir (1949-1963). Önceki yıllarda Köln şehrinin belediye baş kanlığını da yapmıştır.

Ahmed Cevdet Paşa (1822-1895) Osmanlı devlet adamı, tarihçi, eğitimci, hukukçu, yazar ve şair. Mo dern eğitim üzerine çalışmalarıyla da bilinir. Osmanlı Devleti’nin öğretmen yetiştiren kurumu Daru 1-Muallimin’in müdürlüğüne geti rilmesinin (1850) ardından, öğretmenlik mesleğini bu topraklarda ilk defa yasal ve pedagojik sisteme kavuşturan kişi olmuştur.

Akatlı, Füsun (1944-2010) Eleştirmen, yazar, akademisyen, dramaturg. Felsefeden tiyatroya çeşitli alanlarda ürün veren, çok yönlü bir aydındı; eleştiri yazıları Türkçede türünün en iyi örnekleri arasındadır,

Akdağ, Mustafa (1913-1973) Tarihçi, iktisatçı, öğretmen. Osmanlı İmparatorluğu’nda toplumsal ve iktisadi yapı üzerine araştırmalarıyla tanınır.

Akok, Mahmut (1901-1993) Müzeci, arkeolog., desinatöı. Özellikle Anadolu Selçukluları üzerine çd.^mr/ır.

265

İLBER ORTAYLI

Akurgal, Ekrem (1911-2002) Arkeolog. Türkiye’de arkeolojinin önde gelen isimlerindendir. Anado lu’nun çeşitli yerlerinde yürüttüğü kazılar sonucunda Hitit, Urartu, Frig, Lidya, Likya, Yunan, Roma ve Bizans dönemlerine ilişkin bulguları gün yüzüne çıkarmış; dünya tarihyazımına katkı sunmuştur.

Alp, Sedat (1913-2006) Arkeolog, Hititolog, tarihçi. Türkiye’nin ilk Hititoloğudur. Konya Karahöyük kazılarına başkanlık etti. Bir dönem Türk Tarih Kurumu başkanlığı da yapmıştır.

Arzık, Nimet (1923-1989) Yazar, çevirmen, yayıncı ve gazeteci. Gazete ve dergilerdeki çalışma larının yanı sıra, araştırma, röportaj, biyografi, otobiyografi türünde onlarca eser vermiştir. Fransızcadan Türkçeye, Türkçeden Fransızcaya önemli çeviriler yapmıştır.

Atsız, Hüseyin Nihal (1905-1975) Düşünür, yazar ve şair. Türklerin tarihi ve edebiyatı üzerine çalışmaları vardır; Türkçülüğün ideologlarındandır.

Avlonyalı Mehmed Ferid Paşa (1851-1914) Osmanlı devlet adamı. 1903-1908 arasında sadrazamlık yaptı; II. Meşrutiyet’in ilanıyla görevinden azledildi.

Balkan, Ömer Lütfi (1902-1979) İktisat ve hukuk tarihçisi, özellikle 15 ve 16’ncı asırlardaki toprak, mülkiyet ve hukuk ilişkileri üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır.

Barthold, Vasiliy Vladimiroviç (1869-1930) Rus Türkolog ve şarkiyatçı.

Beken, Mübin (1921-2009) Arkeolog, yüksek mimar ve ressam. Ömrünün önemli bir bölümünü, Side antik kentindeki arkeolojk çalışmalarla geçirmiştir, insanlığın kültür mirası üzerine dünyanın önemli kentlerinde sergiler açmıştır.

Beken, Süheyl (1909-1985) Şair, yazar, öğretmen ve kütüphaneci. Millî Kütüphane’de başuzman olarak çalışmıştır. Eserleri arasındaki iki citllik Osmanlı Paleografyası, Osnıanlıca öğrenenler için bugün hâlâ bir başucu kaynağıdır.

266

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Berlcsoy, Semiha (1910’2004) Opera sanatçısı ve ressam. İlk Türk kadın opera sanatçısıdır. Sadece Türkiye’de değil, Avrupa ve ABD’de de sahneye çıkmıştır.

Berksoy, Zeliha (d.1946) Tiyatro-sinema oyuncusu ve yönetmeni, akademisyen. Türk tiyatrosu na önemli eserler kazandırmış, çok sayıda öğrenci yetiştirmiştir.

Bilir, Zehra (1913-2007) Solist, müzik araştırmacısı, dansçı, eğitimci. Bilir, Türkiye’nin ilk pro fesyonel kadın halk türküleri solistidir.

Birgi, Muharrem Nuri (1907-1986) Diplomat ve devlet adamı. Türkiye’nin en donanımlı, önde gelen dip lomatları arasındaydı.

Boran, Behice (1910-1987) Sosyolog ve siyasetçi. Boran, Türkiye İşçi Partisi’nin de son genel başkanıydı.

Boratav, Pertev Naili (1907-1998) Halkbilimci, halk edebiyatı ve folklor araştırmacısı. Türkiye’de halk edebiyatı araştırmalarının öncüsüdür; sözel formdaki binlerce deyişi, masalı, hikâyeyi kayda geçirmeyi başarmıştır.

Buhurizade Mustafa Itrî, (1640-1712) Bestekâr. Klasik Türk musikisinin Neva Kâr, Segâh Yürük Semâisi gibi büyük eserlerine imzasını atmıştır. Hem dinî hem din dışı musiki ala nında eser vermiştir.

Cahen, Claude (1909-1991) Fransız tarihçi ve Oryantalist.

Champollion, Jean-François (1790-1832) Fransız filolog, doğubilimci, Mısırbilimci. Hiyeroglifleri çözen kişi ola rak da bilinir. Daha 16 yaşında Grenoble Akademisi’nde, Antik Mısır lıların konuştuğu ve hiyeroglif olarak yazdıkları dilin, Koptçaya yakın olduğunu savunan bir konuşma yapmıştır.

Coşar, Fatma Mansur (1922-2018) Siyasetbilimci, yazar. Çok yönlü ve çok dilli bir aydındı. Din, devlet, laiklik gibi majör konular üzerine eserler verdiği gibi, çok sevdiği Bod rum üzerine de bir yapıt bırakmıştır.

267

tLBER ORTAYLI

Çağatay, Tahir (1902-1984) Sosyolog. Taşkent doğumludur; 1939’da Rusya’dan Türkiye’ye göç et miş, İkinci Dünya Savaşı sonrasında Türkiye’de sosyal bilimlerin en önemli isimleri arasında yer almıştır.

Çinici, Behruz (1932-2011) Mimar. Yapı alanı 500 bin metrekareyi bulan ODTÜ Kampüsü onun eseridir.

Cinisli, Rasim (d.1939) Hukukçu, siyasetçi, yazar, iki dönem milletvekillik de yapmıştır.

Donizetti, Gaetano (1797-1848) İtalyan opera bestecisi. Gioachino Rossini ve Vincenzo Bellini ile bir likte, 19’uncu asrın ikinci yarısının bel canto adı verilen opera tarzının öncülerindendi.

Donizetti, Guiseppe (1788-1856) İtalyan müzisyen. Donizetti Paşa olarak da bilinir. Opera bestecisi Gae tano Donizetti’nin kardeşidir. Osmanlı imparatorluğunun Batı müziği ile tanışmasında, ilk bandomuz olan Mûsikâ-ı Hümâyûnun kurulma sında katkıları olmuştur. İstanbul’da ölmüştür.

Ebert, Cari Anton Cltarles (1887-1980) Alman aktör, tiyatro ve opera yönetmeni, sanat kurumlan yöneticisi. Nazi rejimi karşıtı bir sanatçı olduğundan ülkesini terk etmek zorun da kalmış ve dünyanın çeşitli yerlerinde çalışmıştır. Atatürk’ün daveti üzerine, Türkiye’de opera çalışmalarım başlatan ve kurumsallaştıran kişi odur. Türkiye’de görev yaptığı dokuz yıllık zaman zarfında (19361945) Ankara Devlet Tiyatrosu nun tiyatro ve opera bölümlerini de o kurmuştur.

Eberhard, Wolfram (1909-1989) Alman sinolog ve etnolog. Türk kavimleri üzerine de etkili araştırmala rı vardır; 1937-1948’de DTCF’de görev yaptığı dönemde, derslerini bir süre sonra Türkçe vermeye başlamıştır.

Davut Ağa (Ö.1599) Mimar. 16’ncı yüzyılın Osmanlı Devleti bünyesindeki önemli isinılelindendir Mimar Sinan’ın kalkışıydı; onun ölümünden sonra başın ira.arltğs. getirilmiştir.

268

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Dede Efendi (1778-1846) Bestekâr, neyzen, hanende. Tam ismi Hammamîzade İsmail Dede Efendi’dir. Günümüze 300’e yakın bestesi ulaşmıştır; en çok “Yine Bir Gülnihal” diye de bilinen Rast Semaisiyle tanınır.

Divitçioğlu, Sencer (1927-2014) İktisatçı ve tarihçi. Özellikle “Asya tipi üretim tarzı” üzerine yaptığı çalışmalarla tanınmıştır.

Fraşeri, Şemseddin Sami (1850-1904) Yazar, ansiklopedist ve sözlükçü. İlk Türkçe roman Taaşşuk-ı Talat ve Fitnat ile ilk Türkçe ansiklopedi Kamusü’l-Alam onun eseridir. Modern anlamdaki ilk Türkçe sözlük olan Kamus-ı Türkt yi de kaleme almıştır.

Güvenç, Bozkurt (1926-2018) Türk sosyal bilimci, mimar. 1960’larda antropoloji çalışmalarının Tür kiye’de kurumsallaşmasını sağlamış, özellikle kültür ve eğitim üzerine verdiği eserlerle Türk düşün dünyasında ön plana çıkmıştır.

Fürtvvangler, Wilhelm (1886-1954) Alman orkestra şefi ve besteci. Berlin Filarmoni Orkestrası başta olmak üzere Avrupa’nın önemli orkestralarını yöneten müzisyenin kariyeri ve tercihleri, bir Nazi sempatizanı olmasa bile, ikinci Dünya Savaşı yılları dahil Hitler iktidarında Berlin Filarmoni Orkestrası’nda görev yaptığı için büyük bir tartışmaya konu olmuştur. Oscarlı Macar yönetmen Istvan Szabo, Taraf Tutmak’ta bu konuyu işler.

Gaspıralı İsmail (1851-1914) Kırımlı düşünür, yazar ve eğitimci. Özellikle eğitim, kültür ve moder nleşme üzerine görüşleriyle bilinir.

Gökyay, Orhan Şaik (1902-1994) Edebiyat tarihçisi, araştırmacı, öğretmen, şair. Bu Vatan Kimin isimli şiiriyle kitlelerce tanınan Gökyay, dilde sadelik çalışmalarının öncülerindendir.

Gölpınarlı, Abdülbaki (1900-1982), Edebiyat tarihçisi. Divan edebiyatı ve İran edebiyatı uzmanlığının yanı sıra, tasavvuf ve tarikatlar üzerine çalışmaları da vardır.

269

iLBER ORTAYLI

Hacı Arif Bey (1831-1885) Bestekâr. 19’uncu asırdaki klasik Türk musikisinin önde gelen isimle-

rindendir.

Hafiz Post (1630-1694) Klasik Türk musikisi bestekârı, hânende, şair, hattat.

Hızır, Abdülbaki Nusret (1899-1980) Felsefeci, eğitimci, akademisyen. Yetiştirdiği önemli isimler arasında bulunan Füsun Akatlı’nın deyişiyle “çağdaş ve çağcıl bir Rönesans ada

mı” idi.

Hindemith, Paul (1895-1963) Alman besteci, müzisyen, müzik teorisyeni ve orkestra şefi. Atatürk’ün

davetiyle geldiği Türkiye’de, Cari Ebert ile birlikte çoksesli müziğin ku rumsallaşması adına önemli çalışmalar yürüttü.

İnalcık, Halil (1916-2016) Türk tarihçi. Osmanlı-Türk tarihinde çığır açan çalışmalarıyla ve ye tiştirdiği öğrencilerle, Cumhuriyet tarihinin düşünce ve sosyal bilimler

dünyasına damga vurmuştur.

Katoğju, Murat, (d.1939) Sanat tarihçisi, devlet adamı, yazar. Türkiye’nin kültür sanat meseleleri üzerine çalışmıştır.

Kıray, Mübeccel Belik (1923-2007) Sosyolog. Türkiye’de ilk saha araştırmalarını yapan isimlerdendir. Ver diği eserler ve yetiştirdiği öğrenciler itibariyle, memleket toplumbilimi nin en önemli isimlerinden biridir. Özellikle toplumsal değişim ve göç çalışmalarıyla tanınır.

Kempff, Wilhelm (1895-1991) Alman piyanist ve besteci. 1927’de Ankara’da verdiği konserin ardın dan, Atatürk’le Çankaya’da bir görüşme yapmıştır. Bu görüşmede, Kempff, Türkiye’de klasik müziğin temellerinin nasıl atılabileceği üze rine tavsiyelerde bulunmuştur. 270

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Kırca, Coşkun (1927-2005) Diplomat, hukukçu, eğitimci, siyasetçi, devlet adamı, yazar. Türki ye’nin üst düzey diplomat ve hukukçuları arasındaydı. Galatasaray Üniversitesi’nin kurucularındandır.

Koçu, Reşat Ekrem (1905-1975) Tarihçi ve yazar. Tarih aldatıcılığına getirdiği canlı soluk ve dev projesi İstanbul Ansiklopedisi ile tanınır.

Kuneralp, Zeki (1914-1998) Diplomat ve devlet adamı. Türkiye’nin öncü diplomatları arasındaydı. İki dönem Dışişleri Bakanlığı müsteşarlığı da yapmıştır.

Kürkçüoğlu, Nusret (1910-1989) Fizikçi. Fransa’da Sorbonne Üniversitesi’nde fizik, kimya ve matema tik eğitimi aldıktan sonra Türkiye’ye dönüp Balıkesir Lisesi’nde öğ retmenlik yapmıştır. Sonraki yıllarda ITÜ’de Temel Bilimler Fakültesi ile Maden Fakültesi’nin kuruluş çalışmalarında yer alan Kürkçüoğlu; Süleyman Demirel, Turgut Özal, Necmettin Erbakan gibi isimlerin de öğretmeni olmuştur.

Leibniz, Gottfried Wilhelm (1646-1716) Alman filozof ve matematikçi. Bizde daha çok “hezarfen” diye bilinen, “polymath-polimat”, yani “farklı alanlarda engin bilgiye sahip olan ki şi” tarifine giren iyi bir örnektir.

Lessing, Gotthold Ephraim (1903-1975) Alman müzisyen, orkestra şefi. 1963-1971 arasında Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası’nı yönetti.

Lewis, Bernard (1916-2018) Ingiliz asıllı Amerikalı tarihçi. İslam tarihi ve Ortadoğu uzmanıydı.

Mardin, Şerif (1927-2017). Sosyolog ve siyasetbilimci. Özellikle Türkiye’de modernleşme süreci üzerine çalışmalarıyla, sosyal bilimler alanında öncü oldu.

Mehmed Tahir Münif Paşa (1830-1910) Osmanlı devlet adamı. Üç ayrı dönem Millî Eğitim Bakanlığı yapmış, modern eğitim üzerine çalışmalarıyla tanınmıştı.

271

tLBER ORTAYLI

Meinecke, Max (1912-1972) Alman tiyatro yönetmeni ve sahne tasarımcısı. 1952’de Türkiye’ye gel miş; 1970’e dek İstanbul Şehir Tiyatrosu, Ankara Konservatuvarı, DT CF gibi kurumlarda çalışmıştır.

Meray, Seha L. (1924-1977) Hukukçu, yazar. Özellikle Lozan Antlaşması üzerine Osman Olcay ile beraber yaptığı çalışmayla bilinir. Bir dönem Türk Dil Kurumu’nun başkanlığını üstlenmiş, kısa bir dönem de ODTÜ’nün rektörlüğünü yapmıştır.

Mirimde, Prosper (1803-1870) Fransız yazar, çevirmen, arkeolog, tarihçi ve hukukçu. Edebiyata “novella” da denilen kısa roman türünü getiren öncü yazarlardandır; Georges Bizet tarafından operaya uyarlanıp ses getiren eser Carmen onun kaleminden çıkmıştır.

Mesut Cemil (1902-1963) Müzisyen, bestekâr, tambur ustası, radyocu yazar. Tanburi Cemil Bey’in oğludur. Başta tambur olmak üzere birçok enstrümanı virtüöz lük derecesinde çalan Mesut Cemil, Türkiye’de radyoculuğun ilk ve en önemli isimlerinden biri olmuştur.

Mustafa Necati (1894-1929) Devlet adamı, hukukçu, eğitimci. Mustafa Kemal Atatürk’ün yakın çalışma arkadaşları ndandı. Türkiye Cumhuriyetinin kurulmasıyla be raber başlayan reform sürecinin de en etkili isimlerinden biridir. En önemli eserlerini, Millî Eğitim Bakanı olarak görev yaparken verdi. Yeni harflere geçişin mimarlarındandı. Adalet Bakanı ve Bayındırlık Bakanı olarak da görev yapmıştır.

Olcay, Osman Esim (1924-2010) Diplomat ve devlet adamı. Dışişleri bürokrasisinin en tepesine çıkmış; 1971’de Nihat Erim kabinesinde Dışişleri Bakanı olarak da görev yap mıştır.

Öztuna, Yılmaz (1930-2012) Türk tarihçi, siyaset adamı, müzikolog ve yazar. Üretken bir araştırma cıdır; tarihi anlaşılabilir, edebî bir üslupla kaleme almıştır.

272

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Papas, irini (d.1926) Yunan sinema ve tiyatro oyuncusu.

Pritsak, Omeljan (1919-2006) Ukraynalı dilbilimci ve Türkolog.

Rahmi Bey (1864-1924) Bestekâr, hukukçu, öğretmen. Hacı Arif Bey sonrasının klasik Türk musikisinin önemli isimlerindendi.

Ranke, Leopold von (1795-1886) Alman tarihçi. Birincil kaynaklardan yararlanmanın önemine dikkat çekerek, tarihyazımını şekillendiren isimlerden olmuştur.

Rodinson, Mazime (1915-2004) Fransız tarihçi, sosyolog ve Oryantalist.

Ruhen, Walter (1899-1982) Alman Hindolog. Almanya’daki Nazi baskısından kaçarak Türkiye’ye gelmiş, öğretim üyeliği yapmıştır.

Sancar, Aziz (d. 1946) Moleküler biyolog, biyokimyan. Hasarlı hücreler ve DNA üzerine ça lışmalarıyla 2015 Nobel Kimya Ödülü’nü aldı.

Sezgin, Mukadder (d.1933) Devlet adamı, turizmci, çevirmen. Türkiye turizminin atılım yapma sında, Türkiye’nin dünyaca tanınmasında pay sahibidir.

Söylemezoğlu, Belkız Rufa Kemali (1917-1972) Oyuncu, manken. “Benli Belkıs” diye de tanınan Söylemezoğlu; cemiyet hayatının, ışıltılı yaşamı ve ilişkileriyle öne çıkan simalanndandı.

Tek, Mehmet Vedat (1873-1942) Mimar. Birinci Ulusal Mimarlık akımının Mimar Kemalettin Bey ile birlikte en önemli iki isminden biridir.

Tekeli, İlhan (d. 1937) Şehir ve bölge plancısı, sosyolog. Türkiye’de kentleşme ve kentsel poli tika alanlarının önde gelen isimlerindendir.

273

İLBER ORTAYLI

Tietze, Andreas (1914-2003) AvusturyalI Türkolog. Tarihî ve Etimolojik Türkiye lürkçesi Lügati (On yıllarca süren bu çalışmada kendisi ’S’ harfine kadar gelebilmiş, yapıtı öğrencileri tamamlamıştır) başta olmak üzere Türkçe üzerindeki çığır açan araştırmalarıyla bilinir. Çeşitli dönemlerde Türkiye üniversitele rinde de görev yapmış, akademisyenler yetiştirmiştir.

Turan, Şerafettin (1925-2015) Tarihçi, yazar, dil araştırmacısı. Osmanlı tarihi ve Türk devrim tarihi üzerine yaptığı çalışmalarla tanınır. Türk Dil Kuruntunun ve Dil Derneği’nin başkanlığını da yapmıştır.

Uçuk, Cahit (1909-2004) Hikâye ve roman yazarı, şair. Gerçek adı Cahide Üçok’tur. Cumhuri yet döneminin öne çıkan ilk kadın yazarlarındandır. Romandan anıya, masaldan şiire, onlarca eser vermiştir.

De Valois, Ninette (Dame) (1898-2001) İrlanda kökenli Britanyalı dansçı ve koreograf. Bale tarihinin en önem li figürlerindendir; İngiltere’de ve Türkiye’de baleyi kurumsallaştıran isimdir.

Yalçın, Nilüfer (1923-2011) Gazeteci, yazar. Türk basın hayatında diplomasi ve parlamento muha birliğinin ilk temsilcilerindendir.

Yajargil, Gazi (d. 1925) Beyin ve sinir cerrahı, bilim insanı. Türkiye, İsviçre ve ABD’deki çalış malarıyla, beyin ve sinir cerrahisi alanında çığır açmıştır.

Zuckmayer, Eduard (1890-1972) Alman besteci ve eğitimci. Gazi Eğitim Enstitüsü Müzik Bölümünü kurmuştur; Türkiye’yi “ikinci vatanı” olarak nitelemiştir.

İNDEKS

Alman Kültür Merkezi (Goethe Ensti

A ABD 20, 21, 32, 37, 38, 68, 82, 97,

tüsü) 87, 257, 258

104, 105, 150, 161, 162, 176, 267,

Alman Kütüphanesi 19

274

Amerika bkz. ABD

Abdülbaki Gölpınarlı 157

Amin Maalouf 229, 230, 232

Abdülhamid (II.) 117, 120, 121, 162,

Amsterdam 107

163

Anadolu 28, 70, 112, 113, 114, 116, 117, 120, 122, 123, 124, 132, 138,

Adana 115, 118, 124 Adnan Menderes 122

155, 159, 167, 208, 224, 237, 240,

Adriyatik 127, 128

247, 259, 263, 264, 265, 266

Afrika 260

Anadolu Demiryolu Şirketi 120

Afyon 155

Anadolu Medeniyetleri Araştırma Mer

Ahmet Adnan Saygım 204, 208, 209

kezi 70

Ahmet Cevdet Paşa 149

Andreas Tietze 37, 86

Ahmet Rasim 218, 226

Andre Rieu 195

Akdeniz 20, 110, 113, 114, 115, 126,

Andrey Tarkovski 189

127, 128, 129, 237, 241,242

Andrzej Wajda 182, 184, 185, 188,

Aksaray 121, 162, 263 Akseki 116

190

Ankara 19, 36, 38, 39, 40, 41, 55, 63,

Alacahöyük 115

65, 66, 67, 81, 85, 95, 107, 109,

Alanya 116, 264

110, 115, 118, 120, 121, 122, 123,

Alanya Kalesi 264

146, 156, 157, 158, 168, 210, 211,

Albert Camus 144

212, 213, 224, 227, 229, 235, 237,

Aleksandr Borodin 200

238, 255, 256, 257, 258, 259, 261,

Aleksandr Puşkin 16, 216, 217, 232

Aii Fııad Etendi [Ağraltj 146

264, 268, 270, 272 Ankara Arkeoloji Müzesi 118

275

İLBER ORTAYLI

Ankara Halk Evi 256

Bedrettin Cömert 231

Ankara Sanat Tiyatrosu 40, 256

Behice Boran 38, 267

Annales Okulu 62

Behruz Çinici 121

Antakya 100, 101, 115, 118, 124

Belgrad 83, 96

Antalya 70, 115, 116, 118, 125

Belkıs Söylemezoğlu 35

Antep 115

Belvedere Müzesi 134

Anthony Hopkins 195

Bergama 115,134, 263

Anton Çehov 49, 216, 217, 232

Bergama Zeus Altar 263

Antoni Gaudı 126

Berlin 4, 55, 81, 102, 134, 150, 183,

Aristoteles 18, 175

184, 196,215, 227, 263, 269

Arkeoloji Müzesi (Madrid) 102

Berliner Ensemble 196

Arkeoloji Müzesi (Napoli) 102

Berlin Philharmonic 215

Arta (Narda) 128

Bernard Lewis 27, 232

Arthur Rubinstein 215, 258

Bernardo Bertolucci 188

Asaf Çiyiltepe 256

Beşiktaş 245

Atatürk Lisesi 4, 151, 157

Beyoğlu 42, 70, 236, 240

Atlantik 113

Beyrut 54

Avusturya 19, 37, 83, 88, 96, 102,

109, 110, 130, 141,221

Beyşehir Gölü 116

Bibliotheque Nationale 105

Aya irini 246

Birgi Çakırağa Konağı 264

Ayancık 117

Bizans 55, 63, 118, 127, 154, 167, 231, 263, 266

Ayberk Çölok 256

Ayla Erduran 201, 215

Bo Derek 208

Aynaroz Manastın 141, 142

Bodrum 239, 267

Aziz Sancar 157, 158

Boğaz 238

Bologna 20, 103, 104, 228 B

Bolşoy 191

Bahçorinski Tiyatro Müzesi 261

Bonn 186

Bahri Miyak 257

Bosna 4, 129

Bakü 30

Bozkurt Güvenç 29, 31

Balat 42, 236

Bregenz 96

Balıkesir 156, 157, 271

Britanya 69, 104, 105, 165, 194, 205

Balkanlar 54, 83, 97, 141, 203

British Council 258

Bank Ottoman 42

British Library 105, 253

Barcelona 111, 112, 126, 127, 135

British Museum (Londra) 102, 134

Bastan Müzesi 103

Broadway 194, 197

B eairice Forte Msnz 232

Buda 130

276

BtR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Budapeşte 106, 130

Dame Ninette de Valois 205

Budin 130

Daniel Barenboim 200, 214, 215

Buhara 91, 107, 108, 132

Datça 239, 240

Bulgaristan 141, 170, 203

David Oistrakh 200, 215

Bükreş 203

Deniz Gezmiş 63

Büyük İskender 124

Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi (Dil

Büyük Postane 236

Tarih) 264 Dimitri Sostakoviç 200

C

Divriği Ulu Cami ve Darüşşilâsı 263

Cahit Uçuk 54

Diyarbakır 114, 121, 155, 158

Can Yücel 44, 63

Doğu Avrupa 110, 200

Capitol (Roma) 102, 134

Dolmabahçe Sarayı Müzesi 117, 235,

Cari Ebert 202,270

236

Cemal Paşa 224

Dubrovnik 83, 96, 127

Cemal Reşit Rey 208

Düke of York 197

Cesar Cui 200

Duomo (Floransa) 94

Cevdet Paşa 61, 149, 265

Charles Dutoit 215

E

Chicago 4, 19, 37, 82, 161

Edebiyat Lisesi 147

Cicero 230

Eduard Zuckmayer 210

Cide 117

Efes 100, 101, 115, 124

Claude Cahen 28

Eflatunpınar 116

Congress Library 253

Ege 114, 115, 237

Cörci Zeydan 232

Eğitim Enstitüleri 142

Cordoba 126, 127

Ekrem Akurgal 56, 62, 123

Coşkun Kırca 58, 61,66,67,69,146

El-Hamra Sarayı 127

Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası

ElifTıirkân 256

212, 213, 258,271

Elmalı-Korkuteli hattı 114, 116

ÇekyallO, 130, 221

Emirgan 238

Çelik Gülersoy 124

Ephesus Müzesi 102, 134

Çin 103,108,109,110,166,247,260

Ercüment Ekrem 226

Çorum 115

Erdal İnönü 157 Ergin Orbey 256

D

Erich Maria Remarque 225

Dachau Toplama Kampı 34

Eric Hobsbawm 231

Dalmaçya 127

Erol Erduran 231

Dame de Sion 193

Erzurum 121

277

tLBER ORTAYLI

Eskişehir 118, 120, 121, 123, 213

G

Eşrefoğlu Camisi 116

Gabriel Garcia Marquez 230

Etiyopya 108

Gaius Cornelius Tacitus 51, 230

Eton College 162

Galatasaray Üniversitesi 4,47,69, 167, 271

Ettore Scala 187 Evkaf-ı tslâmiye Müzesi [İslâm Vakıfla

rı Müzesi] 117

Gazi Eğitim Enstitüsü 122, 210, 274 Gazi İstasyonu 120

Evliya Çelebi 91

Gazi Lisesi 157

Eyüp 236

Gazi Yaşargil 157

Gelibolulu Mustafâ Ali 86 Georg Wilhelm Friedrich Hegel 199,

F

216, 221,

Falih Rıfkı Atay 224 Fatih Sultan Mehmed 53

Giacomo Puccini 195, 204

Fatma Mansur 66, 267

Girit 80, 128, 129

Fazıl Say 196, 201,203,215

Giulio Mongeri 264

Fecr-i Ati 225

Giuseppe Donizetti 204, 209, 268

Federal Almanya 257, 265

Giuseppe Verdi 204

Federico Fellini 186, 190

Gogol Tiyatrosu 191

Fenâri İsa Camii 235, 236

Gottfried Wilhelm Leibniz 16,18,271

Fenerbahçe 67

Gotthold Ephraim Lessing 213, 258

Feridun Emecen 233

Gönül Öney 123

Ferit Paşa 141

Göreme 124

Fernand Braudel 37, 231

Granada (Gırnata) 127

Ferzan özpetek 195

Gustave Flaubert 216, 232

Fizan 80

Gülper Refığ 209

Floransa 91, 94, 95, 102, 103, 104,

Güney Amerika 108, 109

108, 134, 259

Franco Zeffirelli 190, 194

Günsel Renda 231

Gürer Aykal 212

Fransa 17, 68, 97, 98, 111, 113, 119, 144, 150, 151, 168, 194,219, 220,

H

249, 258, 271

Hacettepe Üniversitesi 29

Fransız Kültür Merkezi 19, 36

Hacı İbrahim Efendi 146

Franz (I.) 199

Hadrianus Köprüsü 124

Frederic Chopin 119, 200, 207, 215

Halep 100, 146

Friedl Martinz 34

Halife Abdülmecid 209

Fuzuli 157, 232

Halil İnalcık 4, 28, 37, 86, 157, 232,

Fyodor Dostoyevski 233

233

278

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Hamilton müzikali 194

İkinci Cihan Harbi 64, 179

Hanzade Sultan 183

1KSV246

Harf Devrimi 169

İlhan Tekeli 37

Harold Laski 38

İnebahtı (Nafpaktos) 128

Haşan Ferit Alnar 208

İngiltere 76, 81, 97, 108, 125, 142,

Hatay 115, 124

162, 171,176,178,205,274 İran 20, 55, 97, 98, 99, 100, 108, 110,

Havran 80 Haydarpaşa 120, 211, 245

113, 119, 133, 189, 191, 192, 199,

Heinz Kristinus 87

204, 216, 222, 231, 249, 250, 252,

Henri Pirenne 231

269

Henschel Quartet 215

İSAM 106

Herman Hesse 77

İsfahan 98, 99, 101, 103, 107, 108,

Hermitage Müzesi

(St.

Petersburg)

102, 134

133, 242, 250

İshak Paşa Sarayı 263

Heybeliada 246

İskenderiye 68, 100, 101

Hindistan 50, 68, 69, 103, 110, 241,

İsmail Gaspıralı 142

242

Hollywood 181, 182, 195

İsmet İnönü 157, 225 Ispanya 66, 81, 92, 101, 102, 106,

Honore de Balzac 220 Hüseyin Rahmi Gürpınar 218

111, 112, 113, 114, 126, 127

İsrail 20, 21, 103, 104, 105, 134, 171,

Hüsnü Diker 160

191

İsrail Müzesi 103, 134

I

İstanbul 18, 35, 40,41,42, 61, 62, 66,

II Gattopardo 181

68,70,99,100,101,107,109,115,

İmmanuel Kant 199, 220

117, 120, 122, 156, 163, 164, 167,

Innsbruck 96, 130

169, 182, 186, 188, 197,211,212,

Irak 98

213, 224, 227, 229, 235, 236, 237,

irini Papas 50, 273

238, 239, 240, 241, 242, 243, 244,

Istvan Szabo 182, 188, 190, 269

245, 246, 247, 254, 255, 256, 259,

Itzhak Perlmann 215

260, 263, 264, 268, 271,272

İsviçre 103, 253, 274

t

İtalya 9, 20, 21,22, 64, 79, 81, 95, 97,

tbn-i Rüşd 127

101, 102, 106, 110, 113, 114, 118,

İbrahim Kıray 38

130, 186, 187, 190, 195, 204, 205,

İbrahim Paşa Sarayı 264

228, 249, 259, 260

İdil Biret 201,215

İtalyan Kültür Merkezi 19

İhsan Oktay Anar 223, 226, 232

Ivan Ayvazovski 247

279

ÎLBER ORTAYLI

lyonya 118

Komünist Halk Cumhuriyeti 184

İzmir 54, 109, 114, 115, 121, 124,

Kongre Kütüphanesi 104, 105

239, 240, 247, 264

Konrad Adenauer 243

Konya 115, 116, 120, 155, 157, 261,

J

266

Jak Mandil Paşa 41, 46

Korfiı 128

Japonya 97, 98,110,140,141,171

Korint Kanalı 128

Jean-François Champollion 17

Köy Enstitüleri 142

Johannes Brahma 200, 215

Krakow 107

Johann Sebastian Bach 119, 214

Kremlin 102, 104, 134

Johann Wolfgang von Goethe 232

Kremlin Sarayı (Moskova) 102, 134

Joseph Haydn 198, 209, 214

Krzysztof Zanussi 185, 188, 190

Joseph von Hammer-Purgstall 199,

216, 222

Kubadabad Sarayı 116 Kudüs 4, 81, 91, 103,108, 134, 194

Kudüs İbrani Üniversitesi 81

K

Kum 98

Kabataş 155, 158

Kunsthistorisches Müzesi 102, 134’

Kadıköy 240, 241

Kurtuba Mescidi 127

Kafkasya 152, 218 Kahire 68, 99, 100, 102, 103, 107,

108, 134,241,242, 254 Kalamış Koyu 67 Kandiye 129

Kuzey Avrupa 20, 131

Küçük Asya (Asia Minör) 118, 167 Küçük Ayasofya 236

Kyoto 255

Kanuni Devri 63

Kapadokya 115 Karadeniz 117, 211, 229 Kariye Camii 235, 236 Kari Marx 61

L

Lale Devri 63 La Scala 195 Leningrad 260

Kari Popper 38, 227

Lenin Kitaplığı 104

Kasaba Camii 117

Levent 162

Kastamonu 117, 121, 155, 263

Lev Tolstoy 216, 217, 218, 232

Kaşan 98

Liechtenstein 96

Kaşgar 117

Litvanya 131

Kazan Üniversitesi 129

Liz Taylor 208

Kefalonya 128

London School of Economics (LSE) 38

Kemal Kurdaş 121

Londra 21, 38, 68, 97, 101, 102, 105, 108, 134, 191, 197,243

Kırım 107 Klagenfiırt 130

Lord Snowdon 162

Koç Modem Sanat Müzesi 235

Louvre Müzesi 102, 134

280

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Lozan 60, 170, 272

Mihrimah Camii 264

Lozan Antlaşması 60, 272

Millî Tİirk Talebe Birliği 122

Luchino Visconti 181, 188, 190

Mily Balakirev 200

Ludwig van Beethoven 198, 199, 200,

Mimar Sinan 27, 28, 235, 236, 243,

211,212,214 Lübnan 100, 109, 111,237

244, 245, 263, 264, 268

Mina Urgan 111 Modest Mussorgsky 200

M

Montpellier 111

Macaristan 101, 130, 141, 182, 183,

Montreal 215, 253, 254, 255

188

Madrid 95, 102, 111, 112, 126, 127,

Moritanya 109 Moskova 4, 81, 97, 102, 104, 107,

134

131, 134, 170, 191, 197, 224, 249,

Mahatma Gandhi 50

260, 261

Mahir Canova 257

Muharrem Nuri Birgi 58

Mahmutbey Camii 263

Muhyiddin İbnul-Arabî 127

Maksim Gorkı 49

Mukadder Sezgin 122, 123

Maldivler 97

Murad (V.) 209

Mali 109

Murat Katoğlu 211, 259

Maltepe (Ankara) 38

Musee D’Orsay 134

Mardin 37, 91, 157, 158, 222, 271

Musiki Muallim Mektebi 202

Maria Theresia [Avusturya İmparatori-

Mustafa Akdağ 64

çesi] 141

Mustafa Kemal Atatürk 4, 53, 138,

Maxime Rodinson 28 Max Meinecke 257

272 Mustafa Necati 142, 144, 272

Max Weber 57, 61

Muze-ye Iran Bastan 103, 134

Medinetuz-Zehra 127

Mübeccel Kıray Tl, 37

Mehmed Ali Haşmet Kırca 146

Mübin Beken 34

Mehmed Fuad Köprülü 62

Mülkiye (Ankara Üniversitesi Siyasal

Mehmet Akif Ersoy 225

Bilgiler Fakültesi) 29, 30, 35, 47,

Mersin 115, 124, 155

67,81,82, 180

Metropolitan 104

Münif Paşa 271

Mezopotamya 166, 247

Münih 102, 134

Mısır 97, 100, 102, 103, 108, 110,

Münir Hayri Egeli 204

118, 119, 166, 241,242 Michelangelo Antonioni 187

N

Midilli 80, 127

Nabucco Operası 204

Miguel Angel Asturias 230

Napoli 68, 102, 128, 134, 195, 241,

Mihail Yuryeviç Lermontov 16, 216

242, 259

281

İLBER ORTAYLI

P

National Gallery (Washington) 104 Necil Kazım Akses 208

Padova 106

Necla Sultan 183

Palau de la Mûsica 126

Nermin Abadan-Unat 37

Palmira 100, 101

Neslişah Sultan 183

Pamukkale 124

New York 68, 104, 108, 197, 240

Paris 36, 68, 81, 101, 102, 103, 105, 134, 152, 156, 229, 243

Niccolö Paganini 215 Niğde 115, 121

Paul Hindemith 210

Nihal Atsız 157

Paul Wittek 65

Nikolay Rimsky-Korsakov 200

Pera (Kıraç) Müzesi 70, 235

Nikolay Vasilyeviç Gogol 49, 191,217

Pertev Naili Boratav 157

Nilgün Uysal 21

Peşte 130

Nilüfer Yalçın 38, 39

Petra 100, 101

Nimet Arzık 39

Picasso Müzesi 126

Pier Paolo Pasolini 190

Nusret Hızır 226

Pierre de Ronsard 219

Pierre-Joseph Proudhon 218

O

Odessa 191

Pinakothek (Münih) 102, 134

ODTÜ (Orta Doğu Teknik Üniversi

Piramitler 99

tesi) 37, 40, 47, 81, 82, 121, 227,

Piyale Paşa 245

268, 272

Plutarkhus 230

Omeljan Pritsak 65

Polonya 107, 182, 184, 185

Orhan Pamuk 223

Polyglott 92

Orhan Şaik Gökyay 157

Prag 110, 130

Orta Avrupa 109, 130

Princeton 81

Ortadoğu 20, 21, 109, 229, 230, 232,

Prosper Merimee 17

271 Osman Olcay 58, 60, 66, 272

Public Record Office 105 Pyotr tlyiç Çaykovski 200, 204, 205

Oswald Spengler 53

Oxford 168

R

Ö

Registan Meydanı 131

Ömer Erduran 231

Reina Sofla 127

Ömer Koç 69

Reşat Ekrem Koçu 62

Rainer Werner Fassbinder 190

Ömer Lütfı Barkan 62, 160

Reşid Saffet Atabinen 124

Özbekistan 132, 170

Rethymnon (Resmo) 129

Özsoy Operası 55, 203, 204

Rıza Şah Pehlevi 203

282

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Richard Wagner 199, 203

Selanik 54, 55, 79, 128

Rieka 96

Selimiye Camii 263

Riga 189

Semavi Eyice 62

Robert Kolej 63, 193

Semerkand 91, 107, 108, 131, 132,

Roberto Rossellini 190

Roma 20, 51,64, 67,91,95,100,101,

135

Semiha Berksoy 35, 204

102, 106, 108, 118, 126, 134, 154,

Sencer Divitçioğlu 41

165, 166, 167, 184, 186, 187, 190,

Sergey Bondarçuk 188, 190

224, 237, 242, 247, 248, 249, 259,

Sergey Eisenstein 189, 190

266

Sergey Rahmaninov 200

Royal Ballet [Kraliyet Balesi] 205

Sevgi Gönül 70

Royal Philarmonic 215

Sevilla (îşbiliye) 127

Rönesans 16, 53, 77, 102, 142, 181,

Sevil Yurdakul 36

270

Sevr 247

Rudolf (Arşidük) 34, 198, 227

Sholom Aleichem 194

Rudolf Karlburger 34

Sibirya 109

Rus Beşleri 200, 208

Sicilya 112, 113

Rusya 4,65,68, 80, 81,104,106,107,

Side 35, 266

110, 130, 145, 146, 170, 171, 185,

Siena 102, 103, 104, 106

191, 194, 200, 216, 217, 218, 249,

Silifke 115

260, 261, 268

Simon Rattle 215

Sinop 117

S

Sirkeci 236, 239

Sabancı Müzesi 235

Sivas 121, 259, 263

Sadabat Paktı 203

Sobranye (Bulgar Millet Meclisi) 203

Safranbolu 117, 240

Sofya 54, 203

Sagalassos 116

Sokollu Mehmet Paşa 236

Saint Benoit 193

Somali 108

Saksonya 247

Sovyetler Birliği 170

Salvador Dali 126

Split 96

Salzburg 96, 130

St. Petersburg 102, 104, 106, 107,

Samos 79

134, 212, 260

Sarajevo 96

Sultan Han 263

Saraybosna 83, 127, 129

Suriçi İstanbul 238, 239

Satı el-Husrî 146

Suriye 80, 100, 109, 111,237

Seha L. Meray 60

Surp Haç Kilisesi 263

Seine Nehri 101

Süheyl Beken 85

283

tLBER ORTAYLI

Tiziano Vecellio 28

Süleyman Demirci 30, 31, 271 Süleymaniye 117, 235, 236, 263

Toledo 111, 126, 135

Süreyya Operası 211

Topkapı Sarayı Müzesi 4 Tretyakov 104, 134

ş

Truva 124

Şabanözü 117

Turgut Özal 271

Şadan Karadeniz 229

Türk Beşleri 208

Şakir Zümre 203

Türkiye Millî Talebe Federasyonu 122

Şam 100,108,120,224 Şemsettin Sami Fraşeri 141

U

Şerif Mardin 37, 222

Uffizi Galerisi 94

Şevket Süreyya Aydemir 225, 233

Ugliç 104, 261

Şiraz 98, 252

Uluğbey Medresesi 131, 132

Şule Gürbüz 225, 226, 233

Ulvi Cemal Erkin 208 Umberto Eco 228

T

Urfall5

Tacitus 51, 230 Tahir Çağatay 145

Ü

Tahran 20, 98, 99,103,133, 134, 191,

250

Ürdün 100

Ürgüp 124

Tahsin Yücel 223 Taksim 61

Taler-i Vahdet 191, 192 Taman Gökçeli 46 Tanzimat 4, 138, 140, 144, 145, 149 Tate Gallery (Londra) 102, 134

Tayland 97

V

Varşova 107, 184 Vasil Aprilov 141

Vasilij Vladimiroviç Barthold 131, 266 Vatikan 102, 134

Tebriz 98, 99

Vatikan Müzeleri (Roma) 102, 134

Teke 116

Vedat Koşal 215

TelAviv41, 191, 194, 196, 197

Venedik 20, 68, 83, 95, 96, 106, 128, 129, 135, 190, 192,241

Termini 20

Theresianum 162

Victor Hugo 216

Thomas Beecham 215

Victoria & Albert Museum (Londra) 134

Ihornton Wilder 186 Tilda Gökçeli bkz. Tilda Kemal

Vittorio de Sica 186, 190

Tilda Kemal 41

Viyana 4, 33, 34, 81, 82, 86, 88, 94,

Timbuktu 109

101, 110, 111, 130, 134, 162, 183,

Timurlenk 204, 232

184, 194, 195, 196, 227, 248, 249,

TİP (Türkiye İşçi Partisi) 145

253

284

BİR ÖMÜR NASIL YAŞANIR?

Vladimir Ashkenazy 215

Yenikapı 18

Vladimir Lenin 217

Yezd 98, 103, 104, 107, 133, 135

Volga 104, 107, 130, 261

Yıldırım Bayezid 259 Yılmaz Onay 257

W

Yılmaz Oztuna 61

Washington 21, 104, 134

Yunanistan 79, 81, 97, 113, 114, 119,

Wilhelm Furtwângler 183, 214

127, 128, 129, 142, 150, 167, 170,

Wilhelm Kempff 210

253

William Shakespeare 232 Wolfgang Amadeus Mozart 16, 18, 198,200, 204,214,217

Z Zakintos 128

Woody Ailen 195

Zanzibar 108

Y

Zeliha Berksoy 86, 196

Yakup Kadri Karaosmanoğlu 218

Ziya Demirel 257

Yaroslav 80, 104, 107, 261

Ziya öztan 187

Yaşar Kemal 42, 43, 232

Zokan Fabri 188,190

Yedikule 246

Zürih 253, 255

Zeki Kuneralp 58, 66

2S5

Gazi Mustafa Kemal Atatürk İLBER ORTAYLI YAŞAMININ TÜM YÖNLERİYLE BÜYÜK LİDER ATATÜRK… “Tarihin akışım değiştiren, ona mührünü vuran veya büyük tehlikelere mâni olan liderlere her memlekette rastlamak mümkün değildir. Atatürk dünya tarihinin nadiren gördüğü bir dehadır. Birinci Dünya Savaşından sonra, hiçbir mağlup milletin direniş göstermediği zamanda siviller ve askerlerle dünyaya meydan okumuştur.” İLBER ORTAYLI

Türklerin Altın Çağı İLBER ORTAYLI ASYA’DAN AVRUPA’YA ORTADOĞU’DAN KAFKASLARA TÜRKLERİN ALTIN ÇAĞI… “Koca bir kavmin binlerce kilometreyi üç asır içinde geçtiğini düşünün… Bu, dünyayı değiştirmez de ne yapar? İşte Türkler dünyayı böyle değiştirdi.”

ilber Ortaylı

İlber Ortaylı Seyahatnamesi

İLBER ORTAYLI İLBER ORTAYLI NIN REHBERLİĞİNDE MUHTEŞEM BİR YOLCULUK “Türkiye gibi önemli bir coğrafyayı ve tarih alanını öğrenmek için onun kuzeyindeki Güney Rusya ve Kafkasya, doğusundaki İran ve Hindistan, güneyindeki Suriye, Filistin ve Mezopotamya’nın yanı sıra Balkanları ve Akdeniz ülkelerini anlamak da kaçınılmazdır” İlber Ortaylı