Prof. Dr.

Engin Geçtan İnsan Olmak 14. Basım

Remzi Kitabevi Ankara Caddesi, 93 — İstanbul

ISBN 975140164X Remzi Kitabevi A.Ş. Selvili Mescit S.3 Cağaloğluİstanbul, 1994 Tel. 511 6916 522 0583 Evrim Matbaacılık Ltd. Şti. Selvili Mescit S.3 Cağaloğluİstanbul, 1994

ÖNSÖZ İnsan, varolduğu gü nden bu yana sü rekli olarak içinde yaşadığ ı dü nyayı ve evreni tanımaya ve anlamaya çalışmış, ancak bu çabası içinde en az tanıyabildiğ i varlık yine kendisi olmuştur, En gelişmiş canlı olan insanın yine insan tarafından incelenmiş olması bunun başlıca nedeni olsa gerek. Ustelik konu insan davranışları olduğ unda, yansız bir değ erlendirme yapabilmek daha da gü ç. Davranışlarımızın gerisindeki dinamik mekanizmaları açıklamaya çalışan araştırıcıların yaşamlarım ve yapıtlarını karşılıklı incelediğ imizde, kendi kişilik ö zelliklerinin geliştirdikleri kuramlara yansımış olduğ unu açık bir biçimde gö rebiliriz. Orneğ in Freud’un, insanı saldırgan ve yıkıcı bir varlık olarak tanımlaması ile onun pek de esnek olmayan ve karamsar kişiliği arasındaki paralellik birçok eleştirmenin gözünden kaçmamıştır. Aslında, normaldışı davranışlar tarihin her dö neminde insanın ilgi konusu olmuştur ama, ortalama insanın davranışlarına yirminci yü zyıla gelene kadar hemen hemen hiç ilgi duyulmamıştır. Yü zyılın başlarında psikanalizin getirdiğ i yeni bakış açısı, normaldışı davranışların, aslında, olağ an davranışların abartılmış biçimleri olduğ unun anlaşılabilmesini sağ lamıştır. Bö ylece, ö zellikle Ikinci Dü nya Savaşı’ndan sonra, insanın gü nlü k yaşamındaki davranışları da giderek artan ilgi konusu olmuştur. Ne var ki, bu gelişmelere karşın, insanları normal ya da normal olmayanlar diye iki gruba ayırma eğ ilimi gü nü mü zde de sü regelen bir yanılgıdır. Oysa, davranışbilimciler normalliğ in tanımı ü zerinde bir gö rü ş birliğ ine henü z varabilmiş değ iller. Geçmiş yü zyıllarda, bir insanda ö nemli sayılabilecek oranda normaldışı davranışların gö rü lmemesi normallik olarak kabul edilirdi. Buna karşılık, 1937 yılında Freud, normallik diye bir şey olmadığ ı gö rü şü nü savunmuş, bö yle bir durumu tanımlamaya çalışmanın gerçekleşmesi olanaksız ve hayal ü rü nü bir amaç olduğ unu sö ylemişti. Gü nü mü z araştırıcıları ise Freud’dan farklı dü şü nmekte ve özellikle son yirmi yıl içinde bu konuda ciddi çalışmalar yapmaktadırlar. Yirminci yü zyılın ilk yansında, toplum normlarına uyma oranının normalliğ i, bu kurallardan sapma oranının ise normaldışını belirlediğ i gö rü şü oldukça egemendi. Ancak Ikinci Dü nya Savaşı’ndan sonra, toplumların da bazen hasta olabileceğ inin farkedilmesi ü zerine bu gö rü ş geçerliğ ini ö nemli ö lçü de yitirmiştir. Hasta toplum, bü nyesindeki normal bir davranışı normaldışı olarak yorumlayabilen toplumdur. Belirli bir oranda toplum kurallarına uyma, toplu halde yaşamak için gereklidir ve bunun karşıtı tutumlar bireyin kendisi için de zararlı olabilir. Ancak, normalliğ in temel ö lçü tlerinden biri, kişinin kendisini iyi hissedebilmesidir. Bu ise yalnızca yaşamın sü rdü rü lmesini değ il, insanın dü nya içinde kendine ö zgü bir yer edinebilmesini ve yaşamından doyum sağ layabilmesini de içerir. Buna karşılık, yalnızca toplumun onayına yö nelik davranışlar kişiliğ in ortadan silinmesine neden olabilir. Yakın geçmişe kadar en çok yandaş toplayan gö rü şlerden birine gö re, kendisine ve topluma orta derecede uyum yapabilen ve çoğ unluğ u oluşturan grup normal sayılır; iki uçtakiler olağ andışı durumlar olarak değ erlendirilir. Bir başka deyişle, kimse siyah ya da beyaz olarak nitelendirilemez. Aslında hepimiz grinin tonlarıyız. Kimimiz daha koyu, kimimiz daha açık. Beyaza çok yakın bir tonu tutturabilenlerin azınlıkta olduğ unu biliyoruz. Ama bu insanların gerçek oranım kestirebilmek oldukça gü ç. Çü nkü onlar yaşama doğ rudan katıldıklarından mutlu olup olmadıklarından sö z etmezler bile. Buna karşılık bazıları yaşayarak mutluluğ a ulaşmaya çalışacaktan yerde, mutlu olabilmek için kendi dışlarında bir şey olmasını bekler, ya da nasıl mutlu olunabileceğ i konusunda sonu gelmez tartışmalar

sürdürürler. Gü nü mü zde giderek artan sayıda yandaş toplayan bir yaklaşıma gö re ise, normallik bir sü reçtir ve normal davranış, birbiriyle etkileşim durumunda olan sistemlerin ortak bir ü rü nü dü r. Bir diğ er deyişle normallik, herhangi bir andaki durumu tanımlamak yerine, organizmada gö zlemlenen değ işiklikleri ya da sü reçleri vurgular, insanı genel sistemler kuramına gö re ele alan bu yaklaşıma gö re, bir sistem olarak normallik, canlı bir sistemin, biyolojik, psikolojik ve sosyolojik değ işkenlerin katkısıyla ve zamanın sü rekliliğ i içerisinde işlevlerini sü rdü rebilmesini tanımlar. Bu değ işkenlerin sistem* le nasıl bü tü nleştiğ i ve her bir değ işkenin sistemin bü tü nlü ğ ü içindeki yeri, gelecekte yapılacak araştırmalarla aydınlatabilecektir. Normallik kavramını bir sü reç olarak ele aldığ ımızda, konuya ilişkin bir diğ er boyutun da tartışılması gerekir. Bu da normalliğ in, uyum, yeterlik ve zorlanmalarla başedebilme gibi kavramlarla olan yakın ilişkisidir. Ne var ki, normallik gibi bu kavramlar da belirli bir kuram ü zerine oturtulmamıştır. Bu nedenle, bir bireyin ya da bir grubun çoğ unluğ unun gelecekte nasıl davranacağını kestirebilme konusunda başarılı sonuçlar henüz sağlanamamıştır. Bu kitap, ortalama insanın davranışlarının gerisindeki dinamik gü çleri meslekdışı okuyucuya tanıtmayı amaçlamakta ve yazarın otuz yıldır sü regelen il inik yaşantılarının birikiminden yaptığ ı çıkarsamaların bir bö lü mü nü içermektedir. Konuya yakın olanların kitabı izlerken zaman zaman Adler, Jung, Horney, Fromm, Rank, Boss, Binswanger ve Rado’nun izlerini fark edebileceklerini sanıyoruz. «Neden bu kuramcılar da, diğ erleri değ il? sorusunun gerisinde yalnızca yazarın kendi ö znel seçimi bulunmaktadır. Bir klinik çalışmacı ancak, okuyarak ö ğ rendiğ i kuramlarla kendi deneyimleri arasında bir bağ lantı kurabildiğ inde onları ö zü msemiş olur. Ama bu her bir kuramcının tü m gö rü şlerini kapsamayabilir. Ustelik bunlara çalışmacının kendi yorumlamaları ve çeşitlemeleri de katıldığ ında kendine ö zgü bir yaklaşım ortaya çıkar. Çalışmalarını yalnızca bir kurama bağ lı olarak sü rdü ren klinik çalışmacılar bile, birikimlerini ve yorumlarını uygulamalarına katarak, kendi yaklaşımlarını geliştirirler. Dolayısıyla bu kitabın, ö ncelikle, yazarın insan davranışlarına kendi bakış açısını yansıttığı söylenebilir. Bu kitapta, insanın kendi kendisine tutsak olmasına yol açan kısırdö ngü lerin oluşum nedenlerine ve yaşanış biçimlerine ağ ırlık verilmiştir. Çü nkü insan, kendisine karşıt dü şen davranışlarını nasıl geliştirdiğ ini gö remedikçe, ö zgü r olabilmek için neyi aşması gerektiğ ini de bilemez. Ancak bö yle bir kitabı okumanın davranışlarda değ işikliğ e yol açacağ ı beklentisi de bir yanılgıdır. Çü nkü insan, çevresini algılarken seçicidir; yalnızca seçtiklerini gö rü r, diğerleri algı alanının dışında kalır. Orneğ in, bu kitabı okuyan okuyucu, kendisiyle doğ rudan ilgili bazı bö lü mleri kavramakta gü çlü k çekebilir ya da okuduklarıyla kendisi arasında hiçbir ilişki kurmayarak, bu ö zelliklerin çevresindeki bazı insanlarda bulunduğ unu dü şü nebilir. Bö ylesi bir yadsıma, insanın o davranışını değ iştirmeye hazır olmadığ ının bir gö stergesidir. Gerçi bugü n edinilen bilgi farkında olmaksızın bizde bir iz bırakabilir ve aradan bir sü re geçtikten sonra, edinilen bilgiyle belirli bir davranış alışkanlığ ımız arasındaki ilişki birden açıklık kazanabilir; ama bu bile kesin bir beklenti olarak değ erlendirilmemelidir. Üstelik, bu ilişkiyi farketmek o davranışın değ iştirilebilmesi için yeterli olmaz. Çü nkü değ işme, «neden» ö yle davrandığ ımızı gö rebilmekten çok, o davranışı «nasıl» yaptığ ımızı anında farkedip, aradaki yaşantımızı anlamaya çalışarak gerçekleştirilebilir. Bir insanın bunu tek başına başarabilmesi pek de kolay değildir. Çünkü bu, her şeyden Önce bir «niyet» ve «kararlılık» sorunudur.

Dolayısıyla bu kitap, ö ncelikle insanın kendisindeki ve çevresindeki bilinmeyenlerinin sayısını azaltmayı amaçlamaktadır. Kendimizi ve çevremizi anlayamamanın getirdiğ i ü rkü ntü dış dü nyanın tehlikeli bir alan olarak algılanmasına neden olur. Bö yle bir durum, davranışımızı tehlikelere karşı savunmaya yö nelik bir biçimde dü zenlememize ve enerjimizin çoğ unu bu doğ rultuda tü ketmemize neden olacağ ından, gerçeklerimizi algılamamızı ve kendimizi yaşayabilmemizi engeller. Çünkü, insanın kendi içinde ü rettiğ i kargaşa dış dünyadaki gerçek tehlikelerden çok daha ürkütücüdür. Birazdan okuyacaklarımızın bu sınırlı amacı kısmen de olsa gerçekleştirebilmesi umuduyla! Engin GEÇTAN Haziran 1983

İÇİNDEKİLER Birey ve Toplum Ana-baba ve Çocuk İnsanlardan Korkmak Öfke ve Düşmanlık Değersizlik Duygusu Kaygı Sorumluluktan Kaçış Yalnızlık Ortak Yaşam İlişkisi Nevrotik Kısırdöngü Yaşam ve Ölüm Kendini Yaşamak Epilog Kaynakça

BİREY VE TOPLUM Insan, doğ anın ü rkü tü cü gü cü yle başedebilmek için diğ er insanlarla bir araya gelerek toplumları oluşturmuştur. Ancak, toplumlar geliştikçe insan da giderek doğ adan kopmuş ve bunun yarattığ ı yalnızlığ ı giderebilecek yeni bir beraberlik bulamamıştır. Insanın kısa bir sü re için de olsa doğ ayla yeniden baş başa olması, onu eski bir dostla birlikteymişçesine mutlu eder. Bu, hem birlikte hem özgür olmanın verdiği, benzeri olmayan bir mutluluktur. Ama insan bö ylesi doyurucu bir ilişkiyi kendi geliştirdiğ i toplumlarla kuramamış ve toplumu, doğ al gü dü lerini kısıtlayan bir başka ü rkü tü cü gü ç olarak algılamıştır. Dolayısıyla, doğ adan Ozgü rleşme çabası sonucu bu kez de kendini topluma bağ ımlı kılmıştır. Çü nkü insan, yalnızlıktan da korkmuş ve diğ er insanlarla birlikte olursa tehlikelerden korunacağ ına inanmıştır. Gerçekten de insan, başkalarıyla birlikteyken birçok şeyi daha iyi yapar. Ama kendi içinde yine de yalnızdır ve içinde yaşadığ ı dü nyaya karşı yü rekli bir savaşım vermek zorundadır. Insanın politik bir varlık olması ise kendi seçimi değ ildir. Bugü ne değ in denemiş olduğ u toplum modelleri, onun ö zgü r olma isteğ i ile bağ ımlılığ ı yeğ lemesinin yarattığ ı çelişkilere çö zü m bulma çabalarıdır. Bu çelişkiler insanın hem doğ anın bir parçası hem doğ adan kopuk, hem insan hem hayvan olmasından kaynaklanır. Gü nü mü zde bile çoğ u insan devletin getirdiğ i yasalardan ve vergilerden pek hoşlanmaz. Yasaların oluşturulmasını ve uygulanmasını gerekli bulur. Ancak bunların kendisinden çok diğer insanlar için gerekli olduğunu düşünür. En basit dü zeydeki toplumların yö neticileri yoktur, ilkel avcılar ancak bir araya geldiklerinde bazı kurallar uygulamışlardır. Afrika’nın Pigmeleri ve Avustralya’nın ilkel yerlileri belirli bir amaçla bir araya gelerek ö rgü tlenir, işbirliğ inde bulunur, sonra yine kendi aile gruplarına dö nerler. Sumatra adasında yaşayan Kubular’da her aile kendi kendisini yö netir. Fuegialılar’ın toplulukları genellikle on iki kişiyi geçmez. Tungular yaklaşık on çadırdan oluşan gruplar halinde yaşar, sürekli bir politik düzen oluşturmazlar. Toplumların politik bir dü zen oluşturmasında başlıca etmen savaş olmuştur. Başlangıçta insanın doğ al bir savaş içgü dü sü yoktu. Ilkel gruplar barış ve sü kû n içinde yaşamışlardı. Eskimolar, Avrupalılarla ilk karşılaştıklarında, onların birbirlerini ö ldü rmelerini ya da birbirlerinin toprağ ını çalmalarını bir tü rlü anlayamamışlardı. Topraklarının altında bulunabilecek değ erli madenlerin buz ve karla kaplı olmasına şü kretmişler, çoraklıklarının kendilerini saldırıdan koruduğuna inanmışlardı. Gerçekten de savaşlar, sahip olma dü rtü sü ile birlikte başlamıştır. ilk savaşlar, avcı kabilelerin tarımla uğ raşan gruplara saldırması biçiminde gö rü lü rdü . Avcılar, ormanlarda avlayacakları sü rü ler azalınca, kö ylerdeki zengin tarlalara imrenirler, saldırmak için ö nce bir bahane yaratır, sonra oraları işgal ederlerdi. Bazı tarihçilere gö re, devletle kavim arasındaki fark, bir ırkın diğ erini egemenliğ i altına almasıyla başlar. Nitekim savaşlar giderek başkanların ve Onderlerin ortaya çıkmasına neden olmuştur. Ancak başlangıçta başkanlar yalnızca savaşı yö netme gö revini ü stlenmişlerdi. Samoa’da başkan savaş sırasında toplumu yö netir, barış zamanında kimse onunla ilgilenmez ve toplumun herhangi bir ü yesi olarak yaşamını sü rdü rü rdü . Daha sonraları, gruplar bü yü dü kçe, barış zamanında da topluluğ u yö neten ve otoriteyi temsil eden kişiler belirmeye başladı. Onceleri bunlar genellikle din adamları ve bü yü cü lerdi. Sonunda krallık bir devlet yö netimi biçimi olarak benimsendiğ inde, savaş ve barış dönemlerindeki lider kimlikleri kralın kişiliğinde bütünleşti. Gerçi devlet istilâ nın bir ü rü nü dü r ve kazanan grubun yenilene egemen olmasından

kaynaklanır, ama salt silâ h gü cü ne dayalı bir devlet de uzun ö mü rlü olamaz. Çü nkü insan doğ ası zora ve baskıya karşı inatla direnme eğ ilimindedir. Bu nedenle, barış dö nemlerinde de toplumları yö netme sanatı gelişmiş, devlet gü cü nü n dolaylı ve hissettirilmeden uygulanabileceğ i çeşitli ü styapı kurumlan oluşturulmuştur, Bunlar arasında, aile, okul ve dinsel kurumlar sayılabilir. Bu kurumlar, bireyin kendi toplumuna bağ lılık geliştirmesini ve onunla gurur duyabilmesini sağ lamıştır. Bunun yanı sıra, egemen azınlık kendi gü cü nü giderek yasal bir sisteme dö nü ştü rmü ş, bö ylece hem kendi gü cü nü pekiştirmiş, hem de kendisine bağ lı olan halka dü zen ve gü venlik sağ lamıştır. Yasalar, sağ ladığ ı haklarla, vatandaşların bunları kabul etmesini ve devlete bağlanmasını kolaylaştırmıştır. Samimiyetsizlik ilkel toplumların bilmediğ i bir davranış biçimidir. Orneğ in, eskiden Hotantolar’da rü şvet ve ihanet yoktu. Ancak toplumlararası ilişkiler geliştikçe Hotantolar da bu sanatı Avrupalılardan ö ğ renmeye başladılar. Samimiyetsizlik uygarlıkla gelişmiştir. Çü nkü uygarlıkla birlikte diplomasi de gelişmiş, çalınacak şeylerin sayısı da artmıştır, ilkel insanlarda mülkiyet geliştikçe hırsızlık ve yalan da başlar. Ilkel insan acımasızdı. Kendini koruyabilmek için ö yle olmak zorundaydı. Ama diğ er insanlara acı vermekten zevk alma eğ ilimi savaşlarla birlikte gelişmiştir. Başlangıçta, bu yalnızca savaşta yaşanan bir duyguydu ve kabile içinde saldırgan davranışlara rastlanmazdı. Ne var ki. savaşta ö ldü rmeyi ö ğ renen insan bunu barışta da uygulamaya başladı. Giderek, anlaşmazlıklar da tara lardan birinin ortadan kaldırılmasıyla çö zü mlendi. O zamanlar yasa ve mahkeme yoktu. Buna karşılık kö y halkı, ü yelerinden birinin davranışı hakkındaki gö rü şlerini ve yargılarını açıkça dile getirebilirdi. Ilkel toplumlarda insan yaşamına gü nü mü zdeki kadar değ er verilmediğ inden, adam ö ldü rme olayları da daha hoşgö rü ile karşılanırdı. Fuegialılar bir katili, topluluk onun suçunu unutana dek sü rgü ne gö ndererek cezalandırırlardı . Bazı kabilelerde ise adam ö ldü ren kişiye kahraman gö zü yle bakılmıştı. Dayaklar’da en çok kelle getiren kişi kabilesinde istediğ i kıza sahip olabilirdi. Çü nkü bu kızlar da en yü rekli ve en gü çlü erkeklerin anası olacaklarına inanırlardı. Aslında ilkel insanlar kendi yaşamlarına da değ er vermezlerdi. Onur kırıcı bir duruma dü ştü klerinde kendi yaşamlarına son verirlerdi. Bazı Kızılderili kabilelerinde kadınlar, kocalan tarafından azarlandıklannda intihar ederlerdi. Başlangıçta anlaşmazlıklar kişisel öc alma yoluyla çö zü mlenirken, daha sonraları verilen zararın karşılığ ı başka yollardan ö detilmiştir. Çoğ u kez topluluğ un başkanı, dü zeni koruma amacıyla, zararın, kan yerine değ erli maden ya da eşyalarla ö detilmesi için gü cü nü kullanırdı. Sonunda, Hamurabi yasalarında olduğ u gibi belirli ö lçü tler geliştirildi. Bir dişe, bir gö ze ya da bir yaşama karşılık ne Odeneceğ i saptandı. Hangi suçun kimin tarafından işlendiğ ine gö re cezalar da değ işti. Genellikle suçun bü yü klü ğ ü ne karşı verilen ceza, suçu işleyen kişinin saygınlığı oranında az oldu ve bu, tarih boyunca da böyle süregeldi. En sonuncu aşamada ise varsayımlar ü zerine kurulan yasalar geliştirildi. Onceleri yargı organı olan grup lideri aynı zamanda yasama organı oldu. Tö relerden kaynaklanan yasalarla, devletin kendi dü zenini korumak için getirdiğ i yasalar bü tü nleşti. Bu nedenledir ki, bir toplumun yasaları onun geçmişini yansıtırlar, ilkel toplumlarda cezalar daha acımasızdır. Çü nkü yeterince yapılaşmamışlardır ve bundan ö tü rü de gü vensizdirler. Bir toplum oturdukça cezalan da hafifler. Insanın toplumsallaşması sonucu, kendisini koruma amacı dışında saldırgan davranışlar gö stermeyen barışçı doğ a insanının tü rü de tü kenmiş ve savaş gü dü sü insan karakterinin yapısal bir parçası durumuna gelmiştir. Ancak, insan kendi haline bırakıldığ ında başkalarının

canına kıyıp malına sahip olmayı dü şü nmez. Savaşçı yanı yalnızca kışkırtıldığ ı ya da engellendiğ i durumlarda etkinlik kazanır. Unutulmamalıdır ki, toplumların oluşumu insana savaşı ö ğ retmiştir ama, aynı zamanda diğ er insanlara karşı duyduğ u ilginin de gelişmesine neden olmuştur. Toplumsal ilgi denilen bu eğ ilim de insan karakterinin bir parçasıdır ve Once ana-baba ve çocuk ilişkisi içinde etkinlik kazanır ve daha sonra diğ er insanları da kapsamına alır, insan hem yapan, hem bozan, hem seven, hem kıran bir varlıktır. Bu çelişki onun, kendisini ve diğer insanları anlayabilmesini güçleştiren en önemli etmenlerden biri olmuştur. Toplumların varolabilmesi için dü zen, dü zen olabilmesi için de kurallar gereklidir. Tö reler ve kurallar, kuşaklar boyunca sınama-yanılma ve eleme yö ntemleriyle seçilir, ilkel topluluklarda yazılı yasalar yoktur, ama tö reler bireyin davranışlarının her boyutunu denetler ve onun ikinci bir kişiliğ i durumuna gelir. Birey, onları bozarsa tedirgin olur ve suçlanır. Bu duygu insanı hayvandan ayıran en ö nemli ö zelliktir. Dolayısıyla tö reler olmadan uygarlık da olmaz. Doğ a toplumlarında bireyler, uygarlaşmış toplumlara oranla daha az hakka sahiptir. Bö yle toplumlarda bireyin davranışları sayısız tabularla kısıtlanmıştır. Orneğ in, Bengal’deki bazı ilkel gruplarda, oturma, kalkma, ayakta durma, yü rü me, su içme, yemek yeme gibi gü nlü k eylemler bile kurallarla sınırlanmıştır. Dolayısıyla, ilkel toplumlarda birey, toplumdan ayrı bir bü tü n olarak varolamaz. Onemli olan, aile, kabile ya da kö ydü r. Ancak sonraları, insanlar arazi sahibi olup ekonomik bağ ımsızlıklarım kazandıkça hak sahibi olmaya ve bireyleşmeye başlamışlardır. Her toplumsal grupta, o grubun kü ltü rü nü bir kuşağ ın sonraki kuşağ a sistemli bir biçimde ö ğ retmesi sonucu, grup ü yeleri ortak ö zellikler geliştirirler ve bö ylece o grubun temel kişilik tipleri oluşur. Bir grubun genç ü yelerinin eğ itimi ne kadar yoğ un ve tek yö nlü olursa, ü yeler de o ö lçü de birbirine benzerlik gö sterir ve bireysel farklılıklar azalır. Bö ylece sınırlı ve değ işmez gö rü şleri olan bir toplum oluşur. Doğ a toplumları bireyin ö zgü rlü ğ ü nü sınırlar, ama karşılığ ında ona, dü nyanın gerçekte nasıl olduğ u, kendisinin nasıl bir insan olduğ u, kendisini ve dü nyasını ne kadar değ iştirebileceğ i, doğ ru ve yanlış ya da iyi ve kö tü nü n ne olduğ u konularında oldukça kesin tanımlanmış bir varsayımlar sistemi sağ lar. Dolayısıyla birey, hangi olay karşısında nasıl davranması gerektiğ ini ö nceden bilebilir. Ustelik gelenekler ve tö reler, getirdikleri katı kuralların yanı sıra, bazı gerilim boşaltma yö ntemleri de sağ lar. Ilkel toplumlarda bu, dinsel ayinler sırasındaki dans, vecde gelme gibi durumlarla gerçekleştirilir. Daha gelişmiş geleneksel toplumlardaysa, kız kaçırma ö rneğ inde olduğ u gibi, usulü ne gö re yapılmış olması koşuluyla bazı dü rtü sel davranışlar hoşgö rü yle karşılanabilir. Gelenekler ve töreler insana koruyucu bir ortam sağlar ama, onun toplum içinde farklılaşmasını ve kişiliğ ine yeni boyutlar katabilmesini de önemli ölçüde kısıtlar. Insan ekonomik bağ ımsızlığ ını kazanıp geleneksel gruplardan çağ daş topluma yaklaşıldıkça tö relerin gü cü zayı lamış, buna karşılık onu denetleyen yasaların sayısı çoğ almıştır. Ama insan, giderek karmaşıklaşan yasaların getirdiğ i bunaltıcı bü rokrasiye karşılık, yasaların oluşumuna doğ rudan katılma olanağ ını bulmuştur. Çü nkü insan zihni geliştikçe dü şü nceler de çoğ almıştır. Dü şü ncelerin gelişmesi insanın kendi kendisini ve geleceğ ini yö nlendirmesinde ona yardımcı olmuş, ama içgü dü lerin zayı laması insanın diğ er insanlara ve geliştirdiğ i teknolojiye eskisinden daha bağ ımlı bir duruma gelmesine neden olmuştur. Bir şeylerden bağ ımsızlaşarak ö zgü rleşmeye çalışmakla ö zgü r olmak birbirinden farklı olgulardır, insan doğ aya olan bağ ımlılığ ından kurtulabilmek için diğ er insanlarla bir araya

gelerek teknolojiyi geliştirmiş, ancak bu kez de onun tutsağ ı olup olmadığ ı sorusu ortaya çıkmıştır. Son seksen yıl sü resindeki bilimsel, teknolojik ve toplumsal gelişmeler tü m insanlık tarihi boyunca gerçekleştirilmiş olan aşamaları çoktan geçmiş durumdadır. Bu gelişmeler yakın zamanlara dek insanlığ a yararlı bir olgu olarak algılanırken, gü nü mü zde ö ylesi bir hız kazanmıştır ki, insanlığ a sağ ladığ ı yararlan gö lgeleyecek ö lçü de bazı sorunları da beraberinde getirmiştir. Dü nyamızın sınırlı kaynaklarının doğ a-bilim yasalarına bağ lı olmasına karşılık, ekonomi kuralları insanlar tarafından saptanır. Bunun sonucu, aynı zamanda insanların iyi yaşaması için yaratılmış olan doğ a da teknolojiye kurban edilmiştir. 1970 istatistiklerine gö re, Amerika Birleşik Devletleri halkı yılda sekiz milyon otomobil, otuz ton kâ ğ ıt, yirmialtı milyon şişe ve kırksekiz milyon teneke kutuyu çö plü klere atmaktadır. Uzaya yollanan araçlarla şimdiden stratosferde bir çö plü k yaratılmaktadır. Hava kirlenmesinin dü nyanın bazı bö lgelerinde iklim değ işikliğ ine yol açtığ ı bilinmektedir. Hava kirliliğ inin insanlarda neden olduğ u «çevre hastalıkları» giderek ö nem kazanmaktadır. Teknolojik gü rü ltü nü n insan bedeni ve verimliliğ i ü zerinde olumsuz etkileri olduğ u saptanmıştır. Insanları toplu olarak yoketmeyi amaçlayan silâhların yapımı ve denenmesi sonucu havada biriken radyoaktivite, cıva vb. zehirli maddeler besinlerimize de bulaşmış durumdadır. Bu sorunlara bir an ö nce çö zü m yolu bulmanın zorunluluğ u ve bu konuda yitirilecek zaman olmadığ ı gö rü şlerini tü m bilim adamları paylaşmakta ve insanlar da bu sorunların yarattığ ı tehlikelerin giderek daha çok bilincine varmaktadırlar. Ne var ki, alınan ö nlemler henü z yeterli olmaktan uzaktır ve daha ö nemlisi, teknolojik gelişmeler denetimden çıkmışçasına giderek hızlanmaktadır. Vaktiyle doğ ayla olan mutlu beraberliğ inden kopan insan, onun yerine geçecek ve yaşamına anlam katacak bir başka beraberliğ i bulamadığ ı gibi, artık doğ aya da geri dö nememiş ve umudunu uzaydaki başka dünyalara yöneltmiştir. Ustü n gü çlü ü lkelerin siyasal ö ğ retileri arasındaki yarışmalar, gelişmekte olan ü lkelerde eski ve yeni arasındaki tutarsızlıklar ve belirli bir toplum içindeki değ erler arasındaki farklılıkların tü mü «kü ltü rler çatışması» terimiyle tanımlanır. 1960’larda, eski ve yeni arasındaki farklılıkların giderek azalacağ ına, hatta hızlı kitle ulaşım ve iletişim araçları yoluyla toplumlararası farklılıkların da azalarak ortak bir dü nya kü ltü rü nü n oluşacağ ına, bö ylece dü nyamızın bir «kü resel kö y»e dö nü şeceğ ine inanılmıştı. Ancak bö ylesi bir çağ daşlaşma, ö zellikle gelişmekte olan toplumların ulusal kimliklerinin yitirilmesi tehlikesini yarattığ ından, karşıt bir tepkiye de yol açmış ve birçok toplumun sü regelen değ er ve inanç sistemlerine eskisinden de çok sarılarak tarihlerinden kopmamak için direnmelerine neden olmuştur. Gelişmiş toplumlarda da teknolojik çağ a karşı tepkiler olmuştur. Kendilerine amaç edinmiş oldukları «refah toplumu» dü zeyine eriştiklerinde bireyler, sahip oldukları maddi bolluğ a karşılık, boşluk, anlamsızlık ve yabancılaşma gibi daha ö nce hiç tanımamış olduktan duygulan yaşamaya başlamışlardır. Buna karşı ilk tepki, refah toplumu kavramını kıyasıya eleştiren «karşıt kü ltü r» akımları biçiminde olmuştur. Çoğ u, dü şü nü ve sü re yö nü nden gelip geçici olan karşıt kü ltü r akımları, içinde yaşadıkları kü ltü re karşı çıkma ya da ondan soyutlanma eğ ilimleriyle belirlenirler. Bu gruplar bir kabukla ö rü lmü şçesine yaşarlar ve gerçeklik sınamaları bozulmuştur. Kendi dışındaki insanları reddederler ve ü yelerinde giderek o gruba ö zgü kişilik ö zellikleri gelişir. Ağ ır kişilik bozukluğ u gö steren kişiler bu gruplarla kolayca kaynaşırlarsa da, genelde uyumlu olarak nitelendirilebilecek bazı insanların da gençlik dönemlerinde bir süre için bu gruplara katıldıkları gözlemlenmektedir. Başlangıçta karşıt kü ltü r akımlarının bir bö lü mü şiddet yanlısıydı ve kısa bir sü rede

dü şü nü akımı olmaktan çıkıp bireysel terö r ö rgü tlerine dö nü ştü ler. Daha sonra uluslararası politik şiddet eylemlerinin bir parçası durumuna gelerek ö zgü nlü klerini yitirdiler. Barışçıl karşıt kü ltü r akımlarının ilk ö rneğ i ise «hipilik»ti. Geleceğ e doğ ru denetimden çıkmış bir hızla ilerleyen teknolojik toplumlara karşı çıkan hipiler, insanın yeniden doğ aya dö nmesi gereğ ini savundular. Unlü tarihçi Edward Toynbee’nin, «Batı toplumlarına karşı kırmızı uyan ışığ ı» olarak nitelediğ i hipilik, ilk gü nlerinde birçok dü şü nü r ve din adamı tarafından desteklendi. Ne var ki, bu akım çok kısa bir sü re içinde uyumsuz kişilerin egemenliğ i altına girdi, yozlaştı ve yok oldu. Çü nkü hipilerin gö remediğ i, insanın doğ ayla olan beraberliğ ine yeniden kavuşabilmesi için artık çok geç olduğu gerçeğiydi. Hipiler ortadan kayboldu, ama sanata ve dü şü nceye yaptıkları etkilerin izleri gü nü mü ze dek sü regeldi, insanlar doğ al çevrenin korunması için daha etkin bir çaba gö stermeye başladılar. Sü rekli olarak geleceğ e yö nelik tasarımlar yapma yerine içinde bulunulan anı yaşamaya ve değerlendirmeye, düşüncenin yanı sıra duygulara, törensel ilişki biçimleri yerine içten geldiğ ince davranmaya, başarı kazanmak için sü rekli didinmek yerine yakın insan ilişkilerine, ö lçü lü lü k yerine olabildiğ ince yoğ un yaşantılara ö nem verildi. Insanların başarı hırsıyla kişisel anıtlarını dikmeye uğ raşacakları yerde, herkes için daha iyi bir yaşam yaratmaya katkıda bulunmaları gerektiğ i ve teknolojik gelişmenin insanı insanlıktan çıkarmaya başladığı görüşleri ortaya çıktı. Ama bu görüşlerin çoğu uygulamaya dönüşemedi. Ote yandan, gelişmiş toplumlarda kü çü msenemeyecek sayıda bir diğ er grup insan da hızlı değ işmeye karşı direnerek vaktiyle terkedilmiş bazı değ erleri ve inançları yeniden canlandırma çabasına girmiş durumda. Mistisizm, bü yü cü lü k, batıl inançlar, ortaçağ dakileri andıran tarikatlar ve yıldız falları, ö zellikle hızlı değ işimler karşısında şaşkın ve kendisini yö netmekte gü çlü k çeken insanlar tarafından benimsenmekte. Bu insanların bazı lan o denli yö netilme ihtiyacındadır ki, yakın bir geçmişte bir tarikatın ü yeleri, liderlerinin buyruğ u ü zerine toplu halde intihar etmeyi bile kabul edebilmişlerdi. Ama, New York kentinin Grand Central tren istasyonunda para atılarak yıldız falı bakılan bir bilgisayar, teknoloji çağ ının getirdiği çelişkilere en çarpıcı örneklerden biri olsa gerek. Ileri teknolojik dü zeye ulaşmış toplumların yaşamakta olduğ u kendine ö zgü sorunlarına karşılık, gelişmekte olan toplumlar da kendi yapılarının ö zelliklerine gö re, dü nyanın bu hızlı gidişinden çeşitli biçimlerde etkilenmektedirler. Ozellikle, çok kısa bir dö nem içinde geleneksel toplum yapısından çağ daş bir topluma dö nü şme zorunluluğ unun bireyler ü zerinde oluşturduğ u zorlamalar çeşitli uyum sorunlarına yol açabilmektedir. Ulkemizde gö zlemlenen hızlı kentleşme ve yabancı ü lkelere gö ç gibi olgular da Tü rk toplumu bireylerinin daha ö nce hiç tanımamış oldukları sorunlarla karşılaşmalarına neden olmuştur. Bu arada Anadolu’nun da yü zyıllar boyu sü regelmiş geleneksel ö rü ntü sü , ö zellikle son yirmibeş yılda gö zlemlenen toplumsal değ işmenin hızlı temposu karşısında çö zü lmeye başlamış ve ö nceden kestirilemeyecek bir sü re için bireyleri gerekli varsayımlar sisteminden ve geleneklerin sağ ladığ ı ortak psikolojik savunma mekanizmalarından kısmen de olsa yoksun bırakmıştır. Ayrıca, çağ daş dü nyaya uymayan bazı tö reler terkedilirken, toplumun yaşam felsefesini oluşturan bazı temel değ er sistemlerinin gereksiz yere mi yitirilmekte olduğ u sorusunun da ortaya çıkmasına neden olmuştur. Gerçi kırsal alanlardan kente ya da yabancı ü lkelere gö ç eden gruplar Tü rk toplumunun en canlı ve yeniye açık kesimini oluşturmaktadır, ama yine de bu insanlarda toprağ a duydukları ö zlem ve doğ adan kopmakta olmanın acısı açıkça gö zlemlenebilmektedir. Geçiş toplumu denilen grubu oluşturan bu insanlar, ö nce kentin çevresinde kü çü k kö y evlerinin benzerlerini

kurmakta ve kentin toplumsal yapısı onları yutana dek orada geleneksel yaşantılarını sü rdü rmede direnmektedirler. Bir yandan geleneksel yapıyı sü rdü rmeye çalışırken, diğ er yandan kentin içine geçişerek dışlanmışlık duygularından kurtulmayı istemek, geçiş toplumunun yaşadığı çelişkilerin temelini oluşturmaktadır. Aslında, dışlanmışlık duygusundan kurtulma çabalan sırasında yaşanan engellenme ve bunun yarattığ ı bazı bunalımlar sağ lıklı ve güdüleyici bazı ö ğ eleri de içerir. Bu bunalımlar, bazı gelişmiş Batı ü lkelerindeki gettolarda gö zlemlenen kü skü nlü kten farklı olarak, bir umudu da içerir. Imparatorluğ un son dö nemlerinde Istanbul ile Anadolu kü ltü rlerinin birbirlerine giderek yabancılaşmalarından kaynaklanan bü yü k kent ile kö y yaşam biçimlerinin farklılığ ı bazı geçiş toplumu bireyleri tarafından abartılmış bir biçimde algılandığ ından, bu insanlar kentin merkezine geçişi toplumsal sınıf atlama Ile karıştırmaktadırlar. Bu olgu bazı insanların kısa sü rede gü ç ve para kazanma hırsı içinde yoğ un engellenme duygulan yaşamalarına ve kendilerinin de kent yaşam biçimini ne denli etkileri altına aldıklarını gö rememelerine neden olmaktadır. Geçiş toplumunun Ankara ve Istanbul nü fusunun ve toplam Tü rkiye nü fusunun yandan fazlasını oluşturduğ u gö z ö nü nde bulundurulduğ unda, Oteden beri kentte yaşamakta olan insanların da kendi kentlerine yabancılaşmaları kaçınılmaz bir sonuç olmuştur. Dolayısıyla, yabancılaşmayı iki taraf da yaşamaktadır ve gerçekte, bir senteze ulaşana dek sürecek olan bir altkültürler çatışması söz konusudur. Geleneksel toplumlarda davranışların çoğ u diğ er insanların beklentilerini karşılamak için yapılır. Dostlar, dü şmanlar ve insanın ö nem verdiğ i diğ er kişiler, onun benliğ ini biçimlendirirler. Çağ daş toplumlar ise, insanın varoluşundan haberdar olabilmesini ve kendi iç yaşantısı doğ rultusunda davranmasına ö ncelik tanır. Bir başka deyişle, bir insanın gerçek kimliğ i, yaşadığ ı olayların ne olduğ una değ il, o olayların kişi tarafından nasıl yaşandığ ına gö re belirlenir. Kendisini geleneksel değ erlerle yö netmeye alışagelmiş insanlar birden bundan yoksun bırakılıp kendi varoluş sorumluluğ u ile yü zleşmek zorunda kalırsa «kimlik bunalımı» denilen olgunun yaşanması da kaçınılmaz olur. Hızlı toplumsal değ işimin oynak koşullan insanı çabuk karar alma zorunda bırakır. Oysa ö zgü rce seçim yapma konusunda çağ daş dü nyanın koşullarına hazırlıklı olmayan kişiler ancak, alışılagelmiş, onaylanacağ ı ö nceden belirlenmiş, kurallara uygunluğ u saptanmış kararlan verebilirler. Bu, bir ü st otoritenin (baba, kurum, tö re. Tanrı ) kararlarını yinelemekten ö teye gitmeyen, esneklikten ve yaratıcılıktan yoksun bir olgudur. Dolayısıyla, alışılagelmişin dışında bir durumla karşılaştıklarında paniğ e kapılmaları da doğaldır. Geleneksel toplumdan çağ daş topluma geçiş, otorite kimliğ inin de sarsıntı geçirmesine neden olur. Kimi, her şeyi bilir gö rü nen, eleştiriye kapalı ve dayanaktan yoksun yargılarda bulunan bir otorite kimliğ ini benimserken, kimi otoritesinin gerektirdiğ i sınırları yeterince çizemez. Benzer bocalamalar toplumun otorite ile olan ilişkisinde de gö zlemlenir. Kimi, otoriteye, inançlarına ve geleneklerine eskisinden daha çok bağ lanarak toplumsal değ işimin getirdiğ i kaygı ve yabancılaşmaya karşı kendisini korumaya çalışır. Kimi ise tepkici davranışlar gö sterir. Engelleyici bir kurum olarak algıladığ ı otoriteye karşı açık ve sü rekli bir O ke yaşar. Ne var ki, otoriteye kayıtsız şartsız boyun eğ me kadar, ona yö nelik ve ona gö re ayarlanmış karşıt tepkiler de insanın gelişimini ve içsel ö zgü rlü ğ ü nü kısıtladığ ından, bu kişilerin tepkileri zaman zaman saldırgan ve yıkıcı ö lçü lere ulaşabilir. Dolayısıyla bö ylesi insanların kendilerine tanınan haklan sağ duyu ö lçü leri içinde kullanamadıkları, varolan kurumlara yalnızca karşı çıkarak, yapıcı, yaratıcı ve gerçekliğ e uygun ö neriler getiremedikleri de sık gözlemlenen durumlardır.

Tü rk toplumunun geçirmekte olduğ u hızlı değ işim sonucu ortaya çıkan kimlik bunalımına karşı yakın geçmişte en sık başvurulan çö zü m yolu «kimlik geçişmesi» olmuştur. Bu olgu, spesifik olarak, politize olma biçiminde ortaya çıkmış ve kişisel varsayımlar sistemlerini geliştirmekte gü çlü k çeken kişiler politik ö ğ retilerde kimlik bulmaya çalışmışlardır. Bu, kimliğ i gelişmiş bir insanın politik bir inancı benimsemesi ve savunmasından farklı bir olgudur. Geçici bir sü re için benliğ in dağ ılmasına karşı bireyleri koruyabilen kimlik geçişmesi, giderek yukarıda sö zü edilen tutucu ve tepkici ö rü ntü lere politik nitelik kazandırmış ve toplumun kazandığ ı dinamik gü cü n bir bö lü mü de kendine karşı yıkıcı bir yö ne doğ rulmuştur. Ne var ki, bireyler gibi toplumların da kendini bulma yolunda karşıt kutuplar arasında bocalamalarını, daha yapıcı ve daha yaratıcı bir gü ce ulaşma yolunda çekilen doğ al sancılar olarak kabul etmek gerek. Psikolojik tedavide de başlangıçta edilgin ve boynu bü kü k olan kişi, bir sü re sonra dinamizm kazanmaya başladığ ında, ö nceleri bu gü cü yle ne yapacağ ını bilemediğ inden çevresindekileri şaşırtıcı oranda aşırı bazı davranışlar gö sterir, ama daha sonra kendi kişiliğ ine uygun ve yapıcı davranışları kendi seçimiyle benimseyerek etkin bir insan durumuna gelir. Insan organizmasının gü nü mü z toplumlarının çığ ımdan çıkmış hızına dayanıklı olup olmadığ ı bilim adamları tarafından araştırılmış ve çoğ u, insanın yenilikleri benimseme yeteneğ inin sınırlı olduğ u sonucuna varmışlardır, insanın, hızlı değ işikliklere uyum gö sterebilse de, bu değ işiklikleri gerçekten ö zü mseyebilmesi için, yeni olaylarla geçmiş arasında bir ilişki kurabilmesi, yaşamının denetimini elinde tutabilmesi ve nereden gelip nereye gittiğ inin durum değ erlendirmesini yapabilmesi gerekmektedir. Oysa çağ ımız insanının bunu gerçekleştirebilmesi giderek gü çleşmektedir. Bö ylesi hızlı bir değ işim içinde, bazı toplumlarda bir kuşakta benimsenen değ erler bir sonraki kuşakta tü mden reddedilmektedir. Margaret Mead, Yeni Gine’de ana babası yamyam olan bazı gençlerin bugü n tıp ö ğ renimi yapmakta olduğ unu gö zlemlemiştir. Değ işme hızı, insanları doğ ruyu yanlıştan ayırmalarına olanak bırakmadan karar vermeye zorlamaktadır. Dolayısıyla davranışlar çoğ u kez, geleceğ e yö nelik bir tasarının parçası olmaktan çok, o anda beklenmedik bir biçimde karşılaşılan durumlara gösterilen yalın tepkilerden ileri gidememektedir. Buzdolabı, televizyon ve çamaşır makinesi aynı anda çalışırken bir de elektrik sobasının dü ğ mesini çevirirsek, evimizin elektrik sistemi aşın yü klenir ve sigorta atar, hatta elektrikler tü mden kesilebilir. Bu duruma «aşırı yü kleme» denir. Insan beyni de karmaşık bir elektrik şebekesidir, aşın bilgi ve uyarımla yü klendiğ inde kısa devre yapar. Bö yle durumlarda genellikle bağ lantılar yeniden kurulur ve beyin işlevlerini sü rdü rebilir. Ama bazı durumlarda ağır ve kalıcı bir hasar da söz konusu olabilir. Gü nlü k yaşamımızdaki aşırı yü klemelerin bazılarını hepimiz biliyoruz. Radyo, televizyon ve gazeteler her gü n istesek de istemesek de bize bunları iletiyor. Ancak, bizi asıl yoran, gü nlü k yaşamımızda farkına varmadan maruz kaldığ ımız bilgi ve uyarım bombardımanları. Yasaların ve vergilerin içinde bulunulan dö nemin koşullarına gö re sık sık yeniden dü zenlenmesi, oynak petrol iyatlarının ve yü ksek en lasyon dü zeyinin sü rekli bü tçe ayarlamalarına neden olması ve bireyin sistemle olan ilişkisindeki bü rokratik sü reçlerin giderek karmaşıklaşması gibi değ işikliklerin ilk şaşırtıcı etkisi geçtikten sonra yeni duruma uyum yapabilsek de kısa bir sü re sonra yeniden uyum yapmamız gereken bilgilerle karşılaşıyoruz. Tra iğ e çıktığ ımızda yalnızca çok sayıdaki kural ve işarete dikkatimizi vermekle yetinmeyip, her an ortaya çıkabilecek beklenmedik durumlara karşı tetikte olmamız gerekiyor. Çağ daş teknoloji, tıp alanındaki gelişmelere katkısıyla, insanın ortalama yaşam

sü resini uzatmıştır. Ancak bunu gerçekleştirebilmek için insanların da orta yaşla birlikte bir dizi beslenme kuralını vb. ö nlemleri ö ğ renmeleri ve uygulamaları, daha ö nce varlığ ından hiç haberdar olmadıkları biyokimyasal maddelerin kanlarındaki oranını izlemeleri gerekmektedir. 1974 yılının Eylü l’ü nde yaptığ ı bir konuşmada o zamanki Birleşmiş Milletler Genel Sekreteri Kurt Waldheim, dü nyamızın bir «çaresizlik» bunalımı geçirdiğ inden sö z etmiş, dü nyayı egemenliğ i altına alan ve kaderciliğ in eşlik ettiğ i yaygın ü rkü ntü den duyduğ u kaygıyı dile getirmişti. Kadercilik ve uyuşukluk, çevreyle başedememenin doğ al sonuçlandır. Deneysel olarak aşırı yü klemeye maruz bırakılan bir kobay da sonunda sessizce bir kö şeye çekilir ve ayaklarını ağzına götürerek amaçsızca çiğner. Geçmiş kuşakların ustası gö nlü nü vererek yarattığ ı ü rü nden ö tü rü gurur duyar, sanatını yakın ilişki içinde bulunduğ u çırağ ına en az birkaç yıllık bir sü rede ö ğ retir, bireyleşmiş olmaktan ö tü rü kendine saygı duyardı. Gü nü mü z çalışanıysa, sistemi oluşturan mozayiğin yalnızca çok kü çü k bir parçası. Ustelik çoğ u kez sistemin bü tü nden ya da sistem içerisindeki yerinden de haberdar değ il. Bireyin sistem içerisindeki yerini hiçe indirgeyen bö ylesi bir dü nyanın insanda yarattığ ı kopukluk bazen davranış bozukluklarına neden olmaktadır. Aslında çağdaş toplumların en önemli ruh sağlığı sorunu da budur! Ikinci Dü nya Savaşı’ndan bu yana geçen sü re içinde çağ daş toplumlar kendine ö zgü bir olguyu da birlikte getirmiştir. Insan eskisinden çok daha fazla sayıda insanla, çok daha kısa sü reli, daha yü zeysel ilişkiler kurma eğ ilimindedir. Bu, soğ uk bir gü nde karşılaşan bir grup kirpinin ö ykü sü ne benzer. Kirpiler ısınabilmek için birbirlerine sokulurlar, ama dikenleri birbirine batar. Birbirlerinden ayrıldıklarındaysa soğ uktan rahatsız olurlar. Ileri geri hareket ederek sonunda dikenlerini batırmadan birbirlerini ısıtabilecekleri en uygun uzaklığı bulurlar. Çağ daş toplumlarda incinmek ve diğ erlerini incitmek eskiden olduğ undan daha kolay. Insanlar birbirleriyle eskisine oranla daha çeşitli biçimlerde ilişki kuruyorlar. Bunun sonucu kendimizi koruyacak savunma sistemleri geliştiriyoruz, incinmemek için diğ er insanlara tereddü tle yaklaşıyoruz. Diğ er insanlara zarar vermemek, ama onlarla ilgilenmemek, her insanın kendi başının çaresine bakmasını gerektiriyor. Bunun getirdiğ i yalnızlığ a dayanamayan birçok kişi, alkol, uyuşturucu madde vb. araçlarla çevresine yabancılaşmasının verdiğ i acıdan kurtulmaya çalışıyor. Hiçbir şeye bağ lanamamak insanın boşluk ve anlamsızlık duygulan yaşamasına neden oluyor. Dü nyayı politik liderlerin ve sistemlerin yö nettiğ i bir gerçek mi? Yoksa, insanın kendisinin yarattığ ı ve teknoloji denilen bu dev başına buyruk hızla ilerliyor ve politik sistemlerle liderler d e dahil olmak ü zere hepimizi birlikte sü rü klü yor mu? Ozgü r insanın uygarlığ ın ü rü nü ve gö stergesi olduğ unu sö yleyenler ö zgü rlü kle neyi kastediyorlar? Insanlık kendi geleceğ inin denetimini elinde tutamadığ ında ö zgü rlü kten sö z edilebilir mi? Bunların yanıtını sizlere bırakıyoruz! Toplumun birey ü zerindeki etkisi ne denli yoğ un olursa olsun yine de kendi kü çü k dü nyasında olup bitenler onun için ö ncelik taşır ve içinde yaşadığ ı toplum ne tü r dönüşümlerden geçerse geçsin davranışlarını insan doğasının gereği doğrultusunda sürdürür. Amacımız insanı kendi yakın çevresiyle olan ilişkileri içinde değ erlendirmekle sınırlandığ ından, bundan sonraki bö lü mlerde ö nce Insanın engellenmeler sonucu geliştirdiğ i ve kendisine ve çevresine dö nü k yıkıcı davranışlarının gerisindeki dinamik gü çlerin tanıtılmasına çalışılacak, daha sonra kendisinde doğ al olarak varolan yapıcı ve yaratıcı eğilimlere nasıl etkinlik kazandırabileceği tartışılacaktır.

Bir insanın ilişkileri ana-babasıyla başlar. Bu ö ylesi bir beraberliktir ki, bıraktığ ı izlerin bazıları yaşam boyu varlığ ını sü rdü rebilir ve yetişkin insanın dü nyasını algılama biçimini etkileyebilir. Bir insanın gerçeklerini anlayabilmek onun geçirdiğ i evrimin değ erlendirilmesini de içerdiğ inden, asıl konumuza geçmeden ö nce ana-baba ve çocuk ilişkilerini genel çizgileriyle gözden geçirmekte yarar görüyoruz.

ANA-BABA VE ÇOCUK Dü nyada hiçbir canlının yavrusu, yeni doğ an bir bebek kadar bakım ve korunmaya muhtaç değ ildir. Bebeğ in insan çevresinin ve ö zellikle annesinin olumlu ve, olumsuz davranışları, onun ü zerinde yaşam boyu kalıcı izler bırakabilir, insan davranışlarının oluşumunda kalıtım ve çevrenin paylarının ne oranda olduğ u henü z kesinlikle belirlenmemiştir. Yirminci yü zyılın ilk yansında, psikanaliz ve ondan kaynaklanan kuramların etkisiyle, davranışların birey-çevre ilişkilerinin bir ü rü nü olduğ u ve kalıtımın yalnızca bedensel ö zellikleri belirlediğ i gö rü şü egemendi. Daha sonraları ise yeni doğ muş bebeklerin çeşitli uyaranlara farklı tepki gö sterdikleri gö zlemlenmiştir. Belirli bir duruma bazı bebek dayanıklılık gö sterirken, diğ eri aynı uyaranı tepkiyle karşılar. Kimi en ufak bir ses ya da ışık uyaranı ile tedirgin olur ve ağ lar. Bir diğeri ise aynı uyaranlara ilgisiz kalabilir. Bir grup insanın bebeklikten yetişkinliğe ulaşana dek aralıklı incelenmesi sonucu, bu eğ ilimlerin yaşam boyu değ işmediğ i ve çevresel etkenlerden bağımsız özellikler olduğu anlaşılmıştır. Son yıllarda genetik alanındaki hızlı gelişmeler, yukarıda tanımladığ ımız tepkilerden çok daha karmaşık davranış ö zelliklerinin de kalıtsal olabileceğ i yolunda bazı ipuçlarını içermektedir. Ancak, kalıtımla getirdiklerimizin yalnızca bazı eğ ilimler olduğ u sanılmaktadır. Bu eğ ilimlerin sonradan hangi kişilik ö zelliklerine dö nü şeceğ i yine birey-çevre ilişkisi tarafından belirlenir. Yeni doğ muş bebeğ in tü m ilişkisi annesiyledir. Ilk bakışta bebeğ in temel ihtiyaçları, açlık, soğ uk, altını kirletme gibi bedensel rahatsızlıklarının giderilmesidir. Ancak, yaşamın birinci yılında insanın çevresine karşı geliştirdiğ i gü ven ya da gü vensizlik duygularının temeli de atılır. Çevreye gü ven duyma ile kendine gü ven birbirinden farklı olgular değ ildir. Insan kendisine gü venirse, diğ er kişilerden de korkmaz; diğ er insanlardan korkan biri ise çaresizlik duyguları yaşar. Bir insanın kendine gü venmesi çocukluk yıllarında çevresine duyduğ u güvenle başlar. Bu duyguyu sonradan, kendinden elde edebilmesi oldukça güçtür. Bebek, gö rü nü rde sevecen de olsa annesinin kendisine karşı tutumunun içten ya da zorlama olduğ unu kolayca algılar. Sezgi yolu ile olan bu algılama yetişkinlerde olduğ u gibi bilinçli bir olgu değ ildir. Aslında, çocuklar sezgileri aracılığ ıyla çevrelerinde olagelen her şeyi farkederler, ama özellikle kendilerine acı veren durumları derhal bilinçaltına iterler. Sezgi yolu ile algılama yetişkinlerde de vardır, ama çoğ u insanda bu, dü şü nce ve duygular tarafından ö rtü lü r. Çoğ u kez bir insan ya da duruma ilişkin ilk izlenimimiz, birkaç saniye de sü rse, yerinde ve doğ rudur. Sonradan o kişiye ya da duruma karşı geliştirdiğ imiz yargı, dü şü nce ve duygularda yanılgı payımız daha çoktur. Bebekte temel gü ven duygusunun oluşumunu engelleyen en ö nemli etmenlerden biri de, kaygılı annedir. Kaygılı anne, aslında, yetişkin yaşamının sorumluluklarını üstlenebilecek güce yeterince sahip olmayan biridir. Anneliğ e de gereğ ince hazır değ ildir. Çoğ u kez kendi annesi de kaygılı biridir. Çünkü, kaygı bulaşıcı bir duygudur. Aramızdan biri paniğ e kapıldığ ında, kısa bir sü re için de olsa benzer bir duyguyu biz de yaşarız. Bebek de tek gü ven kaynağ ı olan annenin kaygısını kolayca kendi varoluşunun bir parçası durumuna getirir. Ileride sü rekli tedirgin ve kolayca telâşa kapılan bir yetişkin olmak üzere!

Temel gü ven duygusunun oluşumunda annenin tutarlılığ ı bü yü k ö nem taşır. Bu, yalnızca bebeğ in bedensel ihtiyaçlarının karşılanmasını değ il, bunun belirli bir dü zene sokulmasını da içerir. Beslenme, uyku vb. ihtiyaçların bir dö ngü yü izlemesi ve bunun aksatılmaması gerekir. Belirli aralarla annenin kendisiyle ilgileneceğ ini bilmek çocuğ a gü ven sağ lar. Yaşamının ilk yıllarında bundan yoksun katan kişi, yetişkin dö neminde belirsizliklere karşı aşırı duyarlıdır. Kolayca paniğe kapılabilir. Freud, yaşamın ilk yılında bebeğ in ruhsal ve bedensel doyumunu daha çok ağ ız yoluyla ve emme eylemi ile sağ ladığ ını vurgulamıştı. Bu, gü nü mü zde de genellikle kabul edilen bir varsayımdır. Ne var ki, bebeğ in ruhsal gereksinmelerinin salt ağ ız bö lgesi etkinlikleri ile sınırlandırılmaması gereğ ini savunanlar da çoktur. 1960 yılında Amerika Birleşik Devletlerinde yapılan deneysel bir araştırmada, bir hastanede yeni doğ an bebeklere, yetişkin bir insanın kalp sesleri dinletildiğ inde bu bebeklerin çoğ unun ağ lamalarını kestikleri ve bir bö lü mü nü n uykuya daldıkları gö zlemlenmişti. Bunu izleyen bir diğ er gö zlemde, annelerin bebeklerini genellikle gö ğ ü slerinin sol yanında, kalbin bulunduğ u bö lge ü zerinde tuttukları farkedilmişti. Gerçi bu, sağ elin egemen olmasının doğ al bir sonucu da olabilirdi ama, solak annelerin de bebeklerini sol yanlarında tuttukları ayrıca gö zlemlenmişti. Bu gö zlemlerden hareket ederek geliştirilen bir varsayıma gö re bebek, dö lyatağ ındayken titreşimlerini algıladığ ı annenin kalp atışlarını doğ duktan sonra da bir sü re algılama ihtiyacındadır. Bu, hiçbir çaba gö stermeden varolabildiği, rahat ve sıcak dö lyatağ ının sağ ladığ ı gü ven ortamından birden yoksun bırakılmış olmanın yarattığı tedirginliği kısmen olsun azaltır. Maymunlarla yapılan bir diğ er araştırma da oldukça ilgi çekici. Sü t çağ ındaki yavru maymunlar annelerinden ayrılarak cansız maymun modellerinin bulunduğ u bir ortama konuyorlar. Model annelerin bir bö lü mü bezden yapılmış ve gö ğ ü slerinden sü t geliyor. Diğ er bö lü mü ise gerdek maymun derisinden yapılmış ve maymunların doğ al beden ısısı verilmiş. Bu koşullarda yavru maymunların, acıktıklarında bezden yapılmış maymunlardan sü t emdikleri, ama geri kalan zamanı maymun derisinden yapılmış modellerin kucağ ında geçirdikleri gö zlemlenmiş. Beslenme yolu ile doyum sağ lama kadar, anne ile temasın ö nemini gö stermesi bakımından oldukça dü şü ndü rü cü bir deney. 1960’larda Amerika Birleşik Devletlerinde, insanların birbirine dokunmalarının ö nemini vurgulayan bir akım ortaya çıkmış ve hatta, kişilerin birbirlerini dokunarak hissetmelerine ortam sağ layan grup uygulamaları yapılmıştı. 1940’larda aynı ü lkede, anne memesinden vazgeçerek bebekleri şişe ile besleme uygulamaları oldukça yaygındı. Gerçi sonradan bu uygulamadan vazgeçilmişti ama, 1940’ların bebekleri 1960’lann yetişkinleri olduğ una gö re bu iki olgu arasında bir ilinti olup olmadığ ı sorusu da akla gelmekte. Aslında anne ve bebek ilişkisi, herhalde, meme emme, kalp sesleri, beden ısısı ve kokusu gibi etmenlerden çok daha karmaşık ve henü z bilemediğimiz bazı diğer öğeleri de içermekte. Insanlar vardır, bilirsiniz, başkalarından sü rekli bir şeyler bekler ya da isterler. Aslında bu, bir insanın ihtiyaçlarını kendisinin karşılamasından çok daha bü yü k bir çabayı gerektirir. Ustelik onur kırıcıdır da. Ama onlar için ö nemli olan, diğ er bir insanın ya da insanların kendileri için bir şeyler yapmasıdır. Bunun için her şeye katlanırlar. Genellikle bu tutumlarının bilincinde değ ildirler. Amaçlan diğ er insanları sö mü rmek değ il, bir şeylerin hazırca kendilerine verilmesidir. Aşırı bağ ımlıdırlar ve kendi sorumluluklarım başkalarının ü stlenmesini beklerler. Onların çevremizdeki varlığ ından sıkılabilir ya da bize yü k olduklarını dü şü nebiliriz. Ama, çoğ u kez kendi bağ ımlılığ ımızdan ö tü rü onları çevremizde tutarız. Kendilerine bir şeyler verildiğ i sü rece bizden kopmazlar. Bir diğ er deyişle, bö yle kişiler

kronolojik olarak yetişkin, hatta entelektüel yönden iyi gelişmiş olsalar bile, bebeklik yıllarının asalak varoluş biçimini sürdürürler. Bebeklikten yetişkinliğ e giden yol, kişiliğ in duygusal ve zihinsel yö nlerinin sü rekli gelişmesi ve olgunlaşmasıyla aşılır. Ancak, insanda kişiliğ in bazı yö nleri belirli bir aşamada takılır ve gelişimini sü rdü remez. Bunun sonucu, o insanda bazı olgunlaşmamış kişilik ö zellikleri yaşam boyu varlıklarını sü rdü rü r ve karakter yapısının bir bö lü mü nü oluştururlar. Bö yle bir kişilik, uyumlu bir bü tü nleşmeden yoksun kalır. Biyolojik olgunlaşma ile duygusal tepkiler, duygusal tepkilerle entelektü el gelişme arasında bir uyuşmazlık gö rü lü r. Orta yaş dö nemine ulaştığ ı halde delikanlı davranışları gö steren, mesleğ inde ü stü n başarı sağ ladığ ı halde kişisel ilişkilerinde ilkel tepkiler veren insanlara sıklıkla rastlarız. Bir gö rü şe gö re, bu gibi durumlar belirli bir gelişim dö neminde aşırı doyum sağ lanması ve çocuğ un bu dö nemi bırakmak istemeyişi sonucu ortaya çıkar. Bir diğ er gö rü şe gö re ise, aynı durum, belirli bir dö nemde ihtiyaçların karşılanmaması ve doyum bulamama sonucu gö rü lü r. Aslında, ihtiyaçların aşırı karşılanması kadar, gereğ ince karşılanmaması da çocuğ a verilen hasar yönünden benzer sonuçlar doğurur. Kendilerine ve çevrelerine uyum yapmış ana-babaların çocukları, kendilerine sağ lanan destek ve Onderlik sayesinde giderek benliklerini geliştirir, bü tü nleştirir ve ö zerk varlıklar olarak yetişkin yaşama ulaşırlar. Kendi yetersizlikleri nedeniyle reddedici ya da aşırı koruyucu tutumlar gö steren ana-babaların çocuklan ise, kendilerine ayrı bir varlık olarak değ er verilmediğ inden kişiliklerini bü tü nleştiremezler. Yetişkinliğ e ulaştıklarında da çocukken doyurulmamış ihtiyaçlarını diğ er insanlardan karşılayabilmek için umutsuzca çabalarlar. “Pamuk Prenses” ve “Kü lkedisi” gibi dü nyaca bilinen bazı çocuk ö ykü lerinde, çocuklara haksızlık yapanların cezalandırıldığ ı ve yazgının her zaman çocuktan yana olduğ u yazılıdır. Batı kü ltü rü nden kaynaklanan ö ykü lerde annelere pek ilişilmez ve genellikle ü vey anne, kö tü ana simgesi yerine kullanılır. Diğ er bazı kü ltü rlerde ise bu konu dolaylı olarak işlenir. Ama aslında gerçek, ö ykü lere benzemez. Çağ lar boyunca ve çeşitli uygarlıklarda dü nyaya gelişleri hoş karşılanmamış çocukların sayısı oldukça kabarıktır. Eski Isparya uygarlıklarında cılız ve sakat çocukların yaşamasına izin verilmezdi. Çinliler iki cins arasındaki dengeyi korumak için bazen yeni doğ muş kız çocuklarını açıkta bırakarak ö lü me terkederlerdi. Dü nyanın çeşitli bölgelerinde, doğan ikizlerden birini öldürme geleneği uzun süre korunmuştur. Gü nü mü zde, "bir çocuğ un doğ duktan sonra ö ldü rü lmesi oldukça seyrek gö rü lü r. Bu çocuklar genellikle yasak bir ilişkinin ü rü nü dü r. Buna karşılık doğ um ö ncesinde çocuğ un yaşamına son verilmesi oldukça yaygındır, ama yine de istenmeden dü nyaya gelen çocukların sayısı oldukça fazladır. Bu çocukların kimi, anne ve babalarına atmış oldukları yanlış adımı sü rekli hatırlattıkları ya da istenmeyen bir evliliğ i zorunlu duruma getirdikleri için reddedilirler. Bir diğ er bö lü mü ise, ö nceden tasarlanmadan, bir «kaza» sonucu dü nyaya gelenlerdir. Sü regelen ekonomik sıkıntıların, bir boğ azın daha eklenmesiyle artması ya da çok çocuklu bir annenin son gelen çocuğ unu gü cü nü aşan bir sorumluluk olarak algılaması durumu pekiştiren etmenlerdir. Hamileliğ in farkedildiği anda, anne ve babanın bu olaya ilişkin yaşadığ ı ilk duygular oldukça ö nemlidir. Salt kabul ya da redden ö te, oldukça karmaşık ve çok yö nlü olan bu duyguların bir bö lü mü kalıcıdır. Bu duygular bazen anne ve babanın o dö nemde yaşamakta olduğ u durumlardan kaynaklanır. Parasal bunalımlar, mutluluk ya da anlaşmazlıklar, yalnızlık duygulan, başarılar ya da başarısızlıklar, doğ acak çocuğ a yö nelik duygulara damgasını

vurabilir. Bu duygular bazı ana-babanın kendi geçmişinde gerçekleştirememiş olduğ u umut ya da beklentileri de içerebilir. Anne ya da baba, kendi yaşamında yapmak isteyip de yapamadıklarının umudunu çocuklarıyla sü rdü rmek isteyebilir. Kimi ise vaktiyle annesi ya da babası ile yaşayamamış olduğ u yakınlığ ı çocuğ u ile gerçekleştirebileceğ i sanısına kapılır ve çocuğ un bu beklentisini yerine getirmesini bekler. Bazı ana-babalar, çocuklarına kendi anne ya da babalarının adını vererek bu durumu somutlaştırırlar. Kimi anne ve baba için ise ö zdeşleşme olumsuz yö nde olur; kendi anne ya da babalarına duydukları kızgınlığ ı çocuklarına yansıtarak sü rdü rü rler. Bazen anne ya da baba kendisine ilişkin bilinçdışı değ ersizlik duygularını çocuğ una yansıtabilir ve çocuğ un kişiliğ inde hoşlanmadığ ı kendisini gö rü r. Bö ylesi durumlarda genellikle çocuk ile anne ya da babanın cinsiyeti aynıdır, babanın duyguları oğlunda, annenin duyguları ise kızında yaşanır. Anne ve babanın aynı çocuğ a karşı duydukları farklı, hatta birbirinin tam karşıtı olabilir. Ustelik bazı ailelerde çocuklar, anne ve baba arasında parsellenir. Genellikle kızlardan biri babanın, erkeklerden biri de annenin favorisi olur. Bö ylece aile içinde adeta birbirine karşı iki takım kurulur. Çocuklar karşı takımdaki anne ya da babaya yabancılaşır, olayları yandaşı oldukları anne ya da babanın gözüyle değerlendirme eğilimi gösterirler. Bu gibi durumlar, evlilikleri içinde kendilerini yalnız ve anlaşılamamış hisseden eşlerde daha sık görülür. Çoğ u ana-baba, hamileliğ in farkedildiği anda ilizlenerek varlığ ını sü rdü ren bu karmaşık duyguların bilincinde değ ildir. Kendilerine sorulduğ unda, çocukları arasında ayrım yapmadıkları gö rü şü nde direnirler ve gerçekten de ö yle olduğ una inanırlar. Ancak burada belirtmek gerekir ki, doğ umu tasarlanmamış ya da bebekliğ in ilk gü nlerinde istenmemiş bir çocuğ un, annesi ya da babası tarafından kabul edilmemesi kesin bir beklenti değ ildir. Dengeli ve uyumlu ana-babalar ilk şok geçtikten sonra durumu kabul edebilirler. Aslında, gö rü nü rdeki nedenler farklı da olsa, anne ya da babanın çocuğ u kabul edememesinin temelinde, ana-babalığ ı benimseyebilecekleri bir duygusal olgunluk dü zeyine ulaşamamış gerçeğ i yatar. Bu ana-babalar, çocuklarında gö zlemledikleri sorunlardan yine çocuklarını sorumlu tutarlar. Oysa, ana-baba ve çocuk arasındaki sorunların başlangıç noktası her zaman ana-babadır. Yeterli olgunluğ a ulaşamamış anne ya da babalar, çocukla başedememe kaygısını yaşarlar. Bu kaygı, çocukta olumsuz davranışlar ortaya çıkmadan da, ana-babanın çocuğ a karşı, korku ve hatta kızgınlık yaşamasına neden olur. Bu duygular denetlenemediğ inde çocuğ a karşı ilkel davranışlar gö sterilir ve sonunda, çocuktan da benzer tepkiler gelir. Bö ylece ana-baba, farkına varmadan olumsuz beklentilerini kendi davranışlarıyla gerçekleştirmiş olur. Çoğ u ana-baba bunu gö remez ve çocuğ a karşı olumsuz duygularından ö tü rü kendilerini haklı bulma eğ ilimi gö sterirler. Kimi ise, sonradan bir suçluluk yaşar ve gü vensizliğ i daha da artar. Her iki durumda da, ana-baba ve çocuk ilişkilerinde bir kısırdöngü oluşur ve çotukta uyumsuz davranışlar giderek yerleşir. Başlangıçta çocuğ un sorumluluğ u yalnızca anneye aittir. Baba daha sonra bu etkileşime katılır ve çocuğ un yaşamındaki ö nemi giderek artar. Annelik, bir kadının kadınlığ ına yeni bir boyut katar. Ne var ki, bir diğ er insanın sorumluluğ unu ü stlenmeyi gerektiren bu olay, kendi bağ ımlılık sorunlarını çö zememiş olan kadınlarda bazı çatışmalara ve olumsuz duygulara neden olabilir. Bir kadının anne olduğ u zaman gö stereceğ i davranışlar, yaşamının ilk yıllarında kendi annesiyle olan ilişkileri tarafından etkilenir. Gerçek anne sevgisinden yoksun kalmış olan kişiler, yetişkin yaşamda zaten genellikle katı ve hırçın olurlar. Dolayısıyla bö yle

bir insanın dünyasına sıcak annelik duygularını yerleştirebilmek oldukça güçtür. Yeni anne olan kadınlar ve de ö zellikle ilk çocuğ unu dü nyaya getirenler, kendilerine de annelik gö sterilmesini isterler. Toplumumuzda bu beklenti bü yü kanneler tarafından karşılanır. Ancak bu durum, kendi çocukluğ u mutsuz geçmiş bir kadında bastırılmış bazı anıları da canlandırabilir ve yeni annenin duygusal dü nyası daha da karmaşıklaşabilir. Bö yle bir zamanda babanın tutumu ö nem kazanır. Eşine yakınlık gö stermeyen ya da çocuğ un dü nyaya gelişini isteksiz karşılayan bir erkeğ in varlığ ı, annenin diğ er sorunlarına eklendiğinde ciddi ruhsal bunalımlara neden olabilir. Geleneksel evlilikler kadın ve erkeğ in birbirini tamamlaması ü zerine kurulur. Kadın ve erkeğ in evlilik yapısı içerisindeki sorumluluk alanları oldukça iyi belirlenmiştir. Ustelik kadın, ilişkilerini kadınlar dü nyasında, erkek ise erkekler dü nyasında sü rdü rü r. Bu durum kadınla erkeğ in birbiriyle paylaştıkları şeyleri sınırlarsa da roller birbirine karışmaz. Aynı durum anne ve babalık rolleri için de sö z konusudur. Geleneksel ailelerde, kız ya da erkek, çocukların temel sorumluluğ unu anne ü stlenir. Çocukların uyumlu ya da uyumsuz olması annenin başarısı ya da başarısızlığı olarak değerlendirilir. Toplumlunuz kadını için annelik ö zellikle ö nemli bir olaydır. Osmanlı Imparatorluğ u’nun çö kü ş dö neminde kadın giderek toplumun ikinci sınıf bir ü yesi durumuna gelmiş, bazı kırsal bö lgelerde bir kız çocuğ un dü nyaya gelişi utanç verici bir olay olarak bile karşılanmıştır. Gerçi Cumhuriyet dö neminde kadın yasalar karşısında erkekle eşit olarak değ erlendirilmiştir ama kö klü toplumsal dö nü şü mlerin birkaç kuşakta tamamlanabilmelerinin olanaksızlığ ı nedeniyle, kırsal kesimde kadının geleneksel yeri gereğince değişememiştir. Fizikteki bileşik kaplar yasası psikolojide de geçerlidir. Bir yö nden yapılan baskı bir başka yö nde boşalıma neden olur. Once ikinci sınıf evlâ t, daha sonra gelin kimlikleri içinde ezilen kadın, anne olduktan sonra aile içinde giderek gü ç kazanmaya ve çocukları ü zerinde egemenlik kurmaya başlar. O denli ki, birçok ailede gö rü nü rde baba tarafından alınan kararların asıl sahibi annedir, ama durum babanın erkeklik rolü ne gö lge dü şü rmeyecek bir biçimde yö netilir. Kararı anne verir, baba ilan eder. Kararların sonucundan ise baba sorumlu tutulur. Bu yö nden değ erlendirildiğ inde, toplumumuzda aile yapısının biçimsel olarak babaerkil, ama gerçekte üstükapalı bir anaerkil yapıya sahip olduğu bile söylenebilir. Geleneksel aile yapısı içinde babanın durumu aslında oldukça gü çtü r. Genellikle biçimsel de olsa otoriteyi baba temsil eder. Kendisine duyulan saygı, korku ile eşanlam taşır. Anne, çocuklara daha yakındır ve onlara ilişkin konularda gerçek karar organıdır. Engelleyici ve cezalandırıcı nitelikte olan kararların uygulanması ise babaya bırakılır. Bu durum babayı aile içinde oldukça sevimsiz bir yere koyabilir. Geleneklerin kendisine verdikleri bu rolü sü rdü rme durumunda kalan baba, çoğ u kez çocuklarıyla yakın ve sıcak ilişkiler kurmaktan alıkonmuş olur. Kadının anne olduktan sonra aile içerisinde Onem kazanması, eziklik duygularından kurtulabilmesi için her zaman yeterli olmaz. Kimi kadın, erkeğ in biçimsel otoritesine başından boyun eğ er ve edilginliğ i kabul eder. Bö ylece bağ ımlılık eğ ilimlerine doyum sağ lamasının karşılığ ını, tutsaklık ve bundan kaynaklanan kızgınlık duygulan ile ö der. Ancak, bileşik kaplar yasası çoğ u kez burada da işler. Anne, ezikliğ ini bir «mağ dur kahraman» rolü ne dö nü ştü rebilir ve çocuklarını tü mden kendi yanına çekebilir. Bö yle bir anne, ezikliğ ini kızlarına aşılayabilir ve onlara erkekleri kö tü tanıtmaya çalışabilir, erkeklere duyduğ u kızgınlığ ı ise oğ ulları ü zerinde egemenlik kurarak ö dü nleyebilir. Kimi kadın ise, aile içerisinde egemenlik kurmada fazla ileri gidebilir. Bu durum ö zellikle edilgin eğ ilimleri olan bir babanın

varlığ ı ile pekiştirilir ve kadın, çocuklarının yanı sıra kocasının da annesi rolü nü ü stlenir. Bö yle durumlarda kız çocuklar babayı ailenin mağ dur kahramanı olarak gö rme eğ ilimindedirler. Erkek çocuklar ise aradıkları gü çlü erkek modelinden yoksun kalmanın boşluğ unu yaşarlar. Anne ise herkesi kendine bağ ımlı kılmasının karşılığ ını, kendi bağ ımlılık ihtiyacından yoksun kalarak öder. Çağ daş evlilikler geleneksel evliliklerden farklıdır. Bu evliliklerde arkadaşlık ö ğ esi gü çlü dü r. Dolayısıyla, paylaşılan şeylerin sayısı da fazladır. Kadın ve erkeğ in dü nyaları birbirinden çok ayrı değ ildir. Ne var ki, bu gibi evlilikler bazen aşırı bağ ımlılığ a ve rol kargaşasına da yol açabilir. Ozellikle rol kargaşası çocuklar yö nü nden ö nemli bazı sorunlara neden olur. Geleneksel evliliklerde annenin ve babanın sorumlulukları belirgindir. Çağ daş evliliklerde ise çocuğ a ilişkin herhangi bir konuda anne de, baba da kendi gö rü şlerini ortaya koyabilirler. Bu gö rü şler arasında ö nemli farklılıklar varsa ve uzlaşma yoluyla ortak bir tutum geliştirilemezse, çocuğun ana-babasına olan güveni sarsılır. Birçok ana-baba, çocuklarını ne denli sevdiklerini sık sık dile getirirler. Ancak, çocuğ un sevgi ihtiyacı sö zcü klerle karşılanmaz. Bir insanı sevmek, onun gerçeklerini anlamaya çalışmayı da içerir. Çocuk kendini tek başına yö netebilme yeteneğ ine sahip değ ildir. Neyi yapabileceğ i ya da yapamayacağ ı konusunda eğ itilmesi gerekir. Bu eğ itim çocuğ a, içinde bulunduğ u gelişim dö nemine uygun bazı haklar tanımak ve çocuk kendisine konulan sının aştığ ında onu geçici olarak bu haklardan yoksun bırakmak yoluyla gerçekleştirilir. Haklardan yoksun bırakılma çocuk için ana-babanın sevgisini yitirme anlamına gelir. Çocuğ un sınırlı dü nyasının tek dayanağ ı ve anlamı, ana-babasının sevgisidir. Bu sevgiyi yitirmemek için gö sterdiğ i çaba sayesinde giderek kendi kendisini yö netmeyi ö ğ renir. Ama çocuğ a verilen bir şey yoksa, yitirecek şeyi de yoktur. Kimi çocuk, verilmeyen sevgiyi gü nü n birinde alabileceğ i umudunu yine de sü rdü rü r, tü m gü cü yle kendisini ana-babasına kabul ettirebilmek için çabalar ve kişiliğ ini geliştiremez. Kiminin ise hiç umudu yoktur. Ana-babanın beklentilerine ve değ erlerine karşıt dü şen davranışlara başvurarak onları protesto eder ve hiç olmazsa bu yoldan onların ilgisini çekmeye, çalışır. Suçu ceza, cezayı da af izler. Çocuk için af, ana-babanın sevgisini yeniden kazanmaktır. Çocuğ a verilen ceza sona erdiğ inde ana-babanın çocuğ u yine eskisi gibi sevdiklerini gö stermeleri gerekir. Bunu yapamayan ya da çocuğ un eski hatalarını sık sık hatırlatan anababalar, kendi sevgisizliklerini haklı gösterecek gerekçeler arayan kişilerdir. Çocuğ un kendine olan gü veni, ana-babasına olan gü veninden kaynaklanır ve gelişir. Çocuk, anne ve babasını gü çlü olup olmadığ ı konusunda sü rekli dener. Onları zayıf bulduğ u alanlarda çileden çıkaracak davranışlarda bulunur. Orneğ in, bazı anneler yemek ya da temizlik konusunda ısrarlı bir biçimde çocuğ un ü zerine giderler. Çocuk bu konuda annesini çaresiz bırakabileceğ ini farkettiğinde, onun daha çok paniğ e uğ ramasına neden olacak davranışlara yö nelir ve genellikle yenik dü şen anne olur. Çoğ u anne bu konuda çocuğ uyla başedememekten yakınırken, otorite ve çocuk rollerinin yer değ iştirdiğ ini ve bunun da kendi yetersizliğ inden kaynaklandığ ını gö remez. Gerçekte çocuk da kazandığ ı bu zaferden ö tü rü mutlu değ ildir. Anne ya da babasının gü çsü zlü ğ ü ne tanık olmak, çocuğ un onlara, dolayısıyla kendine olan gü ven duygusunun sarsılmasına neden olur. Çocuğ un neyi yapabileceğ i ya da yapamayacağ ı, her bir yaş dö nemine gö re değ işir. Bu konuda ana-babanın sezgileri ve sağ duyusu onlara yardımcı olur. Ne var ki, bazen bu sınırlar katı ve dar tutulur, çocuğ un gelişimi kısıtlanır. Çocukluklarında engellenmiş kişiler, ana-baba olduklarında çocuklarının, vaktiyle kendilerine tanınmamış hak ve ö zgü rlü klere sahip

olmalarına karşı bilinçdışı bir kıskançlık duygusu geliştirebilirler. Çocuklarının ö zerklik istekleri, kendilerinin yaşam boyu bilinçdışında tutmaya çalıştıkları doyurulmamış isteklerini de kışkırtabilir. Bu isteklerin bilinç dü zeyine ulaşma olasılığ ı ise kişide suçluluk duygusu yaratacağ ından, çoğ u kez kendi ana-babalarından gö rdü kleri yö ntemlerle çocuklarını engelleyerek ya da suçlayarak, kendi uğ radıkları paniğ i denetim altında tutmaya çalışırlar. Aslında tutuculuğ un psikolojik yorumu da budur. Tutucu kişi, yapmak istediğ i, ama yaparsa suçlanacağ ı davranışları başkalarında gö rdü ğ ü nde onları eleştirerek ya da engelleyerek kendi isteklerini ketlemeye çalışır. Geleneksel ailede çocuk, bü yü klerinin isteklerini ve dü şü ncelerini soru sormadan kabul etmek zorundadır. Bö yle bir ortamda bü yü yen çocuk, ileriki yaşamında kendi toplum grubundan kopup çağ daş dü nyanın beklentileriyle başetme durumunda kaldığ ında ciddi sorunlarla karşılaşabilir. Girişimde bulunmak istediğ inde suçluluk duygulan yaşayabilir; seçim yapma gü çlü ğ ü , kararsızlık, kendini ortaya koymaktan utanma ve dü şü ncelerini dile getirmede gü çlü k çekme gibi çağ daş toplum gereklerine gö re davranış kusuru sayılabilecek durumlar ortaya çıkar. Oysa aynı davranış ö zellikleri, geleneksel yapı içerisinde uyumsuzluğ a neden olmaz; toplumun geleneksel niteliğ ini sü rdü rebildiğ i ve bireyin bir değ işiklik ya da atılım yapmasını gerektirmeyen koşullarda bir sorun yaratmaz. Katı kuralların yarattığ ı gerilim, yine tö relerle belirlenen yollardan boşaltılabileceğ i ve de çevrede farklı ö rnekler olmadığı için kişi kendisini engellenmiş hissetmez. Bazı aileler ise çocuğ un ihtiyacı olan sınırları gereğ inden fazla gevşek bırakırlar. Bu anababaların bir bö lü mü otorite olmayı ö ğ renememişlerdir. Bu durum, ö rneğ in bü yü kanne ve bü yü kbaba tarafından bü yü tü lmü ş kişilerde olduğ u gibi, gerçek otorite modelinden yoksun bir çocukluk geçirmiş olan ana-babalarda daha sık gö rü lü r. Çocuklarına gerekli sınırı koyamayan ana-babaların bir diğ er bö lü mü ise, katı bir baskı altında yetişmiş kişilerdir. Kendi yaşamadıklarını çocuklarına yaşatmak ve bö ylece dolaylı olarak kendilerine doyum sağ lamaya çalışırlar. Ne var ki, sınırların katı ve dar olması kadar iyi çizilememesi de çocuğ un gerekli rehberlikten yoksun kalmasına neden olur. Bu gibi çocuklarda başkaldırıcı ve toplumdışı davranışlar daha sık gözlemlenir. Çocuğ a konulan sınırların sü rdü rü lebilmesi için ana babanın, davranışlarında tutarlı olması gerekir. Çocuk, konulan kuralların dışına çıktığ ında bu gö rmezlikten gelinirse, ya da kendisine tanınmış haklar çerçevesinde yaptığ ı bir davranıştan ö tü rü cezalandırılırsa şaşkınlık yaşar, ana-babasına gü veni sarsılır ve uyumsuz davranışlar gö sterebilir. Anne ve babanın, çocuğ un davranışlarına karşı birbirlerinden farklı tepkiler gö stermeleri de benzer sonuçlar doğ urur. Çocuk, ana-babasını bir bü tü n olarak gö rme ihtiyacındadır. Bu nedenle, çocuğa ilişkin kararlardaki görüş ayrılıklarını onun önünde sergilememek gerekir. Çocuğ a tanınması gereken en ö nemli haklardan biri de oyundur. Bazı ana-babalar kaygılı insanlar oldukları ve dış dü nyayı tehlikeli bir yer olarak algıladıkları için, aşın bağ ımlılık eğ ilimleri olan bazıları ise, çocuğ un kendilerinden koparak ayrı bir dü nya oluşturmasına dayanamadıkları için çocuğ u oyundan engeller. Bazen de çocuk, daha çok kırsal kesimde gö zlemlendiğ i gibi, ekonomik nedenlerle çok erken yaşta işe koşulur. Nedeni ne olursa olsun, çocuğ un oyundan engellenmesi, onun yaşama katılmasını ve grup içinde ilişki kurmayı öğrenebilmesini engeller. Oyun, çocuğ u yetişkin yaşamın etkinliklerine hazırlar, toplumsallaşma sü reci için gerekli ortamı sağ lar. Oyunlar çocuğ un yaşadığ ı kü ltü rü yansıtırlar. Çoğ unda gö zlemlenen yarışma ve mü cadele ö ğ esi de içinde yaşadığ ımız Batı etkisindeki dü nya kü ltü rü nü n yansımalarıdır.

Evcilik oyunu ise çocuğ un ileride yuva kurmasına bir hazırlıktır. Bazı çocuklar yetişkinlerin cinsel davranışlarım taklit eden oyunlar da oynarlar. Aslında bu tü r etkinlikler de evcilik oyunu gibi bir hazırlık niteliğ indedir. Bir oyun olmaktan ö te anlam taşımazlar. Iki kişi ya da bazen grup halinde oynanan cinsel oyunlardan ö tü rü çocuğ u kınamamak ya da cezalandırmamak gerekir. Bu oyun, yetişkinlerin cinsel etkinliklerinde de olduğ u gibi gizlilik içinde oynanır ve çocuk bundan ö tü rü zaten belirsiz bir suçluluk yaşar. Çocuğ un cinsçi oyunlarını farkeden ana-babanın, onu suçü stü yakalamışçasına davranması yaşam boyu sürecek bir suçluluğun yaşanmasına neden olabilir. Çocukluk dönemindeki oyunlar, yetişkin insanın günlük etkinliklerinden zevk alabilmesine, bunları benliğ ine mal ederek ve gö nlü nü vererek yapabilmesine zemin hazırlar; yaşam sevincinin geliştirilmesine katkıda bulunur. Bundan yoksun kalan kişi, yaşam etkinliklerini kendisine verilmiş bir gö rev gibi yerine getirir, davranışları yaratıcılıktan yoksundur. Grup içi ilişkilerinde de yarışmayı ve dostluğu birlikte sürdüremez. Iyi anne ya da baba, kendisini yaşayabilen kişidir. Yaşamın içinde olan ve kendisini yaşayabilen kişi, diğ er insanların da yaşamına saygılıdır. Anne ya da baba olduğ unda çocuğ unu kendisine ö zgü bir dü nyası olan bir varlık olarak algılar ve haklarına saygı gö sterir. Ustelik çocuğ a gerekli olan modeli de sağ lamış olur. Çü nkü yaşamak iniş ve çıkışları içerir. Ana-babasının bu dalgalanmaları yü reklice gö ğ ü sleyebildiğ ini gö zlemleyen çocuk da ileriki yaşamındaki inişleri dü nyanın sonu gelmişçesine algılamaz. Noksan yö nleriyle yü zleşebilen bir ana-baba modeli gördüğünden, kendisi de kendine karşı dürüst olmayı öğrenebilir. Geleneksel aile, bireyleşmeye olanak tanımayan bir yapıya sahiptir. Bireyin sistem içindeki rolü bellidir ve tö reler varlıklarını koruyabildiğ i sü rece bir sorun çıkmaz. Çünkü, bileşik kaplar yasası burada da işler ve belirli psikolojik mekanizmalar bir kuşaktan diğ erine aktarılarak kendi içerisinde bir ö dü nleme mekanizması oluşturur. Orneğ in, geleneksel ailelerde çocuğ un kendine ö zgü bir duygusal dü nyası olabileceğ i pek kabul edilmez. Bö yle bir bir ortamda yetişen çocuk da ö zerkliğ ini gereğ ince kazanamaz, girişim yeteneğ ini ancak törelerin hoşgördüğü oranda geliştirebilir. Yetişkin dö nemine ulaştığ ında çağ daş beklentilere uygun bir otorite olamaz. Bu nedenle, ana ‘babasından gö rmü ş olduğ u, her şeyi bilir gö rü nen, eleştiriye kapalı ve kısıtlayıcı otorite tutumlarını benimsemek zorunda kalır. Bö ylece, kuşaktan kuşağ a aktarılan ilginç bir sü reç yaşanmaya başlar. Çocukluk haklarını gereğ ince yaşayamamış olan kişi, o dö nemde karşılanmamış isteklerini, yetişkinliğ e ulaşıp ana-baba olduğ unda çocuklarına yö neltmeye başlayabilir. Bu durumda ise ana-baba ve çocuk rolleri yer değ iştirir. Çocuk, ana-babasının çocuksu isteklerine katlanmak, bazen de bu istekleri karşılamak durumunda kalır. Otorite gö rü nü mü ardında anne ya da babanın çocuğ a nazlandıkları, ilgiyi ü zerlerine toplamaya çalıştıkları, onlara dert anlattıkları ve hatta bazı uç durumlarda, şaşkınlığ a dü şen çocuğ u yetersizlikle suçladıkları sık gö zlemlenen ö rneklerdendir. Bu koşullarda yetişen bir çocuk ileride anne ya da baba olduğ unda benzer davranışları kendi çocuğ una yö neltir. Geleneksel yapı varlığ ını koruduğ u sü rece bu ö rü ntü kendi içinde tutarlı bir biçimde kuşaktan kuşağ a aktarılmıştır. Ancak, toplumsal değ işimin başladığ ı gruplarda bu sü reç durdurulmuş ve yalnız ana-baba ve çocuk ilişkilerinde değ il, çoğ u toplumsal kurumlarda, otorite ile otoriteye bağ ımlı olanlar arasında, her iki tarafın da birbirinden beklentilerinin aynı olmasının yarattığı bir çatışma olgusuna neden olmuştur. Çocuğ un benlik kavramı, kendisi için ö nem taşıyan bü yü klerin ona gö sterdiğ i tutumların bir yansıması olduğ undan, ana-babanın itici tutumları çocuğ un kendisini değ ersiz bulmasına

neden olur. Bö yle bir ortamda yetişen çocuk, kendisine ilişkin olumlu gö rü şler geliştiremem. Beklenilen davranışları gö sterdiğ i halde yine de kabul edilmeyen çocuk, onaylanan ve onaylanmayan davranışlarının ayrımını yapmada gü çlü k çeker. Sonunda umudunu tü mden yitirir ve ana-babasının onayını sağ lama çabalarından vazgeçer. Ana-baba da çocuğ un gelişimine rehber olabilmek için gerekli olan denetimi elden kaçırır. Çocuğ un reddedilmesi açık ya da ü stü kapalı bir biçimde yaşanabilir. Açık iticiliğ in başlıca belirtileri, çocuğ a hırçın davranma, azar, dayak ya da diğ er cezalan gereksiz yere uygulama, ilgisizlik, çocuğ u terketme ya da başka bir yere gö nderme tehditleri ve çocuğ u kö tü sıfatlarla çağ ırma biçimlerinde gö rü lü r. Disiplin amacıyla çocuk gaddarca dö vü lebilir, saatlerce bir yere kapatılabilir ya da aç bırakılabilir. Bazı anneler, çocuklarıyla bedensel yakınlık da kurmaz, kucaklarına almaz ve okşamazlar. Çocukla bir başkasının ilgilenmesini sağ layarak ilk fırsatta kendi yaşantılarına dö nerler. Toplumsal etkinliklere kendini fazla vermiş bazı annelerin çocuklarını randevu ile kabul ettikleri bile gö zlemlenmiştir. Bu gibi koşullarda yetişen çocuklar normal çocukların canlılığ ından yoksundur, sevgisizlikten kaynaklanan duygusal bir açlık içindedirler. Çocuğ un üstükapalı bir biçimde reddedilişi ise ondan kusursuz davranışlar bekleme biçiminde gö rü lebilir. Bazı ana-babalar, okulda ve diğ er etkinliklerde başarılı olmaları konusunda çocuklarına aşırı yü klenirler. Çoğ u çocuk, ’ ana-babalarının bu aşın beklentilerini karşılama gü cü ne sahip değ ildir. Gö sterdiğ i çabaya rağ men ana-babasının onayını kazanamayan ve onların istediğ i kusursuzluk dü zeyine ulaşamayan çocuk giderek kendi gözünde de değersizleşir. Içinde yaşadığ ımız kü ltü rde bu beklentilerin olağ an ve normal bir yö nü de vardır. Ama bu beklentiler gerçekçi olmalı, çocuğ un yeteneklerini aşmamalı ve duygusal dü nyasında bir zorlanma yaratmamalıdır. Çoğ u kez ortaya konan ölçütler ana-babanın kendi değer yargılarını ya da vaktiyle engellenmiş olan umutlarını yansıtır. Sonunda, ana-babanın gerçekdışı istekleri çocuğa karşı aşın bağımlılık geliştirilmesi ile sonuçlanabilir ve çocuk, ana-babasının bazı duygusal ihtiyaçlarını üstlenmek zorunda kalır. Bu gibi tutumların temelinde, çocuğu ayrı bir varlık olarak kabul edememenin yarattığı bilinçdışı suçluluk duygulan bulunur. Çocuğa kusur bularak olumsuz duygularına gerekçe arayan anne ya da baba, çocuğu kusursuz bir varlık durumuna getirerek onu benimsemeyi umar ve bu yolda çaba gösterir. Maskelenmiş red, bazen koruyucu davranışlar biçiminde ortaya çıkabilir. Iticiliğ in yarattığ ı bilinçdışı suçluluk duyguları, çocuğ un hastalanacağ ı, ö leceğ i ya da kö tü alışkanlıklar edineceğ i korkularına dö nü şebilir. Bö ylesi ana-babalar, çocuklarıyla ne denli ilgilendiklerini kendilerine ve çevrelerine kanıtlamak istercesine bir çaba içindedirler. Ote yandan, aşırı koruma her zaman çocuğ un istenmeyişinin bir belirtisi olmayabilir, ö zellikle anne ve çocuk ilişkisinde ortaya çıkan bazı koruyucu davranışların gerisinde annenin duygusal yalnızlığ ı bulunur. Bu gibi anneler, evliliklerinde bulamadıkları doyumu çocuklarında ararlar. Bazı anababalar ise karşı cinsten olan çocuklarına bir sevgiliye gö sterilen davranışları andıran tutumlar gösterebilirler. Çocuk eğ itimi konusundaki yayınların içeriğ indeki bazı farklılıklar, birçok ana-babanın çocuklarına karşı nasıl bir tutum takınmaları gerektiğ i konusunda kararsızlığ a kapılmalarına neden olmuştur. Bazı yayınlar, çocuğ a hiç ceza verilmemesi ya da engellenmemesi biçiminde yanlış yorumlara yol açmıştır. Aşırı hoşgö rü ve disiplin noksanlığ ı çocukta bencil ve topluma karşıt davranışlarla sonuçlanır. Katı bir disiplin ise ana-babaya karşı korku ve öfke yaşanması, girişim noksanlığ ı ve insanlara dostça yaklaşamama gibi zararlı sonuçlar doğ urabilir. Aşırı kısıtlayıcı tutumlar da başkaldırıcı davranışlarla sonuçlanır ve çocukta ana-babanın

gö rü şleriyle uyuşmayan dış etkilere doğ ru bir yö nelme gö rü lebilir. Onemli olan, çocuğ u kendine ö zgü dü nyası olan bir varlık olarak kabul edebilmelektir, iyi yaşama konusunda kendi sorumluluğ unu gereğ ince ü stlenememiş ana-babaların da bunu gerçekleştirebilmesi oldukça güçtür. Kendisine değer vermeyen insan başkalarının duygusal ihtiyaçlarını da algılayamaz. Ana-baba ve çocuk ilişkileri konusunda yazılanların bir başka sonucu da, bazı yetişkinlerin kendi sorunlarından ana-babalarını sorumlu tutarak onlara karşı dü şmanca tutumlar geliştirmeleri biçiminde olmuştur. insan yetişkin yaşamında ana-babasının kusurlarının izlerini tanışa bile bundan ö tü rü onları suçlamak kendisini de suçlu hissetmesine neden olur. Bu, yetişkin bir varlık olarak Insanın kendi varoluş sorumluluğ unu ü stlenememiş olmasının suçluluğ udur. Ana-babalarımızdan alacaklı olduğ umuz bir gerçek de olsa, geçmiş yeniden yaşanamaz. Bazı insanların daha elverişli koşullarda yetişmiş olmasının yarattığ ı eşitsizliğ e isyan etmek de bizi kendi sorumluluklarımızı gö rmekten alıkoyabilir. Ustelik ana-babalarına ö kelerini sü rdü ren insanlar onlara karşı duydukları korkuyu da sü rdü rü rler. Ana-babadan korkmak ise olgunlaşmamış olmanın bir gö stergesidir. Unutmamak gerekir ki, onların da anababaları vardı ve kuşaktan kuşağ a aktarılan sorunlardan kimin sorumlu tutulabileceğ i sorusunun da yanıtı yoktur. Dolayısıyla, ana-babaların kusurlarım kendi Sorumluluğ umuzdan kaçınmak için gerekçe olarak kullanmak, vaktiyle bize karşı işlenen kusurları bizden sonraki kuşaklara da yansıtmamıza neden olabilir. Ana-babalar bizleri ayrı birer varlık olarak gö rememiş olabilir, ama biz de onları kendimizden ayrı dü nyaları olan varlıklar olarak göremediğimiz sürece gerçek anlamda yetişkinliğe ulaşmış sayılamayız. Aynı doğ rultuda, bazı genç ana-babalar da neyi değ iştirmeleri gerektiğ i konusunda bilgi edinmiş oldukları halde, bunu gereğ ince değ iştirememiş olmanın suçluluğ una ’kapılarak, çocuklarıyla olan ilişkilerinin daha da olumsuz bir yö ne sü rü klenmesine neden olabiliyorlar. Yukarıda verilen bilgileri izlerken bazen ana-babamızın kusurlu tutumlarıyla, bazen ise anne ya da baba olarak kendi yanlışlarımızla karşılaşmış olabiliriz. Ama bundan ö tü rü kendimizi suçlamak ya da yargılamak hiçbir yarar sağ lamayacağ ı gibi, bazı yanlış tutumlarımızı değiştirme sorumluluğunu üstlenmemizi de engelleyebilir. Bir insanın çocukluk dö nemindeki olumsuz yaşantılarının yetişkin dö nemine yansımaları arasında, insanlarla birlikteyken yaşanan genel bir korku, ö nyargılardan kaynaklanan sü rekli bir kızgınlığın birikimi sonucu oluşan düşmanca eğilimler, bu eğilimlere eşlik eden suçluluk ve değ ersizlik duyguları ve gü nlü k yaşamın olağ an sorunlarına ilişkin yaşanan sonu gelmez kaygılar sayılabilir. Aslında tü m bu duygular neden-sonuç yö nü nden içiçe geçişmiş olgulardır. Bundan sonraki bö lü mlerde ayrı başlıklar altında incelenmiş olmaları, okuyucunun daha kolay izlemesini sağ lamaktan ö te bir amaç taşımamaktadır. Bu duyguların geçmişe dö nü k nedenlerinin, yalnızca insanın kendi varoluş sorumluluğ unu ü stlenmesini engelleyen etmenlere ışık tutması açısından konu edildiğ ini bir kez daha vurgulamakta yarar gö rü yoruz. Çünkü, bir duyguyu «nasıl» yaşamakta olduğ umuzu farkedebilmek, onun geçmişe dö nü k «nedenleri»ni açıklayabilmiş olmaktan çok daha büyük önem taşır!

İNSANLARDAN KORKMAK Bazı insanlar vardır, diğ er insanlarla birlikteyken sü rekli tedirgindirler. Bu duygu ö ylesine benliklerinin bir parçası durumuna gelmiştir ki, onu «korku» olarak tanımlayamazlar. Çoğ u kez bu tedirginliklerini maskelemeyi başarabildikleri için diğ er insanlar onların ne yaşamakta olduğ unu farketmeyebilir. Çü nkü insanlar sö zlü olmayan davranışlara genellikle pek dikkat etmezler. Arada bir kendilerine yö neltilen bir beğ eni ya da onaylayıcı birkaç sö z onları geçici olarak rahatlatırsa da, kısa bir sü re sonra tedirginliğ i yeniden yaşamaya başlarlar. Savunmasız kalmaktan korktukları için, bazen ö lü m-kalım savaşı veriyormuşçasına yaşanabilen bu duygudan genellikle en yakınlarına bile sö z etmezler. Bu savunma bazen o denli katıdır ki, tedirginliklerini kendilerinden bile saklarlar. Kendilerine daha az yabancıysalar bunun, reddedilme, kü çü k gö rü lme ya da hata yaparak diğ er insanların onayını yitirme kaygılarıyla ilişkili olduğ unu seçebilirler. Birinin kendilerini Incelemekte olduğ unu farkettiklerinde tedirginlikleri daha da artar. Adeta kendilerinden utanırlar. Bu nedenle, çok istedikleri halde ilgi merkezi olmaktan kaçınırlar. Bakışlar onları, bilemedikleri bir suçlan farkedilecekmişçesine ü rkü tü r. Sö yledikleri bir sö z ya da yaptıkları bir davranışın ardından hemen suçlanır, karşı tarafı kırmış olabileceklerini ya da yaptıkları bir hata yü zü nden onaylanmadıklarını dü şü nü rler. Kendilerine değ er verildiğ inde bundan hoşlanır, ama için için buna lâ yık olmadıklarını dü şü nü rler. Başarılı işler yaptıkları zaman bile değ ersizlik duygulan varlığ ını sü rdü rü r. Buna karşılık garip bir çelişki de yaşanır kendilerine gerçekten değ er verilmediğ ini hissettiklerinde aslında değ erli olduklarını, ama bunun diğ er insanlar tarafından farkedilemediğini düşünürler. Bu duygulan yaşayan insanların çocukluk dö nemleri incelendiğ inde, kısıtlayıcı, aşın koruyucu, reddedici, cezalandırıcı, tutarsız vb, ana-baba tutumlarının varlığı farkedilir. Açık ya da ü stü kapalı olsun, bu tutumların ortak yö nü , saygı ve sevgiden yoksun olmalarıdır. Çocuk, ana babanın kendisine hakça davranmadığ ını ya da onu kendilerinin bir uzantısı gibi algıladıklarını farkettikfark ettikçeçe kendisini yalnız ve çaresiz hisseder. Aynı zamanda bireyleşmesinin engellenmekte olmasından ö tü rü için için kızgınlık da duymaya başlar. Ancak kızgınlığ ını açıkça yaşayamaz. Çü nkü çaresizdir, ana-babasının onay ve desteğ ini yitirme korkusu kızgınlıklarını bastırmasına neden olur. Ne var ki, kızgınlığ ı bastırmak bu duyguyu ortadan kaldırmaz. Eğ er ana-babanın tutumlarındaki aksaklıklar sü rekli ise bastırılan kızgınlıklar birikir ve bu kez ana-babaya yö nelik dü şmanca duygulara dö nü şü r. Bu duygular ö ylesi ü rkü tü cü dü r ki, çoğ u bilinçaltına mal edilir ve çocuk artık bu duyguların varlığ ından haberdar bile olmaksızın ana-babasına karşı olumlu duygularını sü rdü rebilir; çü nkü sü rdü rmek zorundadır. Ancak bu kez, nedenini bilemediğ i bir tedirginlik varlığ ına egemen olur. Bu, ana-babası kendisine iyi davrandığ ı zamanlarda da yaşanan bir duygudur. Dü şmanca duyguların fark edileceğ i ve sevginin yitirileceğ i tehlikesinden kaynaklanır. Gerçi bu olumsuz duygular bilinçaltında tutulur, ama çocuk çevresine karşı tutumlarında ü stü kapalı bir ikiyü zlü lü ğ ü n varlığ ını yine de hissedebilir. Bazen de hiç farkında olmayabilir. Her iki durumda da çocuk, nedenini bilemediğ i suçluluk ve değ ersizlik duyguları yaşamaya başlar, kendisini sevgiye lâ yık gö rmez. Bö ylece, içinde sakladığ ı ve kendisinin de bilincinde olmadığ ı dü şmanca dü rtü lerden kaynaklanan korku, suçluluk ve değ ersizlik duygulan, ileriki yaşamında çevresindeki tüm insanlara yönelik olarak yaşanmak üzere yerleşir. Bö yle bir sü recin yerleşmesi, insanın kendi gerçek benliğ ine yabancılaşmasıyla sonuçlanır ve asıl sorunlar bundan sonra başlar. Çü nkü bu kez, korku, suçluluk ve değ ersizlik

duygularından kurtulma çabalan ortaya çıkar ve bu çabalar kendine yabancılaşma durumunu daha da pekiştirir. Orneğ in, insanlar vardır, dost ve sevecen davranışlar gö sterirler, ama gö zlerine dikkatle baktığ ınızda korku ve kızgınlık karışımı bir anlatımı kolayca seçebilirsiniz. Bu insanlar bilinçli dü nyalarında gerçekten de insanları sevdiklerine inanırlar. Ama bir yandan insanlardan korkarken, aynı zamanda onları nasıl sevebiliriz? Aslında bu, vaktiyle yeterince sevilemeyen ana-babalara karşı geliştirilen tutumların bir uzantısıdır. Sevecen tutumlar karşılığ ında sevgi alabilme umudunu ve ö nce sevildikten sonra sevebilme beklentisini içerir. Oysa bö ylesi bir umut ve beklenti yetişkin insan ilişkilerinin gerçeklerine uymaz. Insanlardan korkmak, kızgınlık ve bu kızgınlığ ın yarattığ ı dü şmanca duyguların dıştan fark edilmesi tehlikesinin doğ al bir sonucudur. Ne var ki, tehlike kişinin kendi içinden değ il de dıştan gelecekmişçesine algılanır. Dolayısıyla, diğ er insanlardan olumsuz davranışlar geleceğ ini dü şü nen kişi, aslında kendi olumsuz duygularından korktuğ unu gö remez. Bir insanın dü şmanlık duygularını bastırması kendi seçimi ile olmaz. Bu, re leks tü rü nde bir sü reçtir. Insanın dü şmanlık duyduğ u kişilerin sevgisine ve desteğ ine gerek duyduğ u ya da bö ylesi duygulan kendisine yakıştıramaması gibi durumlarda daha da yoğ unlaşır. Dü şmanca duygularını bastırmak, insana en çabuk yoldan bir gü venlik sağ larsa da, kişinin savaşması gerektiğ i yerlerde bundan kaçınarak sanki her şey yolunda gidiyormuşçasına davranmasına neden olabilir. Böyle bir durum insanın kendisini daha da savunmasız hissetmesine yol açar. Bir insandan ya da bazı insanlardan korkmak gerçekçi nedenlere bağ lı olabilir. Ancak burada sö zü edilen korku, yaygın bir duygudur ve bir insan için hiç ö nem taşımayan ya da hiç tanımadığ ı insanları da kapsamına alır. Suçluluk ve değ ersizlik duyguları ise yalnızken de yaşanır ve bu duygulara «kimse beni istemiyor!» dü şü ncesi eşlik eder. Bu dü şü nceyi doğ rulayacak kanıtlar aranır ve bulunur da. Kanıtlar bazen insanın kendisinde aranır ve kişi, kendi davranışlarını sü rekli gö zlemleyerek, ya yaptığ ı ö nemsiz hataları abartır ya da hatalı olarak nitelendirilemeyecek davranışlarını da olumsuz bir biçimde değ erlendirir. Bu gibi durumlarda dü şmanca duygular insanın kendine yö nelmiştir ve kişi kendisini sü rekli suçlar. Kimi insanda ise bu duygular dışa yansıtılır ve kişi diğ er insanların olağ an davranışlarını yanlış yorumlayarak, onların kendisini eleştirmekte ya da suçlamakta olduğ una ilişkin ve gerçekte var olmayan kanıtlar yaratır. Bir insanın kendisinde var olan dü şmanca eğ ilimleri başkalarına mal etmesi biçiminde yaşanan bu duyguya alınganlık denir. Bir insanın olumsuz duygularını sü rekli olarak bilincinden uzak tutma çabaları, olumsuz duyguların yanısıra, yapıcı ve yaratıcı eğ ilimlerinin de kapalı tutulmasına neden olur. Diğ er insanlarla birlikteyken tedirgin olan kişi, tü m enerjisini gereksiz yere savunma amacıyla kullandığ ından kendisinde var olan potansiyeli de harekete geçiremez ve kapasitesinin altında bir etkinlik gö sterir. Bö yle bir durum insanın kendi varoluş sorumluluğ unu da ü stlenebilmesini engeller. Bir başka deyişle, çocukken ana-babaya karşı geliştirilen olumsuz duyguların ü stü nü n kapatılmasıyla başlayan sü reç, insanın giderek kendisine yabancılaşmasına ve sonunda kendisi olamamanın suçluluğ unu yaşamasına neden olur. Varoluş suçluluğ u denilen bu duygu anlamlı bir yaşamı gerçekleştirememiş olmaktan kaynaklanır. Aslında herkesin çocukluk dö neminde bir şeyler aksar. Ama insan, duyguların dü rü stçe yaşanabildiğ i bir çevrede yetişmişse olumlu duygular gibi olumsuz duygularını da açıkça yaşamayı ö ğ renebilir, dolayısıyla kendine fazla yabancılaşmaz. Eğ er insanlar olumsuz duyguların evrensel olduğ unu, reddedilme kaygılarının herkes tarafından yaşanmakta

olduğ unu ve bunun yalnızca yoğ unluk derecesinin ö nemli olduğ unu bilebilselerdi, bu tü r duyguların ü zerini fazlaca kapatmaz ve gereksiz bir suçluluğ u da yaşamazlardı. Ne var ki, çoğ u insan bö yle duyguları yalnız kendisinin yaşadığ ı sanısındadır. Oyle ki, bazen birbirini yeni tanıyan iki insan reddedilme kaygıları sonucu birbirlerine yaklaşamazlar; her biri diğ erinin kendisini kabul etmeyeceğ ini düşünür, ve aslında gelişebilecek bir ilişki bu nedenle başlatılamaz. O reddetmeden ben reddedeyim kaygısı sonucu yalnız kalan insanların sayısı o kadar çoktur ki! Insanları sevebilmek, onlarla başedebilecek yö ntemleri geliştirebilmeyi gerektirir. Bununla kastedilen, karşımızda dü şmanlar varmışçasına geliştirilecek savunma yö ntemleri değ il, kendimizi dü rü st ve açık bir biçimde yaşayabilme yü rekliliğ ini gö sterebilmektir. Sinsice yaşanan duygular, insanların bize, bizim de onlara ulaşabilmemizi engeller. Çü nkü onlar gerçek bizi değ il, gö sterdiğ imiz yanlarımızı kabul ederler. Sonunda, kabul edilen gerçek benliğimiz olmadığından, kendimizi de kabul edilmiş !

ÖFKE VE DÜŞMANLIK Hakkımız olanı alamadığ ımız ya da ö nem verdiğ imiz bir insan beklentilerimiz doğ rultusunda davranmadığ ında yaşanan duygu kızgınlıktır. Bö yle bir duygunun salt o olaya ilişkin olarak yaşanması insan doğ asının gereğ idir. Ancak, bu gibi olaylar «yaşam boyu insanlar zaten hep beni engellediler!» ya da «insanlar zaten bencildir!» biçiminde yaşanıyorsa, o zaman durum farklıdır ve bu tü r genellemelerin gerisinde kişinin geçmişinden getiregeldiği kızgınlıkların birikimi bulunur. Insanlar vardır, araba sü rerken kırmızı tra ik ışığ ıyla karşılaştıklarında, ya da fazla kalabalık bir caddede yü rü rken de kızarlar. Bu gibi duygular zaten öfkeli olan bir insanın öfkesine gerekçe araması sonucu yaşanır. Çocukluk yaşantılarında ö zerk bir varlık olmaktan engellenen kişiler bu durumun yarattığ ı dü şmanca eğ ilimleri çeşitli tepki biçimleriyle yaşarlar. Kimi insan, daha ö nce ayrıntılarıyla açıklandığ ı gibi, sevgiyi yitirme kaygısıyla kızgınlıklarını sü rekli bilinçaltına itme alışkanlığ ı geliştirir, ama bundan ö tü rü insanlarla birlikteyken nedenini bilemediğ i bir tedirginlik yaşar. Dü şmanca duyguların bilinçaltında yoğ unlaştığ ı bazı durumlarda ise kişi, bu duyguları denetim altında bulundurabilmek için tam karşıtı tutumlar geliştirerek insanlara karşı aşırı sevecenvari davranışlar geliştirir. Aslında bu mekanizma bilinç dışında geliştirildiğ inden, kendisi de insanları gerçekten sevdiğ ine inanır. Gerçek benliğ ine o denli yabancılaşmıştır. Eğ er bir insan, abartılmış bazı davranışlar gö steriyorsa gerçekte o davranışların tam karşıtı duygular yaşamakta olduğ unu da dü şü nmek gerekir. Bir insan diğ er insanları ne denli çok sevdiğinden sürekli söz ediyorsa, bunu neden ilan etme gereğ ini duyduğ u sorusu da akla gelir. Çü nkü insanları gerçekten seven biri, bunu sü rekli dile getirme gereğ ini duymaz, sevgisini yaşantıya çevirir. Engelleyici bir durum karşısında yaşanan kızgınlığ ı kimi insan o anda, kimi o durum sona erdikten sonra fark edebilir; kiminde ise bu duygu ö ylesi bastırılır ki, yaşam boyu kişinin bilincine ulaşmayabilir. Kızgınlık yaşadığ ımız kişi, yitirmekten korktuğ umuz ya da bizi sevmesini istediğ imiz biriyse bu duygunun bastırılma olasılığ ı daha fazladır. Bazen bö ylesi durumlarda bastırılan kızgınlık, bileşik kaplar yasası uyarınca, nasıl olsa yitirmeyeceğ imizi dü şü ndü ğ ü mü z kişilere yö neltilir: Orneğ in, dış ilişkilerinde kızgınlığ ını bastıran biri, tepkilerini aile ü yelerine yö neltebilir. Bu nedenle dostluk ilişkilerinde sevecen ve yumuşak başlı olmasına karşın evinde hiddetli ve hırçın olan kişilere oldukça sık rastlanır. İnsan kızgın olduğ u için diğ er insanlardan korkar, insanlardan korktuğ u için de onlara kızar. Kızgın insan, «Nasıl olsa beni engelleyecekler ya da reddedecekler!» beklentisi içinde ö ylesi davranışlarda bulunur ki, çoğ u kez gerçekten de engellenir. Bu kez, «Istenmediğ imi zaten biliyordum!» biçiminde yaşanan bir duygu, kızgınlıkları daha da pekiştirir ve bö ylece bir kısır dö ngü oluşur. Dü şmanca duygular taşıyan bir insan, bilinçli dü zeyde insanlar tarafından kabul edilmeyi isterken, bilinçaltında bunun gerçekleşmemesini ister. ilk bakışta bu çelişki yadırganabilir. Ama dü şmanca duygular taşıyan bir insan gerçekten kabul edildiğ ini fark ettiğ inde, «istenmediğ imi zaten biliyordum!» senaryosu da geçerliğ ini yitireceğ inden, dü şmanca duygularıyla yü zleşmek zorunda kalır ve bu kez suçluluk duyguları yaşar. Bunu yaşamamak için de kabul edildiğ i durumları bozmaya ve kendi senaryosunu gerçekleştirmeye çalışır. Bu mekanizma bilinçdışında işlediğ inden, ortaya çıkan durumları aslında kendisinin yarattığım farkedemez. Kendisiyle uyum halinde olan bir insan, başkalarına dostça yaklaşır, ama gereğ inde onlara

karşı çıkar ve haklarını savunmak için savaşır, bazen ise yalnız kalmayı yeğ ler. Bu durumlardan hangisini yaşayacağ ının seçimini o andaki içsel yaşantılarına ya da içinde bulunduğ u çevresel koşullara gö re seçer. Buna karşılık, insanlar vardır, sü rekli başkalarının sevgisini ve onayını kazanmaya çalışır ve bunu yaparken de kendi kişiliklerinden ö dü n verirler, insanlar vardır, diğ er insanları sü rekli karşılarına alır ve dü nyaya karşı sonu gelmeyen bir ö ke yaşarlar. Ya da insanlar vardır, başkalarıyla aralarına gö rü nmez bir engel koyar, onlarla yakın duygusal ilişkiler kuramazlar. Sü reklilik gö steren bu ü ç tü r tutumun her birinin gerisinde korku ve kızgınlık duyguları bulunur. Insanlar birbirlerine bir şeyler vermekten ve almaktan zevk duyarlar. Bir insanın diğ erine gü cü nü n çok ö tesinde bir şeyler vermesi olumsuz duygular yaratabildiğ i gibi, bir diğ er insandan karşılığ ını veremeyeceğ i bazı şeyler alması da onu tedirgin edebilir. Bu duygular, alman şeyin kimden geldiğ ine, verilen şeyin kime verildiğ ine, verilen ya da alman şeyin ne ya da nasıl bir davranış olduğ una gö re değ işebilir. Ancak, bazı insanlar sü rekli bir şeyler vererek kendilerini kabul ettirme, ya da tam karşıtı, diğ er insanlarla ilişkilerinde asalak bir yaşantı sü rdü rme eğ ilimindedirler. Temelde, bu tutumlar arasında bir fark da yoktur. Çünkü, sü rekli ve ayrım yapmaksızın vermenin gerisinde de kişi, diğ er insanları kendisine bağ ımlı kılarak kendi bağımlılığına doyum sağlar. Bağ ımlılık eğ ilimi her insanda vardır ve bu, onun toplumsallaşmış olmasının doğ al bir sonucudur. Bir insanın kendi kendine yeterliğ i ve başkalarına bağ ımlılığ ı arasında belirli bir denge olması gerekir. Eğ er bu denge bağ ımlılık yö nü ne doğ ru fazlaca kayarsa ortaya bazı sorunlar çıkar. Bir insan diğ er bir insana aşın oranda bağ ımlıysa bu onun kendi varoluş sorumluluğ unu ü stlenmekten kaçınmakta olduğ unu gö sterir. Bö yle biri diğ er insana muhtaç olduğ u oranda ona yö nelik dü şmanca duygular da taşır. Çünkü, varoluşunun sorumluluğ unu ve kaderini bir başka insana teslim etmiştir. Bu, kendi sorumluluklarını ü stlenmiş iki insanin birbirine bağlılığından farklı bir durumdur. Aşırı bağ ımlı kişi, kendisine yakın insanlara karşı taşıdığ ı dü şmanca duyguların çoğ u kez bilincinde değ ildir. Ustelik bu kişileri sevdiğ ine de inanır, ama aslında sevmeden sevilmek istemektedir. Bu nedenle, onlara kendisini sevdirmek için çaba gö sterir ya da kendi kişiliğ ini ortadan silerek sü rekli onların beklentisi doğ rultusunda davranır. Kendisini ve çevresindekileri «iyi» bir insan olduğ una inandırmaya çalışır; kendi isteklerini ortaya koyamadığ ı gibi, kendi çıkarlarına uygun dü şmeyen durumlara da karşı çıkamaz; sü rekli çevresindeki insanların gö rü şlerini paylaşır ya da kendinden sö z etmeksizin onları dinler; kimseye yü k olmamaya çalıştığ ı halde kendisinden beklensin ya da beklenmesin, insanların yardımına koşar. Çevresi ondan genellikle «iyi insan» diye sö z ederse de, bu ö zelliğ i dışındaki kişiliğ ini tanımlayabilmekte gü çlü k çeker. Çoğ u geçmişin uslu çocukları olan bu kişiler, çevrelerine sevgi karşılığ ı «rü şvet» dağ ıtırken, kendi kişiliklerinden vazgeçmiş olmanın yarattığ ı dü şmanlık duygularını da sü rekli baskı altında tutmak zorunda kalır ve kendilerine yabancılaşırlar. Çünkü iyi insan, çevresine olduğu kadar kendisine karşı da iyi olan kişidir. Bö yle bir insan için dü şmanca duygularının denetimden çıkarak bilinç dü zeyine dolayısıyla davranışlara yansıması her şeyin sonu demek olduğ undan, biriken olumsuz duygulara çeşitli bilinçdışı mekanizmalarla boşalım sağ lanır. Bu mekanizmalardan biri de kızgınlık duygularının insanın kendi ü zerine çevrilmesidir ki, bunun sonucu yaşanan duruma depresyon denir. Depresyonu ortalama insanın ü zü ntü ve elem duygularından ayıran en ö nemli ö zellik, keder duygusuna karamsarlığ ın da eşlik etmesidir. Depresyona eğ ilimli kişi, olumsuzluklardan hiçbir zaman kurtulamayacağ ı inancını sü rekli taşır. Aslında bu inancın

gerisinde yoğ un suçluluk duyguları bulunur. Baskıcı vicdanının beklentilerini karşılamak ve suçluluk duygularını ö dü nlemek amacıyla kusursuz olmak ve herkes tarafından sevilmek çabasında olan bö yle bir insan, kü çü k bir yanlış yaptığ ında ya da diğ er insanların olağ an eleştirileriyle karşılaştığ ında derhal çö kü ntü ye girer, değ ersiz ve yeteneksiz biri olduğ u duygusuna kapılır. Kıyasıya dö vü şmekte olan iki kişi, çevresindekilerin araya girmesiyle birbirinden ayrıldığ ında, bazen bu kişilerden birinin engellenen kızgınlığ ını kendi ü zerine yö nelterek başını ya da gö ğ sü nü yumrukladığ ı gö rü lü r. Kızgınlığ ın dıştaki insanlara yö neltilemediğ i bazı durumlarda, dıştaki insanlar kişinin kendi benliğ ine mal edilir ve duygular dışa vurulacağ ı yerde, insanın kendi ü zerine çevrilebilir. Dıştaki insanların kişinin benliğ ine alınması olgusu, onun aşın bağ ımlılığ ının doğ al bir sonucudur. Engellenmenin yarattığ ı kızgınlık engelleyen kişiye yö neltilemediğ inde kü skü nlü k duygusuna dö nü şü r. Bazı intihal olgularında da benzer bir mekanizma işler. Sevgisini esirgeyen, engelleyen ya da terkeden kişiye kızgınlık ö ylesi yoğ undur ki, bu onu yok etme isteğ ine dö nü şü r. Genellikle bilinçdışında yaşanan bu isteğ i gerçekleştirmek için dolaylı bir yol seçilir; kişi ö ke duyduğ u insanı ö nce benliğ ine mal eder, sonra içindeki insanı yok etmek amacıyla kendi canına kıyar. Bazı durumlarda ö ke duyulan, belirli bir kişi değ il, kişinin çevresi ya da tü m insanlıktır. Dü nyada umduğ unu bulamadığ ı sonucuna ulaşan kişi, kendini ortadan kaldırmakla dü nyayı cezalandırdığ ına inanır. Ancak belirtmek gerekir ki, burada açıklanan mekanizma intihar olgusunun oldukça karmaşık yapısının yalnızca bir boyutunu oluşturur. Engellenmenin yarattığ ı kızgınlık duyguları engelleyen kişiye yö neltilemediğ inde yaşanan ü zü ntü ve kü skü nlü k gü nlü k yaşamımızın bir parçasıdır. Bazen bu duygulara geçici bir karamsarlık da eklenebilir. Ama bu uzun sü rmez; ya engeli aşmak için yeni yollar dü şü nü rü z ya da amacı değ iştirir, başka seçeneklere yö neliriz. Sevilen bir insanın ö lü mü karşısında yaşanan yas da gerçekte, ö len kişiye duyulan kızgınlığ ın içe yö neltilmesidir. Olen kişinin bizi terketmiş ve sevgisinden yoksun bırakmış olmasından ö tü rü yaşanan kızgınlığ ın bilince ulaşması, her şeyden ö nce bir ö lü ye kızılamayacağ ı için engellendiğ inden, bu duyguyu kendimize yö neltiriz. Olenin arkasından sö ylenen, «Ben bırakıp da nerelere gittin!» sö zü nde olduğ u gibi, bazen duyulan kızgınlık doğ rudan dile getirilebilir. Sevilen kişinin yitirilmesi sonucu yaşanan yas, psikolojik onarım mekanizmaları sayesinde yaklaşık iki aylık bir sü reden sonra giderek yoğ unluğ unu yitirir. Ancak, eğ er sevilen kişi aşın bağ ımlı olduğ umuz, dolayısıyla bilinçdışı dü şmanlık duyguları da taşıdığ ımız biriyse, bu kez suçluluk duygulan ortaya çıkar ve kendimizi cezalandırma sü recine dö nü şü r. Bö yle bir durum yas sü resinin uzamasına, bazı durumlarda yıllarca sürmesine neden olabilir. Aşın bağ ımlı bir insanın çevresine karşı geliştirdiğ i bilinçaltı olumsuz duygular bazen dolaylı yollardan çevresine yö neltilerek boşalım sağ lanır. Diğ er insanlara sü rekli yakınlık gö steren kişi, onların iç dü nyalarını tanıma olanağ ı bulduğ undan onları için için kü çü mseyebilir; çevresine sü rekli rü şvet veren biri bu tutumu ile onları kendine bağ ımlı bir duruma getirerek, ü zerlerinde egemenlik kurabilir ya da sevgisini kazanmak istediğ i insanlarla birlikteyken gü ler yü z gö sterip arkalarından kö tü konuşabilir. Yıkıcı dedikodu, yeterince veri olmaksızın yapılan dü şmanca yorumları gerçekmişçesine anlatma biçiminde gö rü lebilir. Ama bu, bazen Oylesine ustalıkla maskelenmiştir ki, konu edilen kişiye yakınlık duyuluyor ya da onun için kaygılanıyormuş, hatta bazen onu ö vü yormuş gö rü ntü sü nde yapılan konuşmalarda, ü stü çok kapalı bir biçimde gerçekleştirilir. Toplumumuzda sık gö zlemlenen olgulardan biri de, grup halinde beraberliklerde yaşanan olumsuz duyguları

sonradan ikili olarak bir araya gelerek konuşma eğ ilimidir. Çoğ u kez kişi, ne grup içindeyken yaşadığ ı duyguların, ne de durum değ erlendirmesi biçiminde arkadan yaptığ ı konuşmaların dü şmanca bir içerik taşıdığ ının bilincinde değ ildir. Oysa, bir beraberlikte kendisini gö zlemlemeden ve olduğ u gibi yaşayabilecek yü rekliliğ e sahip olan bir kimsenin sonradan konuşacağ ı bir şey olmaz, yaşanan yaşanır ve biter. Olumsuz duyguların egemen olduğ u bir geçmiş, geleceğe doğru taşınmadığından yeni bir yaşantıya kolayca geçilir. Bazı kişiler ise diğ er insanların sorunlarıyla ö zellikle ilgilenirler; kimin derdi olsa, nerede bir acı yaşansa orada belirirler. Normal insanın yardımseverliğ inden farklı olan bu tü r tutumlarda ü stü kapalı bir sadistlik ö ğ esi bulunur ve kişi diğ er insanları zor durumda ya da acı çekerken gö rmekten ö tü rü dolaylı bir doyum sağ lar. Bazen bu mekanizma bir başka biçimde işler ve kişi bilincinde olmaksızın diğ er insanları zor durumda bırakacak bir ortam sağ lar ve onların bocalamasını gö zlemekten sinsice bir haz duyar. Ozellikle ikinci Dü nya Savaşı’ndan bu yana, açık saldırganlığ ı konu alan ilmlerin yanısıra, deprem, yangın, kaza vb. içerikli ilmlerin çok sayıda izleyici bulabilmesi ve bu tü r ilmlerin sayısının giderek artmakta olması da oldukça anlamlıdır. Dü şmanca eğ ilimlere dolaylı yolla doyum sağ lama ö rneklerine çalışma yaşamında da rastlanır. Toplum içerisinde gü ç sahibi olmak isteğ i, içinde yaşadığ ımız kü ltü rü n doğ al bir parçasıdır. Ne var ki, bazı kişilerin gü ç kazanma çabalan diğ er insanları gü çsü z bırakma ö ğ esini de taşır. Bö ylesi kişiler gü ç kazandıkça, çevrelerindeki insanların kendilerinden daha gü çsü z olduklarını gö rmekten ö tü rü gizli bir haz duyarlar. Bazı insanlarda bu mekanizma saygınlık kazanma biçiminde işler ve kişi kazandığ ı saygınlığ ı başkalarını kü çü k gö rme duygusuyla birlikte yaşar. Oysa, eğ er bir insan diğ erlerini kü çü msü yorsa, aslında kü çü msenmekten korkan ve kendisini kü çü k gö ren biridir. Başkalarını gü çsü z bırakmak için gü ç kazanma çabasında olan biri ise aslında başkalarına gü çsü z gö rü nmekten ya da gü çsü z yö nleriyle yü zleşmekten korktuğ u için bö yle bir mekanizma geliştirmiştir. Amaç gü ç ya da saygınlık kazanmak değ il, dü şmanca duygulara boşalım sağ lamaktır. Dolayısıyla, kazandıklarının onlara sağ ladığ ı doyumu yaşayacakları yerde sü rekli tedirgindirler; suçluluk ve değ ersizlik duygularından kurtulamaz, yakın ve sıcak ilişkiler kuramadıkları için giderek yalnız kalırlar. Yalnızlıkları dü şmanca amaçlarını daha da kamçılayacağ ından giderek hızlanan bir kısır dö ngü nü n tutsağ ı olur, istediklerini elde ettikleri halde neden mutsuz olduklarını anlayamazlar. Bazı insanlar ise tam karşıtı bir mekanizma sonucu, gü çsü zlü kleriyle çevrelerinde egemenlik kurarlar. Ozellikle toplumumuzda «zavallı» ve «mağ dur» kişilere karşı geliştirilen tutum bu durumu pekiştirir. Diğ er insanların duygularını sö mü rerek onlara dilediklerini yaptırabilen ve «edilgin-saldırgan» olarak nitelendirebileceğ imiz bu kişiler geliştirdikleri senaryolarında ö ylesi ustadırlar ki, çoğ u kez bizden neler alıp gö tü rdü klerini fark edemeyiz bile. Bö yle bir insandan bazen, «Ne iyidir zavallı!» diye sö z ederken, «iyi» ve «zavallı» kavramlarına eşanlam vererek nasıl bir oyuna geldiğ imizi gö remeyiz. Çünkü, bileşik kaplar yasası burada da işler ve kişi bir yandan kendini ezdirirken, ö te yandan bu ezikliğ ini saldırganca amaçlarla kullanır. Bu tü r acıma duygusunun gerisindeki nedenler, gerçekten gü ç durumda olan bir insana yardım etme isteğ inden farklı ve daha karmaşıktır. Bir başka deyişle, acıma duygusunun içeriğ i bir insandan diğ erine farklılık gö sterebilir. Çünkü, bir insana acımak, bazen o kişide kendi acınacak yö nlerimizi gö rmekten ya da gö rmezlikten geldiğ imiz sadistçe eğ ilimlerimizin gerçekleştiğ ini gö zlemlemekten dolayı yaşadığ ımız suçluluk duygularından da kaynaklanabilir. Bu anlamda ele alındığ ında, bir insana acıdığ ımız için bir

şeyler vermek, vermek değ ildir. Üstelik, bö ylesi bir acıma duygusuyla kendisine bir şeyler verdiğ imiz bir insanı umulmadık bir anda bize karşı dü şmanca bir tutum içerisinde de bulabiliriz. Çünkü açındıran ve acıyan aslında aynı paranın farklı yüzleri gibidir. Yukarıda sö zü edilen eğ ilimlere davranışlar yoluyla yeterince boşalım sağ lanamadığ ında kişinin hayallerinde doyum aranır. Bu tü r hayaller iki biçimde gö rü lü r: zafer kazanmış kahraman ve mağ dur kahraman. Birincisinde kişi kendisini, herkesin hayranlığ ını kazandıracak işler gö rmü ş, ü nlü , yetenekli, gü çlü ve saygıdeğ er bir kişi olarak dü şler. Dü şmanca duygular da bu kişilik aracılığ ıyla boşalım bulur; zafer kazanmış kahraman, yoluna çıkan herkesi ezer ve cezalandırır. Mağ dur kahraman ise, karşılaşmış olduğ u engellemeler ve haksızlıklardan ö tü rü yenik dü ştü ğ ü inancı içinde yetersizliğ ini gö rmekten kaçınır; gü çlü klere karşın yaptığ ı savaşta gö sterdiğ i yü reklilik ve çektiğ i acı yü zü nden diğ er insanların kendisine ne denli yakınlık ve hayranlık duyduğ unu dü şler. Birinci tü r hayaller sadist bir ö ğ eyi, ikinci tü r hayaller ise mazoşist bir ö ğ eyi içerirler. Her iki tü r hayal de kişi için gü venlik supabı gö revini üstlendikleri gibi, ödünleyici bir doyum da sağlarlar. Bir diğ er grup insan ise, kızgınlığ ının ve dü şmanca eğ ilimlerinin bilincindedir. Ustelik bazı insanlar kızgınlıklarını severler bile, Bu duygunun sü rekliliğ ini sağ lamak için ipucu arar ya da ortam hazırlarlar. Kızgınlığ ı sevmek ilk bakışta anlamsız bir tanım gibi gö rü lebilir. Ancak, gerçekten de bazı insanlar yalnızlıklarını ve boşluklarını gidermede kızgınlık duygusunu uyuşturucu bir madde olarak kullanır ve diğ er insanlara karşı yaşadıkları sü rekli ö ke sayesinde kendileriyle yüzleşmekten kaçınırlar. Aslında, Freud’un da bu konudan dolaylı olarak sö z etmiş, olduğ u sö ylenebilir. Bilindiğ i gibi, besin maddeleri sindirildikten sonra artıkları barsağın son bö lgesinde birikir ve anü s kasları ü zerinde belirli gü çte bir basınç oluşturduğ unda da dışarıya atılır. Dışkının atılması rahatsızlığ a son verir ve bir ferahlama duygusu yaratır. Yaşamın ikinci yılında başlayan tuvalet eğ itimi dö neminde çocuk, anü s bö lgesindeki gerilimi gidermekten duyduğ u hazzı ertelemeyi ö ğ renmek zorunda kalır. Freud’a gö re, annenin bu dö nemdeki tutumu ve dışkılama işlevine karşı kendi duygulan, çocuğ un ileride sahip olacağ ı bazı karakter ö zelliklerini ve değ erleri ö nemli ö lçü de etkiler. Eğ er anne katı ve cezalandırıcı bir yö ntem uygularsa, çocuk ya korkusundan dışkısını tutar ve kabız olur, ya da kızgınlığ ını dışa vurur ve dışkısını sıklıkla ve rastgele bırakma alışkanlığ ı geliştirir. Aslında dışkılama işlevlerine karşı katı ve cezalandırıcı bir tutum geliştiren annenin, bu tutumunu çocuğ un diğ er davranışlarına karşı da gö stermesi doğ al bir beklentidir. Bu koşullarda yetişen bir çocuk ya tutucu bir karakter geliştirir ve ileriki yaşamında olumsuz duygularını baskı altında tutan biri olur ya da tepkici bir karakter geliştirir ve başkaldırıcı, yıkıcı, kızgınlık nö betleri ya da eziyet etme eğ ilimleri gö steren bir kişilik yapısı geliştirir. Aslında dışkı ve kızgınlığ ın eşanlam taşıması küfür niteliğindeki }?azı sözcüklerde de oldukça belirgindir. Dü nyaya karşı kızgınlığ ını ve insanlara yö nelik dü şmanca eğ ilimlerini bilinç dü zeyinde yaşayan kişi, diğ er insanların olumlu yö nlerini gö rmezlikten gelir, buna karşılık olumsuz yö nlerini seçici bir biçimde algılayarak bunlara adeta bir bü yü teçle bakar; hatta bazen bir insana onda bulunmayan olumsuz nitelikleri bile atfedebilir. Bö ylece, insanlara karşı geliştirdiğ i dü şmanca duygulardan ö tü rü kendini haklı bulmaya ve suçluluk duygularıyla yü zleşmemeye çalışır. Yine de şiddetle savunduğ u gerekçelerine karşın olumsuzluğ un dışarıdan değ il, kendisinden kaynaklandığ ını arada bir gö rebilir ve için için yaşadığ ı suçluluk duygularıyla yü zleşmek durumunda kalır. Ama bu dö nemler genellikle çok kısa sü rer ve o yine bildiği senaryoyu sürdürür.

Bazı uç durumlarda kişi öylesi çaresizdir ki, düşmanca duygularını dış dünyadaki insanlara mal edebilir ve onları kendisine kasıtlı olarak dü şmanlık yapmakla ya da yapmaya hazırlanmakla suçlayabilir. Bö yle bir kişi, çevresindeki insanların davranışlarından ve sö zlerinden dü şmanca anlamlar çıkarır. «Ben değ il, onlar!» biçiminde bilinçdışı işleyen bu mekanizma sonucu kişi, kendisine yö neltildiğ ine inandığ ı dü şmanca komplolara karşı ö nlemler almaya kalkabilir ve bö yle bir durumda ciddi uyum sorunları ortaya çıkabilir. Paranoid eğ ilim denilen bu tü r davranışlar sü reklilik kazandığ ında ağ ır ruhsal sorunların yaşanmasına neden olurlar. Insan kızgınlığ ını bastırmadığ ında, bilinç dü zeyinde ya da bilinçaltında bir duygu birikimi olmayacağ ına gö re, dü şmanca eğ ilimlerin oluşmaması gerekirse de bu her zaman bö yle olmaz. Çü nkü ö nemli olan kızgınlığ ın yalnızca dışa vurulması değ il, nasıl yö netileceğ idir. Bazı insanlarda «karakter ö zelliğ i »ne dö nü şen kızgınlık tepkileri her durumda aynı biçimde ortaya çıktığ ından, kişi çevresindeki olayları istediğ i gibi yö nlendiremez. Üstelik, salt gerilim boşaltmadan ö te bir niteliğ i olmayan ve kişinin davranışlarına etkinlik kazandırmayan bu tü r kızgınlık tepkilerinin sonucunda ortaya çıkan olaylar kişinin yeniden kızmasına ya da kendisini suçlu hissetmesine neden olur. Bö yle bir durumda kızgınlığ ın boşaltılmış olması düşmanca duyguların oluşumunu engelleyemez. Kimi insan yaşamakta olduğ u çeşitli olaylara ilişkin kızgınlık duygularını o anda ö nce bilinçli olarak yaşar, sonra derhal bastırır. Bastırılan bu kızgınlıklar birikir ve belirli bir sının aştıktan sonraki ilk olayda tü mden dışa vurulur. Ancak, bu kez de verilen tepki yaşanmış olan en son olayla orantısız biçimde şiddetli olur ve bunun sonucu ortaya çıkan durum, kişinin suçluluk duygulan yaşamasına yol açar. Bu suçluluk, daha sonraki kızgınlık tepkilerinin tekrar bir patlama olana dek bastırılmasma neden olur ve bö ylece «biriktirme» «boşaltma» «suçlanma» «yeniden biriktirme» biçiminde işleyen bir dö ngü yerleşir. Bu dö ngü , Freud’un tanımladığ ı ve cezalandırılmaktan korktuğ u için dışkısını sü rekli erteleyen çocuğ un, sonunda biriken dışkıyı birden boşaltmasını ve bundan ö tü rü kendisini suçlu "hissetmesini (ya da annesi tarafından cezalandırılmasını) anımsatır. Gerçekten de kızgınlıklarını biriktirdikten sonra birden boşaltan kişiler, gö sterdikleri tepkinin çevrede neden bu denli olumsuz karşılandığ ını kavramakta gü çlü k çekerler. Çü nkü gerilimin bö ylesi bir patlamayla boşalıvermesi, dışkılamadan sonra yaşanan ferahlamayı andıran bir duygunun yaşanmasına neden olur ve ö ncelikle bu duygu yaşandığ ından, kişi kendisini rahatlatan tepkisinin diğ er insanlarda neden bir karşıt tepki oluşturduğunu anlamakta güçlük çeker. Kimi insan ise sü rekli olarak diğ er insanları «iğ neleyerek» kızgınlık boşaltır. Bu, mizah, şaka, sitem, kinaye vb. dolaylı yollarla olduğ u gibi, bazen de doğ rudan ve acıtmak istercesine sö ylenen sö zlerle gerçekleştirilir. Bö yle durumlarda kişi sık sık, ama kü çü k oranlarda gerilim boşaltmakta olduğ undan, davranışlarının diğ er insanlar ü zerinde oluşturduğ u etkiyi algılayamayabilir. Hatta onlardan gelen karşıt tepkileri bazen şaşkınlık, bazen ise kendisine yö nelik dü şmanca davranışlar olarak değ erlendirir ve bu tü r davranışlara kendisinin neden olduğunu göremez. Bazı insanlar kendilerini engelleyen olayların yarattığ ı kızgınlığ ı, o anda koşullar ne olursa olsun ve getireceğ i olumsuz sonuçları dü şü nmeksizin anlık patlamalarla dışa vurarak boşaltma eğ ilimi gö sterirler. Bu kişiler genellikle çevreleri tarafından ö ylece kabul, edilir ve «kuru bir gü rü ltü » olmaktan ö te bir nitelik taşımayan tepkileri, kendi dü şmanca eğ ilimlerine gerekçe arayan bazı alıngan kişilerin dışındaki insanlar tarafından fazla ciddiye alınmaz. Bu insanların, kızgınlıklarını anında boşalttıkları için dü şmanca eğ ilimler geliştirmemesi

beklenirse de çoğ u kez ö yle olmaz. Çünkü, salt gerilim boşaltmaktan ö te bir nitelik taşımayan tepkiler olayları yö nlendirebilme anlamına gelmez. Etkin olamayan bir insan ise, ilişkilerinde rahat olamaz. Bazı insanlar yaygın kızgınlık tepkilerini, her şeye karşı çıkma ya da insanları sü rekli karşılarına alma biçiminde yaşarlar. Bu insanlar genellikle, ö zerk olmayı yanlış yorumlamış kişilerdir, ö rneğ in, bir diğ er insanın gö rü şü nü kabul etmek onlar için benliklerini yitirme anlamına gelir ve mutlaka bir karşıt gö rü ş getirip tartışma ortamı yaratarak, yok olma kaygılarından kurtulmaya çalışırlar. Çoğ u kez, ortaya attıkları karşıt gö rü şe gerçekten inanıp inanmadıkları da pek ö nemli değ ildir. Bazı insanlar ise otorite olarak algıladıkları her şeye karşı çıkar ya da başkaldırırlar ve bunun bir ö zerklik savaşımı olduğ unu sanırlar. Oysa, tepkileri salt bir başkaldırıdan ö teye gidemez ve karşı çıktıkları dü şü ncelerin yerine bir başka ö neri getiremezler. Bu insanların kişilikleri yaratıcılıktan yoksundur ve hiçbir zaman etkin olamazlar. Bu nedenle davranışları, hem dışa hem kendilerine dö nü k yıkıcı ö ğ eleri içerir. Çü nkü bö ylesi kişiler bir yandan sonu gelmeyen bir ö kenin tutsağ ı olarak kendilerini yıpratırlarken, diğ er yandan diğ erlerinin yapmaya çalıştığ ını eleştirmeye, bozmaya ve bazen de yıkmaya çalışırlar. Dıştaki olaylara sü rekli karşı çıkarken aslında kendi varoluş sorumluluklarını ü stlenmekten kaçındıklarını göremezler. Bazı insanlarda ise denetlenemeyen kızgınlık tepkileri açık saldırganlık biçiminde yaşanır. Sö zle ya da bazen bedensel yoldan verilen bu tü r tepkiler genellikle olgunlaşmamış yetişkinlerde, çocuklarda ve az uygarlaşmış toplumların bireylerinde gö rü lü r. Kızgınlığ ın bu biçimde dışa vurulması çoğu kez toplumun onaylamadığı olaylarla sonuçlandığından, denetim mekanizmaları gelişmiş insanlar tarafından pek kullanılmaz. Bireyin yaşadığ ı toplum grubunun değ er yargılan, bu gibi tepkisel davranışların ne ö lçü de hoşgö rü ile karşılanacağ ını belirler, ö rneğ in, kırsal bö lge insanları arasında olağ an karşılanan ö ç alma, kan gü tme vb. davranışlar kent düzeninde insanı toplumdışı bırakabilir. Bu tü r tepkiler gerilimin boşalımını sağ lamakla birlikte, kişiyi engelleyen durumla başedebilmek için tasarlanmamış olduğ undan, bu durumu ortadan kaldırıcı bir etki yaratamadıkları gibi çoğ u kez kişiye zararlı olabilecek yeni bazı durumların ortaya çıkmasına da yol açarlar. Bazen gerilim o denli yoğ unlaşabilir ki, daha fazla sabır gö stermektense ne pahasına olursa olsun bu gerilimi dışavurup rahatlamak yeğ lenir. Ama bunun karşılığ ı genellikle pahalıya ö denir. Savaş alanında uzun sü re beklemek zorunda kalan bir askerin bazen sığ ınağ ından fırlayarak gö zü dö nmü ş bir biçimde dü şmana saldırdığ ı ve bunun bedelini yaşamıyla ödediği görülmüştür. Dü şmanca eğ ilimleri denetim altında tutabilmek için kullanılan bir diğ er yol da, dış dü nya ile ilişkiyi en azma indirmektir. Bununla anlatılmak istenen, bir insanın bir odaya kapanması değ il, duygusal tepki alanını daraltarak kendini zedelenmekten korumaya çalışmasıdır. Bu mekanizmanın gerisinde, dü şman bir dü nya içinde kendini yalnız ve çaresiz hissetme olgusu bulunur. Bö yle bir insan, ilişkilerinde duygusallığ a yer vermeyerek dü ş kırıklığ ına ya da inciltilmeye karşı kendisini korumaya çalışmaktadır. Ancak, korkularının ve dış dü nyayı ü rkü tü cü bir alan olarak algılamasının kendi dü şmanca eğ ilimlerinden kaynaklandığ ının bilincinde değildir. Bazı insanlar yaşam boyu karşılaştıkları dü ş kırıklıkları sonucu, beklentilerini bir sınır içinde tutma eğ ilimi geliştirirler. Gerçekleşmesini çok istedikleri bir olaya çok yakınlaştıklarında bile umutlarını frenler, zamansız bir kutlamaya girmekten çekinirler. Bu

insanlar duygusal dü nyalarının ü stü nü sanki bir kapakla ö rterler. Sorunlarından sözederken de başka bir insana ait olayları anlatıyorlarmışçasına davranır, yaşadıkları durumlara ilişkin herhangi bir duygusal tepki vermezler. Ortalama insan da kendisini zedeleyen ve dü ş kırıklığ ına uğ ratan bazı olaylar karşısında duygusallıktan soyutlanma eğ ilimi gö sterirse de etkin katılımı gerektiren durumlarda bazı riskleri gö ze alır. Oysa burada sö zü edilen kişiler soyutlama mekanizmasını kendilerini her tü rlü acıdan koruyacak bir kabuk gibi kullandıklarından, yaşama etkin bir biçimde katılamaz, duygusal olmamayı güçlülük olarak yorumlarlar. Bö yle bir insanla beraberlik, arada gö rü nmez bir perde varmışçasma yaşanır. Duygusal tepki vermediğ inden herkes onu kendisine gö re ve farklı biçimde algılar. Kimine gö re soğ uk ve kendini beğ enmiş, kimine gö re gü çlü olabilirler. Kimi ise bö yle bir insanı kusursuz biri gibi algıladığ ından, karşısında kü çü klü k duygularına kapılabilir. Gerçekten de bu insanlarda duygusal tepkiler ö ylesi ö lçü lü dü r ki, bü rü ndü kleri zırhın gerisinde yaşanan korkuyu algılamak oldukça gü çtü r. Bu nedenle bazı gü çsü z Insanlar onları yü celtir ve gerçek kimliklerini tanıyamamış olduklarını farketmezler. Ne var ki, ister yü celtilsinler, ister soğ uk ve kendini beğ enmiş kişiler olarak algılansınlar, genellikle insanlar kendilerini onlar tarafından kabul edilmemiş hissederler. Hatta bazı insanlar tarafından «devrilmesi gereken» biri olarak değ erlendirildikleri için «açıkları» aranır ya da saldırıya uğ rayabilirler. Bö ylesi durumlar koruyucu kabuğ un daha da kalınlaşmasına neden olabilir. Bunun sonucu oluşan kısırdö ngü , bu kişilerin diğ er insanlar tarafından anlaşılamama nedenlerinin kendilerinden kaynaklanmakta olduğ unu gö rmelerini dalla da gü çleştirir. Ama asıl sorun, bu insanlarla yakın ilişki durumunda olan kişiler tarafından yaşanır. Gerçi, neden bö yle bir insanı seçmiş oldukları çoğ u kez kendi sorunlarının bir sonucudur, ama yine de bir insanla ö mü r boyu birlikte yaşayıp bir türlü ona ulaşamamış olmak katlanılması güç bir durumdur. Duygusal dü nyasını yalıtmış kişi bir insandan hoşlansa da bunu belli edecek tepkiler veremez. Getireceğ i acıyı çok yoğ un yaşayacağ ından kabul edilmeme olasılığ ını gö ze alamaz. Ancak bu korkularının bilincinde olmadığ ı için, durumu abartılmış gurur sistemi içinde değ erlendirirse karşı taraftan bir adım atılmadıkça bir insana yaklaşmayı kendisine yakıştıramaz. Bu nedenle, çoğ u kez kendisini kabul eden ya da kabul eder gö rü nen insanlarla ilişki kurabilir. Bir diğ er deyişle, incinmekten korunabilmek için seçmez, seçilir. Ne var ki, bö yle birini seçen kişiler de aslında ya yü celttiğ i bir insana tapınma ihtiyacında olan edilginbağ ımlı, ya da kendilerini reddedilmiş hissettiklerinde tahrik olan ve ulaşılmaz bir kaleyi ele geçirerek zafer kazanacakları sanısına kapılan insanlardır. Oysa ortada ne tanrı vardır ne de kale: Yalnızca korkup içine kapanmış bir insan! Incinmekten ya da daha doğ rusu, incitmekten korkan bazı insanlar duygusal dü nyalarını mantık ve dü şü nce yoluyla da yalıtabilirler. Bö yle bir insan kendisine acı veren durumlara ilişkin duygusal tepkilerini mantıksal açıklamalarla denetlemeye çalışır. Bunu yaparken ya kendi tepkisizliğ ine ya da karşı tarafın tepkilerine gerekçeler bularak etkin olamamasının yarattığ ı değ ersizlik duygularım ha i letmeye çalışır. Duygusal olaylara nesnel bir yorum getirerek tepki verme sorumluluğ undan kaçınma, daha çok aydın kişiler arasında gö rü lü r. Çünkü, dü şü nce ve mantık, çağ daş insanın duygusal yaşantıların olumsuz etkilerine karşı geliştirdiğ i etkili bir korunma aracı durumuna gelmiştir. Gü nü mü zde çoğ u aydın, bir araya geldiklerinde duygularını yaşayacakları yerde, soyut kavram tartışmaları aracılığ ıyla ilişki kurma eğ ilimi gö stermekteler. Bunun sonucu bazen bir insanın duygu ve dü şü nceleri arasındaki kopukluk ö yle boyutlara ulaşabilir ki, kişinin savunduğ u dü şü ncelerle duygusal

tepkileri arasında önemli çelişkiler ortaya çıkabilir. Dış dü nyayı tehlikeli bir alan olarak algılama ve insanlara gü venememe sonucu geliştirilen bir diğ er yalıtım mekanizmasında kişi, diğ er insanlardan bağ ımsızlaşarak iç ve dış ihtiyaçlarının onlar tarafından etkilenmesine karşı ö nlem almaya çalışır. Bö yle bir insan için amaç, «kendi kendine yeterli olmak» ve «kimseye muhtaç olmamaktır.» Ne var ki bu, gerçekleştirilmesi olanaksız bir amaçtır. Diğ er insanlara muhtaç olmamak için çaba gö sterildikçe, bilinçaltında giderek yoğ unlaşan bağ ımlılık eğ ilimleri ve dü şmanca duygular sonunda denetlenemez bir duruma gelebilir ve kişinin içine gö mü ldü ğ ü yalnızlık sonucu ciddi uyum sorunları ortaya çıkabilir. Yukarıda tartışılan tü m kızgınlık tepki tü rlerinin ve dü şmanca eğ ilimleri denetim altında tutma mekanizmalarının bir ortak yanı bulunur: Kişi, içinde yaşadığ ı durum ne olursa olsun aynı tepkiyi gö sterme ya da aynı mekanizmayı çalıştırma eğ ilimindedir. Bunlar çocukluk yıllarının dü ş kırıklıklarına karşı bilinçaltında geliştirilmiş koruyucu tepkilerdir. Burada koruyucu tepki deyimi ile anlatılmak istenilen, bozuk da olsa, kişinin içsel gerilimleri ile dış dü nyaya ilişkin beklentiler arasında kurulmuş olan dengedir. Gerçi bu denge, ö ğ renilmiş olan bazı yanlış tepkileri ya da etkin olabilmek için gerekli tepkileri ö ğ renememiş olmayı içerir. Ama yine de kişinin alışagelmiş olduğ u bir durumdur. Bu nedenle kişi, dengesini sağ layan bu mekanizmalara sıkıca sarılır ve esneklikten yoksun davranışlar geliştirir. Oysa, sü rekli değ işen koşullara uyum yapabilmek ve yaşama etkin bir biçimde katılabilmek belirli bir esnekliğ i ve yaratıcılığ ı gerektirir, ö rneğ in, kendisini engellenmiş hissettiğ i her durumda aynı kızgınlık tepkisini veren kişi etkin olamaz. Burada etkin olmakla kastedilen, kişilerin olaylara kendisini iyi hissedebileceğ i bir biçimde yö n verebilmesidir. Bö ylesi bir yö nlendirme ise yaratıcı olabilmeyi gerektirir. Yaratıcılık ise içinde bulunulan duruma karşı en uygun tepkiyi verebilmeyi içerir, ö rneğ in, bir insan kendisini engelleyen bir duruma ilişkin kızgınlığ ını açıkça yaşayabilir, kendisini kızdıran durumdan uzaklaşabilir, tepkisini daha uygun bir zamana erteleyebilir, hiç tepki vermemeyi daha uygun gö rebilir, kendisini kızdıran durumu ortadan kaldıracak tasarımlar yapabilir ve eylemlerde bulunabilir ya da ö kesini boşaltmak amacıyla gidip odun kesebilir. Bu tepkilerden hangisini vereceğ ini o andaki koşullara gö re ve otomatik olarak seçebilecek ustalığ ı geliştirebilmiş olan insan, hem etkini bir biçimde yaşama katılabilir, hem de insanlarla başedebilmenin sağ ladığ ı gü ven duygusu sayesinde doyurucu ilişkiler kurabilir. Bir insanın bö ylesi bir esnekliğ i kazanabilmiş olması için ö nkoşul, kızgınlık duygularının bilincinde olabilmesidir. Kızgınlığ ını farkedebilmesi için ise bu duygusundan ö tü rü suçlandırılmamış olması gerekir. Bö yle bir durumun gerçekleştirilebilmesi ilk bakışta olanaksız gibi gö rü lebilir. Ama aslında içinde yaşadığ ımız dü nya kü ltü rü ve çağ daş aile yapısı, uygarlaşmış bir birey olabilmek için bazı olumsuz duyguların bilinçaltına bastırılmasını değ il, bilinçli olarak denetlenmesini zorunlu kılmaktadır. Çocuk eğ itiminde de ö nemli olan çocuğ un kızgınlığ ını yaşamaması değ il, bu duygusunu toplumun onaylamayacağ ı davranışlara dönüştürmemesidir. Daha ö nce de belirtildiğ i gibi, olumsuz duyguların bastırılmasını zorunlu kılan bir ortamda yetişmiş olmak dü şmanca eğ ilimlerin gelişmesine ve insanın kendisine yabancılaşmasına neden olur. O halde, olumsuz duyguların bilincinde olmayan bir insan için bu konuda bir çıkış yolu olabilir mi? Bö yle bir soruya olumlu bir karşılık vermek, daha ö nce yaptığ ımız tartışmaların ışığ ında biraz yadırgatıcı gö rü nebilir. Ne var ki, dü şmanca eğ ilimlerini bilinçaltının en derinlerine itmiş bir insan bile aslında hoş olmayan bazı duyguları taşımakta

olduğunun, belli belirsiz de olsa farkındadır. Ama bunu görmezlikten gelme çabasındadır. Işte bu noktada ö nemli olan, bö ylesi olumsuz duyguların evrensel nitelikte olduğ u gerçeğ ini ö zü mseyebilmektir. Çü nkü çoğ u insan, bu duyguların başkalarında da olduğ unu gö zlemlemiş ya da bö ylesi duyguların varlığ ının doğ al olduğ unu mantıksal olarak kabul etmiş de olsa, kendine ait olan duyguların suçluluğ undan kurtulamadığ ı için Başkalarına tanıdığ ı hakkı kendisine tanıyamaz. Ozellikle, dü şmanca eğ ilimleriyle yü zleşmemek için kurduğ u savunma sistemi çok katı ise! Dolayısıyla, bir insanın yaşamakta olduğ u kısırdö ngü lerden kurtulabilmesi için belirli bazı çö zü m ö nerileri de sö z konusu olamaz. Çü nkü her bir insan kendi benliğ iyle yü zleşmeyi gö ze alabildiğ i ve değ işmeyi istediğ i oranda değ işebilir. Bö ylesi bir değ işim sü recini başlatabilmek için insanın davranış alanını daraltan katı savunma sistemlerini görebilmesi gerekir. Bö yle bir sü reci başlatabilen insan kendisine yabancılaşmış olduğ u tü m yö nlerini birden gö remez. Bu, oldukça yavaş ve ö mü r boyu sü ren, ama hiçbir zaman tamamlanamayan bir sü reçtir. Her bir kısırdö ngü ortadan kalktıkça, onun altında ö rtü lü kalmış olan potansiyel de değ erlendirilmeye başlanır. Bö ylece, ö nceleri savunma amacıyla kullanılan bir miktar enerji daha, iyi yaşamak için kullanılır. Az da olsa, bunun insana kattığ ı yeni gü ç bir başka kısırdö ngü nü n ortadan kaldırılmasına katkıda bulunur. Ve de insan, evrim denilen sü reci, takılmış olduğ u yerden harekete geçerek, yeniden işletmeye başlar. Ama, bunun yavaş bir süreç olduğunu kabul etmek koşulu ile!

DEĞERSİZLİK DUYGUSU Insan, doğ a gü çlerine ve bazı hayvan tü rlerine oranla zayıf bir varlıktır. Bu nedenle, her insanın varoluşunda eksiklik duygusu vardır. Çü nkü insan, çocukluk dö neminden ö tü rü , yaşamına «normal» bir çaresizlik içinde başlar. Çocukken, gü çlü yetişkinler arasında yaşayan gü çsü z bir varlıktır. Sonraki yaşamı boyunca, daha ö nce kendisine egemen olan insanlar ve doğ al gü çler ü zerinde ü stü nlü k kurmak ve gü cü nü kanıtlamak için çaba gö sterir. Çoğ u kez bununla da yetinmez, kusursuz bir varlık olmaya çalışır. Insanın dü nyaya gelişi ile yaşanmaya başlanan, ve ö mü r boyu sü ren bu duygu evrenseldir. Çünkü doğadaki tüm varlıklar «eksi» bir durumdan «artı» bir duruma geçmek için sürekli çaba içindedirler, insandaki eksiklik duygusu da, bireyin gelişimi ve insanlığ ın evrimi için gerekli bir dü rtü dü r. Ama çoğ umuz, bu duygunun varlığ ını yadsıma eğ ilimindeyizdir. Çü nkü eksiklik, toplumsal değ er yargılarına gö re arzu edilmeyen bir durumdur. Bu nedenle, eksik yö nlerimizi ancak bazı durumlarla yüzyüze geldiğ imizde kabul ederiz. Eksiklik duygusu, yarattığ ı hoşnutsuzluğ a karşın yaşanması kaçınılmaz bir olgudur. Ustelik insanın yaşamını sürdürebilmesi ve gelişebilmesi için zorunludur. Çünkü, eksikliğin farkedilmesi insanı gü dü ler ve eyleme geçirir. Değ ersizlik duygusu ise yukarıda tanımlanan «normal» eksiklik duygusundan çok farklıdır. Insanı daha fazla şeyler yapmaya ve yaratmaya gü dü lemediğ i gibi, bir kısırdö ngü nü n yaşanmasına da neden olur. Değ ersizlik duygusu, bir insanın kendisini diğ er insanlardan daha değ ersiz bir varlık olarak algılamasını tanımlar ve kö kenini çocukluk yaşantılarından alır. Bir çocuğ a değ er verilmemesi, onu kendine ö zgü hakları olan ö zerk bir varlık olarak tanımama anlamına gelir. Çünkü, bir insana değ er vermek, onun gerçeklerini anlamaya çalışmak ve onu olduğ u gibi benimseyebilmektir. Ama birçok kişi diğ er insanlara değ er verdiğ i sanısıyla aslında kendi özsever ihtiyaçlarına doyum sağlar. Kendisine değ er verilmemiş bir insan bir başkasına değ er veremez. Bunu sonradan ö ğ renebilmesi de ancak kendisine değ er verebilmeye başladıktan sonra işleyebilen iki yö nlü bir sü reçtir. Bir başka deyişle, insan kendine değ er verebildiğ i oranda başkalarına da değ er verir; diğ er insanlara gerçek anlamda değ er verdiğ ini hissettikçe kendisini de değ erli bulur. Yoksa bir diğ er insanı yü celterek kendimizi kü çü ltmek, ne ona ne de kendimize değ er vermektir. Ustelik bö yle bir durum, değ ersizlik duygularının gerisinde yatan dü şmanca eğilimlerin ve suçluluk duygularının daha da pekiştirilmesine neden olur. Değ ersizlik duyguları yaşayan biri için diğ er insanlar ya kendinden ü stü ndü r ya da aşağ ı; eşiti yoktur. Bazı insanları kü çü mser, çü nkü onlarda kendisine benzeyen bazı ö zellikler gö rü r ve bu insanları, hoşlanmadığ ı benliğ ini kendisine yansıtan bir ayna gibi algılar. Ama bunun bilincinde olmadığ ı için onları kendisinden daha değ ersiz bulur. Aslında, başkalarını kü çü mseyen ihsan, kendisini de kü çü mseyen, dolayısıyla kü çü msenmekten korkan biridir. Bir başkasının onu kü çü msemesi, aslında kendinin de kendisini kü çü msemekte olduğ u gerçeğ i ile yüzleşmesine neden olur. Değ ersizlik duygulan yaşayan bir kişinin bazı insanları yü celtmesi, geliştirmiş olduğ u gerçekdışı senaryoların bir sonucudur; bu insanların kendisinin ulaşmak istediğ i gö rkeme sahip olduğ u yanılgısından kaynaklanır. Ote yandan bu insanlara karşı bilinçdışı bir dü şmanlık da yaşar; çü nkü varlıkları ona kendi yetersizliğ ini hatırlatır. Tersine işleyen bir sü reçle bilinçdışındaki dü şmanlık duyguları yoğ unlaştıkça, bu insanlara karşı duyulan hayranlık da artar. Bu, biriken dü şmanlık duygularını bilinçdışında tutmak gü çleştiğ inde

kullanılan bir denetim mekanizmasıdır. Ancak bazen yü celtilen kişinin yadsınamayacak bir açığ ı farkedildiğinde, biriken dü şmanca eğ ilimler birden bilince ulaşabilir. Ve kişi kendi yarattığ ı tanrıyı yine kendisi yokeder. Bir insanı ö nce yü celtip daha sonra onu devirmeye çalışmak toplumumuz bireylerinde oldukça sık gözlemlenen bir olgudur. Arabasını sorumsuzca sü ren bir insan ne kendisinin ne de diğ er insanların değ eri olabileceğ inin, daha doğ rusu yaşamın değ erli olduğ unun farkında değ ildir. Sağ lıklı bir yaşam için gerekli önlemleri bildiği halde almayan bir insan da öyle! Değ ersizlik duyguları yaşayan bir insan, kendi değ ersiz varlığ ına tanımadığ ı haklan başka insanlara tanıma eğ ilimindedir. Ancak genellikle kendi yakınları, daha doğ rusu kendine bağ ımı olan eş, çocuk vb. kimseler bunun dışında kalır. Çü nkü kendisi gibi onları da kü çü mser ve değ ersizliğ inin bir uzantısı gibi algılar. Kendisini reddetme olasılığ ı olan kişilere ö nem vermesine karşılık, kendisini kabul edici tutumlar içinde olan kişileri kü çü mseyebilir. Ona göre, değersiz birini kabul eden bir insanın kendisi de değersizdir. Çoğ u insanın gerçek benliğ iyle, toplumun onayını sağ lamak için dış dü nyaya karşı takındığ ı kimlik birbirinden farklıdır, insanlar ö zellikle çalışma yaşamlarında bö yle bir maskeyi sü rekli kullanırlar; genellikle akşam eve gidince çıkarır, ama çoğ u kez bir başka maske takarlar. Kimi insan arkadaşlarıyla birlikteyken bir ü çü ncü maskeyi de kullanabilir. Bö ylece değ işik durumlara kendini uyarlamaya çalışır. Belirli bir oranda, bu maskeler insanın çağ daş dü nya koşulları içindeki yaşamını sü rdü rebilmesi için zorunludur. Gereğ inde, hoşlanmadığ ımız kişilere karşı dostça tutumlar takınmamızı sağ lar ve insanın çıkarlarını korumasına yardımcı olur. Ne var ki, eğ er bir insan oynadığ ı bu rollere kendisini fazlaca kaptırırsa, oynamakta olduğ u rol ile kendi gerçek benliğ ini birbirinden ayırdedemez bir duruma gelir. Ve kendisine yabancılaşmaya başlar. Sonunda benliğ i «şişer» ve kendisine aşırı ö nem vermeye başlar. Bununla da yetinmez, bu rolü diğ er insanlara da yansıtır ve onlardan da aynı rolü oynamalarını bekler. Otorite durumuna geldiğ inde kendisi ile birlikte çalışanları bunaltır, ana ya da baba olduğunda çocuklarından yeteneklerinin üzerinde başarılar bekler. Bir insanın ne olduğ u ile ne olması gerektiğ i konusundaki tutarsızlığ ı değ ersizlik duygularının doğ al bir sonucudur. Bu nedenle kendisine yabancılaşma pahasına ö nemli başarılar kazanmış bazı insanlar, zaman zaman boşluk ire anlamsızlık duyguları yaşarlar. Kimi, o gü ne değ in kendisini aldattığ ını ve gerçekten ilgilenmediğ i şeylerle ilgilenir gö rü nmü ş olduğ unu farkedebilir. Bunu gö remeyenler Ise kazandıkları basanlara karşın yine de kendilerini yetersiz gö rü rler. Bö yle bir durum değ ersizlik duygularının daha da pekiştirilmesine neden olur. Kişiliğ in bireyleşebilmesi için, insanın kendisine ilişkin gerçekleri olabildiğ ince bilinçlendirebilmesi gerekir. Ne var ki, birçok insan kendini tanımak için çaba gö stermeksizin yaşamına anlam katabilmeyi umar ve beklediklerini bulabilmek için bir mucizenin gerçekleşmesini bekler. Oysa insan, gerçeklerini tanıyabildiğ i oranda kendisiyle uzlaşır ve çevresine karşı da daha hoşgö rü lü olur. Bunu başaramayan biri ise hoşlanmadığ ı ve kabul etmediğ i bilinçdışı benliğ ini diğ er insanlara yansıtır, onları eleştirir ve kınar. Bunu yaparken, aslında, tanımadığı gerçek benliğini seyretmekte olduğunun farkında değildir. Değ ersizlik duygulan yaşayan insan, kendi gerçek benliğ ini kabul etmediğ inden, gerçekdışı bir ü stü nlü k dü zeyine ulaşabilmek için çaba harcar ve enerjisinin çoğ unu bu amaç için tü ketir. Ne var ki, bu amaca ulaşmak için geliştirdiğ i yö ntemler esneklikten yoksundur ve kendisini tanrılaştırmak umuduyla oluşturduğ u amaçlar ulaşılamaz niteliktedir. Ustelik seçtiğ i amaçlar, topluma değ il kişisel çıkarlarla yö neliktir; tasarıları bencil niteliktedir ve kişisel ü stü nlü ğ ü nü

sağ layabilme yolunda diğ er insanlara zarar verebilecek girişimlerde bile bulunabilir. Ustü nlü ğ ü nü gü ç ve para kazanarak gerçekleştirmek isteyen kişi amacına ulaşmak için diğ er insanları kolayca harcayabilir. Entelektü el ü stü nlü ğ ü nü kanıtlamak, için çevresindekileri sü rekli eleştiren ve yanlışlarını arayan bir diğ eri, onların dü şü nce ve isteklerine saygı gö steremez. Ancak, diğ er insanlara değ er veremediğ i için tü m bu çabalarına karşın kendisini yine de değ ersiz bulur ve toplumun dışında kalmış hisseder. Saygınlık uğ runa bu denli çaba harcadığ ı halde çevresindekilerin saygısını kazanamamış olmasının nedenini bir tü rlü anlayamaz. Değ ersizlik duyguları yaşayan bir insan, ilişkilerinde tutarsızdır. Bazen ü stü nlü ğ ü nü kanıtlamak amacıyla insanlarla yoğ un bir ilişkiye geçer, kendisini eksik ve yetersiz bulduğ u zamanlarda da onlarla karşılaşmamaya çalışır. Bö yle bir insan ancak kendi ü stü nlü ğ ü nü yaşayabileceğ i ortamlara girme yü rekliliğ ini gö sterir, ikinci planda kalacağ ını hissettiğ i ya da ü stü nlü k maskesinin dü şerek, değ ersizlik duygularıyla yü zleşme tehlikesinin bulunabileceğ i durumlardan uzak durur, ö rneğ in, para gü cü yle kendisine saygınlık sağ layan biri, entelektü el değ erlere ö nem verilen bir ortamda bulunmaktan kaçınabilir; her yerde birinci planda olmak isteyen bir başkası, girdiğ i bir toplulukta diğ er insanların gö rü şlerini paylaşmamak ve onlardan farklı biri olduğ unu vurgulamak için konuşmalara katılmayabilir. Çü nkü değ ersizlik duyguları yaşayan bir insan üstün olmak «zorundadır». Değ ersizlik duygularını giderme amacıyla ü stü n olma ya da gö rkeme ulaşma çabasında olan kişi, bunu gerçekleştirmek için dü ş gü cü ü rü nü bir amaç geliştirir ve tü m davranışlarını bu tasarım çerçevesinde dü zenler. Arada bir diğ er isteklerinden ve amaçlarından sö z etse de, geliştirmiş olduğ u tasarımın gerektirdiğ i yö nelimin dışına çıkamaz, ö rneğ in, herkesin saygınlığ ını kazanmayı amaçlamış olan kişi, diğ er insanlarla beraberliklerinin her anınla davranışlarını bu amacına gö re ayarlar. Belirli bir senaryoyu izlemek zorunda olan bir oyuncu gibidir, ama oynadığ ı oyunun bilincinde değ ildir. Ancak saygı gö rdü ğ ü nde varolduğunu hissedebildiğinden, diğer seçenekleri göremez. Gö rkeme ulaşma çabası içinde olan kişi, birbiriyle Çelişkili durumları birlikte yaşar. Bir yandan benliğ ine egemen olan amaca ulaşmaya çalışırken, ö te yandan bu amacı gerçekleştirmiş olduğ una inanır. Orneğ in, insanların hayranlığ ını kazanmayı amaç edinmiş biri, bir yandan diğ er insanların kendisine hayran olmaları için çaba gö sterirken, ö te yandan kendisini herkesin hayranlığ ını kazanmış biri olarak gö rü r. Bir yandan herkesin kendisine hayran olduğ una inanırken, ö te yandan bunun çevresindeki insanlar tarafından da sü rekli doğ rulanmasını ister, teklediğ i ö vgü yü bulamadığ ı zamanlarda çevresini buna zorlayıcı davranışlara girişir. Kendisine göre bu onun hak Değ ersizlik duygularına karşı bö ylesine mantıkdışı bir gurur sistemi geliştirmiş olan kişi, kusursuz saydığ ı benliğ ine uygun dü şmeyen davranışlarda bulunduğ unu farkettiğinde, kusurunu kesinlikle hoşgörmez. Neden ö yle davrandığ ını anlamaya çalışacağ ı yerde kendisini yargılar ve eleştirir. Kendisine karşı hoşgö rü sü zlü ğ ü , gerçek dü nyasını anlayabilmesini ve yaşadığ ı olaylardan ders alabilmesini engeller. Gerçek kişiliğ inin olmak istediğ i kişinin ö zelliklerine sahip olmaması, bocalamasına neden olur. Kendisini her an başkalarıyla kıyaslamak ve onlardan daha ü stü n olduğ unu hissetmek «zorundadır». Bundan ö tü rü gerçek benliğiyle yüzleşme olasılığının tehdidi altında yaşar. Kendisini ü stü n bir varlık olarak algılayan kişi, çevresinden gelen en kü çü k bir eleştiriye bile katlanamaz. Gerçek benliğ iyle yü zleşmesine neden olan durumları dü nyanın sonu gelmişçesine yaşar. Bu nedenle gururunu incitebilecek bir durumla karşılaştığ ında ya da

karşılaşmak ü zere olduğ unu hissettiğ inde o durumdan kaçmaya çalışır. Kaçamadığ ı durumlarda ise değ ersizlik duygularının gerisindeki dü şmanca eğ ilimler denetiminden çıkar ve gururuna darbe indirenlerden öç almaya çalışır. Bö ylesi bir gurur insanı kendisine yabancılaştırır ve kişilik bü tü nlü ğ ü nü n bozulmasına neden olur. Gerçek benliğ ine karşı geliştirdiğ i nefret sonucu gö rkemli bir kişiliğ i benimsemeye çalışan insan bu uğ urda sü rekli ö dü n verir. Kendisi için daha ö nemli olan pek çok konuyu bir yana bırakarak tü m çabasını ve enerjisini ü lkü leştirdiğ i gö rü ntü sü nü sü rdü rebilmek için yaptığ ı gereksiz yatırımlarda kullanır. Verilen ö dü nlerse, kendine yö nelik nefret duygularını pekiştirir ve bir kısırdö ngü nü n yerleşmesine yol açar. Kişiliğ ini bü tü nleştirebilme çabası içinde, bazen olmak istediğ i kişiyle, bazen de" hoşlanmadığ ı benliğ iyle ö zdeşleşir. Ancak, hangi yö ne giderse gitsin, ikisi arasındaki çatışmadan kurtulamaz ve bu durum ona acı verir. Değ ersizlik duyguları bir insanın cinsel kimliğ ine ilişkin olarak da yaşanabilir. Bu olgu kadınlarda erkeklerin kine oranla daha açık bir biçimde yaşanır. Içinde yaşadığ ımız kü ltü r, erkeğ e ve erkeklik rolü ne ö ncelik tanır. Buna karşılık, kadın ve kadının yaptığ ı işler ü stü kapalı bir biçimde kü çü msenir. Toplumumuzun bazı kesimlerinde olduğ u gibi, kız çocuğ a erkek çocuktan daha az değ er verilen bir ortamda yetişmiş olan bir kadın, hemcinslerini kü çü mseyebilir ve gerçek kadınlık kimliğ inden saparak toplumun yeğ lediğ i erkeksi davranışları benimseyebilir. Bö yle yapmakla ü stü n bir varlık olabileceğ ini ve değ ersizlik duygularına çö zü m getirebileceğ ini sanır. Oysa bu davranışlar yalnızca erkeklerde gö rü ldü ğ ü nde toplumun onayını kazandığ ından, kendi gerçek kimliğ inden vazgeçmekle kendisini, herkesten ö nce kendi gö zü nde kü çü k dü şü rmekte olduğ unu farketmez. Bö ylesi davranışlar bazen kadının kadınlığ ıyla çevresine meydan okuması, ö rneğ in, erkekleri ö nce baştan çıkarıp sonra onları incitmeye ya da sömürmeye çalışması biçiminde de görülebilir. Bu davranışların gerisinde kadınlık kimliğine ilişkin değersizlik duyguları bulunur. Benzer davranışlara erkeklerde de rastlanır. Toplumun erkek kimliğ ine ilişkin beklentilerini karşılayamadığ ı için kendisini değ ersiz bulan insanlar, erkekliklerini abartılmış bir biçimde yaşayarak ü stü n bir varlık olabilecekleri sanısına kapılırlar. Bö yle erkekler çok sayıda kadını baştan çıkarmakla ya da saldırgan davranışlarda bulunmakla gü çlü erkek imajına ulaşabileceklerine inanmışlardır. Kimi ise, erkekliklerine ilişkin değ ersizlik duygularını tam karşıtı bir yö nde ö dü nlemeye çalışır. Kadınsı bir kimliğ i benimseyerek kendisinden beklenen erkeklik rolü ne aldırmadığ ını, topluma meydan okurcasına ve insanları şoke edercesine ortaya koyar. Bö ylece cinsel kimliklerine ilişkin değ ersizlik duygulan yaşayan kadın da, erkek de «erkeklik» olarak yorumladıkları davranışları benimsemeye çalışır ve bu abartılmış davranışların gerçek anlamdaki erkek kimliğ iyle ilişkisi olmadığ ını gö remezler. Bu kişiler, toplumda erkeklik ve gü çlü lü k kavramlarının eşanlam taşıması sonucu, kendilerine gö re geliştirdikleri bir erkeklik imajının beklentilerine kendilerini uydurmaya çalışırlar. Bir başka deyişle, kadın «erkek», erkek de «daha erkek» olmakla «güçlü» olabileceğine inanır. Insanın ü stü n sandığ ı gerçekdışı bir kimliğ i benimsemeye çalışarak değ ersizlik duygularından kurtulmaya çalışması, daha ciddi sorunlar yaşamasına neden olduğ u gibi, asıl soruna da çö zü m getirmez. Ustelik kendisini değ ersiz bulmasına neden olan ilkel tepki eğ ilimlerinin denetimi daha da gü çlenir, ö rneğ in, kimi insan entelektü el bir ü stü nlü k geliştirip her şeyin irade ve mantık gü cü yle çö zü mlenebileceğ ine kendisini inandırmaya çalışır, ama duygusal yaşamında ya yalnızdır ya da başarısız. Gö rkeme ulaşma çabası insanın yaşam

alanını da daraltır. Yaşamı kendisini ü stü n hissedebileceğ i durumlarla sınırlandırdığ ından yeni deneyimlere ve değ işik yaşantılara kapalıdır. Kaldı ki sü rekli gö rkem ya da kusursuzluk bir ü topyadır. Kusursuzluğ un tanımı yapılabilmiş olsaydı, bu tanımdaki ö lçü tlere uyabilen bir kişi herhalde çok sıkıcı olurdu. Kusursuz olmaya çalışanlar bile öyle olduktan sonra!.. Ustü n olmak «zorunda» olan kişi bir varoluş savaşı vermektedir. Bu nedenle yalnız kendisiyle ilgilidir ve asıl sorun da buradan kaynaklanır. Dostluk ve yardımseverlik toplumsal insan tü rü nü n kalıtsal bir parçasıdır. Bu eğ ilimler insanın çocukluk dö neminde çevresiyle olan sıcak etkileşimi sonucu gelişir ve zenginleşir. Benmerkezcilik, çocukluk dö nemlerinde sıcak tepki vermeyi ö ğ renememiş olma sonucu oluşan kusurlu bir davranıştır. Diğ er insanların gerçeklerini anlayabilmek için dü rü st bir çaba gö stermeyen ve yalnızca almak için veren ya da verir görünen bir insan, suçluluk ve değersizlik duygularından kurtulamaz. Bir insan varoluşunun getirdiğ i sorunlara gü venli ve gerçekçi bir biçimde yaklaşabiliyorsa, değ ersizlik duyguları yaşamaz. Yenilgiyi de başarı gibi yaşamın doğ al bir parçası olarak kabul ettiğ inden, karşılaştığ ı durumlardan ve kendisi ile ilgili gerçeklerden kaçmaz. iç dü nyasındaki çaresizlik duygulan ve dıştan gelen zorlanmalar onu yapıcı çabalara yö neltir. Kendisinin ve diğ er insanların ortak ö zelliklerine, amaçlarına uygun dü şü nce ve değ er yargıları geliştirebilmiş olduğ undan suçluluk duygulan yaşamaz. Sağ duyusu sayesinde bulduğ u çö zü mler başkalarının çıkarlarına karşıt dü şmez. Sağ duyudan yoksun bir kişi, kendisini ve dü nyayı salt kendi açısından gö rü r, kişisel çıkarlarına yö nelik amaçlardan başkasını düşünemez. Acı da verse hoşlanmadığ ımız kendimizle yü zleşebilmeli ve bu yü zden asla kendimizi lanetlememeliyiz. Kendini lanetlemek ya da kendine acımak insanın sorumluluklarını gö rebilmesini engeller. Gü çlü lü k, yü rekli olmayı gerektirir. Yü reklilikse insanın kendi gerçekleriyle yü zleşebilmesini içerir, insanın kendine yabancılaşması pahasına kazanılan gü ç, gerçek gü ç değ ildir. Gü çsü zlü ğ ü mü zü yaşayabilecek yü rekliliğ i gö sterdiğ imiz bir anda biri bizi kü çü mserse, bu onun sorunudur. Aslında için için aynı yü rekliliğ i gö sterebilmiş olmayı o da ister, ama abartılmış gururunun tutsağ ı olduğ u için bunu gö ze alamaz. Bazı insanlar, kendimizi dü rü stçe yaşadığ ımız zaman, diğ erlerinin bu «açık»tan yararlanarak bizi devirmeye çalışacakları gö rü şü nü savunurlar. Oysa bir insan ancak kendi içinde devrikse başkaları tarafından devrilebilir. Kusurlu bir yanımızla yüzleşip bunu kabul edebilirsek, bu yanımızın bir süre sonra ortadan kalkma olasılığ ı da artar. Bu çoğ u kez bilinçli bir çabayı gerektirebilirse de, bazen çö zü m hiç farketmeden gerçekleşir. Bö yle bir sü reci başlatmış olmak, insanlarla ilişkilerimizde daha da etkin olmamızı sağ lar. Çü nkü kendimize hoşgö rü lü oldukça, diğ er insanların kusurlu yanlarını da daha kolay kabul edebiliriz. Dolayısıyla onlara gerçek anlamda bir şeyler verebilmemizin gururunu yaşamaya başlarız. Bu, benliğ in şişmesiyle sonuçlanan gururdan çok farklı bir duygudur, insanın kendisine değer verebilmesini içerir!

KAYGI Insanlar vardır, işleri yolunda gitse de kaygılıdırlar. Ilişkilerinde de aşırı duyarlı olan bu kişiler yaşadıkları gü nlü k sorunlar karşısında kendilerini yetersiz bulur, kolayca çö kü ntü ye girerler. Belirsiz kaygılar ve aşırı duyarlık, sü rekli sıkıntılı ve gergin olmalarına, umutlarını kolayca yitirmelerine neden olur. Dikkatlerini toplayamadıkları ve yanlış yapmaktan çok korktukları için karar vermede gü çlü k çekerler. Bü yü k zorlukla bir karara ulaşabilseler bile, yapmış olabilecekleri yanlışlar ve bunların doğ urabileceğ i olumsuz sonuçlar ü zerinde aşırı bir kaygı sü rdü rü rler. Bu insanların ü zü ntü konusu yaratmadaki hayal gü çleri sonsuzdur. Bir

ü zü ntü konusu ortadan kalktığ ı anda yeni bir sorun bulunur ve sonunda çevrelerindeki kişilerin sabrı tü kenir. Uzü ntü ler gece yatağ a girdikten sonra da bitmez. Gü nlü k olaylara ilişkin kaygılara, geçmişte yapılmış yanlışlar ve gelecekte ortaya çıkabilecek gü çlü kler eklenir. Bu dü şü nceler sona erip uykuya dalındığ ında da kaygı içerikli rü yalar gö rü lü r ve ertesi sabah başlayan gü n de kaygıyla karşılanır. Ozellikle boyun ve omuz bö lgelerinde daha çok duyulan kas gerilimi, sık idrar yapma, uyku dü zensizlikleri, terleme, avuç içlerinin sü rekli soğ uk ve ıslak olması, gö rü nü r bir neden olmadan kan basıncının ve nabız hızının artması, kalp çarpıntıları gibi bedensel belirtiler de bazen bu duruma eşlik edebilir. Bö ylesine yaşanan kaygının korku duygusuyla ortak bazı yö nleri vardır. Her iki duygu da yaklaşmakta olan bir tehlikeye karşı geliştirilmiş duygusal tepkilerdir. Her iki duyguya da bazı bedensel belirtiler eşlik edebilir. Ancak iki duygu arasında çok ö nemli bir fark vardır. Korku, herkes tarafından tehlikeli olarak kabul edilen bir duruma karşı yaşandığ ı halde, kaygı kişinin kendisinin ü rettiğ i bir duygudur ve bu duyguya neden olarak gö sterilen durum çoğ u insana saçma görünür. Kaygılı insan, kaygılarının mantıkdışı olduğ unu çoğ u kez kendisi de kabul eder. Bir insanın telaşlı bir gü nü nde evden çıkmadan ö nce havagazını kapattığ ını hatırlayamayıp geri dö nerek kontrol etmesi doğ al bir tepki sayılabilir. Ancak, eğ er bu insan geri dö nü p havagazını kapalı bulduğ u halde tekrar dışarı çıktığ ında aynı kaygıya yeniden kapılırsa ve bu davranışını sık sık yinelerse durum farklılaşır. Insanlar vardır, bir çift ayakkabı almak için bildikleri çoğ u dü kkâ nı dolaşır yine de bir karar veremezler. Sonunda karar verip aldıkları ayakkabıları eve dö ndü klerinde beğ enmez, bir ö nceki dü kkâ nda gö rdü kleri ayakkabıların daha iyi olduğ u duygusuna kapılır, hatta bazen aldıklarını değ iştirmeye çalışırlar. Bu nedenle alışverişe mutlaka birisiyle birlikte giden insanlar vardır. Bu insanlar için en basit konularda bile karar verebilmek bir ö lü m kalım sorunuymuşçasına yaşanır; dü şü nceleri bir tü rlü sonuca ulaşamadan iki karşıt seçenek arasında gider gelir. Kaygılı insanların olaylara bakış biçimi oldukça karamsardır. Gü nlü k olağ an sorunları bile dü nyanın sonu gelmişçesine yaşarlar. Kendilerine ilişkin olaylarda olduğ u gibi, diğ er insanların yaşantılarına ilişkin beklentileri de daima olumsuzdur. Urettikleri, «felaket senaryoları» ile çevrelerindeki insanları da bunaltırlar’. Çü nkü kaygı bulaşıcı bir duygudur ve kaygılı insan çoğ u kez" çevresindeki kişileri de kendi sistemine sokmayı başarır. Ancak bu arada ilginç bir çelişki de yaşanır. Kaygılı insan, kaygılarına katılmayan kişilere karşı bir yandan kızgınlık yaşar ve onları kendisini ciddiye almamakla suçlarken, ö te yandan kendisiyle birlikte sürüklenmedikleri için onlara saygı ve güven duyar. Kaygıyla birlikte yaşanan bir diğ er duygu da, çaresizliktir. Her insan yaşamı boyunca zaman zaman başedemeyeceğini farkettiği durumlarla karşılaştığ ında çaresizlik duygulan yaşayabilir. Ancak kaygılı insanda bu duygu, gü venliğ inin sağ lanmış olduğ una inandığ ı bazı geçici durumlar dışında sü rekli olarak benliğ e egemendir. Kimi insanda kaygı birden ortaya çıkan panik nö betleri biçiminde de yaşanabilir. Çarpıntı, soluk alma gü çlü ğ ü , aşırı terleme, bayılma duygusu ve başdönmesi, yü z ve ellerde soğ ukluk ve soğ uma, gö ğ ü s ve mide bö lgelerinde yoğ un bir ağ ırlık duygusu ve de en ö nemlisi, «ö lü me yaklaşıyormuşçasına» bir duygu yaşanır. Aslında tanımlanması oldukça gü ç olan ve birkaç saniyeden birkaç saate kadar sü rebilen bu duygu ö ylesi ü rkü tü cü dü r ki, çevredeki insanların da paniğ e kapılmasına neden olur. Kaygı, kö kenini bireyin çocukluk yaşantılarından alır. Bu yaşantılar çocuğ un ana-babası ve ö ğ retmenleri gibi yetişkinlerin yanısıra, yaşıtlarıyla olan ilişkilerini de içerir. Kaygı, çocuğ un

çevresinde kaygılı insanların varlığ ı ile gelişir. Bulaşıcı bir duygu olduğ undan, kaygılı ve telaşlı bir annenin bakışları, ses tonu ve genel havası çocuğ u etkisi altına alır. Anneden geçen kaygı sonucu çocuk, zihninde yeni bağ lantılar kurarak çevresindeki bazı diğ er kişiler ve durumlar karşısında da kaygı duymaya başlar ve bunlardan uzak durmayı öğrenir. Reddedici ve kü çü k dü şü rü cü tutumlar çocuğ un kaygılı bir insan olarak gelişmesine katkıda bulunur. Çocukluğ u izleyen ergenlik dö neminde de ana-baba ya da diğ er yetişkinlerin alaycı tutumları ergenin ü zerinde yıkıcı etkiler yaratır. Çocuğ un eğ itiminde ceza yö ntemleri hakça uygulandığ ında kaygıya neden olmaz. Ama ceza uygulamalarına ana-babanın kendi kaygılan ya da itici davranışları eşlik ederse çocuk da kaygılı bir insan olur. Çocuğ u eğ itmekten çok kendi ö kesini yaşayan ya da yıkıcı isteklerine doyum sağ lamaya çalışan anababa, zaten çocuğ u korkutmayı ve hırpalamayı amaçlamıştır. Ustelik anne, çocuğ un altını kirletmesi ya da cinsel oyunlar gibi gelişim sü recinin doğ al olaylarını tepkiyle karşılarsa çocukta yoğun kaygıların yerleşmesi kaçınılmaz bir sonuç olur. Bazı ana-babalar, iyi niyetli olmalarına karşın, yine de çocuğ un kaygı yaşamasına neden olabilecek davranışlarda bulunabilirler. Gerekli eğ itim ve gö renekten yoksun ve kişilikleri yeterince gelişmemiş ana-babaların birbirine karşıt dü şen istekleri ve ö ğ ü tleri çocuğ un şaşkınlığ a dü şmesine ve kaygılar geliştirmesine neden olur. Çekişmelerini boşandıktan sonra da sü rdü ren çiftlerin çocukları için durum daha da karmaşıktır. Çocuğ un ilk toplumsallaşma deneyimlerinde karşılaştığ ı gü çlü kler de kaygı duygularının yerleşmesine neden olabilir. Çocuk, kendi yaşıtlarıyla da baş edebilmek için bazı yö ntemler geliştirmek zorundadır. Arkadaş ilişkilerinde karşılaştığ ı itici ve kü çü k dü şü rü cü davranışlar, ö zellikle evde de benzer tepkilerle karşılaşıyorsa, çocukta yıkıcı izler bırakabilir. Bö ylesi koşullarda yetişen bir çocukta dü şman bir dü nya içinde yaşamakta olduğ u duygusu gelişir. Dış dü nyadan kö tü lü k beklentisi giderek çocuğ un da çevresine karşı dü şmanca duygular geliştirmesine neden olur ve daha ö nce ayrıntılı bir biçimde tartışılmış olan bu eğ ilimleri denetleme gü çlü kleri, kaygı duygusunun yaşanmasındaki en ö nemli etmen olarak varlığ ını sü rdü rü r. Kaygılı insanın kendisini yeteneksiz ve yetersiz bulmasının gerisinde, dü şmanca eğ ilimlerinden kaynaklanan kendini lanetleme duygulan bulunur. Yakın çevresindeki insanların da başına olumsuz olaylar geleceğ i biçiminde yaşadığ ı kaygılar ise, dışadö nü k dü şmanlığ ının maskelenmiş bir gö rü ntü sü olduğ u gibi, bağ ımlı olduğ u insanlardan yoksun kalarak cezalandırılma beklentilerini içerir ki, bunun gerisinde kişinin kendi suçluluk duygulan bulunur. Bir başka deyişle, kaygı sadist ve mazoşist eğ ilimlerin de eşlik ettiğ i bir duygudur. Kişiliğ in bir bö lü mü diğ er bö lü mü ne eziyet ederek hem sadist hem de mazoşist eğilimlere doyum sağlanır. Kaygı duygusuna son verebilmek oldukça gü çtü r. Orneğ in, bebek kaygısını ağ layarak dile getirir; bebeğ in ağ laması esasen kaygılı olan annenin kaygısını daha da arttıracağ ından bebeğ in kaygıları azalacağ ına artar. Kaygının bir diğ er ö zelliğ i de, kapsadığ ı alanın giderek genişlemesidir. Mantığ a uymayan bağ lantılar kurulması sonucu, çocukluk yaşantılarının izlenimleri yetişkin yaşamda da dış dü nyaya yö nelik olumsuz genellemelere yol açabilir. Orneğ in, bir insan annesini reddedici biri olarak algılamışsa, bazı ö zellikleriyle onu anımsatan kadınların, hatta tü m kadınların kendisini reddedeceğ inden korkabilir. Bir diğ eri, babasını sert ve katı bir insan olarak algılamışsa ilerideki yaşamında karşılaştığ ı yö netici, ö ğ retmen ve polis gibi otoriteyi temsil eden erkeklerden de benzer davranışları bekleyebilir. Dolayısıyla, çocukluk yıllarında oluşan genellemeler yetişkin insanın çevresini yanlış algılamasına ve ilişkilerinin bozulmasına neden olur. Aynı durum bir insanın kendisini değ erlendirmesinde de

sö z konusu olabilir. Ana-baba ve çocuk ilişkilerindeki ö dü l ve ceza oranı, kişinin kendisini iyi ya da kötü olarak değerlendirmesinde yaşam boyu etkisini sürdürebilir. Kaygı duygusunun yoğ unluğ u oranında davranışlar da aksar, algılama ve dikkat bozuklukları ortaya çıkar. Kaygılı kişi davranışlarını kaygı yaratan durumlardan kaçınmak amacıyla yö nlendirdiğ inden çevresindeki diğ er seçenekleri algılayamaz. Bu durum yaşam alanının kısıtlanmasıyla sonuçlanır. Kişinin kaçındığ ı ve gö rmezlikten geldiğ i durumların sayısı artıkça davranışları da kısırlaşır. Dolayısıyla kendisine doyum sağ layabilecek birçok kaynağı da değerlendirmemiş olur. Kaygı duygusunu yaşamamak için geliştirilen kaçınma tepkileri iki biçimde gö rü lü r: Ilkinde, kişi kendisinde kaygı yaratan durumlardan uzak durmaya çalışır, ö rneğ in, bir insan çok iyi bildiğ i bir konuda bile kalabalık karşısında konuşmaktan kaçınabilir; konuşmaya başladığ ında sesinin titreyeceğ inden ya da yü zü nü n kızaracağ ından korkabilir. Konuyu iyi bilmiş olması kaygısının giderilmesine yardımcı olamaz. Çünkü, bir insanın entelektü el yö nleri çok iyi geliştiğ i halde duygusal yö nden olgunlaşmamış olabilir. Sahip olduğ u bilgiler duygusal benliğ iyle bü tü nleşmemiş olduğ undan, kendisini yine de yetersiz bulur ve bu durumun kalabalık karşısında farkedileceği kaygısına kapılır. Bu kaygının gerisinde, çevresinde yarattığ ı olumlu izlenime karşılık kendi kendisini yetersiz gö rmesinden kaynaklanan çatışma bulunur. Kaygı duygusundan kaçınmak için kullanılan bir diğ er mekanizmada kişi, çevresinden ve kendi iç dü nyasından kaynaklanan ve kaygı yaşanmasına neden olan durumları algılamamaya çalışır. Bu mekanizma bebeklerde uykuya sığ ınma biçiminde gö rü lü r. Yetişkin insanda ise bu, kaygı yaratabilecek nitelikteki dü şü nce ve duygulan, seçici bir biçimde bilincinden uzak tutma yoluyla gerçekleştirilir, ö rneğ in, insanlar vardır, yalnızlık ve mutsuzluklarına karşın her şey yolunda gidiyormuşçasına davranırlar ve mutlu olduklarına kendileri de inanırlar. Gerçek durumlarını kabul etmenin vereceğ i acıya katlanamaz, ama bunun karşılığ ını kendilerine yabancılaşarak ve de " sorunlarına çö zü m getirebilmek için gerekli etkinliğ i gö sterememekle ö derler. Bir erkek hoşlandığ ı kadına gö sterdiğ i ilgiye karşılık verilmediğ ini gö rmezlikten gelebilir; sevdiğ i insan tarafından terkedilen bir diğ eri onun hâ lâ kendisine dö nebileceğ ine inancını sü rdü rerek reddedilmiş olmanın acısını ha i letmeye çalışabilir. Bazı insanlar ise kaygı duygusundan kaçınmak için alkol ya da uyuşturucu ilaçlar kullanırlar. Yetişkin insanın kaygıdan kaçınmak için kullandığ ı bir diğ er yö ntem de, kaygı yaratabilecek duygusal tepkilerin yerine bö yle bir etki yaratmayacak tepkiler verme biçiminde gö rü lü r. Çevresindeki bir erkekten çok hoşlanan genç kız, onu her gö rdü ğ ü nde ilgilenmiyormuşçasına tutumlar takınabilir. Bö yle yapmakla çoğ u kez hoşlandığ ı insanı kendisinden uzaklaştırmış olur. Ama ona gö re bö yle bir sonuç, reddedilme olasılığ ının gururuna indireceğ i darbeden daha az acı vericidir. Bu nedenle, reddedilmeden reddetmeyi yeğ ler. Hoşlanmadığ ı bir insandan bir şey istemek zorunda kalan bir diğ eri, durumun kendisinde yarattığı kaygıyı aşın dost ve sevecen bir tutumla geçiştirmeye çalışabilir. Böylece, olumsuz duygularının tam karşıtı tepkiler geliştirerek bu eğ ilimlerini denetim altına almış olur. Bu tü r kaçınma tepkileri, bir insanın kaygılarının ilk bakışta dıştan gö zlemlenebilmesini engelleyebilir. Gerçekten de sü rekli tedirgin oldukları halde sakin bir insan izlenimini veren kişilerin sayısı oldukça fazladır. Ne var ki, bu insanlar belirli bir sü re boyunca yakından izlendiklerinde kaçınma tepkilerini farketmek pek de gü ç olmaz. Ustelik gü nü mü zde pek çok sayıda insan, kaygılarını aşın denetim altına almalarının bedelini psikosomatik hastalıklarla

ö demektedirler. Mide ü lseri, barsak spazmı, hipertansiyon, astım, bazı deri hastalıkları ve de birçok diğ er bedensel bozuklukların gerisinde doğ rudan yaşanmayan duygular bulunur. Boşalım yolu bulamayan bu gerilimler ve kaygılar organlar aracılığıyla anlatım bulurlar. Bazen insanın iç dü nyasından kaynaklanan olumsuz duyguların yarattığ ı tedirginlik ve kaygı biçim değ iştirerek belirli durumlara yö nelik panik tepkileri biçiminde yaşanır. Orneğ in, kimi insan yüksek bir yere çıktığında yoğun bir panik yaşar. Kimi paniğinin nedenini anlayamaz, kimi ise bunun kendini aşağı atma korkusu olduğunu seçebilir. Böyle bir durumda düşmanca eğilimler kişinin kendine yönelmiş ve bilincinde olmadığı bir ölme isteği geliştirmiştir. Bu isteğin gerisinde suçluluk duyguları ve kendini cezalandırma eğilimi bulunur. Kimi insan araba kullanırken yayaları ezeceğ i paniğ ine kapılabilir. Bö yle bir durumda dü şmanca eğ ilimler insanın kendi içinde ve dışa yö neltilmiş olarak yaşanır. Bazen ise kedi ya da kö pek gibi belirli bir hayvanla karşılaşmak yoğ un bir paniğ in yaşanmasına neden olabilir. Burada dü şmanca eğ ilimler insanın dışında ve kendine yö nelik olarak yö n değ iştirmişlerdir. Kimi insan ise paniğ i kendi dışında ve başkalarına yö nelik olarak yaşayabilir ve hiçbir neden yokken yakınlarından birinin ö leceğ i korkusuna kapılabilir. Bu, insanın ö zellikle o yakınına karşı düşmanca duygular taşıdığı anlamına gelmez. Daha çok, suçluluk duygularıyla ilişkilidir ve bağımlı olduğu bu kişinin sevgi ve desteğinden yoksun bırakılarak cezalandırılma korkularını içerir. Bö ylesine yaşanan kaygı, bir insanın gü n boyunca sayısız ü zü ntü konusu bulması biçiminde yaşanan kaygıdan gö rü nü rde farklıdır. Kaygının bilinçaltına itilerek yalnızca belirli durumlarda yaşanması kaygıdan kaçınabilmeyi kolaylaştırır ve kişi kendisinde panik yaratan durumlardan uzak durarak korunmaya çalışır. Asansör bulunan bir binada merdivenle çıkmayı yeğleyen, sinema ya da tiyatroda mutlaka sıra kenarında oturan ya da kedisi olan dostlarının evine gidemeyen insanların sayısı hiç de az değildir. Ne var ki, kaygının belirli bir duruma karşı yaşanarak sınırlandırılması o insanın diğer zamanlarda rahat olabileceği anlamına gelmez. Kaygılarını fobik tepkiler biçiminde yaşayan çoğu insan, genellikle diğer zamanlarda da gergin ve tedirgindir. Başka bir deyişle, insanın iç dünyasında kapalı kalan duyguların yarattığı kaygıyı belirli bir duruma odaklaştırarak boşaltma biçiminde işleyen bilinçdışı mekanizma, kişinin yaşadığı tedirginliği tümden ortadan kaldırmaz. Çoğ u insan kaygılarının farkında değ ildir. Bu tü r duygularının varlığ ını ancak kaygı içerikli bir düş gördüğünde ya da günlük yaşamı dışında kalan, örneğin önemli bir kişiyle görüşmeden ö nce yaşadığ ı kaygı gibi durumlarda farkedebilir. Kimindeyse kaygı benliğ in ö ylesine sü rekli bir parçası durumuna gelmiştir ki, bir başka tü rlü varolunabileceğini bilmediğ i için, yaşadığ ı tedirginliğ in olağ andışı bir durum olduğ unu farkedemez bile. Her şeyin irade gü cü yle çö zü lebileceğ ine inanmış aşırı mantıklı kişilerin de bu davranışlarının altında varolan kaygılarını görebilmeleri ve kabul edebilmeleri oldukça güçtür. Kimi insan içsel kö kenli kaygılarını belirli bir davranış alanında, ö rneğ in karşı cinsle olan duygusal ya da cinsel ilişkilerinde yaşar. Ilişkileri sü rdü rememek, sü rekli yeni ilişkiler aramak, erkekte iktidarsızlık ve kadında orgazm olma güçlüğü, kaygının bu alanda yaşanmakta olduğunun belirtileridir. Insanlar vardır, duvardaki tablo biraz çarpık dursa dü zeltmeden edemez, otomobillerin plaka numaralarını izler ya da aynı anda birden fazla mektubu postaya verirse mektupları yanlış zar lara koyduğ u kuşkusuna kapılırlar. Baskıcı ve cezalandırıcı bir ortamda yetişmiş olan bö ylesi kişiler gerçek benliklerine o denli yabancılaşmışlardır ki, derinlerde saklı olan kızgınlıklarını ancak bu yoldan denetim altında tutabilirler. Çarpık duran tablo o insanın gerçek benliğ ini ve bu benliğ in suçluluk duygusu uyandıran eğ ilimlerini yansıtır. Tabloyu

dü zeltmek ise, vicdanına, toplum normlarına ve vaktiyle ana-babası tarafından zihnine işlenmiş olan değ er yargılarına boyun eğ meyi simgeler. Çarpık duran tablo dışarıya fışkırmak isteyen gerçek benliğ ini kışkırtıcı bir uyaran olduğ undan, kişi farkına vardığ ı çarpıklığ ı dü zeltmeden rahat edemez. Bö ylesi durumlarda, kişiliğ in kuralcı ve yargılayıcı bir bö lü mü , içinden geldiğince davranmak isteyen diğer bölümünü sürekli tehdit altında tutar. Kişinin bilincinde olmadığ ı bu tü r mekanizmalar da kaygıyı tü mden ortadan kaldırmadığ ı gibi, bu kez farklı tü rde kaygıların yaşanmasına neden olur. Insanın gerçek duygusal dü nyasından kopması sonucu ortaya çıkan boşluk, kendisine de yabancı gelen ve engelleyemediğ i, saçma ve gereksiz birtakım ikirlerin zihnine ü şü şmesine neden olabilir. «Ya sokağ a attığ ım portakal kabuğ unun ü zerine birisi bastığ ında kayıp başını taşa çarpar ve ö lü rse!», «Ya az ö nce imzaladığ ım yazının ü zerinde işlemediğ im suçlan içeren bir itirafname yazılı idiyse!» biçiminde, saçmalığ ını kendisinin de kabul ettiğ i dü şü nceler kişinin zihnini onu yorgun dü şü rene dek işgal eder. Bu dü şü nceler, gerçek bir olayın sonuçlarının olumsuz olabileceğ i biçiminde doğ rudan yaşanan kaygıdan farklı olmakla birlikte, dolaylı olarak yine de kaygı yaşanmasına neden olurlar. Kendisi ve bazen de çok yakınındaki birkaç kişi dışındaki çevresi bu dü şü ncelerinden haberdar olmadığ ı için, bö yle biri dıştan bakışta sakin bir insan olarak algılanabilir. Ancak yakından izlendiğ inde kendi kişiliğ i içindeki sadist-mazoşist ö ğ elerin dış dü nyadaki ilişkilerine de yansıdığ ı gö zlemlenebilir. Genellikle bö yle insanlar kendilerinden gü çlü olana karşı boyun eğ ici ve saygılı, kendilerinden zayıf olana karşı ise katı ve cezalandırıcı bir tutum içindedirler. Insanlara ulaşabilme umudunu yitiren bazı kişilerde ise kaygı dış dü nya olayları yerine iç organlara yö neltilir, ö nceki dö nemlerinde de kaygılar yaşamakta olan bö yle biri sü rekli kendi sağ lık durumuyla ilgilenmeye ve çeşitli hastalık belirtilerinden yakınmaya başlar. Bu yakınmalar bedenin bir bö lgesinden diğ erine değ işebilir. Ciddi bir hastalığ ı olduğ una kesin inanç geliştirmiş olan bu kişilerin iyileşme umudu da yoktur, ama amansız bir hastalığ a yakalanan bir insanın kaygılarını da yaşamazlar; kimi, sü rekli bir hekimden diğ erine dolaşır, kimi ise kendi hasatlığ ını tanımlamış olarak hekime başvurur; ancak tıp bilgisi noksan olduğ undan vardığ ı sonuçlar da mantıkdışı olur. Iç organlara yö nelik dayanaktan yoksun bu dü şü nceler genellikle kırk ya da elli yaşlarında başlar. O gü ne dek dü şlerini ve beklentilerini gerçekleştirememiş olan kişi, gelecek için de bir umudu olamayacağ ı dü şü ncesine kapılır ve dış dünyadan kopma sonucu, düşmanca eğilimler iç organlara yöneltilir. Hangi biçimde yaşanırsa yaşansın kaygı ve buna eşlik eden çaresizlik duyguları, gü nlü k yaşamın sorumluluklarını ü stlenebilmek için gerekli beceri geliştirememiş ve gerçek benliğ ine yabancılaşmış olmanın belirtileridir. Bu becerilerden yoksun bir insan hazırlıklı olmadığ ı yarışmalı bir dü nya içinde kendini gü vensiz ve yetersiz hisseder. Esasen çocukluk yıllarından bu yana varolan ha if ve sü rekli kaygılar, gü nlü k yaşamda ortaya çıkan yeni durumların yarattığ ı ek zorlanmalar karşısında yoğ unlaşabilir. Kaygılı insan genellikle çevresindekileri de bıktırdığ ı için aradığ ı sevgi ve destekten de yoksun kalır. Bu ise çaresizliğ inin ve esasen denetiminde gü çlü k çektiğ i olumsuz duygularının daha da pekiştirilmesine neden olur. Zaman zaman yaşadığ ı bazı olaylarda insanları gereğ ince sevemediğ ini farkedebilirse de bunu gö rmü ş olmanın yarattığ ı suçluluk ve insanları yitirme paniğ i bu gerçeğ i hızla bilincinden uzaklaştırmasına neden olur ya da insanları sevememesini haklı gösterecek gerekçeler bulur. Bir insanın kaygılarından kurtulabilmesi için tek yol, kendi varoluş sorumluluğ unu ü stlenebilmesidir. Bu sorumluluk gereğ inde kendimiz için başka insanların desteğ i ve

yardımını alabilmeyi de içerir. Ne var ki, çaresizlik duygularından kaynaklanan aşın bağ ımlılık eğ ilimleri ve bunun sonucu oluşan kızgınlık, kaygılı insanın kendisine verilen desteğ i değ erlendirebilmesini gü çleştirir. Bir başka deyişle, kaygılı insan vermeyi de almayı da beceremez. Verilenle yetinmeyip tü m sorumluluğ unun çevresindeki insanlar tarafından ü stlenilmesini bekleyebilir. Bir insana yaklaşabileceğ ini farkettiğinde, çocuksu bir bağ ımlılığ ı ve çaresizliğ i yaşamaya başlayabilir. Bazen ise tam karşıtı bir tepki oluşur. Artan çaresizliğ i ve bağ ımlılığ ı, diğ er insanların benliğ ine mal olarak yokolma kaygılarının yaşanmasına neden olabilir. Bu kez seçilen yol, diğ er insanlar tarafından yutulmamak için bağ ımlılık eğ ilimlerinin ve çaresizlik duygularının tü mden yadsınması olur. Bö yle bir insan verileni almamakta direnir. Sü rekli konu edilen «kendi sorumluluğ unu ü stlenme» kavramına açıklık getirmeden ö nce, insanların bundan kaçınmak için başvurduktan bazı diğ er yollan da ayrıntılı bir biçimde tartışmayı gerekli görüyoruz!

SORUMLULUKTAN KAÇIŞ Sorumluluk denince çoğ u insanın aklına, ailesi, çalıştığ ı kurum ve dostlarına karşı «gö revleri» gelir, ama kişinin kendisine karşı gö revi olan «iyi yaşama sorumluluğ u » ndan pek sö z edilmez. Başkalarına karşı sorumluluklarımız olduğ u kaçınılmaz bir gerçek olmakla birlikte, bazen bunu kendimize karşı sorumluluklarımızı gö rmezlikten gelmek için kullanmak da sorumsuzluktur. «Once kendine, sonra başkalarına» ilkesi ilk bakışta bencilce bir yaklaşım olarak değ erlendirilebilir. Ne var ki, bir insan ancak kendisine verebildiğ inde diğ er insanlara da «gerçek anlamda» verecek şeyi olur. Orneğ in çocuk, ihtiyaçlarını bir gö rev yaparcasına karşılayan ana-babadan çok, kendisini dü rü stçe «yaşama» ve yaşama doğ rudan «katılma» yü rekliliğ i gö sterebilen bir ana-babayı yeğ ler. Çünkü, yaşayan ve ona nasıl yaşanabileceğ i konusunda ö rnek olabilecek bir modele ihtiyacı vardır. Buna karşılık, kendi yaşama sorumluluğ unu ü stlenemeyen ve yaşama katılacağ ı yerde diğ er insanları seyrederek eleştiren ana-babalar, ellerinde olmadan çocuklarının da kendilerini yaşamalarını engellerler. Nasıl yaşanacağ ını bilemeyen ana-babaların çocuklarına verdikleri ö ğ ü tler ve uyguladıkları kurallar çocuğ un ileriki yaşamı için gerekli olan rehberliğ i sağ layacak nitelikte olamaz. Buna karşılık, iniş ve çıkışlarıyla yaşamı olduğ u gibi kabul edebilen, duygusal tepkilerini gizlemeyen ve çevresindeki olaylara yü reklice katılabilen ana-babaların çocukları, yaşama etkin bir biçimde katılmayı ürkütücü bir durum olarak algılamazlar. Kendisini ortadan silercesine ö zveride bulunan insana, neden diğ er insanlar kendisinden daha değ erliymişçesine davrandığ ı sorulduğ unda doyurucu bir yanıt alınamaz. Çü nkü kendisine hiç bu açıdan bakmamış ve bö ylesi bir tutumun kendisine değ er vermeme anlamına da gelebileceğ ini dü şü nmemiştir. Ayrıca, bir insanın kendisine değ er vermesinin aslında kendine karşı bir sorumluluğ u olduğ unun ve bu sorumluluğ u ü stlenmemek için yakınındaki kişileri kullandığının farkında da değildir. Insanın kendi sorumluluğ unu ü stlenmesi, bir başka insanın sorumluluğ unu ü stlenmesinden çok daha gü çtü r. Birinden kendimiz için bir şey istemekle bir diğ er insan adına istemde bulunmak farklı yaşanan olgulardır; çü nkü riskleri de farklıdır. Insanın başkalarının sorumluluğ unu ü stlenerek kendine karşı olan sorumluluklarını gö rmezlikten gelmesi çoğ u kez çocukluk yıllarında ö ğ renilmiş kusurlu bir davranıştır. Kaprisleri ve aşırı beklentileriyle çocuklarını şaşkına çeviren ana-babalar, yaşadıkları suçluluğ u ö dü nlemek için ne denli ö zverili insanlar oldukları konusunda çocuğ un adeta beynini yıkarlar. Mutsuz bir evlilik sü rdü rmü ş olmasının sorumluluğ unu çocuğ un ü zerine yıkmaya çalışan ana ya da babaların da sayısı az değ ildir. Bö ylesi koşullarda yetişen insan, sonraki yaşamında anababasınınkine benzer tutumlar gö sterebilir. Oysa, «o bensiz yapamaz!» sö zü aslında, «ben onsuz yapamam!» gerçeğ inin saptırılmasından başka bir şey değ ildir. Yaşamasını beceremeyen bir insanın bunun sorumlusu olarak yakınlarını gö stermesi ise kabul edilebilir bir gerekçe olamaz. «Eğ er babam bö yle olmasaydı…» gibi geçmişe dö nü k, ya da, «Eğ er kocam şö yle olmasaydı…» gibi yaşanan zamana ilişkin sorumluluktan kaçma senaryoları sık sık kullanılırsa da kişinin kendine karşı suçlanmasını tü mden ortadan kaldıramaz. «Bö yle olaylar hep beni bulur!» ya da, «Gö rdü nü z mü yine başıma neler geldi?» sö zleriyle alınyazısı ve kö tü talih kavramları sorumluluklarımızı gö rmemek sık sık kullanılan gerekçelerdir. Arada bir gerçekten kendi dışımızda oluşan nedenlerden Otü rü zorlanabilirsek de bunların sayısı kendi

ü rettiğ imiz sorunlara oranla çok azdır. «Yine başıma neler geldi!» yerine, «Ne yaptım da başıma bu olayı getirttim!» biçiminde dü şü nerek kendimize farklı bir açıdan bakmaya başladığımızda bu gerçeği görebilmek pek de güç olmaz. Ancak, burada bir gerçeğ i de hatırlatmakta yarar olabilir: Bazı insanlar yukarıda tanımlananın tam karşıtı tutumlar geliştirir, her şeyden kendilerini sorumlu tutarak suçluluk duygulan içinde yoğ rulma eğ ilimi gö sterebilirler ki, bu da sorumsuzluktur. Yapılması gerekeni yapmak yerine, sürekli kendini lanetlemek de bir uyuşturucu olarak kullanılabilir. Bö ylesi tutumlarda içinde yaşadığ ımız kü ltü rü n de payı ö nemlidir. Ancak, bir dolmuş kasetinde «Tanrım beni baştan yarat, kaderimi baştan yaz!» şarkısını sö yleyen kadının haykırışı toplumun değ er yargılarını da yansıtsa, geleneksellikten çağ daş olmaya zorlanan bir toplumun ve bireylerinin sorunlarına çö zü m getiremez. Yü zyıllar boyu kahır ve ü zü ntü den doyum sağ lamayı bir yaşam biçimi olarak benimseyip, bunu tü rkü lerine, şarkılarına ve edebiyatına yansıtmış olan bir toplumun bireyleri, çağ daş dü nyanın farklı beklentilerinin kendilerini uyanmaya ve etkin olmaya zorlamasını kızgınlıkla karşılayabilirler. Ama, bir diğ er bö lü mde de belirtilmiş olduğ u gibi, sü rekli kızgınlıkla yaşamak da bir tü r uyuşturucudur. İnsanı hiçbir yere götürmez! Bir insan yaşamı sü resince gerçekten başedemeyeceği koşullar sonucu ve kendi istemi dışında bazı olumsuz durumlar içine sü rü klenmiş olabilir. Bunun sonucu, potansiyelinin çok altında bir dü zeyde yaşamını sü rdü rebilir, kendisinden nefret edebilir, gerçek çıkarlarına ters dü şen çö zü m yollarına başvurabilir ve yoğ un yalnızlık duygulan yaşayabilir. Bö ylesi durumlarda yaşanan gerçek acı, insanın kendi sorumluluğ undan kaçmak için kullandığ ı kahır ve üzüntüden farklıdır. Insanın kendisinden kaçabilmesini sağ layan ve yaşamını sü rdü rebilmesi için zorunlu olan uyuşturucu bir madde gibi kullanılan ü zü ntü ve umutsuzluk, çevredeki insanlara istediklerini kabul ettirebilmek için de kullanılabilir. Kü ltü rü mü zde esasen varolan, mağ dur ve zavallı kişi ile ö zdeşleşme eğ ilimleri de durumu sü rekli pekiştirilmesine neden olur. Üstelik, ü zü ntü ye gömülmüş olma yenilgiye katlanmayı da kolaylaştırır. Kahır ve ü zü ntü , insanın kendi varoluş alanını daraltabilmesini ve dolayısıyla sorumluluklarını azaltabilmesini sağ lar. Bö yle bir insan, bir yandan kendini ezdirirken, ö te yandan bu nedenle çevresini suçlar. Tü m davranıştan acılarının çevresinde ö rgü tlenmiştir. Bu duyguların içinde kendi benliğ ini yitirdikçe, çevresindeki insanların kendisine lâ yık olduğ u şeyleri vermedikleri yakınmaları da artar. Bö yle biri için mutlu bir olay ve iyimserlik ü rkü tü cü dü r. Çü nkü bu duyguların insanı nereye gö tü rebileceğ i belirsizdir. Oysa, acının sınırlan bellidir ve diğer insanlarla ilişkinin sürdürülebilmesini sağlar. Varoluş sorumluluğ undan kaçış mekanizmalarından biri de sü rekli bedensel yorgunluk biçiminde gö rü lü r. Bö ylesi kişiler aslında fazla çalışmazlar ve durum, bedensel bir yorgunluk belirtisi olmaktan çok ruhsal kö kenlidir. Bir başka deyişle, bilinçdışında işleyen bu mekanizma sonucu kişi kendisini gerçekten de yorgun hisseder. Bedensel yorgunluktan farklı olarak, bö ylesi yorgunluklar dinlenmekle de geçmez. Sabah gü ne başlarken de yorgundur, gü nlü k olağ an işleri yapmak bile ona zor gelir, ortalama insanın enerji ve canlılığ ından yoksundur ve çoğ u kez işlerini tamamlayamaz; yorgunluğ unu gidermek için fırsat buldukça dinlenir ya da uyur, ama uyandığında yine yorgundur. Bu insanları çevrenizde sık sık gö rü rsü nü z. Gü n boyunca, «Hiç halim yok!» sö zleri ya da «ah!», «of!» iniltileri ile dolaşırlar. Ozellikle bazı ev kadınlarında, «gü nlü k gaile»den sü rekli yakınma oldukça sık gö zlemlenir. Ama gaile olarak nitelendirdikleri, genellikle evin genel

bakımı ya da gü nlü k alışverişten başka bir şey değ ildir. Bu tü r yakınmalar, çevresinin o kişiden fazla sorumluluk beklemesini engellemiş olur. Üstelik, bazen çevresindeki insanların ilgi ve sempatisinin kazanılmasını sağ layabilirse de genellikle bu pek uzun sü rmez ve bir sü re sonra onları bıktırır. Ote yandan, bu insanlar yakınmalarıyla çevrelerindeki kişilerde suçluluk duyguları yaratarak onları egemenlikleri altına alabilir ve isteklerine boyun eğ direbilirler. Kendisini yordukları için çocuklarını suçlayan anneler, kendisine fazla iş yü klendiğ i için «sü rmenaj» olduğ undan yakınan gö revliler, bö ylesi durumların sık rastlanan ö rnekleri arasında sayılabilir. Bu tü r yorgunluk belirtileri sabahtan akşama doğ ru giderek yoğ unlaşırsa da, akşam saatlerinde gü nlü k sorumlulukların sona ermesiyle oldukça ha i ler. Eğ er kişi hoşlandığ ı bir yaşantı içindeyse ya da akşam iyi vakit geçirebileceğ i bir yere gidiyorsa yorgunluk belirtileri tümden ortadan kalkabilir. Psikolojik kö kenli yorgunluk belirtileri, çocukluk yıllarında çevresinden gerekli desteğ i bulamamış ya da aşırı korunmuş olduğ u için yetişkin yaşam için gerekli yetenek leri geliştirememiş insanlarda gö rü lü r. Bu kişilerin kendilerine gü veni yoktur, diğ er insanlarca olağan karşılanan zorlanmalar karşısında kendilerini yetersiz hissederler. Yakın çevrelerine aşın bağ ımlı olmaları sonucu geliştirdikleri olumsuz duygulan baskı,altında tutmaya çalışırlarsa da çoğ u kez bunu başaramadıklarından ilişkileri sık sık bozulur. Bu durumun yarattığ ı yalnızlık ve sevgisizlik ise yorgunluk belirtilerini pekiştirdiğinden giderek bir kısır döngü oluşur. Bazı insanlar ise gerçekten çok çalıştıkları için yorgundurlar. Ancak, bu insanların kendi sorumluluklarından kaçmak için kullandıkları bilinçdışı mekanizma yorgunluk değ il, çalışma tutkusudur. Ilk bakışta bö yle bir tanımlama da yadırganabilir. Çü nkü toplumun genel değ er yargılarına gö re, çok çalışan bir insan sorumluluk duygusu gelişmiş biridir. Bir insanın işini benimsemesi ve gö revlerine ö zen gö stermesi onun kendine karşı olan sorumluluğ unun doğ al bir parçasıdır. Ama eğ er bir insan her gece evine iş gö tü rü yorsa, hafta sonları da çalışma yerine uğ ramadan edemiyorsa, tatil gü nlerinde de evinde kendisine iş ü retiyorsa ya da çalışma saatleri dışında da sü rekli işinden sö z ediyorsa, o zaman durum farklılaşır ve kişinin çalışma yaşamı kendisine karşı olan sorumluluklarından kaçmak için kullanılan bir uyuşturucu durumuna gelir. Çalışma tutkulu insanlar kendilerine sahip çıkamaz, davranışlarını gerçek isteklerine gö re yönlendiremez ve işleri tarafından yönetilirler. Bazıları yaşamayı öylesine öğrenememişlerdir ki, hafta sonu geldiğ inde bunalıma girerler. Kimi ise çalışma saatleri dışında alkole başvurarak içine dü ştü ğ ü boşluktan kurtulmaya çabalar. Ilginç olan bir yö n de, çalışma tutkulu insanların işlerinde diğ er insanlara oranla daha az etkin olmalarıdır. Bunun bir nedeni de, bu insanların gerçekte yapılması gerekenden çok, kendi ü rettikleri gereksiz ayrıntılarla uğ raşmaları ve enerjilerinin çoğ unu işlerine ilişkin yaşadıkları kaygı ve telaş ile tü ketmeleridir. Genellikle yaratıcılıktan ve esneklikten yoksun olduklarından, onca çabalarına karşın çoğu kez bulundukları görevin en üst düzeylerine kadar yükselemezler. Sık kullanılan kaçış mekanizmalarından biri de, kişinin sorumluluklarını kendisi dışındaki kişilere ya da durumlara aitmiş gibi algılaması biçiminde gö rü lü r. Gü nlü k yaşamda bu tü r tepkileri herkes zaman zaman gö sterebilirse de, bazı insanlarda sü reklilik kazanmıştır. Bu insanlar kendi davranışlarının sonucu ortaya çıkan olumsuz durumların sorumluluğ unun başka insanlardan ve durumlardan kaynaklandığ ını savunurlar. Sınavında başarısız bir ö ğ renci, durumu, soruların anlaşılabilir nitelikte olmaması ya da ö ğ retmenin hakça

davranmamasıyla açıklayabilir, bir dostuyla arası açılan bir diğ eri, durumun tü m sorumluluğ unu karşı tarafın davranışlarında arayabilir. Bö ylesi durumlar ö zellikle karı-koca ilişkilerinde sık yaşanır. Anlaşmazlıkların, mutsuzlukların ya da çocuklarında ortaya çıkan davranış bozukluklarının ve okul başarısızlıklarının sorumluluğ unu biri diğ erine yü kler. Her biri kendisine ait olan sorumluluk payını gö rmezlikten geldikçe de sorunlara çö zü m getirilemez ve karşılıklı suçlamalar bir uyuşturucu gibi kullanılır. Benzer kaçınma davranışlarına çalışma yaşamında da rastlanır. Bulunduğ u gö revin gerektirdiğ i karar verme sorumluluklarını ü stlenemeyen kişiler, —ki bu da bir insanın kendine karşı olan sorumluluğ unun bir parçasıdır— karar verme sorumluluğ unu bü rokratik sü reçlere bırakma eğ ilimi gö sterirler. Bö yle kişiler bir tü rlü karar veremedikleri için, yapılması gereken işi sü rü ncemede bırakır ya da konuya ilişkin kurallarda bulup çıkardıkları bazı ayrıntıları konunun esası gibi algılayarak yapılacak işi engeller ve bö ylece sorumluluktan kurtulmaya çalışırlar. Bu gibi tutumlar ü stü kapalı sadist-mazoşist ö ğ eleri de içerir. Bö ylesi kişiler kendilerine karşı mazoşist, kendilerine başvuranlara karşı sadist davranışlar gö sterirler. Katı ve kuralcı tutumları nedeniyle, ancak, bir ü st otorite tarafından onaylanacağ ı kesinlikle bilinen kararları verebilirler. Gerçekte kendi sorumluluk sınırları içinde olan sorunların bir bö lü mü ise bir ü st dü zeydeki gö revliler tarafından çö zü mlenir. Bu, ö zerk bir varlık olmayı öğrenememiş olmanın göstergesidir. Sorumluluktan kaçış amacıyla kullanılan bir diğ er bilinçdışı mekanizma ise, kendini ortadan silme biçiminde gö rü lü r. Aşırı bağ ımlılık genellikle bu duruma eşlik eder. Bu mekanizmada kişi, bir diğ er insanı yaşamının merkezi ve varoluşunun tek anlamı durumuna getirerek kendisine yabancılaşır ve varoluş alanlarını daraltır. Bö yle biri başka bir insanın isteklerini kendi istekleri yerine koyarak benliğ inden uzaklaşır ve kendine karşı sorumluluklarını gö rmezlikten gelir. Bu gibi durumlar bazı kadın-erkek ilişkilerinde ya da anne ya da baba-yetişkin evlat beraberliklerinde daha sık gö rü lü r. Mazoşizm, bu olgunun ayrılmaz bir parçasıdır. Bu insanlar çevrelerindeki diğ er kişilere karşı da benzer tutumlar gö sterirler. Kendilerini ortaya koymadıkları için çevreleri tarafından ezilirler ve sö mü rü ye açıktırlar. Kendini ezdirme eğ ilimi bazen cinsel bir nitelik kazanabilir ve çeşitli cinsel davranış sapmalarına dönüşebilir. Bir insanın kendisini yaşayabilme sorumluluğ undan kaçmak için kullandığ ı yö ntemlerden biri de, içine kapanma ve yaşamla ilişkileri en azına indirme biçiminde gö rü lü r. Bazen bunun tam karşıtı bir tutumla kişi, diğ er insanlara karşı sü rekli bir savaş durumuna girerek çevresinde yarattığ ı kargaşanın içinde kendi içsel çatışmalarından uzaklaşmaya çalışır. Bazı insanlar ise bireyselleşmekten vazgeçerek derinlikten yoksun bir yaşam sü rdü rü rler. Bö yle bir kişi, toplum kurallarına ve inançlarına sarılarak kendisinden kaçmaya çalışır ve toplumun uzantısı olan bir robot durumuna gelir. Bu tü r insanlar kendilerini yaşamama karşılığ ında çevreden saygı gö rü rler. Toplum değ erleri geçerli olduğ u sü rece onlar da geçerlidir. Ama için için kendilerini değ ersiz bulurlar. Eğ er ö zdeşleştikleri toplumda bir değ işim olursa çevrelerindeki olayların kurbanı olabilir ya da toplum bir karışıklık dö neminden geçiyorsa şaşkınlığa düşebilirler. Kimi insan ise gü nü n zevk ve eğ lence modalarını sü rekli deneyerek gerçek benliğ inden kaçmaya çalışır. Akşam olduğ unda evinde oturamayan ve mutlaka kendisini unutabileceğ i bir ortama sığ ınma gereğ ini duyan insanlar vardır. Kimi sü rekli kahvehanede ya da gece kulü plerindedir, kimi meyhanede, kimi ise kumar masasında. Anlamsızlıktan ve boşluktan bunalan bazı ev kadınları için kumar gü n boyunca kullanılan bir uyuşturucu durumuna

gelebilir. Gerçek yaşamda kazanılamayan zaferin kumar masasında elde edilebileceğ i umudu buna eşlik eder. Alkol ya da uyuşturucu madde tutkusu ise böylesi durumların uç örnekleridir. Toplumumuzun ö zellikle aydın kesiminde gö zlemlenen bir diğ er kaçış mekanizması ise, duygu, sezgi ve duyarlık gibi içsel yaşantıların yerini dü şü ncenin almasıdır. Yaşamak, yaşantı ü retmeyi, yaşama katılmayı, yorum yapmak yerine duygusal tepkiler verebilmeyi ve içsel yaşantılarımızı algılamaya çalışarak o doğ rultuda hareket edebilmeyi içerir. Ama bu, dü şü nmeden yaşamak anlamına de gelmez. Çü nkü ancak ilkel toplumların ü yeleri, olgunlaşmamış yetişkinler ve çocuklar dü şü nce ve mantığ ı gereğ ince kullanamazlar. Yoksa dü şü nce, benliğ imizin ayrılmaz bir parçasıdır. Ama Batı toplumlarında dü şü nce ve mantığ a verilen ö nemin giderek abartılmış olması, bu gelişmelerin insanı kendisine yabancılaştırmakta mı olduğ u sorusunun ortaya atılmasına ve Ikinci Dü nya Savaşı’ndan bu yana karşıt bazı tepkilerin oluşmasına neden olmuştur. Çevremizde, yaşayacağ ı yerde nasıl yaşanması gerektiğ ini sü rekli tartışan insanların sayısı hiç de az değ ildir. Ama gü n boyunca yalnızca tartışan bir insan ne yaşamış, kendine ve çevresine ne katmış olabilir ki? Ustelik ü lkemizde bö ylesi tartışmalar bir dö nemde politik bir içerik de kazanarak adeta toplumsal bir kitle histerisine dö nü şmü ştü r. Kuşkusuz, bazen yaşadığ ımız bazı olaylardan çıkardığ ımız sonuçlar bilgiye dö nü şü r, bazen ise edindiğ imiz bazı bilgileri sonradan yaşantıya dö nü ştü rü rü z. Ama genelde, yaşantıya dö nü şmemiş bilgi gerçek bilgi değildir. Ya da Konfiçyüs’ün deyişiyle, «Bilmek uygulamaktır!» Yapıcı ve yaratıcı dü şü nce yeni yaşantılara açılmanın hazırlığ ıdır. Eleştirici dü şü nce ise geçmişte yapılmış olan hataları yinelememeyi sağ lar. Oysa, gü nü mü zde pek çok insan soyut kavramlar içinde kendilerini yitirerek gerçek benlikleriyle yü zleşmekten kaçınmaya çalışmaktadır. Duygusal yakınlıktan ü rken bu kişiler, incinme olasılığ ını azaltmak için düşünce aracılığıyla ilişkiye geçerler. Bir dü şü nce tartışmasının ü stesinden gelememek, duygusal bir yaşantı sonucu zedelenmekten daha az acı verir. Üstelik, mantık ve yorumlama ö znel bir biçimde kullanılabilir. Çünkü, bir olaya nasıl bakarsak bize ö yle gö rü nü r. Bu nedenle, yaşanan olaylara ilişkin gerçek duyguları seçerek gerekli tepkileri vermek yerine, olayları yorumlama ve bazen de yargılama yolu yeğ lenir. Aslında bunu herkes arada bir yaparsa da, sü reklilik kazandığ ı zaman insanın kendisine giderek yabancılaşmasına neden olur. Dü şü ncelerine karşı beğ eni geliştirdiğ imiz bazı kişilerin olgunlaşmamış davranışlar gö stererek bizi dü ş kırıklığ ına uğratmalarının gerisindeki neden de budur. Aslında insanın bireyselleşmekten ve kendi sorumluluğ unu ü stlenmekten kaçınmasını toplumsal etmenler de pekiştirir. Toplum mağ dur kahramanları ö dü llendirdiğ inden kahır ve ü zü ntü de sempatiyle karşılanır, kendisini fazla ortaya koymayan kişileri onayladığ ından kendini ortadan silme tepkileri bazı dolaylı avantajlar sağ lar; edinilen bazı bilgilerin ustaca sergilenmesi, insanlara gerçekten bir şeyler katıp katmadığ ına bakılmaksızın beğ eni toplar. Bir diğ er deyişle, insanların kendilerini yaşama sorumluluğ unu ü stlenmemek için geliştirdikleri mekanizmalar iyi pazarlandığ ında bireyin toplum gö zü ndeki değ erini bile arttırabilir ki, bu da toplumun kendi sağlıksızlığının bir göstergesidir. Oyle zaman olur ki, sorumluluğ umuzun bir başkası tarafından ü stlenilmesini isteriz. Bazen ise bir diğ er insanın sorumluluğ unu ü stlenmemiz gerekir. Bir başka deyişle, arada bir çocuk olur ya da çocuk olma ihtiyacında olan bir yakınımızın ana ya da babası oluruz. Dengeli bir biçimde olmak koşuluyla bö ylesi dayanışmalar yaşamın doğ al bir parçasıdır. Çü nkü aslında kimse kendi kendine yeterli olamaz. Insanlara gereğ inde «hayır!» diyebilmek ve bundan ö tü rü

suçlanmamak kadar, onlardan bir şeyler isteyebilmek ve beklentilerimizi hissettirebilmek de kendimize karşı sorumluluğumuzun bir parçasıdır. İnsanlara verebilmek de öyle! Insanlardan neler bekleyebileceğ imiz ve onlara nasıl verebileceğ imiz konusu bir başka bö lü mde ele alınacağ ından burada ayrıntılarına girmiyoruz. Ancak bir gerçeğ i burada bir kez daha vurgulamayı da gerekli gö rü yoruz: Bir insanın kendisine karşı sorumluluklarıyla başkalarına karşı sorumlulukları içice geçmiş tek bir olgudur, birbirinden soyutlanamaz! Çocukluk dö nemlerinde sü rekli yö netilmiş ya da gerekli rehberlikten yoksun bırakılmış olan kişiler, kendi seçimleriyle değ il, tehditle gü dü lenirler. Burada tehdit sö zcü ğ ü ile anlatılmak istenen gerçek bir tehlikenin yaklaşmasından çok, bir insanın yapması gereken işleri son dakikaya bırakması gibi ö rneklerdir. Toplumumuz bireylerinde oldukça yaygın bir biçimde gö zlemlenen bir olgu da, kendi zamanının yö netim sorumluluğ unu ü stlenmeyi ö ğ renememiş olmaktır. Ne var ki, eyleme geçmeyi ertelerken organizmanın kullandığ ı enerji, eyleme geçmiş olsaydı kullanmış olacağ ı enerjiden çok daha fazla olduğ u gibi, kişinin kendine karşı olan saygısının azalmasına da neden olur. Çü nkü en sonunda eyleme geçmek «zorunda» kaldığ ımızda bu artık kendi seçimimiz olamaz. Kendi seçimimizin dışında sü rü klenmiş olmanın bedeli ise mutsuzlukla ö denir. Hepimizin içinde varolan «tembel»e de fırsat tanımalıyız, ama zamanını iyi seçerek! Bazı durumlarda ise eyleme geçmekten tü mden vazgeçer, «Yapamam ki!», «Beceremem ki!» gibi gerekçeleri kullanırız. Oysa, bir şeyi denemeden beceremeyeceğ imizi nasıl bilebiliriz. Yenilgiyle yü zleşme korkusuna tutsak olmak ise daha bü yü k bir yenilgidir. Üstelik, «Yapamam ki!» gerekçesiyle gerçekleştirmekten kaçındığ ımız davranışların çoğ u aslında yapmak istediklerimizdir. Yapmak*istemediklerimiz zaten aklımıza gelmez. Insan bir zaman tü keticisidir. Ustelik bize ayrılan bu zaman oldukça sınırlıdır da. Ama yine de çoğ umuz yapmak istediklerimizi sonsuza dek zamanımız varmışçasına erteleriz. Yaşamımız boyunca yitirdiğ imiz bazı şeyleri yeniden elde edebilir ya da yerine başka şeyler koyabiliriz. Ama tükettiğimiz zamanı asla! Daha ö nce de belirtildiğ i gibi, insanın kendisine karşı sorumluluğ u ile diğ er insanlara karşı olan sorumlulukları birbirinden soyutlanamayan olgulardır. Ilişki sorumluluğ u, diğ er insanlara karşı gö revlerimizi biçimsel olarak yerine getirmekten farklı bir kavramdır ve bunu öğrenememiş olmanın bedeli içsel yalnızlıkla ödenir. Bu nedenle bir sonraki bölümde yalnızlık olgusunu ve bunun bazı sonuçlarını tartışmakta yarar görüyoruz.

YALNIZLIK Yalnızlık konusuna açıklık getirebilmek, kavramın karmaşıklığ ı nedeniyle bazı gü çlü kleri de birlikte getirir. Her şeyden ö nce, yalnızlık ö ylesine acı veren ve ü rkü tü cü bir duygudur ki, Insanlar bu duyguyla yü zleşmemek için her tü rlü çabayı gö sterirler. O denli ki, psikiyatristlerin bile konuyu gereğ ince işlemiş olduğ u sö ylenemez. Üstelik, bir insanın tek başına yaşaması biçimindeki somut yalnızlık, kendi toplum grubuna yabancılaşma biçiminde yaşanan yalnızlık, çevresi tarafından itilme sonucu yaşanan yalnızlık, bir insanın çevresiyle ilişkilerini en azına indirerek kendi seçimi ile yaşadığ ı yalnızlık ve insanın kendisini anlaşılmamış ve kimsesiz hissettiğ i gerçek yalnızlık gibi birbirinden çok farklı yaşantıların tümü «yalnızlık» sözcüğüyle dile getirilir. Çevresiyle uyumunun bozulduğ u bu tü r yalnızlık yaşantılarına karşıt olarak, bir insanın kendi seçimiyle ve «geçici» olarak yalnızlığ a çekilmesi ise çoğ u kez yapıcı ve yaratıcı sonuçlar doğ urur. Yaratıcı insanlar yapıtlarını ya da buluşlarını ancak bö ylesi yapıcı bir yalnızlık sü resinde ortaya çıkarabilirler. Bir başka deyişle, yaratıcı kişi, gerektiğ inde yalnız kalabilmekten korkmayan insandır. Yaratıcı insan ancak yalnız kalabildiğ i zaman içsel dü nyasının zenginliklerine inebilir ve bunları sonradan, mü zik, gö rsel sanatlar, edebiyat ya da bilimsel ve teknolojik buluşlar olarak bize ulaştırabilir. Bundan ö tü rü , gerçek anlamda yaratıcı bir insan yaratıcılık sü recini yaşarken kendisini yalnız hissetmez; yaratmakta olduğ u ü rü nü n diğ er insanlar tarafından anlaşılabileceğ i ve kabul edilebileceğ i umudunu taşıdığ ından, aslında yalnız değildir. Ne var ki, yukarıda tanımladığ ımız tü rde yaratıcı yalnızlığ ı yaşayabilen insanların sayısı oldukça sınırlıdır. Içinde yaşadığ ımız kü ltü rde, çoğ unluğ u oluşturan çevreye yö nelik insanlar için yalnızlık ö ylesi ü rkü tü cü bir durum olarak algılanır ki, bu korku, insanın arada bir tek başına kalmasının olumlu yö nlerini gö rebilmelerine fırsat vermez. Çok ö nemsiz durumlarda bile, ö rneğ in gü zel bir pazar gü nü ailenin diğ er ü yeleri dışarıda gezmeye gitmişken soğ uk algınlığ ından ö tü rü gü nü yatakta geçirmek zorunda kalan biri yalnızlıktan yakınabilir ve kendine acıyabilir. Oysa bu insan aslında kimsesiz ve yalnız değ ildir;. geçici olarak tek başına kalmıştır. Farklı bir dü zeyde olmakla birlikte benzer bir durum, çok sevdiğ i bir yakınını yitirmiş olan insanlarda gö rü lebilir. Bu insanlar, yalnız kalmış olmanın acısıyla baş edebilmek için, yitirdikleri insanın ö zelliklerini kendi benliklerine mal ederek o kişinin davranışlarını, gö rü şlerini benimser, hatta bazen o insanın yarıda kalan sorumluluklarım ve etkinliklerini üstlenerek sürdürürler. Yeni doğ muş bebek, annesinin ya da onun yerini alan birinin sıcak ve sevecen yakınlığ ı ile gelişir. Çocukluk dö neminde bunun yerini, diğ er insanlarla birlikte etkinliklere katılma, arkadaş edinme ve çevresinden kabul gö rme ihtiyacı alır. Ergenlik dö nemi ve bunu izleyen yetişkinlikte insan, dostluk ve yakın ilişkiler arar. Eğ er bebek sıcak bir yakınlıktan yoksun kalır ya da bö yle bir beraberlik zamanından ö nce sona ererse, bu yoksunluğ unu dü şlerinde yarattığ ı ilişkilerle gidermeye çalışır. Bu dü şleri kimseyle paylaşamadığ ından yalnız bir çocuk olarak yaşama başlar. Sonradan, toplumun bireyi kendine mal etme yö nü ndeki baskılarına rağ men, çocuk gerçekle dü şü ayırabilmeyi yine ö ğ renemezse yalnızlığ ı daha da artar. Gerçek olayların yerine kendi dü şlerinin içeriğ ini dile getirdiğ inde alaya alınacağ ı ya da bundan ö tü rü cezalandırılacağı korkusuyla daha çok içine kapanır. Bebeklikten çocukluğ a geçildikçe çocuğ un annesiyle olan yakınlığ ının yoğ unluğ u giderek

azalır ve çocuk, annesinin dışındaki dü nyayla da ilişki kurmaya başlar. Ancak eğ er annenin sıcak yakınlığ ı, çocuk dış dü nyayla ilişkiye geçmeye gereğ ince hazır olmadan kesilirse ortaya ciddi sorunlar çıkabilir. Bö yle bir çocukta, sevginin nasıl olsa sü rekli olmayacağ ı ö nyargısıyla, diğ er insanlarla yakınlık kurma korkusu gelişebilir. Içinde yaşadığ ımız kü ltü r yetişkinlerin birbirine sevecen davranmasına zaten elverişli olmadığ ından ve dolayısıyla durumun sonradan onarılmasını sağ layabilecek bir ortam da bulunmadığ ından, sonunda çevresinden soyutlanmış, içine dönük ve sevgi verilse de alamayan bir yetişkin karakteri oluşur. Bö ylesi bir yalnızlık bazen, bir insanın kendisine acıması biçiminde yaşanan yalnızlığ ın da ö tesinde yoğ un bir soyutlanmaya yol açabilir. Bu, gerçek yalnızlıktır: Bö yle bir insanın, geçmişinde varolmuş olan insanların izleri silindiğ i gibi, gelecek yaşamında yeni ilişkiler kurabilme umudu ve beklentisi de yoktur. Bu denli yoğ un yaşanan yalnızlığ ın ö zelliğ i, kişinin kendisinin de yalnızlığ ına yabancı olmasıdır. Bö ylesi mutlak bir yalnızlığ ın acısını yadsıma gereğ inden kaynaklanır bu. Dolayısıyla bu tü r bir insanın yalnızlığ ının bir diğ er kişi tarafından paylaşılabilme yolları da kapanmıştır. Bö ylesi bir yalnızlığ a kimse ulaşamadığ ı için kavramsal bir tanımını da yapmak olanaksızdır. Ote yandan, bu tü r bir yalnızlığ a geçici bir dö nem sü resince gö mü lmü ş olan kişiler, yalnızlıktan çıktıktan sonra da o dö nemde ne yaşamış olduklarını dile getiremezler. Yaşamış oldukları acıyı başka kimsenin yaşamamış olduğ u ve yaşayamayacağ ı inancı ve yaşanmış olan yalnızlığ ın ü rkü tü cü niteliğ i, konuyu zihinlerinden silmelerine neden olur. Gerçek yalnızlık her insanı korkutur. Buna karşılık, yalnız kalmaktan korkmak bir insandan diğ erine farklılık gö sterir. Kimi insan için bir bozkırın sonsuzluğ unu seyretmek bile ü rkü tü cü duyguların yaşanmasına neden olurken, bir diğ eri için doğ a ile baş başa kalmak doyurucu bir yaşantıdır. Kimi insan mutlak bir sessizlikte paniğ e kapılabildiğ i halde, bir diğ erinde bö yle bir durum dinlendirici bir etki yaratabilir. Bu farklılığ ın gerisindeki neden, yaşadığ ımız kü ltü rden kaynaklanmaktadır. Gü nü mü zde insanlar kendi kişiliklerini değ erlendirmede, hatta kendi varoluşlarının bilincini yaşamada, diğ er insanlarla olan beraberliklerinden aşırı oranda etkilenmekteler. Bir başka deyişle, bir insanın kendi gerçeklerini algılayış biçiminde diğ er insanların onun hakkında sö yledikleri ve dü şü ndü klerinin payı oldukça ö nemlidir, işte bu nedenledir ki, insanlar yalnız kaldıklarında ya da dış dü nyadan soyutlandıklarında, benliklerinin sınırlarını yitiriyorlarmışçasına bir duygu yaşayabilir ve ö znel benlikleriyle nesnel dü nyanın ayrımını yapmakta gü çlü k çekebilirler. Dolayısıyla, bir insanın kendi benliğ ini ne ö lçü de diğ er insanların gö rü şlerine gö re değ erlendirdiğ i, o insanın yalnız kaldığ ı zaman yaşayacağ ı korkunun oranını belirleyen en ö nemli etmenlerden biridir. Ama, yine de, yalnız kalmanın ne zaman insanın yaratıcı gü çlerine etkinlik kazandıracağ ını ve ne zaman ruhsal dengesinin bozulmasına neden olabileceğ ini kestirebilecek ve değ erlendirebilecek bilgilere sahip olduğumuz söylenemez. Bir insanın yalnızlığ ı, yalnızlığ ın boşluğ una ve ü rkü tü cü lü ğ ü ne karşı geliştirdiğ i savunma mekanizmalarıyla da anlaşılabilir. Sü rekli ve aşırı yemek yeme, anlamsızca ve sü rekli bir şeyler satın alma, seçim yapmaksızın ardarda ilm ya da TV seyretme, amaçsızca dü kkâ n vitrinlerini izlemeyi alışkanlık haline getirme bunlar arasında sayılabilir. Gerisinde bir kaygının varlığ ı açıkça belli olan bu davranışların kapsamında ikinci bir insan ya da insanlar yoktur, dolayısıyla umut da! Ama bundan da ö te, ö ylesi yoğ un yalnızlık dö nemleri vardır ki, insan felç olmuşçasına bir umutsuzluk içindedir ve bu gibi durumlarda artık kaygı ve gerginlik belirtileri bile yoktur. Çünkü, ilgi ve amaç yitirilmiştir. Bu, canlıyken ö lmü ş olmak gibi bir varoluş biçimidir. Çoğ u kez, bö ylesi insanları bizden farklı, ulaşılmaz ve anlaşılmaz varlıklar

olarak algılar, hastalık derecesinde bir kişilik bozukluğunun varlığını hissederiz. Bireyin diğ er insanlardan ayrı ve tek başına kalması kadar, doğ al çevresinden almaya alışageldiğ i iziksel uyaranlardan yoksun kalması da davranış bozukluklarına neden olabilir. Kutuplarda araştırma yapan bilim adamlarının, batan gemilerin gü nlerce denizde kalan tayfalarının ve savaş tutsaklarının, duygularında, algılarında ve dü şü ncelerinde tü rlü değ işmeler gö zlemlenmiştir. Amiral Byrd, Antarktika’daki yalnızlığ ını anlatırken, ruhsal çö kü ntü , uyaran açlığ ı ve gerçekle gerçekdışının ayrımını yapamama gibi gü çlü klerden sözetmiştir. Bir tekne ile tek başına dü nyayı dolaşmış olan Slocum, ö zellikle en sıkıntılı anlarında beliren bir gemici imgesinin kendisine nasıl destek olduğ unu anlatmıştır. Ikinci Dü nya Savaşı’nda gemisi torpillendikten sonra uzun sü re bir cankurtaran sandalı ü zerinde kalmış olan William Gibson da sık sık insan gö rü nü mleri algıladığ ını ve hatta karaya ulaştıktan sonra da uzun sü re, gemideki arkadaşlarının yü zlerinin kıyıdaki kayalarda canlandığını bildirmiştir. Benzer durumlar deneysel olarak da yaratılmış ve ilk kez 1954 yılında Kanada’nın McGill Universitesi’nde beş gü n sü re ile ses geçilmez ve karanlık bir odada bırakılan ö ğ rencilerde bu sü renin sonunda, şaşkınlık, dikkati toplayamama ve duygusal dengesizlikler gö zlemlenmişti. Yirmidokuz ö ğ renciden yirmibeşi deney sırasında aslında varolmayan çeşitli imajlar algılamışlardı. Uzun sü re tek başına bir odaya kapatılan savaş tutsaklarında da giderek insanları unutma, hatta insanlarla ilişkiyi dü şleyememe biçiminde değ işmeler gö zlemlenmiştir. Vietnam Savaşı’nda tutsak dü şen bazı Amerikalı asker ve subayların savaş sonunda ö zgü rlü klerine kavuşup vatanların dö ndü klerinde en yakınlarıyla bile yeniden ilişki kurabilmelerinin uzun sü releri gerektirdiğ i, bazı uç durumlarda ise insanlarla yeniden ilişki kuramayanların ağ ır ruhsal bozukluklara sü rü klendikleri gö zlemlenmiştir. Çünkü, dış dü nyadan uzun sü re soyutlanmış kişilerin yarattıkları içsel yaşantı giderek ö ylesi canlanır ve yoğ unlaşır ki, gerçek insanların bulunduğ u bir çevreye uyum yapmaları ve içsel dü nyasını yeniden dü zenlemeleri zaman alır. Üstelik, bu insanların bazıları soyutlandıkları dö nemde çıldırma korkusu biçiminde bir duygu da yaşadıklarından, diğ er insanlarla yeniden karşılaştıklarında ağ ızlarından çıkacak her sö z kendi «delilikleri »nin bir kanıtı olacakmışçasına bir panik de yaşarlar. Döllenmiş yumurtanın bir insan yavrusuna dö nü şmesinde olduğ u gibi, psikolojik yö nden de birey, yaşamına ayrımlaşmamış bir bü tü n olarak başlar. Yaşam sü rdü rü ldü kçe kişiliğ in her bir boyutu diğ erlerinden farklılaşmaya başlar. Ayrıca, her bir boyut da kendi içinde ayrımlaşmaya uğ rar. Bireyleşme denilen bu gelişim sü reci sonucu her insanın kendine ö zgü karmaşık psikolojik yapısı ortaya çıkar. Ne var ki, kişiliğ in her yö nü aynı oranda gelişemediğ i gibi, her bir insanın bireyleşmesi de aynı oranda olmaz. Bireyleşme bir insanın diğ erlerinden farklılığ ı ve tekliğ i anlamına gelir. Ancak, bireyleşme sü recinin bazı sorumlulukları vardır. Toplumun değ er yargılan içinde yokolma kaygısı yaşayan bazı insanlar bireyleşme çabasında o denli ileriye giderler ki, ait oldukları kü ltü rle ö zdeşleşme olanağ ını da yitirirler. Gerçi, toplum normlarını hiçbir değ erlendirmeden geçirmeden ve kayıtsız şartsız kabul eden biri yeterince bireyleşmiş sayılamaz, ama bir insanın bireyleşmesi ancak diğ er insanlar tarafından da kabul edildiğ inde gerçekten yapıcı bir nitelik kazanır ve bö yle bir insan bireyleşmiş olmaktan ö tü rü suçluluk ve yalnızlık duygulan yaşamaz. Toplum normlarına meydan okurcasına davranışlarda bulunmanın derininde aşırı bağ ımlılık eğ ilimleri bulunur. Bö ylesine bağ ımlı olan bir insan ö zerk olmayı ö ğ renememiş

olduğundan, karşıt tepki geliştirmeyi bireyleşme olarak yorumlar. Diğer insanların görüşlerini paylaşmak ona gö re çevresi tarafından yutulma anlamına geldiğ inden, yoğ un bir yalnızlığ ın getirdiğ i mutsuzluğ a tutsak olur. Çü nkü kahramanca da yapılmış olsa diğ er insanlardan soyutlanmış bir bireyleşme çabası insanın amaçlarına ulaşabilmesi için yeterli değ ildir. Gü nü mü z toplumlarında bu gibi kişiler bazen bir araya gelerek içinde yaşadıkları toplum normlarını reddeden marjinal gruplar oluşturmakta ve bö ylece yalnızlıklarını paylaşarak yalnızlıktan kurtulmaya çalışmaktadırlar. Bu, hem soyutlanmış ve hem de tek başına olmaktan daha az ü rkü tü cü bir durumdur. Ne var ki, bazen politik bir gö rü nü m de alabilen bu gruplar uzun ömürlü olmadığından, bulunan çözüm de geçici olur. Ancak, bu konunun bir de ö bü r yü zü olabileceğ ini unutmamak gerekir. Tutucu ve değ işmez gö rü şleri olan bazı toplumlarda bir insanın olağ an bireyleşme çabaları bile engellenir ya da her şeye karşın bireyleşme sü recini sü rdü rmekte direnen kişiler toplumdışı kalabilirler. Bö yle bir toplum, çağ daş ö lçü tlere gö re sağ lıksız bir yapıya sahiptir. Ne var ki, bireylerinin yaratıcı gü çlerini eyleme dö nü ştü rmelerine olanak tanımayan bu gibi toplumlar eninde sonunda çalkantılara sahne olur ve yapısal değ işikliğ e uğ rarlar. Katı ve baskıcı ya da hızlı bir değ işimden geçen toplum insanların, bireyleşme sü recini çevresiyle bü tü nleştirme çabalarında başarısız kalmasını ve yabancılaşma duyguları yaşamasını doğ al karşılamak gerekir. Ancak, kişiliğ inin çeşitli boyutları uyumlu bir bü tü nleşme içindeyse bö yle bir dö nemi yaşamış olması ruhsal dengesinin bozulmasına neden olmaz. Bir diğ er yalnızlık tü rü vardır ki, üstükapalı bir biçimde yaşanır ve kişiliğ in bir boyutunun çocukluk dö neminin ilk yıllarında durması ve gelişememesinden kaynaklanır. Yeni doğ an bebek, benliğ inin sınırlarının o denli farkında değ ildir ki, temel ihtiyacı olan beslenmesini sağ layan anne memesini bile kendi bedeninin bir parçası olarak algılar. Sonraları ilk ö nce anne memesinin kendisinden ayrı bir nesne olduğ unu fark ettirmeye ve hatta annenin tutumuna gö re memeyi «iyi meme» ya da «kö tü meme» olarak değ erlendirmeye başlar. Giderek ö nce annesinin, daha sonraları diğ er insanların kendisinden ayrı varlıklar olduğ unu algılamaya başlar ve böylece çocukta «ben» kavramı gelişir. işte yaşamın bu ilk dö neminde, anne-çocuk ilişkilerinde başlayan ve sü regelen aksaklıklar, çocukta «ben» kavramının yanısıra bir de «o» ya da «onlar» kavramının gelişmesini engelleyebilir. Bu aksaklıklar, annenin kaygılı ve itici tutumlarından ya da kendi yalnızlığ ı sonucu çocuğ a aşırı bağ lanmasından kaynaklanabilir. Onceki bö lü mlerden birinde de tartışıldığ ı gibi, itici davranışlar kadar aşırı koruyuculuk da çocuğ un gelişimini engelleyici bir etmendir. Çocuk, duygusal ihtiyaçlarının doyurulmaması ya da aşırı doyurulması sonucu kendi benliğ inin sınırlarını oluşturamazsa, diğ er insanları da kendilerine ö zgü ihtiyaçları olan varlıklar olarak kabul etmeyi öğrenemez. Böyle bir durumda çocuk, diğer insanları kendi ihtiyaçları açısından değerlendirir ve onları kendi benliğ inin bir uzantısı gibi gö rü r. Yetişkinliğ e ulaştığ ında da çevresindeki kişilerin de ihtiyaçları olabileceğ ini idrak edemeyen, durumları salt kendi ihtiyaçları açısından algılayan, «ben» ve «o» ilişkisi yerine, «ben» ve «o» ilişkisi gö rü ntü sü nde aslında «ben» ve «ben» ilişkileri kurabilen bir insan olarak yaşamını sü rdü rü r. «Ben» ve «ben» ilişkisi ise maskelenmiş bir yalnızlığın anlatımıdır ve «özseverlik (narcisism)» sözcüğüyle adlandırılır. Ozsever kişi gö rü nü rde diğ er insanlarla ilişki halindedir, ama bu gerçek bir ilişkiden farklıdır. Gerçek anlamda ilişki, sorumluluğ u içerir. Bir başka deyişle, bir diğ er insanın gerçeklerini anlamaya çalışmayı ve bu doğ rultuda davranmayı gerektirir. Ustelik bununla da sınırlanmaz ve ilişkiye bir şeyler katmayı ve ilişki sü recini geliştirmeyi de içerir. Buna karşılık

ö zsever kişi, diğ er insanları ancak kendi ihtiyaçları için arar. Verse de, karşılığ ında bir şeyler almak için verir. Bazılarında durum ö ylesi açıktır ki, onları kolayca «bencil» ya da «alıcı» olarak nitelendiririz. Ancak çoğ u kez bu davranışlar ö yle ustalıkla maskelenmiştir ki, diğ er insanlar tarafından farkedilebilmesi uzun bir süreyi gerektirebilir. Ozellikle sevgi açlığ ı içinde olan kişiler bu insanların sistemine kolayca kapılır ve sö mü rü lü rler. Çoğ u ö zsever insan, davranışlarının bilincinde değ ildir. Için için bir suçluluk yaşarsa da bunun insanlara bir şeyler verememesinden kaynaklandığ ını gö remez. Kimi ise durumu biraz farkeder gibi olsa da gö rmezlikten gelme eğ ilimindedir ve bu tü r davranışlarını sürdürür. Çünkü, bir başka tür ilişki kurmayı öğrenememiştir, dolayısıyla seçeneği de yoktur. Bu insanlar hepimizin çevresinde bulunur ve zaman zaman bizde kızgınlık yaratırlar. Yalnızca işi dü ştü ğ ü nde ya da dert anlatmak için bizi arayanlar, karşılaştığ ımızda bizim o ândaki koşullarımız ne olursa olsun sü rekli kendilerinden ve sorunlarından sö z edenler oldukça sık yaşadığ ımız ö rneklerdir. Bö ylesi insanlar gerçekten bizi gö rmek istedikleri için değ il, o anda yalnız kalmak istemedikleri için bizi ararlar, ilişkileri sü rdü rme çabalarının gerisinde de «gü nü n birinde gerekli olabileceğ imiz» dü şü ncesi bulunur. Bize ilgi gö sterirler; ama bu bizi anlamaya çalışmaktan uzak, «yatırım» amacını içeren bir tutumdur. Kısa bir sü re sonra mutlaka karşılığ ında bir şeyler istenir, veremediğ imizde de kendi verdiklerini hatırlatarak bizi suçlamaya çalışabilirler. Vaktiyle gö sterdikleri ilginin, aslında bize gerçekten bir şey vermekten çok, kendi yalnızlıklarından kaynaklandığ ını ve karşılık beklentisiyle verilen şeyin vermek olmadığını göremezler. Bö yle insanlar ilişki durumunda oldukları kişilerin kendilerinden ayrı ve kendilerine ö zgü dü nyaları olan varlıklar olduklarını kavrayamadıklarından, bu insanların davranışlarını değ erlendirirken aslında kendi gerçeklerini yansıtırlar, ö rneğ in, aslında başkalarını kıskanan, ama bunun bilincinde olmayan ö zsever kişi, onlar kendisini kıskanıyormuşçasına «ipuçları» bulabilir. Bir insana sevgi duyguları geliştirirse, aslında o kişide kendisine ait ö zellikleri sever ya da onun kişiliğ inde kendisini yaşayarak, kendisine verilmiş olmasını istediğ i sevgiyi ona vermeye çalışır. Dolayısıyla, bir başka insanın kişiliğ inde aslında kendisini sever, ö zsever insan, aslında kendi anne ya da babasının ö zseverliğ inin ü rü nü dü r. Bir başka deyişle, vaktiyle anne ya da babası onu kendi uzantısı olarak algılamış olduğ u için kendisi de diğ er insanları ö yle algılar. Bu nedenle kendi boşluğ unu bir diğ er insanla gidermeye çalışır ve bunun sevgi olduğ una inanır. Birlikte olduğ u insanı vaktiyle anne ya da babasının kendisini «sevmiş olduğ u biçimde» sever ki bu, o insanı bir kilit altında kapalı tutmak istercesine yaşanır. Dolayısıyla, ö zsever eğ ilimleri olan insanlar daima birbirlerini bulurlar. Çü nkü ö zerk ve bireyleşmiş bir insan böylesi bir ilişkiyi zaten sürdüremez. Seçilen sö zcü kten de anlaşılabileceğ i gibi, ö zsever insan kendisiyle bir tü r sevgi ilişkisi içerisindedir. Çü nkü yalnızdır, insanlarla birlikte olduğ unda da yalnızdır, ama onlarla ilişki halinde olduğ u sanısındadır. Gerçek anlamda ilişki, zaman zaman ortaya çıkabilecek sorunların «işbirliğ i» ile çö zü mlenebileceğ ini ö ğ renmiş olmayı içerir. Ozsever insanlar işbirliğ ini ö ğ renememiş kişilerdir. Çünkü, yalnızca kendi gö rü şlerinin doğ ruluğ una inanır ve diğer insanların duygu ve düşüncelerini anlamak için çaba göstermezler. Ozsever kişi, bir yandan için için aşağ ılık duyguları yaşarken, bir yandan da kendisine hayranmışçasına davranır. Açık ya da üstükapalı bir biçimde kendisini ö ver, bu ö vgü nü n başkalarından da gelmesini bekler ve hatta onları buna zorlayıcı davranışlarda bulunur. Kendisini eleştirmeye kalkışan insanları kö tü niyetli ve dü şman olarak algılar. Eleştirilerin içeriğ ini geçersiz kılacak’ gerekçeler bularak yine kendi doğ ruluğ una inanır. Diğ er insanlara

sü rekli kusur bulur ve onları kü çü mser. Aslında, kü çü msediğ i kendi gerçek benliğ idir. Buna karşılık, olduğ unu sandığ ı ve de olmak istediğ i imajı gerçekleştirdiklerini sandığ ı bazı kişilere karşı hayranlık geliştirir. Çü nkü kendisini onlarda bulduğ u gö rkemle ö zdeşleştirir ve gerek kendisinden, gerekse yü celttiğ i bu insanlardan abartılmış bir biçimde sözeder. Ne var ki, yeterince veri olmaksızın hayranlık geliştirdiğ i kişilerin kendileri de genellikle ö zsever nitelikler taşıyan insanlardır. Ozsever kişi, yaptığ ı her işin, sö ylediğ i her sö zü n ü stü n nitelikte olduğ una inanır. Bu, onun noksanlarını gö rebilmesini, yaptığ ı yanlışlardan ders alabilmesini ve de dolayısıyla kendisini geliştirebilmesini engeller. Kimi ö zsever yarattığ ı yalancı gö rkemini kabul eden bir hayran’ grubu edinebilirse de, çoğu bunu başaramaz ve çevresi tarafından dışlanır ya da alaya alınır. Ozsever kişilerle iletişim kurabilmek oldukça gü çtü r. Çoğ u, o anda aklında ne varsa onu konuşur ki bu da genellikle kendisine, duygularına, dü şü ncelerine ve yaptıklarına ilişkindir. Sö ylediklerinin karşı tarafta nasıl bir etki yarattığ ına aldırmadığ ından ve onların anlattıklarını anlamaya çalışmayarak salt kendi bakış açısından değ erlendirdiğ inden, bö yle bir insanla gerçek bir diyalog kurulamaz. Ozsever kişi, ancak karşısındaki insanda kendisine ilişkin bir yaşantının yansımasını gö rdü ğ ü nde onunla ilgilenir. Bunun dışındaki konuları çoğ u kez algılamaz bile. Ozsever insanlar birbirleriyle ilişki kurma eğ ilimindedirler. Ancak, beraberliklerindeki iletişim karşılıklı sö ylenen monologlar biçimindedir. Her biri diğ erinin ne dediğ ini anlamış olduğ unu farzederek kendi monologunu sö yler ve gerçek bir iletişimin kurulmamış olduğu da farkedilmez. Ozsever insan, çalışma yaşamındaki yardımcılarını, eşini ve çocuklarını da kendi varlığ ının bir uzantısı gibi gö rü r. Dolayısıyla bu insanlar onun ihtiyaçlarını karşılamakla yü kü mlü dü rler. Bö yle bir insan, birlikte çalıştığ ı insanları kişisel sorunlarıyla sü rekli işgal eder, onların kendisine ilgi gö stermesini ve isteklerinin karşılıksız yerine getirilmesini bekler. Beklentileri, çalışma yaşamının gereklerinin oldukça ö tesinde ve kişiseldir. Ozsever insan, evliliğ inde ya da diğ er karşı cins ilişkilerinde mutsuzdur, birlikte olduğ u kişiyi de mutsuz eder. Ozsever kişiler, dü nyalarını gö steriş ü zerine kurma eğ iliminde olan yalnız insanlar olduğ undan, eşlerini de ulaşmak istedikleri gö rkemin aracı olarak algılayabilirler. Ozsever kadın, kocasını genç kızlık dü şlerini gerçekleştirmekle yü kü mlü bir insan olarak gö rebilir. Erkek ise, karısını yalnızlığ ından kaynaklanan gerilimini boşaltabileceğ i bir cinsel nesne gibi gö rebilir ve cinsel ilişki sırasında onun gerçeklerini dü şü nmeksizin yalnızca kendi ihtiyacını karşılamaya çalışabilir. Dolayısıyla bö yle bir beraberlik, mastü rbasyondan pek farklı olmayan, paylaşma duygusunu içermeyen, bir «ben» ve «ben» ilişkisi tü rü olur. Bebeğ in kendisine doyum sağ layan anne memesini kendi bedeninin bir parçası olarak algılaması benzeri, kadın cinsel organları da erkeğin kendi bedeninin bir uzantısıymışçasına yaşanır. Bö ylesi evliliklerde ikili monolog tü rü nde bir iletişim vardır. Eşlerden her biri, diğ erini anladığ ını farzederek davranır ve bazen bir evlilik, eşler birbirlerini gerçek anlamında tanıyamadan bir ö mü r boyu sü rer. Bu evliliklerde, eşler birbirini kendi varlığ ının uzantısı gibi gö rdü ğ ü nden kıskançlık duyguları da oldukça yoğ un ve sık yaşanır, ya da eşler evlilikleri içinde yaşadıkları yalnızlığ a evlilik dışında çö zü m aramaya çalışarak durumun daha da karmaşıklaşmasına neden olurlar. Ana-babanın çocuklarını kendi ö zsever eğ ilimlerine doyum sağ layacak uzantılar olarak algılamaları ise çocukların gelişimini ciddi bir biçimde aksatır. Kimi anne, çocuğ unu kendi yalnızlığ ını giderecek bir araç olarak algıladığ ından, bü yü mesini ve gelişmesini elinde olmadan engeller ve kendisine bağ ımlı kılar. Kimi baba ise, çocuğ unu ulaşmak istediğ i

gö rkemi gerçekleştirebilecek bir araç olarak gö rü r ve çocuğ un yeteneklerinin ö tesinde beklentileriyle onun doğ al gelişimini engeller. Biçimi ne olursa olsun, sonuç daima aynıdır. Ana-babanın ö zsever kişiliklerini çocuklarına yansıtmaları, çocuğ un ö zerk bir varlık olmayı ö ğ renememesi ve dolayısıyla ö zsever eğ ilimli bir yetişkin olmasıyla sonuçlanır. Bö yle bir yetişkinin en belirgin ö zelliklerinden biri, kendi benlik sınırlarını gereğ ince çizememiş olması sonucu, ö zellikle karşı cinsle ilişkilerinde «ortak-yaşam» beraberliğ i kurma eğ ilimidir. Ortak yaşam kavramı ise ayrıntılı olarak ele alınmayı gerektiren bir konu olduğ undan ayrı bir başlık altında tartışmayı daha uygun görüyoruz.

ORTAK-YAŞAM İLİŞKİSİ Onceki bö lü mlerde de belirtildiğ i gibi, ana-babanın çocuğ u açıkça reddetmesi ya da bu duygusunu bilinçdışına iterek çocuğ unu aşırı koruması ya da ondan kusursuz davranışlar beklemesi, kendi yalnızlığ ını gidermek için çocuğ una aşın dü şkü nlü k gö stererek bü yü mesini engellemesi ve de ulaşılmamış amaçlarını çocuğ un gerçekleştirmesini beklemesi gibi kusurlu tutumları çocuğ un gelişimini aksatır ve benliğ inin sınırlarını oluşturabilmesini engeller. Bö yle bir çocuk, yetişkinliğ e ulaştığ ında, yakın insan ilişkilerinde ve ö zellikle karşı cinsle olan ilişkilerinde, benliğinin eksik kalmış sınırlarını birlikte olduğu kişiyle tamamlamaya çalışır. Çocuğ unu ayrı bir varlık olarak algılayabilen ve benliğ inin sınırlarını geliştirebilmesi için gerekli ortamı sağ layan ana ve babaların, çocuklarının yetişkinliğ e ulaştıklarında kurduğ u ilişkiler ise yukarıdaki örnekten farklıdır. Şema I’deki ilişki, sevgi umuduyla başlar. Ancak iki tarafın kısa sü rede birbirine aşın bağ ımlı duruma gelmesi, giderek açık ya da maskelenmiş kızgınlık duygularının gelişmesine neden olur. Çünkü, her biri diğ erini ö zerkliğ ini engelleyen bir etken olarak algılamaya başlar. Bö ylece, sevgiye ulaşmak için kurulan beraberliğ e, genellikle sadistmazoşist ö ğ eleri içeren olumsuz duygular egemen olmaya başlar. Çoğ u zaman kişiler bu sü recin bilincinde değ ildir ya da farkeder gibi olsalar da durumu görmezlikten gelmeye çalışarak ilişkiyi sürdürürler.

Bir yanda ilişkiyi sona erdirerek ö zgü rleşme isteğ i, diğ er yanda ilişkinin sona ermesi olasılığ ına karşı geliştirilen yoğ un bir korkunun yarattığ ı çelişki sü rekli yaşanır. Bazen tara lardan biri ilişkiye son vermek istercesine davranırken, diğ eri ilişkiyi koruma çabası gö sterir. Bazen biri diğ erine sadistçe davranışlar gö sterirken diğ eri mazoşizmine doyum sağ lar. Sonra bir dö nem gelir, roller değ işir. Kaçan kovalayan, kovalayan kaçan ya da sadist mazoşist, mazoşist sadist olur. Ama tahterevalli hiçbir zaman yatay duruma gelmez; bazen biri, bazen ise diğ eri yukarıdadır. Dolayısıyla huzura da ulaşılmaz ve çoğ u kez tara lardan biri ilişkiye son verir. Ilişkinin sona ermesi ö zgü rlü k yerine yetersiz bir benlikten kaynaklanan

bunalımı da birlikte getireceğ inden, yeni ortak-yaşam ilişkileri acele olarak ve gerçek bir seçim yapamadan kurulur ya da ilişki kurma korkusu geliştirilir ve kişi duygusal dü nyasının üzerine bir kabuk örer. Şema II’deki ilişki de sevgi umuduyla başlar. Ancak her iki taraf da birbirine aşırı bağ ımlı olmadığ ından, ilişkinin içinde yokolmaktan korkulmaz. Üstelik, ö zerk birer varlık olduklarından bağ ımsız yaşantılarından edindikleri zenginlikleri ilişkiye katarak beraberliğ in sü rekli bir evrim içinde olabilmesini ve canlı kalabilmesini sağ larlar. Bu, kişilerin birbirlerini ilişki içinde kapatmaya çalışmadıkları, birbirlerinin ö zerkliklerine saygı gö sterebildikleri, birbirini yitirme korkusunun yaşanmadığı bir beraberliktir. Gerçek sevgi bağıdır. Ilginç olan bir yö n de, ortak-yaşam ilişkisi kurma eğ ilimi gö steren kişilerin birbirlerini bulmada gö sterdikleri çabukluk ve beceridir. Bu, bilinçli bir seçim yapmaksızın olağ anü stü bir sezgi yoluyla, iki kişinin birbirine doğ ru yaklaşması biçiminde gerçekleşir. Herkes kendi benliğinin ulaştığı olgunluk derecesine eşit olgunlukta birini bulur.

Gerçi bazen gö rü nü rde kişilerden biri çocuksu ve ilkel davranışlarda bulunurken diğ eri sağ duyuyu temsil eder, ama sağ duyuyu temsil eden kişi aslında kendi içindeki çocuğ a yabancılaşmıştır ve onu karşısındaki insanda sever. Bir başka deyişle, aslında kendini sever. Çocuksu davranan taraf ise vaktiyle ana-babasından alamadıklarını şimdi alma çabasındadır. Bunu gerçekleştiremediği gibi, kendisine saygısını da yitirir. Üstelik, kendisine karşı ana ya da baba rolü nü ü stlenen kişinin egemenliğ ine teslim olur. Gerçekte onun da baba ya da ana rolü oynayan bir çocuk olduğ unu ve kendi bağ ımlılığ ına dolaylı yoldan doyum aramakta olduğ unu gö remez. Ote yandan, kendi benlik sınırlarını çizememiş birisi ile olgunlaşmış bir insan arasında bir ilişki kurulamaz, hatta başlayamaz. Birbirlerinin varlığını farketmezler bile! Ortak-yaşam kurma eğ iliminde olan kişiler, yaşamlarında karşı cinsten biri olmadığ ı zamanlarda da sü rekli ve seçim yapmaksızın diğ er insanlarla birlikte olma gereğ ini duyarlar. Birlikte oldukları insanlar da aynı eğ ilimde kişilerdir. Ancak hiçbiri bu beraberliklerin gerçek bir seçim olmadığ ının bilincinde değ ildir. Bu nedenle, bö ylesi ilişkilerde yü z yü zeyken dostluk gö sterip, sonra arkadan konuşma sık rastlanan bir olgudur. ilişkiler ya «yapışık» ya da «teğ et» niteliktedir. Yapışık ilişkilerde birlikte sü rü klenilir; tara lar ya da kişiler birbirlerinden arada bir ayrılmak zorunda kalsalar bile ilk fırsatta yeniden bir araya gelir ve sonra gü çlü kle

kopabilirler. Orneğ in, bir akşam buluşması sabahın erken saatlerine dek sü rebilir ve beraberliğ in bunaltıcı boyutlara ulaşmasına karşın kimse ayrılıp evine dö nme gü cü nü gösteremez. Çoğ u beraberliklerde ilişki yoğ unluğ u ö nceleri giderek arttıktan sonra bir doruğ a ulaşır ve sonra iniş başlar. Bu, insanlararası etkileşimin doğ al bir kuralıdır. Ortalama insan, beraberlikten sağ ladığ ı doyum, ortak noktasına ulaşıp da inişe geçmeye başladığ ı anı çabuk farkeder ve ileride yeniden bir araya gelme isteğ iyle beraberliğ e toplumsal kurallar çerçevesinde son verir. Esasen bö yle bir noktaya gelindiğ ini kişiler genellikle karşılıklı ve yaklaşık olarak aynı zamanda farkederler ve kimse kendini engellenmiş hissetmez. Yapışık ilişkilerde ise inişe geçildiğ i ya algılanmaz ya da gö rmezlikten gelinir. Bu nedenle, ancak bıkkınlık dayanılması gü ç bir dü zeye ulaştıktan sonra tara lar kendi yalnızlıklarına dö nmeyi göze alabilirler. Eğer bu nokta da aşılırsa açık saldırganlık yaşanır. Teğ et ilişkilerde tara lar birbirlerine biraz fazla yaklaştıklarında, bir sü re sonra yeniden yaklaşmak ü zere birden uzaklaşırlar. Yapışık ilişkilerde gü venlik sık ve uzun sü reli bareberliklerle sağ lanır. Teğ et ilişkilerde ise tara lar arada bir birbirini «yoklayarak» gü venliklerini sağ larlar. Her iki ilişki biçiminde de ö zsever çıkarlar ö n plandadır. Gö rü nü rde, yakın ilişkiler ve hatta yoğ un bir dayanışma yaşanıyormuş izlenimi edinilirse de, aslında kişiler birbirleriyle, yalnızca karşı tarafın gerçekleriyle kendilerini ö zdeşleştirebildikleri sınırlı bazı durumlarda ya da diğ er insanın belirli bir yaşantısı kendi sadistmazoşist eğ ilimlerine doyum sağ ladığ ı için ilgilenirler. Ama, kendi kendine yapılan hesaplaşmalarda herkes aldığ ından çok verdiğ i sanısındadır. Bilinçli dü zeyde verme amacıyla yapılan çoğ u davranışın aslında almaya yönelik olduğu farkedilmez. Ortak-yaşam ilişkilerinin - ilişkilerindeki yansımaları aşağıdaki biçimde özetlenebilir: Şem a I’deki koşullarda yetişmiş bir kadını ele alalım: Kız olarak dü nyaya geldiğ i için çocukluğ unda ikinci sınıf evlatmışçasına davranılan, genç kızlığ ında erkek kardeşlerine oranla daha fazla baskı altında tutulan bu kadın, evlendikten sonra giderek geçmişteki ezikliğ ini ö dü nleyici tutumlar geliştirmeye başlayabilir. Evlendiğ inde ö nceleri kayınvalide egemenliğ i altına giren kadınlarda bu tutumlar anne olduktan sonra gelişmeye başlar. Bu kadının davranışları geçmişin ö kesiyle gü dü lendiğ i için evliliğ inde mutlu olma şansı da oldukça azdır. Çünkü, bu kez de davranışları bir başka uca gitmiştir. Kocası ve çocukları ü zerinde açık ya da üstükapalı bir egemenlik kurmaya çalışırken, kendi bağ ımlılık eğ ilimlerini gö rmezlikten gelmiş olmanın yalnızlığ ını yaşar. Dolayısıyla, geçmişteki ezikliğ ini şimdiki egemenliğ iyle ö dü nleme çabaları temeldeki değ ersizlik duygularını ortadan kaldıramaz. Verdiğ inin karşılığ ını alamadığ ı sanısında olduğ u için, açık ya da dolaylı olarak çevresini suçlayan, kendisine layık bir koca bulamamış olduğ undan yakınan ve kendi mazoşizmi ile çevresini bunaltan bir kadın gö rü ntü sü ortaya çıkar. Bu kadının bir kızı olduğ unda, ona kendi kadınlığ ına ilişkin değ ersiz duygularını aşılayabilir ya da hoşlanmadığ ı cinsiyetini kendisine anımsattığ ı için ona karşı itici ve reddedici davranışlar geliştirerek ilgisini erkek evlatlarına yöneltebilir. Bö ylesi koşullarda yetişen bir kız çocuğ u, annesiyle ve dolayısıyla kendi cinsiyeti ile ö zdeşleşmede gü çlü k çeker. Kendisini bunaltan annesi yerine babasıyla ö zdeşleşmeye çalışır, dolayısıyla kadınlık rolü nü gereğ ince benimseyemez. Üstelik, annenin egemenliğ i dolayısıyla bir tü rlü ulaşılamayan baba, uzakta kalmış olmasından ö tü rü tanrılaştırılabilir. Dolayısıyla, yetişkin yaşama ulaştığ ında ya annesinin ezikliğ iyle ö zdeşleşir ve erkeklere karşı dü şmanca eğ ilimler geliştirir ya da dışlanan babasıyla ö zdeşleşerek erkekleri kayırıcı davranışlar

gö sterebilir. Her iki durumda da kadınlık kimliğ i benimsenemediğ inden, ne kendi cinsi ne de karşı cinsle kurulan ilişkilerde uyum sağlanamaz. Yukarıda portresini çizmeye çalıştığ ımız egemen, ama mutsuz bir diğ er annenin oğ luna karşı tutumunu incelersek, gö rü nü rde farklı, ama temelde ö zdeş bir tutumun varlığ ını seçebiliriz. Anne, ya ezikliğ inin ö kesini açık ya da üstükapalı bir biçimde oğ lundan çıkarabilir ya da yalnızlığ ını ve mutsuzluğ unu oğ lunun varlığ ında gidermeye çalışabilir. Her iki durumda da anneoğul arasındaki olumlu ya da olumsuz, ancak yoğ un etkileşim erkek çocuğ un erkek kimliğ ini gerçekleştirebilmesini engeller. Üstelik, anne genellikle baba ile oğ ul arasında yakınlık kurulmasına fırsat vermediğ inden, baba ile gerekli ö zdeşim de sağ lanamaz. Bö yle bir çocuk, yetişkinliğ e ulaştığ ında hem erkeklerle ve hem de kadınlarla ilişkilerinde bazı gü çlü kler yaşar. Birinci annenin kızı ile ikinci annenin oğ lunun karşılaştıklarını ve bir ilişkiye geçtiklerini varsayalım. En sık rastlanan biçimi ile bu, annesinin kimliğ ini benimseyen egemen bir kadınla, bu kadının egemenliğ ini gü çlü lü k sandığ ı için onunla ilişkiye geçen ve de aynı zamanda onun egemenliğ inden ü rken bir erkeğ in beraberliğ i olacaktır. Bö yle bir ilişkide çeşitli olasılıklar sö z konusudur. Kadın, kendine olan gü vensizliğ inden ö tü rü erkeğ ine karşı bir anne tutumu geliştirerek onu kendine bağ ımlı kılmaya çalışabilir ki, kendi kişiliğ inden vazgeçmek pahasına geliştirilen bö yle bir tutum dü şmanca eğ ilimlerin oluşumuna da yol açabilir. Bö yle bir kadın aslında terkedilme kaygılan yaşadığ ından, sü rekli ö dü n vererek ilişkiyi sü rdü rme çabasındadır. Bu gü vensizlik açık ya da üstükapalı bir kıskançlığ ın sü rekli yaşanmasına neden olur. Eğ er kıskançlık duyguları denetimden çıkarak bunaltıcı boyutlara ulaşırsa erkeğin başka kadınlarla ilişki kurma olasılığı da artar. Kimi kadın, erkeğ in ü zerinde gerçek bir egemenlik kurduğ u anda onu kü çü msemeye başlayabilir. Eğ er erkeğ in mazoşist eğ ilimleri yoğ unsa, ilişki kadının erkeğ i sü rekli horlaması biçiminde sü rebilir. Ancak çoğ u kez bu noktaya gelindiğ inde erkek, kadından uzaklaşarak, başka kadınlarla ilişki kurarak ya da mazoşizmini sadizme dö nü ştü rerek kadının esasen temelsiz olan ö zgü veninin yıkılmasını sağ layabilir ve bu kez roller değ işir. Kadın nasıl olsa elinin altında olduğ unu sandığ ı erkekte oluşan bu değ işikliklerden ö tü rü bozguna uğ rar ve bu kez mazoşist ortak rolünü benimser. Sağ lıklı bir anne modelinden yoksun bü yü mü ş kadınlardaki kimlik bunalımı çeşitli biçimlerde yaşanabilir. Kimi kadın erkeksi bir sorumluluk ü stlenerek erkeğ inden de daha erkek olma çabasındadır. Bö ylesi kadınlar, ev işleriyle uğ raşan, yemek ve pasta tarifeleriyle ilgilenen, ya da çay toplantılarına katılan kadınları kü çü mserler. Onlara gö re bu etkinlikler kadının gü çsü zlü ğ ü nü n simgesidir. Onyargılı olduklarından ev kadınlığ ı kimliğ inin yaratıcı ve yapıcı yö nlerini gö remezler. Kimi ise ev kadınlığ ı çerçevesi içerisinde bir egemenlik kurmuştur. Bö ylece bir yandan erkeğ ine ve çocuklarına yö nelik sadizmini, diğ er yandan kendine yö nelik mazoşizmini yaşar. Sahip olduğ u ilişkileri değ erlendireceğ i yerde, ait olmadığ ı bir dü nyada yaşadığ ı inancındadır ve ulaşabilme fırsatını kaçırmış olduğ unu sandığ ı başka bir dü nyanın ö zlemini yaşar. Bö ylesi kadınlar, fotoromanlara, romantik konulu ilmlere ve bazı ünlü kişilerin inişli çıkışlı yaşamlarına büyük ilgi duyarlar. Bazı kadınlar cinsel rollerine ilişkin yetersizliklerini kendilerini mesleki ve entelektü el alanlarda geliştirerek ö dü nlemeye çalışır ve kendi kadınlıklarına daha da yabancılaşırlar. Bö ylesi kadınlar, erkeklerle bir tü r yarışa girerler. Bu yarış entelektü el gü çleriyle erkekleri hadımlaştırma eğ ilimlerini de içerebilir. Ne var ki, bu yö nde başarı kazansalar da bunu duygusal yaşamlarındaki boşluk ve yalnızlıkla ö derler. Çünkü, davranışları kadınlık

kimliklerini mesleki ve entelektü el boyutlar katarak zenginleştirmeye yö nelik olmaktan çok, erkekleri model almayı ve onları aşmayı amaçlar. Ancak bu tü r kadınların asıl yarışları birbirleriyledir ve kendi tü rlerindeki kadınlara nefret edercesinde bir tepki geliştirirler. Erkekler dü nyasına girebilmiş tek kadın olmak istediklerinden bu konuda ciddi bir rekabetle karşılaştıklarında saldırgan davranışlar bile gösterebilirler. Kimi kadın ise, kadınlığ ına ilişkin gü vensizliğ ini başka bir biçimde ö dü nlemeye ve erkekleri baştan çıkararak gü cü nü kanıtlamaya çalışabilir. Bu, çapkın baba modelini benimsemiş ya da annelerinden çok bunalmış kadınlarda daha sık görülür. Böylesi davranışlar erkeklere karşı bir zafer kazanma ö ğ esini taşıdığ ı gibi, ulaşılamamış baba sevgisini arayan bir kü çü k kız davranışlarını da içerebilir. Erkekleri baştan çıkarma eğ ilimi, erkeklere yö nelik bir ö kenin yanısıra, sü rekli bir ilişkinin sorumluluğ unu ü stlenememekten ya da bö yle bir ilişki içerisinde zedelenme korkusundan da kaynaklanabilir. Bö ylesi kadınlar erkek eşcinselliğ ine karşı bü yü k bir ilgi geliştirirler. Bu, babalarında baştan çıkarıcı davranışlar gö rü len kadınlarda daha belirgindir. Hadımlaşmış bir erkeğ in varlığ ının erkeklere yö nelik sadizmlerine doyum sağ lamasının yanı sıra, bir erkeğ i hadımlaştırma eğ ilimlerinin gerçekleşmiş olduğ unu gö rmekten ö tü rü duyulan suçluluk bu tü r erkeklere yakınlık gö stermelerine neden olur. Bu, aynı zamanda bir ö zdeşleşmeyi de içerir. Edilgin eşcinsel erkek, cinsel organından vazgeçmiş olmakla, bö ylesi bir organa sahip olmayan, ama sahip olanlara karşı ö ke ve imrenme yaşayanların safına katılmıştır. Bu tü r kadınların kimi, erkeklerle ilişki kurmaktan kaçınırlar. «Fahişe olmamak için rahibe olmak!» ilkesiyle çalışan bu mekanizmanın gerisinde erkeklere yö nelik yoğ un sadist-mazoşist eğ ilimler bulunur; ancak bu istekler genellikle tü mden bilinçdışına itilmiştir. Bir başka deyişle bu, erkekler tarafından zedelenme korkularına ve onları zedeleme isteklerine karşı geliştirilmiş bir mekanizmadır. Yukarıda çeşitli biçimleriyle yansıtılmaya çalışılan abartılmış ve otantik olmayan kadın kimliklerinin gerisinde, incinmekten korkan, korunmak ve sevilmek isteyen «kü çü k bir kız çocuğ u» bulunur. Gerçek kadın kimliğ ine ulaşabilmeleri için aşmaları gereken yol engellenmiş olduğ undan, karmaşık davranış Orü ntü leri geliştirerek dü nya içinde kendilerine bir yer edinmeye çalışmış, sonunda içinden çıkılması gü ç bir kısırdö ngü ye tutsak olmuşlardır. Bö ylesi kadınların çoğ u, bir kü çü k kız çocuğ u gibi sevilip okşanmayı gerçek bir cinsel beraberliğ e yeğ lerler. Cinsel ilişki bazen erkeğ e rü şvet vermekten ö te bir anlam taşımayabilir. Esasen bö ylesi kadınlarda orgazm olma gü çlü ğ ü de oldukça yaygındır. Orgazm olma, erkeğ e tümden teslim olma ve dolayısıyla yokolma anlamına geldiğinden, bazı kadınlar kendilerini bu doyumdan engelleyerek erkeğ e yö nelik sadist ve kendilerine yö nelik mazoşist eğ ilimlerine doyum sağ larlar. Bir başka deyişle, orgazm olamamanın gerisinde kendine ve erkeğ e yö nelik bilinçdışı ö ke ve dü şmanlık duyguları bulunur. Bu, kadınların sık kullandıkları bir bilinçdışı ö ç alma yoludur. Olgunlaşmamış olmanın ve hâ lâ ana-baba sevgisi beklemekte olmanın bir belirtisidir. Biraz da ikinci annenin erkek çocuğ undan sö z edelim. Yetişkinlik yaşamına erkek kimliğ ini yeterince oluşturamadan ulaşmış olan bö yle bir erkekte de çeşitli davranış sapmaları gö rü lebilir. Bö yle bir erkek, annesini ya kocasının egemenliğ i altında eğ ilmiş mağ dur bir varlık ya da kocasını hadımlaştırırcasına egemenlik kurmuş gü çlü bir kadın olarak algılamış olabilir. Ilkinde mağ dur anneyle ö zdeşleşerek gü çlü olduğ u sanılan erkeklere karşı bir korku ve kızgınlık, ikincisinde gü çlü bir kadının koruyuculuğ unu arama ve edilgin erkeklerle ö zdeşleşme eğ ilimi gö rü lebilir. Gü çlü gö rü nü mlü erkeklerden korku, vaktiyle anneyle

ö zdeşleşmiş ve onunla bir bağ laşma kurmuş olmanın kalıntılarıdır. Bir başka deyişle, arada bir kadın olmasa ve onu saldırgan bir erkeğ e karşı koruma gö revi ü stlenilmemiş olsa, bö yle bir korku da gelişmeyebilirdi. Ancak mağ dur anneden yana çıkmanın esasen çocuklarından uzak bırakılmış babayı daha da dışlama anlamına geldiğ i gözönünde bulundurulduğ unda, bazı babaların oğ ullarını neden kıskandıkları ve bu durumun baba-oğul ilişkilerini nasıl bir çıkmaza sokabileceği de anlaşılabilir. Gerçekten de bazı erkeklerin acı çeken bir kadını mutlu etme umuduyla bir ilişki başlattıkları gö rü lü r. Bu, onların kendi mazoşizmlerinin doğ al bir sonucudur. Oylesine ki, sonunda karşılarındaki kadının ö nce üstükapalı olan sadistçe eğ ilimlerinin sonradan açıkça kendilerine yö neltilmesini de başarırlar. Bir başka deyişle, ö ylesi davranırlar ki, birlikte oldukları kadının kendi ü zerlerinde egemenlik kurmasına elverişli bir ortamı kendileri hazırlarlar. Bö ylece vaktiyle seçtikleri boynu eğ ik ve yumuşak kadın, bu kez egemen ve bunaltıcı bir kadın rolü nü ü stlenir. Eğ er bu rol dozunu fazlaca aşarsa bu kez de erkek mağ dur kimliğ iyle başka kadınlara yaklaşır, işte bu noktada roller yeniden değ işir ve birlikte olduğ u kadının mazoşizmi ö n plana çıkar. Bazen ise kadın ö ç almak amacıyla başka bir erkeğ e yaklaşabilir ve durum iyice karmaşıklasın Kimi erkek ise başlangıçta, gü çlü gö rü nen bir kadınla ilişki kurabilir ve ilişki sorumluluğ unun çoğ unu onun ü stlenmesini bekler. Ama sorumsuzluk ve iktidar birlikte yaralamayacağ ına gö re, kendi erkekliğ ine ilişkin bazı kaygılar bu durumu izler. Ya da, başlangıçta gü çlü gö rü nen kadın, sü rekli vermiş olmaktan ö tü rü sonunda tü kenir ve iki tarafın da sorumluluktan kaçmaya çalıştığ ı bir ilişki ortaya çıkar. Toplumun erkek rolü ne tanıdığ ı haklar, erkeğ in çö zü mü bir başka kadında aramasını pekiştirici bir etmendir. Ancak, kendi cinsel kimliğ ini gereğ ince oluşturamamış bir erkek, seçenekleri de olsa, kadınlara bir çocuk gibi gittiğ inden sonunda onların egemenliğ ine girer ve bu kez de ilişki içinde yokolma kaygılarını yaşar. Bunun sonucudur ki bazı erkekler kadınlarla ilişkilerinde bencil ve kaypak tutumlar gö sterirler. Bö yle yapmakla, birlikte oldukları kadını bunalıma soktuklarını ve kaçan erkek kovalayan kadın biçiminde bir rol değişimine neden olduklarını göremezler. Uzerinde egemenlik kurulduğ u için bu ilişkiden bunalan erkek, çoğ u kez birlikte olduğ u egemen kadından aldığ ını sandığ ı destekten de vazgeçmeksizin, kendisine daha yumuşak gelen ikinci bir kadına yö nelebilir. Urkü tü cü olmayan bö yle bir kadın karşısında kendisini daha «erkek» hisseder, ama aslında, sıkıştığ ı zaman evde kendisini beklemekte olan bir annenin varlığ ının sağ ladığ ı gü vence ile dışarıda oyun oynamaya çıkmış bir çocuk gibidir. Sorumsuzluğ unun ve bencilliğ inin karşılığ ını da bir sü re sonra ö demeye başlar. ikinci kadının başlangıçtaki mazoşizmi ve yumuşaklığ ı giderek sadizme ve egemenliğ e dö nü şmeye başlar ve her iki taraf için de ilişki zevkten çok yü k olmaya başlar. Eğ er kadın, ö zellikle başka bir kadının elinden erkeğ ini alarak bir zafer kazanmayı amaçlamış ve kendi kadınlığ ına ilişkin gü vensizliğ ini bu biçimde ö dü nleyebileceğ i sanısına kapılmış biriyse, erkek için durum daha da karmaşıklasın Gerçekten de bazı kadınlar ö zellikle evli erkeklerle ilişki kurma eğ ilimindedirler. Durumun bir rastlantı olduğ unu savunurlarsa da bu aslında bir seçimdir. Ancak yapılan seçim bazı bilinçaltı mekanizmaların ü rü nü olduğ undan bilinçli dü zeydeki savunmalarına kendileri de inanırlar. Bu, çocukluk yıllarında oluşan ve babayı annenin elinden alarak ona karşı bir zafer kazanma tutkusu biçiminde yerleşen bir nevrozun yetişkin yaşamdaki gö rü ntü sü dü r. Kişiliğ i gü çlü sadist-mazoşist ö ğ eleri içeren bö yle bir kadın için ilişki kurduğ u erkekten çok, o erkeğ e sahip olan diğ er kadın ö nemlidir ve mazoşizmini onun varlığ ı çevresinde yaşar. Bu nedenle,

başlangıçta süpererkek (baba) gö rü ntü sü yle kendisine yaklaşan erkeğ in gerisindeki çocuğ u ve ö zsever eğ ilimleri gö remez. Esas olan, diğ er kadına karşı açtığ ı ölümkalım niteliğ indeki savaştır. Savaş genellikle ikinci kadının yenilgisiyle sonuçlanır. Çü nkü bu, bir yandan yürümeyen bir evliliği sürdürürken bir yandan da yeni bir beraberlik arayan ve bulduğunda da ona sahip çıkabilen bir erkeğ in ilişkisinden farklıdır. Evdeki «kö tü anne»ye karşılık dışarıda bir «iyi anne» bulabileceğ i sanısında olan bir erkeğ in yaşantısını yansıtır. Vermeyi bilemeyen bö yle bir erkek, yalnızca alabileceğ ini dü şlediğ i bir dü nya kurmak isterken bu kez iki «kö tü anne» arasında kalır ve daha da büyük bir çıkmaza girer. Çapkınlık, toplumun ö nemli bir kesiminin gö zü nde bir erkeğ in erkekliğ ini kanıtlayan bir davranış biçimidir. Bö yle bir ö nyargıyla yaklaşıldığ ında, bu olgunun gerisinde kişinin erkeklik kimliğ ine ilişkin bir kaygı yaşamakta Olduğ u gerçeğ i de kolayca gö zden kaçabilir. Çeşitli biçimlerde yaşanabilen bu kaygı, kö kenini çocukluk yıllarından Ve uyumsuz anneoğul ilişkilerinden alır. Orneğ in, erkekler vardır, sü rekli baştan çıkarırlar. Bunu yaparken, başlangıçta ya kadına tapınırcasına davranır ya da aslında kadınlara ö zgü edilgin baştan çıkarıcı tutumlarla kadının ’kendileriyle ilgilenmesini sağ larlar. Ancak, bir ya da iki kez cinsel beraberlik sağ landıktan sonra ilişki erkeğ in berberlikten kaçınmasıyla sona erer ve ne olup bittiğ ini anlayamayan kadın şaşkınlığ ıyla baş başa kalır. Bö ylesi ilişkiler bazen uzun da sü rebilir, ancak erkek zaman zaman gö rü nü r ve kadınla birlikte olur, sonra uzun aralarla ortadan kaybolur. Sü rekli evde oturup aranacağ ı anı bekleyen kadın, gerilimi arttıkça ö ylesine davranır ki, erkeğ in daha da çok kaçmasına neden olur. Erkek ise neden bö yle davrandığ ının ya da başka tü rlü davranması gerektiğ inin bilincinde değ ildir. Bö ylece oluşan kısırdö ngü , tara lardan birinin bunalımı belirli bir dü zeyi aştığ ında ya da karşılıklı saldırgan eğ ilimlerin birden ortaya çıkması sonucu yaşanan bir olayla sona erer. Reddedici bunaltıcı baştan çıkarıcı annelerin oğullarında böylesi tutumlar daha sık görülür. Bö ylesi davranışların kö keninde bilinçdışı zedelenme ve zedeleme korkuları bulunur. Kö kenini çocukluk yaşantılarından alır. Bir kadını baştan çıkarmış olma, kabul edilmiş olmanın doyumunu sağ lar (reddeden anneye karşı zafer). ilişkiyi sü rdü rme, beraberliğ in i çi nde yokolma anlamına gelir (bunaltıcı anneden kaçma). Baştan çıkarma sü reci ise kadınlara ö zgü edilgin yö ntemlerle gerçekleştirilir (baştan çıkarıcı anneyle ö zdeşleşmiş olma). Cinsel davranışlar ise bazen kendi doyumunu ikinci plana bırakarak kadına en ü st dü zeyde doyum sağ lamaya yö neliktir (kusursuz davranış bekleyen anneye kendini kabul ettirme). Kimi ise kadının gerçeklerini hiç gö z ö nü nde bulundurmadan yalnızca kendi ö zsever isteklerine doyum sağ lamaya çalışır (anne dö lyatağ ına yeniden girebilmenin sağ ladığ ı güvenlik duygusu) ki, böyle durumlarda önemli olan ilişki değil boşalmadır. Boşalımın gerilim giderici etkisiyle gevşeyen erkeğ in sırtını dö nü p uyuması ise kadının çileden çıkmasına neden olur. Çoğ u kadın bö yle durumlarda «kullanılmış olma» nın ö kesini taşır. Aslında, her iki taraf da bir yandan birbirinden korkmakta ve birbirine karşı bilinçli ya da bilinçdışı saldırgan eğ ilimler yaşamakta, diğ er yandan da vaktiyle bulamadıkları sevgiye ulaşma umudunu taşımaktadır. Ancak sevginin nasıl yaşanacağ ı ö ğ renilememiş olduğ u için, ikisi de aslında birbirine sahip olmaya, dolayısıyla birbirlerini kullanmaya çalışmaktadır. Ustelik beklentiler, kadın ve erkeğ in doğ aları gereğ i birbirinden farklıdır. Orneğ in, olgunlaşamamış kadın, cinsel birleşmeden çok, birleşme ö ncesi ilgiye ö nem tanırken, olgunlaşmamış erkek tam karşıtı bir tutumla, yalnızca cinsel birleşme ve boşalma işleviyle ilgilidir. Sonunda, doğ al olarak, kadın engellenmiş olur, erkek ise kendisine anlık bir doyum sağ lamış olursa da ulaştığ ı amaç gerçek bir doyum değ ildir. Çü nkü bö ylesi bir beraberlik

gerçek bir ilişki değ ildir ve canlı bir nesne ile mastü rbasyon yapmış olmaktan çok ö te bir anlam taşımaz. Sonuçta, kadında olduğ u gibi erkeğ in yaşadığ ı duygu da yalnızlıktır. Gerilim gidermiş olmanın yarattığ ı gevşeme ve bir kadına «sahip» olmuş olmanın yarattığ ı zafer duygusu kısa sürer ve yerini boşluğa ve anlamsızlığa bırakır. Kimi erkekte zedelenme korkuları cinsel iktidarsızlığ a neden olabilecek denli yoğ undur. Korkular bilinçaltının derinliklerinde tutulduğ undan, bilinçli dü zeyde kadınlara ilgi duymasına karşın cinsel organının neden uyarılmadığ ını anlayamaz. Bö yle durumlarda, karşı cinse ilişkin kaygılar bilinçdışı mekanizmalar yoluyla kadın cinsel organında odaklaştırıldığ ından, sorun yalnızca cinsel ilişki durumlarında ortaya çıkar. Karşı cinse yö nelik diğ er davranışlarda ö nemli bir aksama olmaz. Bir anlamda, cinsel iktidarsızlık kadının orgazm olamamasının erkekteki karşılığ ıdır. Erkek cinsel organı gibi, kadın cinsel organı da saldırgan bir bö lge olarak algılanır. Erkek cinsel organının neden saldırganlığ ı simgeleyebileceğ i anlaşılabilir olmakla birlikte, edilgin bir yapıya sahip olan kadın cinsel , organının bazı erkekler tarafından ü rkü tü cü bir bö lge olarak algılanması ilk bakışta yadırganabilir. Ama bu, mantık ö tesi bir duygudur ve kadına ilişkin korkularını bu bö lgede yoğ unlaştığ ı dü şü nü ldü ğ ü nde, bazı erkeklerin bir kadınla ilişkide bulundukları takdirde cinsel organlarını yitirebilecekleri biçiminde bilinçdışı bir korku yaşamaları şaşırtıcı bir sonuç olmayabilir. Cinsel kimliğ ine ilişkin kaygılan olan bazı kadınlar nasıl «efe kadın» tutumları benimseyerek gü vensizliklerini ö dü nlemeye çalışırlarsa, cinsel kimliklerini yeterince geliştirememiş bazı erkekler de meydan okuyucu ve saldırgan davranışlarla gü çsü zlü klerini ö dü nlemeye çalışırlar. Aslında, dikkatli bir gö zle bakıldığ ında, bö ylesi gü rü ltü cü ve abartık davranışların gerisindeki çocuksu edilginlik kolayca farkedilebilir. Üstelik, bu erkeklerden bazılarının kadınlarla olan ilişkilerini mazoşist taraf olarak yaşamalarını gö zlemlemek de şaşırtıcı bir çelişkidir. Ortak-yaşam kurma ö yle gü çlü bir eğ ilimdir ki, bazı insanlar duygusal dü nyalarını tü mden bu tutku çevresinde yaşarlar. Bö yle bir insan yalnız kalmaya katlanamaz. Gü zel bir manzarayı seyrederken sevdiğ i insanın kendisiyle birlikte olmamasının ya da bu yaşantısını paylaşabileceğ i birinin bulunmamasının ü zü ntü sü nü yaşar. Bu duyguların arada bir yaşanması evrensel nitelikte ve insanca bir olgu olmakla birlikte, sü rekli olarak kişiyi egemenliğ i altına aldığ ında durum farklılaşır. Orneğ in, insanlar vardır, dostlarıyla birlikte kalabalık bir yere gittiklerinde orada gö zleriyle birini arar ve o kişinin haberi olmaksızın onunla bir ilişkiyi dü şlerler. Benliklerini bir başka insanla tamamlama eğ ilimi o denli gü çlü dü r ki, birlikte oldukları dostları ve orada yaşananlar ikinci planda kalır ve bu gerçekdışı olgu gerçeğ e yeğ lenir. Ustelik bu olgu kişinin bulunduğ u her yerde ve koşullar ne olursa olsun yeniden yaratılır ve yaşanır. Birlikte oldukları kişiyle cinsel ilişkide bulunurken başka bir insanı dü şleyen insanlar vardır. Gerçeğ i yaşayamamanın ve değ erlendirememenin boşluğ unu dü şlerinde gidermeye çalışırlar. Bu, kadınlarda daha sık gö zlemlenen bir eğ ilimdir. Bir ilişkiyi sü rdü rebilmek başlatmaktan daha zordur. Bir sü reç olarak ilişki, kendini ortaya koyabilme yü rekliliğ ini ve gereğ inde bazı savaşımları gerektirir. Ne var ki, çoğ u kadın-erkek ilişkisinde tara lar, birbirlerini yitirme korkusu ile duygularını aşırı oranda denetim altına alırlar. Olumsuz duyguların ketlenmesi olumlu duyguların da bastırılmasına, olumlu duyguların karşılık gö rmeyeceğ i kaygısıyla ketlenmesi ise olumsuz duyguların oluşumuna neden olur. Bö ylece, birbirini yitirme korkusu sonucu oluşan karşılıklı kapanma, tara ların birbirlerine karşı

alıngan tutumlar içine girmelerine, birbirlerinin davranışlarını yanlış yorumlamalarına yol açar ve ilişki yozlaşmaya başlar, işte bö yle bir noktaya ulaşıldığ ında, biriken ve duygusal ilişki çevçevesinde ortaya konamayan olumsuz duygular cinsel davranışlarda anlatım bulmaya başlar. Duygusal dü zeyde yapılması gereken savaşların cinsel davranışlara yansıtılması sü reklilik kazandığ ında, o ilişkinin onarılma şansı da iyice yitirilir. Çünkü, bazı kendine ö zgü durumların dışında, cinsel [uyumsuzlukların çö zü m yeri cinsel alanın dışındaki davranışlardır. Daha ö nce de belirtildiğ i gibi, ortak-yaşam kurma eğ iliminde olan kişilerin bir yanılgısı da, tü m çabalarını karşı cinsle olan ilişkilerine odaklaştırıp diğ er insan ilişkilerini ö nemsememe eğ ilimidir, ilişki bir sanattır ve bu.konuda, karşı cinsle olan ilişkilerle, genel olarak insan ilişkileri birbirinden soyutlanamaz. Bu nedenle bir insan bunların birinde çırak, diğ erinde usta olamaz. Gerçi, karşı cinsle ilişkiyle, genel olarak insan ilişkilerinin kişinin yaşamındaki yerleri farklıdır. Ama bu, yukarıda savunulan gö rü şle bir çelişki yaratmaz. Çü nkü bu farklılıktan ö tü cü dü r ki, biri diğ erinin yerine geçemez, insan ilişkilerinde başarısız bir kişi bunun yarattığ ı boşluğ u karşı cinsle olan ilişkisinde ö dü nler vermeye çalışırsa, bu ilişki bö ylesi bir yü kü kaldıramayacağ ı için sonunda çö ker ya da yozlaşır. Yine bunun içindir ki, insan ilişkilerinde başarısız bazı kişiler gü nü n birinde meçhul bir prens ya da prensesin gelip kendilerini kurtarmasını beklerler; ama çoğ u kez bir ö mü r boyu beklerler. Bu eğ ilim kadınlarda daha yaygındır. Ozsever varoluşunun içerisinde benlik sınırları yapay olarak şişen bö yle bir insan, kendisine yaklaşan karşı cinsten birine «kusurlar» bularak bir beraberliğ e girmekten kaçınır. incitme ve incitilme korkularının yanısıra ilişki içinde yokolma kaygıları da bö ylesi davranışları pekiştirir. Bu insanların biriken bağ ımlılık eğ ilimleri ö ylesi yoğ unlaşmıştır ki, bir ilişkiye girdiklerinde gerçekten de dağ ılabilirler. Diğ er insanlarla ilişkileri biçimsel ve derinlikten yoksun olduğ undan mutlak bir yalnızlığ a gö mü lmeleri de kaçınılmaz bir sonuç olur. Ozellikle kadınlarda gö zlemlenen bir diğ er ortak-yaşam kurma eğ ilimi ise simgeselplatonik bir nitelik taşır. Bir erkeğ e yö nelik olarak geliştirilen tutku uzaktan yaşanır. Duyguların doğ rudan açığ a vurulmadığ ı bu gibi durumlarda, seçilen erkek genellikle kadından daha yaşlıdır ve bazen durumun farkında bile değ ildir. Bir rahibenin peygamber Isa ile olan ilişkisini andıran bu tü r tutumlarda kadın, tanrılaştırdığ ı bu erkeğ e uzaktan tapınırcasma bir saygı geliştirir. Bazı olgularda bir ö mü r boyu sü rebilen bö ylesi durumlar kö kenini çocukluk yıllarında oluşan bir baba tutkusundan alır. Eğ er erkek evliyse durum ö ylece kabul edilir ve platonizmin cinselliğ e dö nü ştü ğ ü bazı durumlarda bile «ikinci kadın» olmanın mazoşizmini sü rdü rmek yeğ lenir. Bu, kazanılamayacak bir savaşa girmeme ya da mağ dur kahraman kimliğ inin mazoşizmini, zafer kazanan kahraman kimliğ ine yeğ leme anlamına gelir. Bö yle bir savaşı kazanmış olmanın getireceğ i sorumluluklardan kaçınılarak ana-baba-çocuk üçgenindeki kız çocuk rolü bir başka üçgen içerisinde sürdürülür. Bö ylesi kadınların orta yaşa yaklaştıklarında bazen kendilerinden çok genç erkeklere tutuldukları da gö rü lebilir. Aslında olgunlaşma dü zeyi yö nü nden kendi yaşıtlarını seçmiş oldukları da sö ylenebilir. Çü nkü bö yle bir tutku, gü çlü ö zsever ö ğ eleri de içerir. Seçilen erkek genellikle gençlik gü zelliğ ini simgeleyen, ancak kendini ortaya koymaktan çekinen ü rkek biridir. Kadın bu genç erkeğ in kişiliğ inde aslında kendi benliğ ini sever ve vaktiyle kendisine verilmesini dilediğ i sevgiyi ona vererek dolaylı yoldan kendi benliğ ine doyum sağ lamaya çalışır. Yaşanan duygular belirli bir hü zü n ö ğ esini de içerir ve elden kaçırılan gençliğ i son kez ve de dolaylı olarak yaşama umudunu taşır. Benzer mekanizma erkek eşcinselliğ inin bir

türünde de söz konusudur. Ortak-yaşam ilişkilerine genellikle eşlik eden gü çlü bir duygu da kıskançlıktır. Bu duygu çoğ u kez kö kenini çocukluk yıllarına ilişkin çö zü mlenememiş kaygılardan (kız çocuğ un babayı anneden, erkek çocuğ un anneyi babadan kıskanması) almakla birlikte, yetişkin insan için bu olguyu olgunlaşamamış ve cinsel kimliğ ini yeterince geliştirememiş olmanın bir belirtisi olarak tanımlayabiliriz. Ancak bö yle bir tanım kü ltü rel etmenleri gözönünde bulundurmadığ ı için yeterli olmayabilir. Klasik psikanalizin kıskançlığ ı bilinçdışı eşcinsel eğ ilimlerin bir anlatımı olarak açıklaması da, aynı nedenle, ancak bazı ö zel durumlar için geçerli olabilir. Kü ltü rel etmenlerin nerede bittiğ ini ve kişisel sorunların nerede başladığ ını kestirmek her zaman kolay olmayabilir. Çünkü, toplumun çeşitli sosyokü ltü rel kesimlerine gö re durumu farklı değ erlendirmek gerekir. Ama eğ er bir erkek ya da kadın bulunduğ u her toplulukta birlikte olduğ u kişiyi kıskanacak birini buluyorsa, yaşanan duygunun kişisel bir sorunun anlatımı olduğ u dü şü nü lebilir. Ustelik kıskançlığ a konu edilen ü çü ncü kişi çoğ u kez bö yle bir duyguya neden olabilecek davranışlarda bulunmayan biridir. Ne var ki, erkek kendisinden daha gü çlü olduğ unu varsaydığ ı bir diğ er erkeğ in, kadın kendisini gö lgede bıraktığ ını sandığ ı bir diğ er kadının varlığ ından tedirgin olur. Çü nkü kendisinde eksik olduğ una inandığ ı şeylere bu insanın sahip olduğ u kanısındadır. Ancak bilinçli dü zeyde bunu bö yle yaşamaz ve kendi dışında bir ilişkinin başlamakta olduğuna ilişkin ipuçları arar ve sonunda bunları üretir de! Bu ö yle acı verici bir duygudur ki, kişiye bir kez egemen olduğ unda mantıkdışı davranışların gelişmesine kolayca yol açabilir. Ortak-yaşam ilişkisi yaşayan insanların aşırı bağ ımlılıkları ve kimliklerine ilişkin yetersizlik duyguları gözönünde bulundurulduğ unda, yaşanılan terkedilme paniğ inin yoğ unluğ u ya da bir başkasının kendisine yeğ lenme olasılığının özseverliğine indirdiği darbenin ağırlığı anlaşılabilir. Durum kıskanılan kişi için de oldukça can sıkıcıdır. Arada bir kıskanılmış olmak bazı insanlar için benliğ i okşayıcı bir etki yaratabilirse de gerçekdışı olayların nedeni olarak sü rekli suçlanmak insanı bunaltır ve birlikte olduğ u kişiye saygısını yitirmesine.neden olur. Oylesine ki, suçlamalara konu edilen bazı kişilerin sonunda olayı gerçekleştirerek bir tür öç alma yoluna gittikleri bile görülür. Ortak-yaşam ilişkisi kurma eğ iliminde olan bir kadın ve bir erkeğ in kuracağ ı beraberliğ in mutlu bir sü reç olması beklenemez. Bö ylesi bir beraberliğ in ü rü nü olan çocukların da, benliklerini geliştirebilmek için gerekli ortamın bulunmayışı nedeniyle, ortak-yaşam ilişkisi kurma eğ ilimi gö steren bireyler olarak yetişkinliğ e ulaşmaları beklenir. Bu, gerçekten de çoğ u kez bö yle olmakla birlikte, kesin bir beklenti değ ildir. Her şeyden ö nce, genel olarak insan ilişkileri ve bu arada ana-baba ve çocuk ilişkileri ö ylesi karmaşık bir dinamizmi içerirler ki, bunların tü mü nü birden değ erlendirebilmek olanakdışıdır. Ancak sağ lıksız bir beraberliğ in ü rü nü olan çocuklar, çoğ u kez ana-babalarının kendi geçmişlerinden getirdikleri ve evlilikleri içinde yaşadıkları sorunların aktarıldığı nesneler olurlar. Evliliğ indeki mutsuzluğ unu ve yalnızlığ ını oğ luyla gidermeye çalışan bir anne, gerçekleşmemiş beklentilerini oğ luna yü klemeye çalışan bir baba, kendi annesine ilişkin sorunları kızına aktararak ona yönelik kıskançlık nöbetleri yaşayan bir baba, erkeklere yönelik ö kesini kızma aşılayan bir anne, kendi annesine ilişkin sorunları çö zememiş olduğ u için eşinin oğ ullarına gö sterdiğ i ilgiyi kıskanan bir baba, kendi annesine ilişkin olumsuz duygulanan kızma aktaran bir baba vb. durumlar, çocukların gerek benliklerinin gerekse cinsel kimliklerinin gelişimini aksatan etmenlerdir. Özellikle ara kuşağın kendinden önceki kuşakla yaşadığı sorunları kendisinden sonraki kuşağa aktarış biçimi oldukça ilginç bir olgudur ki bu bazen çocuklara verilen «göbek adları»nda simgeleşir. Annesinden alamadığı sevgiyi kızından

bekleyen bir baba ya da ulaşamadığı baba sevgisini oğlunda bulma umudunda olan bir anne gibi örnekler sorunların bir kuşaktan diğerine aktarılmasına neden olabilirler. Ancak yine de bu olguların kesin bir örüntü izlediği söylenemez. Bu bö lü mde tartışılagelen konuların çoğ unda, ö zellikle cinsel kimliğ in gelişimi açısından, anneye babadan daha çok ö nem tanınmış olduğ u okuyucunun da dikkatini çekmiş olabilir. Toplumumuzun daha çok babaerkil bir yapıya sahip olduğ u gö rü şü egemen olmakla birlikte, bunun gerçekte bö yle olup olmadığ ı gerçekten titiz bir incelemeyi gerektirmektedir. Ancak, hiç olmazsa çocuklar sö z konusu olduğ unda toplumumuz aile yapısının gü çlü bir anaerkil ö ğ eyi içerdiğ i sö ylenebilir. Çocuklara ilişkin son sö z hakkı genellikle babaya ait olmakla birlikte verilen karar aslında annenin etkisinde oluşur. Ustelik toplumumuzda çocuklarla sü rekli etkileşim durumunda olan annedir. Son yirmi yılda aile yapısında hızla oluşulan değ işikliklere karşın yine de, çoğ u ailede baba çocuklarından soyutlanmıştır. Dolayısıyla çocukların babalarını yeterince tanıma olanakları da sınırlanmıştır. Bir kız çocuğ u için karşı cinsin ilk temsilcisi olan babaya gereğ ince yaklaşamamış olmak ya da bir erkek çocuğ un babasını ü rkü tü cü biçimde gü çlü ya da anneye oranla gü çsü z bir varlık olarak algılaması, cinsel kimliklerinin gelişimini kaçınılmaz bir biçimde etkiler. Aslında bunların kö keninde geleneksel aile yapısından çağ daş aile yapısına geçişin getirdiğ i sorunların da rolü ö nemlidir. Kadın ve erkeğ in rollerinin çok belirgin olduğ u geleneksel aile yapısında çocuklar gö rdü kleri modeli sonradan kendi yaşamlarına uygulayabildikleri sü rece bü yü k bir sorun da yaşanmazdı. Kadınların ve erkeklerin farklı dü nyaları birbirini tamamlayıcı nitelikte olduğ u için roller de birbirine karışmazdı. Oysa günümüzde kadınerkek beraberliğ i ve aile yapısı, temelde etkisini yitirmemiş olan geleneksel eğ ilimlerin ü zerine çağ daş tutumlar geliştirmenin çelişkilerini yaşamakta. Bu çelişkiler ö zellikle kadınların bocalamasına neden olmakta ve bir yândan geleneksel gü nlerden kalma duygusal beklentileri hâ lâ canlılığ ını korurken, ö te yandan erkeklerin egemen olduğ u bir dü nyada onlarla eşit olma savaşımı vermeye çalışmaktadırlar. Bö ylesi bir çelişki kadının eşitlik ve ö zgü rlü k tanımında yanılgılara ve belirsizliklere dü şmesine neden olmakta, erkek de kadının kadınlık rolü ne ilişkin bocalamalarından doğ rudan etkilenmektedir. Aslında kadınla erkeğ in kendilerini eşit hissetmeleri için mutlaka aynı toplumsal statü ye sahip olmaları gerekmez, ö nemli olan kadının kendine saygı duyabileceğ i bir ortamın yaşatılabilmesidir. Kendine saygı duyan kadına erkekler de saygı duyar. Ote yandan erkek, erkeklik kimliğ ini biçimsel olarak tanımlamaya çalıştığ ı sü rece, kadının da kendi çelişkilerine biçimsel olmayan çö zü mler getirebilmesi beklenemez. Bir başka deyişle, kadın ve erkeğ in karşılıklı saygı duyabilmeleri birbirinden soyutlanamaz ve her ikisinin Ie kendi toplumsal ve cinsel kimliklerini gerçekçi bir biçimde tanımlayabilmiş olmaları koşulunu içerir. Bu sorunların gerisinde, kadın ve erkeğ in geçmişte birbiriyle arkadaş olabilmelerini engelleyen geleneksel bir sapının varlığ ı sö z konusudur. Gerçi bu yapı, kadın-erkek ilişkilerinde bir rol kargaşasını ö nlemiştir, ama kadın kalınlar dü nyasında, erkek erkekler dü nyasında ilişkilerini sü rdü rdü kçe iki tarafın birbirlerinin kendine ö zgü dü nyalarını tanıma olanakları kısıtlanmıştır. Bunun sonucu geleneksel ailede eşlerin her biri, diğ erinin kendisini naili algıladığ ını bildiğ i samsındadır. Genellikle yanılgılarla dolu olan bu varsayımların geçerliğ ini araştırma zahmeti n e de girişilmez. Sorunlar da, eşlerden birinin diğ erinin de dü şü nmekte olduğ unu gerçekten bildiğ ini sanması ve davranışlarını bu varsayıma gö re ayarlamasından kaynaklanır. Ilginç olan yö n de, diğ er eşin, aslında dü şü nceleriyle olmadığı halde, kendisine mal edilen dü şü nceler doğ ruymuşçasına davranmasıdır. Bu kopukluklar

iletişimin turalamamasından değ il, yanlış kullanılmasından kaynaklanı r. Eşler içlerinden geldiğince duygusal tepki davranışları verecekleri yerde, daha az tehlikeli buldukları konuşma yolunu seçerler. Ancak, eşlerin sö yledikleri ile yapıklarının birbirinden farklı olması iletişimi bozduğundan Öşki kopukluğu da kaçınılmaz bir sonuç olur. Geleneksellikten çağ daş aile yapısına geçiş, ekonomik koşulların zorlanması ve bö ylesi değ işiklikleri daha ö nce gerçekleştirmiş toplumlara ilişkin ö rneklerin kitle iletişim araçlarıyla sü rekli aktarılması sonucu, gereğ inden hızlı bir biçimde gerçekleştirilmeye zorlanmaktadır. Bu değ işiklikler, ö rneğ in babanın çocukların sorumluluğ una doğ rudan katılması gibi bazı olumlu sonuçları da birlikte getirmektedir, ama bö ylesi bir değ işiklik bazı anneleri hâ lâ tedirgin etmektedir. Çü nkü yeni dengeler kolay kurulamaz. Gü nü mü zü n genç çiftlerinde babalar da çocuğ un bakımıyla ilgilenmekte ve eşlerine yardımcı olmakta. Ustelik bu konuda oldukça da başarılılar. Ancak bö yle bir durum bazen annenin gü vensizliğ e kapılmasına ve çocuğ una yabancılaşmasına bile neden olabiliyor. Çalışan bir kadının akşam eve geldiğ inde kalan zamanının çoğ unu yemek ve bulaşığ a ayırması somut bir eşitsizliğ e neden olmakta. Ancak toplumsal yapı, bulaşık yıkayan bir erkeğ in kendisini hadımlaştırılıyormuş hissetmesini pekiştirici tutumlardan henüz arınmış da sayılmaz. Gü nü mü z evliliklerinde ö nemli sorunlardan biri de, eşlerin «çift» olarak algılanmasından kaynaklanır. Birbirine yakışan bir çift olarak algılanmak hoş bir duygu olmakla birlikte, ö zellikle ortak-yaşam eğ iliminde olan kişilerin bu geçici duyguya kapılmaları sonradan can sıkıcı bir durum alabilir ve iki tarafın birbirini beraberlikleri içerisine kapatmaları evliliğ in giderek daralan bir tü nele dö nü şmesine yol açabilir. Sonunda, yerine getirilmesi gereken gö revler dizisinden başka bir şey kalmaz. Aslında, evliliğ in eşlerin kişisel gelişim olanaklarını engellememesi gerekir. Ancak içinde yaşadığ ımız toplum yapısında bu, gerçekleştirilmesi oldukça gü ç bir durumdur. Çü nkü toplum, genel olarak hâ lâ , evlilik içerisinde eşlerin bireyleşme çabalarını sü rdü rmelerini evlilik kurumuna karşı bir tehdit olarak algılamakta ve gerçeğ in bunun tam karşıtı olduğ unu değ erlendirememektedir. Bu durum ise zaten kendilerine karşı sorumluluklarından kaçınma eğ iliminde olan kişiler için doğ al bir sığ ınak sağ lamakta, ama bunun daha ciddi bazı ikincil sorunları da birlikte getirdiğ i gerçeğ i gö zden kaçırılmaktadır. Daha ö nce de belirtildiğ i gibi, kadınla erkeğ in birbirlerinin gerçeklerini anlayabilecek bir arkadaşlık dü zeyini gerçekleştirememiş olmalarının, çocuklarıyla olan ilişkilerine ne oranda yansıyacağ ını kestirebilmek oldukça gü çtü r. Duygusal dü zeyde bir beraberliğ i gereğ ince ö ğ renememiş olmanın, bir sonraki kuşağ a ö ğ retilebilecekleri de çeşitli biçimlerde sınırlayacağ ı beklenebilir. Çocuğ un ana babasıyla olan ilişkisi, belirli ö ğ renme kurallarının ö tesinde, yaşantı yoluyla ö ğ renmeyi de içerir, ö zellikle, taslak hâ lindeki cinsel dü rtü lerin belirmeye başladığ ı çocukluk yıllarında doyurucu bir duygusal yaşantıdan yoksun kalma, çocuğ un karşı cinsten olan ana ya da babanın beden bö lgelerine yö nelmesine neden olabilir. Bir başka deyişle, duygusal yoksunluk, ö nce ana ya da babanın beden bö lgelerine, yetişkinliğ e ulaşıldığ ında ise karşı cinsten kişilerle sevgi ve duygusal paylaşmanın eşlik etmediğ i cinsel beraberlikler kurma eğilimine dönüşür. Sevgi umudunun yitirilmiş olması sonucu oluşan bu eğ ilimlerin bilinçdışı kızgınlık duygularını da birlikte taşıması doğ aldır. Bazı erkeklerin, birlikte oldukları kadına duygusal yakınlık gö stermeden, hatta duygularını hiç dile getirmeden bedensel yaklaşım girişiminde bulunmalarının bedeni budur. Daha az olgunlaşmış toplum kesimlerinde bu, erkeğ in kadına saldırması biçiminde bile ortaya çıkabilir. Bö ylesi davranışlar, geçmişte verilmeyen ve şimdi

de verilmeyeceğ ine inanılan sevgiyi zorla alma isteğ inin, bir başka deyişle, korku, gü vensizlik ve ö ke duygularının anlatımıdır. Ama sevgiden ve paylaşmadan yoksun cinsellik sevgisizliğ in yarattığ ı boşluğ u ortadan kaldıramadığ ı gibi, bu tü r davranışların sü rekli yinelenmesi sevgiye giden yolun daha da kapanmasına ve ö mü r boyu sü recek bir kısırdö ngü nü n yerleşmesine neden olur. Toplumda kadın ve erkeğ in birbirine yabancılaşması sü regeldikçe, birbirlerini sahip’ olunacak nesneler olarak değ erlendirme eğ ilimleri de kaçınılmaz bir sonuç olarak varlığ ını sü rdü rü r. Toplumun bazı kesimlerinde genç çiftlerin bunun ü stesinden gelme yö nü nde gösteregeldikleri çaba umut verici olmakla birlikte, kö klü eğ ilimlerin değ işime uğ rayabilmesi için uzunca bir sü reye ihtiyaç olduğ unu da kabul etmek gerekir. Çü nkü bö ylesi bir değ işim kişiliğ in diğ er yö nlerinden soyutlanmış olarak gerçekleştirilemez. Üstelik, insan davranışlarında ikiyü zlü lü ğ ü pekiştirici kuralların hâ lâ geçerli olduğ u toplumlarda bireylerin bir benlik bü tü nlü ğ ü ne ulaşması sö z konusu olamaz. Bir başka deyişle, çağ daş dü nyanın gerçekleriyle ve kendi tarihsel mirasını uzlaştırıcı bir yaşam felsefesi geliştirememiş toplumların, kronolojik yaşıyla orantılı olarak olgunlaşmış bireyler ü retebilmelerini beklemek bir ütopyadır!

NEVROTİK KISIRDÖNGÜ Onceki bö lü mlerde ayrı başlıklar halinde tartışılan sü reçler aslında birbirleriyle içice geçişmiş olgulardır. Kusurlu ana-baba tutumları sonucu bazı insanlar yetişkin yaşam için gerekli davranışları yeterince ö ğ renemezler. Engellenmiş olmanın yarattığ ı dü şmanlığ ı denetleme gü çlü ğ ü , kişinin diğ er insanlar karşısında korku ve değ ersizl i k duygulan yaşamasına neden olur. Bu duygulardan kurtulabilmek için geliştirilen başarısız yö ntemler, kişinin kendisini yalnız ve çaresiz hissetmesine, diğ er insanlarla ilişkilerinde sevgi yerine gü venlik sağ lamaya yö nelik amaçların egemen olmasına neden olur ve yetersizlik duygularına sü rekli bir kaygı eşlik eder. Ancak asıl ö nemli plan, bu duygu ve davranışların bir kısırdö ngü ye dö nü şmesi ve kişinin farklı insanlarla ilişkilerinde ve farklı durumlarda sü rekli aynı yanılgılara düşmesidir. Aslında insanlar, nevrotik olanlar ya da olmayanlar diye gruplara ayrılmazlar. Onemli olan kısırdö ngü lerin hangi oranlarda yaşamamıza egemen olduğ udur. Bu nedenle, ilerideki paragra larda karşılaşılacak «nevrotik kişi» deyimiyle, yalnızca bö yle bir dö ngü içinde «sürüklenmekte» olan kişilerin tanıtılmaya çalışıldığını vurgulamakta yarar olabilir. Insan gü nlü k yaşamında da sık sık zorlanmalarla karşılaşır. Ortalama insan bunlarla başedebilmek için etkin yö ntemler geliştirmeye çalışır, geliştirdiğ i yö ntem uygun değ ilse başka yolları dener ve çoğ u kez başarır da. Başaramadığ ı durumlarda ise yenilgisiyle yü zleşecek yü rekliliğ i gö sterdiğ inden bundan ders alabilir ve yitirdiklerine karşılık bazı şeyler de kazanabilir. Çü nkü çoğ u kez deneyim dediğ imiz şey geçmişte yaptığ ımız yanlışlardır. Oysa nevrotik kısırdö ngü ye kapılmış kişi, zorlanma durumlarını yenmek için çaba gö stereceğ i yerde onlardan kaçınmaya çalışır. Bu davranışlarının çıkarlarına karşıt dü ştü ğ ü nü ve katılığ ının yedek çö zü m yollarını gö rebilmesinin engellendiğ ini gö rmezlikten gelir. Mantıkdışı ve uyumsuz nitelikte davranışlarının farkındadır, ama bunları sü rekli zihninden uzak tutmaya çalışır. Nevrotik kişi, mutsuz, kaygılı, çevresiyle olan ilişkilerinde etkisiz ve suçluluk duyguları içinde yaşayan biridir. Ancak davranışlarının uyumsuz niteliklerine karşın dü nyayı algılayışında ciddi sapmalar ve kişiliğ inde ö nemli Olçü de bir bozulma yoktur. Tehlikeye karşı aşırı duyarlıdır. Çok sayıda durumun tehlikeli olarak değ erlendirilmesi ise algılamanın daralmasına yol açar. Bunun sonucu, organizmaya ulaşan bilgiler kısıtlanır ve benlikle gerçeklik arasında bir uyuşmazlık oluşur. Dolayısıyla, kendi davranışları gibi diğ er insanların davranışlarını da anlamakta gü çlü k çeker. Bir yandan durumundan yakınırken, ö te yandan bu durumun kendisinden kaynaklandığ ını gö remez. Sorunlarının ve savunmalarının temelindeki nedenleri anlayabilse bile, kendisine gü venlik sağ ladığ ını sandığ ı davranışlarını değ iştirmemeyi yeğ ler. Yaşamını zenginleştirebilecek nitelikte ve daha etkin yö ntemleri öğrenebilme olanaklarından yoksun kalır. Tehlikenin sü rekli varlığ ı ve algılamanın daralması kişinin tü m dikkatini kendi ü zerine toplamasına neden olur. Nevrotik insan sü rekli olarak kendi duyguları, kendi umutları ve kendi sorunlarıyla ilgilidir. Gü vensizlik ve çaresizlik duygulan sonucu, bir ö lü m-kalım savaşı vermekte olduğ unu varsaydığ ından, kendini merkez olarak almanın gerekliliğ ine inanır. Tü m çabası kendi bü tü nlü ğ ü nü korumaya yö nelik olduğ undan diğ er insanlarla ilgilenmez ve onlara verecek pek az şeyi olur. Yetersizlik duygularından kurtulabilmek amacıyla gü çlü bir eş arar, ona tutunarak yaşamını gü venlik altına almaya ve bir anlam bulmaya çalışır. Ancak bu

umutlar, kendi yetersizliğ i sonucu dü ş kırıklığ ıyla sonuçlanır. Kendinde olmayan gü veni çevresinden sağ layabilmek için diğ er insanların onay ve desteğ ini sağ layıcı tutumlar geliştirir. Ama bö ylesi davranışlar diğ er insanlar ü zerinde bir yü k yarattığ ından, onların giderek kendisinden uzaklaşmasına neden olur. Kimi ise, yoğ un çaresizlik duygulan içinde dü şman bulduğ u dış dü nyaya karşı kendisini korumak amacıyla saldırgan davranışlar geliştirir. Bö ylesi bir insanın davranışlarına, diğ er insanlarla sü rtü şme ve yarışma eğ ilimleri egemendir. Yumuşak duygular baskı altına alınır; sert, kararlı ve gerçekçi ama katı tutumlar geliştirilir. Diğ er insanları denetim ve egemenlik altına alma, onları kendi çıkarları için sö mü rme ya da geride bırakarak kü çü k dü şü rme, yaşamın başlıca amacı olur. Kimi ise diğ er insanlardan duygusal bir soyutlanma içine gö mü lü r. Bağ ımsız ve kendine yeterli olmaya çalışarak kendisini çevreden koruduğuna inanır. Nevrotik kişi çoğ u kez kendisine ve başkalarına karşı sorumluluklarını yerine getirmediğ inin farkındadır. Kendine dö nü klü ğ ü ve diğ er insanlara yö nelttiğ i bencil istekleri suçluluk duygulan yaşamasına neden olur. Bunlarla birlikte gelişen yetersizlik duyguları ve çoğ u kimsenin olağ an karşıladığ ı durumlarda kaygıya kapılma eğ ilimi, nevrotik insanın sürekli doyumsuz ve mutsuz olmasına neden olur. Davranışlarının sü rekli duyumsuzlukla sonuçlanmasına karşın kişinin bö ylesi bir yaşam biçimini sü rdü rmekte direnmesi nevrotik kısırdö ngü nü n karakteristik bir çelişkisidir. Bu çelişki, gerçekdışı tehlikelerin sü rekli algılanmasından ve yaşanan kaygılardan bir an Once kurtulabilme isteğ inden kaynaklanır. Nevrotik kişi acelecidir, bir zorlanmanın ilk belirtilerini farkettiğinde durumun gerçekten tehlikeli olup olmadığ ını sınamaksızın kaçınma tepkisi geliştirir. Karşılaştığ ı durumlara karşı kısa vadeli çö zü mler geliştirdiğ i için etkin olamaz. Aşırı duyarlığ ı, zorlanma kaygı kaçınma kaygı dö ngü sü nü n oluşumuyla sonuçlanır. Bu duyarlık giderek artan ve yalnızca kaygı yaratan durumların yaklaşmasıyla değ il, bö yle bir olasılığ ın bulunduğ u, durumlardan da kaçınmasına neden olur. Bö ylece yaşam alanı da giderek daralmaya başlar. Orneğ in, çevrenin ilgi ve hayranlığ ını toplama çabasında olan biri için, bu beklentisinin gerçekleşmeyeceğ ini sandığ ı durumlar tehlikeli olarak algılanır ve dolayısıyla, böyle bir insan yalnızca ön planda olabileceği ortamlara katılabilir. Nevrotik kişinin bir diğ er ilginç ö zelliğ i, aynı hataları art arda yineleme eğ ilimidir. Orneğ in, kendi ihtiyaçlarını bir yana iterek davranışlarını hoşlandığ ı erkeğ in beklentilerine gö re ayarlayan bir kadın bir sü re sonra bu erkeğ i yitirebilir. Çünkü, giderek egemenlik kurma eğ ilimine dö nü şen tutumu erkeğ in ö zgü rlü ğ ü nü ö zlemesine neden olabilir. Ancak, bu olumsuz sonuçtan ö tü rü erkeğ i suçlayarak ya da tü m erkeklerin bencil olduğ u konusundaki inancını pekiştirmeye çalışarak kendi katkısını gö remeyebilir. Bu nedenledir ki, ikinci bir ilişkiye girdiğ inde davranışlarına hiçbir değ işiklik getirmeksizin eski tutumunu yeniden sü rdü rebilir ve doğ al olarak aynı olumsuz sonuçla karşılaşır. Ve bu bö ylece sü rü p gider. Sevgi açlığ ı içinde olan bir diğ eri, kendisiyle ilgilenen her insanın kendisini sevdiğ ine inanabilir ve kendisinin de onu sevip sevmediğ ini anlamaya çalışmaz. Sevgi uğ runa kendi benliğ ini ortadan silerek diğ er insanları hoşnut etmeye çalışması sonucu sö mü rü lebilir ya da ciddiye alınmayabilir ve bunu farkettiğinde de yoğ un bir kızgınlık yaşayabilir. Bu kızgınlığ ını dışa vurduğ unda, çevresindeki insanlar onun uysal davranışlarına alışmış oldukları için, kendisi suçlu duruma dü şebilir ve bö yle bir sonuç ö kesinin daha da artmasına neden olabilir. Yaşadığ ı ö ke bu durumu aslında kendisinin yarattığ ını gö rmesini engeller ve bunun sonucu insanların ikiyü zlü ve nankö r olduğu biçiminde aşırı genellemelere kapılırsa, benzeri hataları sürekli yineleyebilir. Nevrotik kişinin benzer yanılgıları sü rekli yinelemesinin gerisinde* kendi sorumluluğ unu

gö rmezlikten gelmesinin yanısıra, bilinmeyenin korkusu da bulunur. Bir pervanenin ışığ a yaklaşıp sonunda aşırı ısıdan ö lmesi onu izleyen insana nasıl mantıkdışı gö rü nü rse, nevrotik kişinin kendisi için zararlı davranışlarını ardarda yinelemesi de o denli şaşırtıcıdır. Oysa nevrotik kişi, kendine dö nü k yıkıcı davranışlarını yinelemekle, kendisini bilinmeyenin yıldırıcı ü rkü ntü sü nden korumaya çalışır. Bu nedenle, aksak da olsa alışageldiğ i, nasıl başlayıp nasıl sonlanacağı önceden belli olan senaryoları, her defasında yeni bir olay yaşıyormuşçasına gerçekleştirir. Alışageldiğ inin dışına çıkmak ve daha ö nce denememiş olduğ u davranış biçimlerine başvurmak onun için ö ylesine korkutucudur ki, farklı seçeneklerin de olabileceğini göremez. Nevrotik kişi, ilişkilerinde bencil ve tutarsızdır. Sorunların işbirliğiyle çözümlenebileceğim ö ğ renememiştir. Bazen ü stü nlü ğ ü nü kanıtlamak için insanlarla yoğ un bir ilişkiye girer, kendisini eksik ve yetersiz bulduğ u zamanlarda ise onlarla karşılaşmamaya çalışır. Ilişkilerinde aşırı bağ ımlıdır, ancak bunu üstükapalı bir biçimde yaşar. Kendisine ait sorunları başkalarının çö zü mlemesi için çaba harcar, kendisine gü ç gö rü nen durumlardan “kaçınmak için tü rlü ö zü rler yaratır. Üstelik, bu sorunların ü stü ne gittiğ i zaman harcayacağ ı enerjiden çok fazlasını tü keterek. Tü m çabasını kaçınma tepkilerine yö neltmiş olduğ u için nevrotik kişinin etkinlik dü zeyi dü şü ktü r. Aksak ö dü nleme çabaları sorun çö zme yeteneğ inin gelişmesini de engeller. Sorunlara çö zü m bulmak dü şü ncede belirli bir esnekliğ i gerektirir. Oysa, nevrotik kişinin dü şü nce sistemi katı ve değ işmez niteliktedir. Belirli tü r olaylardan ö zellikle korkar Ve onlarla gerçekten de baş edemez, bö ylesi durumlarla her karşılaştığ ında yeniden yenilgiye uğrar. Nevrotik kişi daha kolay bir çö zü mü gö remediğ i için, bunun ö tesinde bir çare arar. Içinde bulunduğ u durumları kendi içsel dü nyasına gö re algılar ve çevresindeki olayların kendisiyle ilgili olup olmadığ ının ayrımını yapmakta gü çlü k çeker. Orneğ in, kalabalık bir yerde karşı cinsten biri yanındakilerle gülüp konuşurken bir an için kendisine gözü takılsa bunu hoşlanma belirtisi olarak değ erlendirebilir. Kendisine ilişkin bazı sıkıntılar yaşadığ ı için yeterince ilgi gö sterecek durumda olmayan bir dostunun gerçekleriyle ilgileneceğ i yerde, onun kendisini reddettiğ i sanısına kapılabilir. Istediğ i bir şeyi verecek durumda olmadığ ı için veremeyen birini ya da yalnızca belirli bir davranışını eleştiren bir” diğ erini, tü m varlığ ını reddetmiş kişiler olarak algılayabilir ve onlara dü şman olur. Tepkilerini ve yorumlarını genelleştirme eğ ilimindedir. Tek bir kişiden duyduğ u ve doğ ruluğ u kanıtlanmamış bir olayı, çevresine «herkes» ö yle sö ylü yor biçiminde aktarır. Başka bir ü lkeden ya da yö reden gelen biriyle tanışsa, o kişinin ö zelliklerini geldiğ i ü lkenin ya da yö renin insanlarının ortak bir ö zelliğ i gibi değ erlendirir. Olayları «siyah» ya da «beyaz» biçiminde algılar. Yaşadığ ı durumlarda kendisini ya tü mden reddedilmiş ya da kayıtsız şartsız kabul edilmiş olarak yorumlar. Insanları ya aşın olumsuz ya da aşın olumlu bir biçimde değ erlendirir. Aynı insanı farklı dö nemlerde, kendi nevrotik ihtiyaçlarını karşılayıp karşılamadığ ına gö re, çok olumsuz ya da çok olumlu bir biçimde değerlendirir. Böylesi davranışlar onun özseverliğinin doğal bir sonucudur. Daha önce de belirtildiği gibi, nevrotik kişi ya davranışlarını sürekli ketler ve yaşam alanını daraltır kayıtsız da kendi tepkilerini denetleyeceğ i yerde, kendisini korkutan durumları denetimi altına almak için saldırgan davranışlarda bulunur. Çoğ u kez istediğ i şeyleri yapamadığ ından ve olaylarla başedemediğinden yakınır. Gerçekte bu, yapamamaktan çok, yapmak istememek, bir başka deyişle, etkinlikten korkmaktır. Bu nedenle, belirli durumlardan, kaçınmak için nedenler ve ö zü rler bulabilir, karar vermeyi ve eyleme geçmeyi sü rekli erteleyebilir ya da bir olay karşısında eyleme geçme ve geri çekilme biçiminde

tepkilerle o durumu sallantıda bırakabilir. Nevrotik kişi davranışlarından kendini sorumlu tutmaz, çevresindeki olayların kendi istemi dışında oluştuğ una ve onlara yö n verebilmenin kendi elinde olmadığ ına inanmıştır. Duygularına suçluluk ve kızgınlık egemendir, sevgiyi farkedebilmede gü çlü k çeker ve kendini sü rekli haklı bulur. Olayları yanlış yorumladığ ından, davranışlarım yö nlendirmede sü rekli aksaklıklarla karşılaşır. Kendine ö zgü bir dü nya gö rü şü geliştiren nevrotik kişi, olayları diğ er insanlar gibi değ erlendiremez. Gö rü şlerine uymayan olayları gö rmezlikten gelir ya da olayların yalnız kendi gö rü şlerine uyan bö lü mlerini algılar. Bu nedenle, kendi davranışlarını da gerçeğ e uymayan bir biçimde tanımlar, ö rneğ in, saldırganca bir davranışta bulunduğ u bir insanın kendisine gö sterdiğ i karşıt tepkiyi, ortada hiçbir neden yokken kendisine yö neltilmiş dü şmanca bir davranış olarak gö rü r ve olayı aktarırken kendisini haksızlığ a uğ ramış biri olarak anlatır. Nevrotik kişi olaylar hakkında derhal yorum yapar. Yeterince veri olmaksızın yaptığ ı bu yorumların doğ ru olup olmadığ ı ü zerinde hiç dü şü nmez. Orneğ in, tanıdığ ı bir erkekle bir kadını birlikte gö rdü ğ ü nde, derhal aralarında bir ilişki olduğ u sonucuna varır ve de ü stelik bunu gerçekmişçesine çevresine aktararak dü şmanca eğ ilimlerine doyum sağ lar. Nevrotik kişi dü şü ncelerini aşın soyutlama eğ ilimindedir. Bir olay karşısında yaşadığ ı duygulan yansıtacak bir tepki vereceğ i yerde, durumu iyi ya da kö tü gibi soyut kavramlarla yargılama eğ ilimi gö sterir. Eksiklik ü stü nlü k yö nü nden kendi durumunu diğ er insanlarla karşılaştırırken de yanılgıya düşer. Üstünlüğünü de eksikliğini de abartarak değerlendirir. Nevrotik kişi sü rekli kendini gö zlemler, kendisini aşırı bir biçimde eleştirir, kü çü k ve değ ersiz bulur. Çevresinde değ ersizliğ ini kanıtlayacak ipucu bulabilmek için olmadık yanlış yorumlarda bulunur ve sü rekli bunun acısını yaşar. Değ ersizliğ ini gö rmemek için çoğ u zaman davranışlarını kısıtlar; ancak bu kez de kendisini ortaya koyamamış olmanın getirdiğ i değ ersizlik duygularına kapılır. Davranışlarından ve onların yaratacağ ı sonuçlardan sü rekli kaygı duyar. Bu nedenle, diğ er insanların kendi hakkında dü şü ndü kleri onun için bü yü k ö nem taşır. Bu duygulardan kurtulmak için geliştirdiğ i çabalar diğ er insanları yoksun bırakmaya ve kü çü k dü şü rmeye yö nelik olduğ u için, nevrotik kişi geliştirdiğ i amaçlara ulaşsa da kendisini değ erli bulamaz ve toplum içerisinde gerçek anlamda bir saygınlık kazanamaz. Nevrotik kişinin üstükapalı saldırgan eğ ilimleri çeşitli biçimlerde ortaya çıkabilir. Ozseverliğ i sonucu kendi gö rkemine inanan nevrotik kişi, diğ er insanları bu gö rkeme ulaşamadıktan için kü çü mser, olduğ u biçimiyle dü nyayı ya da başka bir deyişle, gerçekliğ i eleştirir. Kimi ise diğ er insanların sorunlarıyla içtenlikle ilgileniyormuşçasına tutumlar geliştirir. Ama bunu yaparken, bu insanlar kendi sorunlarım çö zü mleyemezmişçesine davranır ve çevresindekilere ö ğ ü tler verir. Kimi ise gö rkemini alçakgö nü llü lü k gö rü ntü sü yle çevresine kabul ettirmeye çalışır ve onları kendisine yö nelik ö vgü ye zorlar. Alçak gö nü llü lü k toplumca onaylanan bir nitelik olduğ u için, ustaca sergilenen bö ylesi bir oyuna diğ er insanların, hiç olmazsa bir sü re için kapılmalarını da doğ al karşılaması gerekir. Oysa gerçek anlamda alçak gö nü llü lü k, sö zlerde değ il, davranışlarda anlatım bulur. Bir insanın kendisini olduğ u gibi kabul edebilmiş olmasının ü rü nü dü r. Gerçekten de nevrotik kişi ö nce çevresini kışkırtır, sonra ortaya çıkan durumdan yararlanmaya çalışır. Orneğ in, kendisini haksızlığ a uğ ramış ya da değ eri farkedilmemiş bir insan gö rü ntü sü ile sergilemeye çalışan kişi bir diğ er insanla beraberliğ inde ö yle davranışlarda bulunur ki, karşı taraf onu gerçekten horlamak zorunda

kalır. Bu durum ona saldırgan davranabilme ya da kişiyi saygısızlıkla suçlama, kü çü mseme ve ü stelik olgunluğ undan ö tü rü kendini kutlama olanağ ını sağ lar. Nevrotik kişi bu senaryolarında ö ylesi ustadır ki, oyununa gelmemek de insan ilişkilerinde usta olmayı gerektirir. Nevrotik dö ngü nü n yukarıda sayılan ortak belirtilerinin tü mü birden aynı insanda bulunmaz. Davranışları nevrotik ö ğ elerden tü mden arınmış çağ daş bir insan da dü şü nü lemez. Daha ö nce de vurgulandığ ı gibi ö nemli olan, bir insanın ne oranda bir nevrotik kısırdö ngü içinde tutsak kalmış olduğ udur. Bu oran durağ an da değ ildir. Kimi insanda yaşamı boyunca giderek artar, kiminde ise yanılgılar kısmen de olsa deneyime dö nü ştü rü lebilir ve kendini gerçekleştirme süreci için gerekli olan yol açık tutulur. Zaman zaman yanlış yorumlandığ ını gö zlemlediğ imiz «kendini gerçekleştirme» kavramına burada bir açıklık getirmeyi gerekli gö rü yoruz. Bu, bir insanın biçimsel olarak ya da bazı toplum normlarına gö re, giderek yü kselen bir başarı çizgisini gerçekleştirmesi anlamını taşımaz. Kendini gerçekleştirme, kendini yaşamayı gö ze alabilecek yü rekliliğ i gö sterebilmeyi ve kısırdö ngü lerden ö zgü rleşebilmeyi tanımlar. Bu bö lü me kadar anlatılanlar okuyucuya, insanın kendisini gerçekleştirme yollarını hangi nedenlerle ve nasıl kapatmakta olduğ unu açıklama amacını taşımaktadır. Bir insanın kendi kısırdö ngü lerinin tü mü nü gö rebilmesi, gerçekleşmesi olanaksız bir durumdur. Bö yle bir durumun gerçekleşmiş olduğ unu varsaysak bile bu, o insanın kısırdö ngü lerinden arınabileceğ i anlamını taşımaz. Ama yine de kendine dö nü k yıkıcı mekanizmalarının kö kenini tanıyabilmek,, insanın kendisine ilişkin bilinmeyenlerinin sayısını azaltır ve onu rahatlatır. Ancak asıl ö nemli olan, bu mekanizmaların nedenlerinden çok, «nasıl» işlediğ ini anında gö rebilmektir. Psikolojik tedavi yö ntemlerinin çoğ u bireyin «nasıl yanıldığ ım» anında gö rebilmesine yardımcı olmayı amaçlar. Kullandığ ı kaçınma mekanizmaları nedeniyle, insanın kendi bozuk davranışlarının nasıl işlediğ ini anında «yakalayabilmesi» tek başına gerçekleştirilmesi oldukça gü ç bir olaydır. Ancak, bö yle bir davranışımızı aradan bir sü re geçtikten sonra yakalayabildiğ imizde de, bunun ü zerini kaçınma mekanizmalarıyla ö rtmemeyi başarabilir ve benzer durumları dikkatle izleyebilirsek, bir sü re sonra olayı anında yakalayabilme olasılığ ı da artar. Bu, giderek o davranışı yapmak ü zereyken anında kendimizi yakalama duyarlığ ının gelişmesine neden olur ve söz konusu kaçınma tepkisinin ortadan kaldırılması gerçekleştirilebilir. Ancak, kısırdö ngü lerimizi kırabilmek için bö ylesi gü ç bir çabayı gerçekleştirebilmek, ortadan kaldırılan davranışların yerine hangi tü r davranışların konulabileceğ i konusunda bazı modelleri tanımlamış olmayı da gerektirir, gerçi insanda kalıtsal olarak varolan sağ duyu ona bu koruda rehberlik edebilir, ama varoluşunu daha da zengineştirmesi için yeterli olmayabilir. Son bö lü mde insanın kendisi için geliştirebileceğ i modellerin ortak bazı ö zelerinin tartışılması amaçlanmıştır. Ancak bu tartışmalara geçmeden ö nce, insanın varoluşunun iki boyutu olan «zaman» ve «mekâ n (insan ve doğ a çevresi)» ile olan ilişkilerini gözden geçirmekte yarar görüyoruz.

YAŞAM VE ÖLÜM Kendisine ayrılan zamanın sınırlı olduğ unun ve bir gü n yaşamanın sona ereceğ inin bilincinde olmak, insanı anlamlı yaşayıp yaşamadığ ı konusunda kaygılandırır. Anlamlı bir yaşamı gerçekleştiremeyen insan için için suçlanır ve bu duygusuyla yü zleşmemek için pekiştirdiğ i kaçınma mekanizmaları giderek kendisine daha da yabancılaşmasına neden olur. Zaman sınırlılığ ının bu baskısı ö zellikle yetişkin yaşam sü resince hissedilir. Çocuk, Olü mü n anlamını gereğ ince algılayamaz. Genç insanın ö nü nde uzun zaman vardır ve bu ona sınırsızmışçasına gö rü nü r. Yaşamın çizgilerini belirleyecek seçimlerini henü z yapmamış olmanın kaygılarını ve özgürlüğünü birlikte yaşar. Yetişkinlik dö nemine geçiş, insanın bireyleşme çabaları ile toplum normları arasında bir uzlaşma sağ lamasını gerektirir. Bu, gerçekleştirilmesi son derecede gü ç bir duyarlı dengeyi içerir. Başaramayanların bir bö lü mü toplum normlarının egemenliğ i altına girer. Bu insanlarda bireyleşme çabası olmadığ ı için çevreye uyum sağ lamada sorun yaşanmaz. Burada kastedilen kendi çıkarları için toplumla uzlaşan kişilerdir. Bö yle bir insan, bir başka seçeneğ i hiç dü şü nmemiş olduğ u için topluma boyun eğ miş biridir, topluma yaratıcı bir boyut katmasa d a varolan sistem için yararlıdır ve çevreden saygı gö rü r. Toplum değ erleri geçerli olduğ u sü rece o da geçerlidir. Ama için için kendisini değ ersiz hisseder. Bu duygunun gerisinde varoluşuna anlam katma ve bireyleşme çabalarından vazgeçmiş olmanın suçluluğu bulunur. Bir diğ er grup ise, sö z konusu duyarlı dengeyi kurabilmek için çaba gö stermiş, ancak bunu başaramamış kişilerden oluşur. Bireyleşme çabalarında o denli ileriye gitmişlerdir ki, ait oldukları kü ltü rle ö zdeşleşme olanağ ını da yitirmişlerdir. Toplumdan kopmuş olmanın korku ve suçluluğ unu yaşarlar. Gü nü mü zde « marjinal» olarak nitelendirilen kişiler bu grubun kapsamına girerler. Her insan bağ ımlılık ve ö zgü rlü k ya da boyun eğ me ve kendine yö n verme eğ ilimlerinin yarattığ ı çatışma ile dü nyaya gelir. Çü nkü doğ um olayı, bir diğ er insana tü mden bağ ımlı ve çaba gerektirmeyen bir durumdan, ayrı bir varlık olmayı ve kendi eylemlerinin sorumluluğ unu ü stlenmeyi gerektiren bir yaşama geçişi temsil eder. Insanın kendi sorumluluğ unun doğ rultusunda gö sterdiğ i çaba yaşamın ö zü dü r. Ne var ki bazı insanlar bu çabayı gö stereceğ i yerde, vaktiyle dö lyatağ ıyla kurduğ u beraberliğ i yaşamında da gerçekleştirmeyi yeğ lerler. Bö ylesi bir seçim, beraberliğ in içinde yokolma anlamına gelir, ölümü simgeler. Insan bağ ımsızlığ a doğ ru attığ ı her adımı ü rkü tü cü bir tehdit olarak yaşar. Obü r insanlardan farklı davrandığ ı oranda reddedilme ya da sevgiyi yitirme olasılığ ı artar. Kendisine yö n vermede yenilgiyle karşılaşma olasılığ ı sü rekli bir korku yaşamasına neden olur. Bu, insanın kendi yaşamını sü rdü rmekten korkmasıdır ve çevreye karşı yaşanan bir suçluluğ u da içerir. Çü nkü bağ ımsızlık çabası, o insanın bağ lı olduğ u insanlara karşıt davranışlarda bulunmasını da gerektirir. Ayrılık bireyleşmeye, beraberlik bireyleşmenin yitirilmesine neden olur. Her iki durumda da yaşanan duygu korkudur. Işte insanın kendisine karşı gö revi bu kutuplaşmaya bir çö zü m getirmeyi içerir. Bireyleşme ya da beraberlikleri uç durumlar biçiminde yaşamak yerine, hem beraber hem de ö zgü r olunabilecek bir dengenin oluşumu ise ustalık ister. Bu, her iki kutup arasında gidip gelme mesafelerinin azaltılması ve sü relerinin kısaltılması ile gerçekleştirilir. Bir başka deyişle, yeniden beraber olmak ü zere kısa ya da gereğ inde uzun sü reli ayrılıklar, kişinin bireyleşmesini engellemeden beraberliğ ini sü rdü rebilmesini sağ lar. Bunun karşıtı,

«ölüm ilişkileri »yle sonlanır. Yetişkin insan, eşiyle, çocuklarıyla, işiyle, kurumlarla ve hatta eşya ve parayla olan ilişkisinde bu dengeyi korumak zorundadır. Bunu başaramayanlar ö zellikle orta yaşa geldiklerinde anlamsızlığ a dü şer ve yaşamlarını boşa geçirmiş oldukları duygusuna kapılırlar. Çünkü, insan orta yaşa ulaştığ ında zamanla ilişkisi de ö nemli bir değ işikliğ e uğ rar, insan gençken zamanı, kaç yılı geride bıraktığ ını dü şü nerek değ erlendirir. Kaç yılı kaldığ ını dü şü nmeye başladığ ı andan itibaren de orta yaşa girmiş olur. Organizmanın artık eskimeye başladığ ını anımsatan sağ lık sorunları, çocukların bağ ımsızlıklarını kazanmaya başlamalarının yarattığ ı boşluk, bazı yaşıtların erken ö lü mü vb. durumlar da gö z ö nü nde bulundurulduğ unda, bö ylesi bir değ işikliğ i kabul edebilmenin neden kolay olmadığ ı anlaşılabilir. Ancak, orta yaşın toplum içinde karar verme yetkisine en çok sahip olan grup olması bu güçlüklerin başarılı bir biçimde ödünlenmesini sağlar. Yaşlılık, çoğ u insanın sandığ ı gibi durağ an ve değ işmez bir dö nem değ ildir. Yaşamın tü m evrelerinin zorlanmalarına karşın varolabilmiş olmanın gü çlü lü ğ ü nü ve bilgeliğ ini içerir. Ozellikle, merak ve hayret tepkilerini sü rdü rebilen yaşlılar gerçekten dinamizmi olan varlıklardır. Yaşlı insan, bir yandan gidenin yerine konacak kimse olmamasının yarattığ ı yalnızlığ ın ve toplumsal statü yü yitirmiş olmanın getirdiğ i rol yoksunluğ unun acısını yaşar, bir yandan da kendini ö lü msü zleştirmenin yollarını araştırır. Bu nedenle yaşlı insanın zamanla ilişkisi ö lü mü nden sonrasını da içerir. Miras dü zenlemeleri, gençlere daha çok destek olma çabaları ve hayır yapma girişimlerinin temelinde geride bir iz bırakma isteği bulunur. Varoluşun zaman boyutu ile insan davranışları arasındaki bir diğ er ilişki de psikolojik olgunluk kavramını içerir. Kronolojik yaşını kabul edemeyen ve buna uygun bir yaşam sü rdü remeyen kişi olgunlaşmamış bir varlıktır. Bunun bedelini suçluluk duygularıyla ö der. Burada yaşına uygun davranma deyimiyle kastedilen, toplumun bu konudaki beklentilerine boyun eğ ici davranışlarda bulunmak değ il, yaşam dö ngü sü nü n her evresinin kendine ö zgü doyumunu yaşayabilmiş olmaktır. Bir başka deyişle, çocukluk, ergenlik, yetişkinlik ve yaşlılık gibi her bir yaşam dö neminin kendine ö zgü bir olgunlaşma dü zeyi vardır. Olaylara etkin bir biçimde katılabilme olarak tanımlanabilecek psikolojik olgunluk, genç ve orta yetişkinlik dö neminde ulaşılan biyolojik ve toplumsal olgunlaşmadan çok farklı bir olgudur. Organizmanın her bir gelişim döneminde yeniden örgütlenmesini içerir. Olgunlaşmamış olmak, yalnızca kronolojik yaştan ö nceki dö nemlere ait davranışları içermez.. Insanlar vardır, davranışları kronolojik yaşlarına oranla daha «yaşladır. Aslında bu insanların içinde baskı altında tutulan bir çocuk bulunur, ama onun varlığ ını farkedemezler. Çü nkü bu çocuğ un bilinç dü zeyine ulaşarak davranışlarda varlığ ını gö stermesi, katı, kuralcı ve baskıcı bir ortam içinde yetişmiş olan bu insanlar için asla kabul edilemeyecek bir durumdur. Hangi yaşta olursa olsunlar, bu insanlarla birlikte olmak insana kasvet verir. Ihtiyar yü zlü bilgiç çocuklar ya da sıcak duygusal tepkilerden yoksun, çizgileri aşağ ı sarkık bir maske takmış yetişkinler aslında ö lü mü simgeler. O nedenle bize ü rkü tü cü gelirler, ama bu ü rkü ntü yü yenip de dikkatle inceleyebildiğ imizde, yaşlı davranışlarının aslında çocuksu ö ğ eler taşıdığ ını ve hatta bazen bü yü k rolü oynamaya çalışan çocukları anımsattıklarını seçebiliriz. Bir başka deyişle, yaşından daha «yaşlı davranan» insan aslında yaşından geridedir. Gerçekte her yaşta her şey yaşanabilir, ama yaşını da yaşayarak! Baskıcı, reddedici, aşırı koruyucu ya da aşın hoşgö rü lü bir ortamda yetişen insanlar ö zerk bir varlık olmayı ö ğ renemezler. Ozerklik, ö zgü rce seçim yapabilmeyi tanımlar ve varolan seçenekler arasından bir seçim yapabilmekten de ö te bir anlam taşır, insanın zamanla olan

ilişkisini de içerir, insanlar vardır bilirsiniz, bir eyleme geçmeyi son dakikaya erteler, sonra bir telaş yaşarlar. Kimiyse zamanının denetimi kendi elinde değ ilmişçesine her yere geç kalır. Bö ylesi insanlar, tıpkı çocukken olduğ u gibi, baskı ve tehditle gü dü lenir, zamanlarını ö zerk bir biçimde kullanamazlar. Ustlerinde bir baskı olmadıkça hareketsiz kalır, başka bir gü cü n kendilerini eyleme geçirmesini beklerler, içinde bulundukları durumu «ü şenme» sö zcü ğ ü yle dile getiren bu insanlar, gü nlü k yaşamlarını başkalarının kendilerine verdiğ i bir gö rev gibi sü rdü rü rler. Ozerkliğ i ö ğ renememiş olmaları kendi sorumluluklarını ü stlenebilmelerini engellediğ inden, zaman kullanımını kendi dışlarındaki etmenlere bırakarak sü rü klenir, ü stelik bundan ötürü çevresel koşulları sorumlu tutarlar. Her yere geç kalma eğiliminde olan insanlar, bunun kendi sorumlulukları olduğ unu gö rmezlikten gelerek, her defasında gecikmelerini haklı gösterecek bir neden bulurlar. Ozellikle katı ve baskıcı bir ortamda yetişmiş olan insanlar için zaman, içinde bulunulan anın değ erlendirileceğ i bir varoluş boyutu olmaktan farklı bir biçimde, tü ketilmesi ve bitirilmesi gereken bir nesne gibi kullanılır. Orneğ in, bö yle bir insan arabasıyla bir yere gitmek için yola çıktığ ında, ö nemli olan şey bir an ö nce gidilecek yere ulaşmaktır; arada geçen zaman ise sindirilerek yaşanmaz. Dolayısıyla yaşamın tü mü de yerine getirilmesi gereken bir gö revler dizisi olarak tü ketilir. Gü n, akşamı etmek için; okul, bitirmek, cinsel ilişki orgazma ulaşmak içindir. Bö yle bir insan seferberlik durumundadır; kendisine sü rekli gö rev ü retir ve bir tü rlü gevşeyemez. Kendisinden kaynaklanan bir tehdidin sü rekli baskısı altında olduğ undan, gevşediğ i anda boşluğ a dü şer ya da suçlanır, dolayısıyla kendi benliğ ini algılamaya da fırsat bulamaz. Insanlar vardır, yemeğ i tadına varamadan hızla tü ketir ya da asansö rü n gelmesi için birkaç dakika bekleyeceğ i yerde derhal merdivenlere yö nelir, hem de «ışınlanmışçasına» çıkarak. Nereye yetişmeye çalıştıkların sorusunun cevabı «yaşamın amacı ö lü mdü r» ilkesinde bulunabilir. Bir başka deyişle, bu insanlar yaşamlarını bir an ö nce bitirme ve ö lü me ulaşmak istercesine tü ketme eğ ilimindedirler. Gerçekten de içinde bulundukları anı yaşamayan ve yaşama etkin bir biçimde katılamayan insanlarda ölüm korkuları oldukça yaygındır. Yukarıdaki ö rneklerdeki gö revlendirilme ve gö revler yerine getirilmediğ inde yaşanan huzursuzluk, kişinin kendi zihninde ve kendi istemi dışında oluşur. Çocukluk yıllarını gerekli destekten yoksun ya da baskı altında geçiren kişiler, o dö nemde başlayan gerilimi ve alarmı yetişkinlikte de sü rdü rü rler. Sanki zihinlerine yerleştirilmiş ve sü rekli emirler veren bir aygıtın tutsağ ıdırlar. Bu insanların dü şü nceleri katı ve kategoriktir; kendilerini ve çevrelerini sü rekli yargıladıkları için, içsel yaşantılarını algılama olanağ ından yoksundurlar. Dolayısıyla nereden gelip nereye gitmekte olduklarını da değ erlendiremezler. Bir başka deyişle bu, «ölerek yaşamayı» ya da «yaşarken ölmeyi» tanımlar. Yaşama etkin bir biçimde katılmayı ö ğ renememiş kişilerin dış dü nyadaki nesnelerle ve diğ er insanlarla ilişkileri de ortalama insandan ö nemli farklılıklar gö sterir. Aslında insan ve çevresi tek bir bü tü ndü r ve bu beraberlik bir «sü reç» olarak yaşanır. Ama bazı insanlarda sü recin yerini sahip olma eğ ilimi alır. Sü reç açık uçlu bir olgudur, bir yaşantı, yeni bir yaşantının doğ masına neden olur ve bu bö ylece sü rer gider. Orneğ in, bir kadınla bir erkeğ in ilişkisi sü reç olarak yaşandığ ında giderek zenginleşir, çü nkü beraberlik korkusuzca yaşanır. Ama gü venlik sağ lamak için ilişkiye geçen insanlar için sü reç belirsizliklerle dolu ve ü rkü tü cü dü r. Bu nedenle başlayan sü reçleri en kısa sü rede «bağ lamak» ve «bir sonuca ulaştırmak» isterler. Bu ise, sü recin «ö ldü rü lmesi» anlamına gelir. Kendilerini ve birbirlerini beraberlikleri içine «kapatma» eğ iliminde olan kişiler, sü reci yaşamanın sağ ladığ ı canlılık ve

zenginlikten yoksun kalır ve «ölüm ilişkileri»nin tutsağı olurlar. Sahip olma eğ ilimi insanın milyonlarca yıllık evriminin kalıtsal bir parçasıdır. Içinde yaşadığ ımız teknoloji çağ ının doğ aya, eşyaya, paraya ve diğ er insanlara sahip olma tutkusunu pekiştirici tutumuna isyan edenlerin sayısı az değ ildir, ama toplumdan soyutlanmayı gö ze alan bazı kişiler dışında, çağ daş insanın kendisini bu tutkudan tü mden arındırabilmesi mümkün değildir. Kendini yaşama ve sahip olma eğ ilimleri birbirlerine karşıt gü çlerdir. Her insanda bunların ikisi de bulunur. Bazen olabildiğ ince kendimizi yaşar, bazen ise sahip olma tutkusuna boyun eğeriz. Bir insanda bunlardan birinin diğerine oranı önemlidir. Eşya, para ya da iktidar sahibi olma tutku dü zeyine ulaştığ ında, para, eşya ve iktidar insana sahip olmaya ve onu yö netmeye başlar. Bu, uyuşturucu madde ya da kumar tutkuları gibi engellenmesi gü ç bir dü rtü dü r. Insanın varoluşuna bir anlam katamamış olmasının, boşluğunun, kendini değersiz bulmasının ve yalnızlığının anlatımıdır. Bir insanın kendisini yalnız hissettiğ i zamanlarda kendisine bir şey almak istemesi olağ an bir davranış sayılabilir. Ama çıktığ ı gezilerde gö rdü kleriyle ilgileneceğ i ve anını yaşayacağ ı yerde alışveriş krizine giren insanlar alkol krizine giren insanlara benzerler. Kendilerini kabul edememiş olmanın acısıyla yü zleşmeyi gö ze alamadıkları için boşluklarını içki ya da eşya ile doldurmaya çalışır, ama daha bü yü k bir boşluğ a dü şerler. Tarih, iktidar tutkusuna kapıldığ ı ve nerede duracağ ını bilemediğ i için kendisini ve çevresini yoketmiş insan ö rnekleriyle doludur. Para tutkusuna kapılan insanlar sahip oldukları imkâ nlarla orantılı bir yaşam sü rdü remezler. Çü nkü onlar için para, «iyi yaşamak» için bir araç olmaktan ö te, bir tü rlü giderilemeyen boşluklarını doldurabilecekleri sanısında oldukları bir nesnedir. Gerçi toplum yukarıda sayılan şeylere sahip olan kişilere ö nem tanır, ama bu, insanı kendisini kabul edememiş olmasının acısından kurtaramaz. Çü nkü aslında toplumun da kabul ettiğ i, o insanın kendisi değil, kendisini kabul ettirebilmek için sahip olduğu şeylerdir. Pek çok insan diğ er insanlara ve onların sevgisine sahip olma eğ ilimindedir. Oysa ilişki ya da sevgi yaşayan bir sü reçtir, nesne değ il. Dolayısıyla sevgi, beraberliğ e yaşam katabilmeyi ve canlılığ ını arttırabilmeyi içerir. Sevgiye sahip olabileceğ i umudunu taşıyan insan ona sahip olduğ unu sandığ ı anda boşluğ a dü şer ve sahip olabileceğ i yeni şeyler arar. Yaşayan sü reçlere sahip olmak istemenin o süreci yokettiğini göremediği için de bu böylece sürer gider. Sahip olma eğ ilimi insan doğ asının kalıtsal bir parçasıdır, ama insan sahip olduğ u şeylerle «birlikte yaşayarak» bunu bir sü rece dö nü ştü rebilir. Oysa bazı insanlar sahip oldukları şeylerle ya da diğ er insanlarla birlikte yaşayacakları yerde onları seyrederler. Kiminin evinde yıllardır kullanılmayan ve vitrinde saklanan incan ya da tabak takımları bulunur, kimiyse beraberliklerinde diğer insanları yalnızca izler, katılmaz ve katmaz. Dü nyada iki tü r insan vardır: Yaşayanlar ve yaşayanları seyredip eleştirenler. Seyretmek ölümü, katılmak ise yaşamı simgeler! Yaşamak, kendisi olabilmeyi ve yaşama etkin bir biçimde katılabilmeyi tanımlar. Bu, insanın kendi sorumluluğ unu, bir başka deyişle, yaşamına anlam katma sorumluluğ unu içerir. Sorumluluğunu üstlenen kişi özgürdür. Özgür insan daha az korkar, onun için sevebilir!

KENDİNİ YAŞAMAK Kendini yaşamak kavramı tartışılmaya başlandığ ında, genellikle bö yle bir sü reci topluma rağ men gerçekleştirebilmenin imkâ nsızlığ ını savunan karşıt gö rü şler belirir. Ama konuyu, toplumun engelleyici etkileri süregeldikçe insanın özgür olamayacağı biçiminde ele almak, en azından önyargılı ve oldukça katı bir yaklaşımdır. Hatta bunu, «daha iyi yaşama» yollarını deneme sorumluluğunu görmezlikten gelmek için geliştirilmiş bir kaçınma tepkisi olarak bile değerlendirebiliriz. Bazı insanlar, kendini yaşamak isteyen birinin mutlaka topluma karşıt davranışlar geliştirmesi gerekeceğ ine ve bö yle bir durumun o insanın toplumdan soyutlanması sonucunu doğ uracağ ına inanırlar. Oysa kendini yaşamak isteyen insan, sü reci toplumdan değ il kendisinden başlatır. Bu yü rekliliğ i gö ze alabildiğ inde, başlattığ ı sü recin sonuçları dolaylı olarak çevresini de etkileyeceğinden, soyutlanması da söz konusu olamaz. Insan, dış etmenler tarafından engellenmedikçe kendi yö nü nü seçebilme yeteneğ ine sahip bir varlıktır. Burada tanımlanmak istenen, insanın çocukluğ undan bu yana geliştirdiğ i koşullanmalar doğ rultusunda yaptığ ı seçimlerden farklı ve kendi içsel gerçeklerinden haberdar olabilmesi sonucu yapabildiği seçimlerdir. İnsanın içsel dünyasını tanıyabilmesi için dış dünyayı tehlikeli bir alan olarak algılamaması gerekir. Böyle bir durum ise, insanın içinde bulunduğu koşullara en uygun ve çevresinde etkin olabileceği türde tepkileri gösterebilmesiyle gerçekleştirilir, işte konunun can alıcı noktası da bu tanımın içeriğinde bulunabilir. Burada, «insanın içinde bulunduğu koşullar» deyimi, çevreden gelebilecek düşmanca tepkileri ya da toplumun bireyi kısıtlayıcı nitelikteki değer yargılarını da kapsamaktadır. «Çevresinde etkin olabileceği türde tepki» ile bireyin kendi küçük dünyasında gerekli değişiklikleri sağduyuya uygun bir biçimde gerçekleştirebilmesi kastedilmektedir. Ne var ki gü nü mü zde pek çok insan, sonradan kendisini suçlu hissedeceğ i ya da çevresi tarafından suçlanmayla sonuçlanabilecek bazı davranışların yüreklilik olduğu sanısındadır. Bu insanlar kendilerini değ il, çevrelerini değ iştirmekle işe başladıkları için gerekli etkinliğ i sağ layamazlar. Çü nkü etkinlik kavramı, insanın sonunda zararlı çıkacağ ı kahramanca gö rü nü mlü eylemleri değ il, kendisinin ve inançlarının çevresi tarafından da benimsenmesiyle sonuçlanan sistemli bir kararlılığ ı içerir. Bu, kısa vadede kazanılmak istenen gö rkemli zaferlerden farklı, sonu gelmeyecek bir satranç oyununu sabırla ve mat olmadan sü rdü rebilmeyi, bir başka deyişle, kendi varoluşunu ve dış dü nya gerçeklerini karşılıklı etkileşim durumunda olan bir sü reç olarak kabul edebilmiş olmayı gerektirir. Diğ er insanların gerçeklerini anlamaya çalışacağ ımız yerde, onları dü nyada yalnızca kendi gerçeklerimiz varmışçasına yargılamak etkin olabilmemizi engeller ve yalnızlığ a yol açar. Kendi benliğ ine yabancılaşmış bir insanın değ erleri ve inançları tehlikeye karşı savunma niteliğ inde olduğ undan, davranışları da katı, inatçı ve esneklikten yoksundur. Bu, kendi gerçeklerini algılayabilen bir insanın esnek bir biçimde sürdürdüğü kararlılıktan farklıdır. Teknoloji çağ ının bireyi hiçe indirgeyici toplumsal yapısının, insanın uyum yapma yeteneklerini aşmaya başlayan bir hızla değ işmekte olmasının birey ü zerinde yarattığ ı zorlanmalar bir başka bö lü mde ayrıntılı bir biçimde tartışılmıştı. Ancak bunu, çağ daş insanın ö nceki yü zyıllarda yaşamış insana oranla daha çok sorunu olduğ u biçiminde yorumlamak bir yanılgıdır. Geçmişin insanıyla gü nü mü z insanının sorunları elbette birbirinden farklıdır, ama eski insanlara oranla daha mutsuz olduğ umuz sö ylenemez. Geçmişte insanlar, geleneklerin

sağ ladığ ı koruyucu ortam içerisinde, gü nü mü z insanının yaşamakta olduğ u yalnızlık, anlamsızlık ve yabancılaşma gibi duyguları pek tanımıyorlardı. Ama geleneklerin koruyuculuğ unu ö zgü rlü klerinden vazgeçerek ö demişlerdi ve yaşadıktan toplumsal ortam kendilerini gerçekleştirebilmek için bugüne oranla çok daha az elverişliydi. Eskiden insanlar sessizce acı çekerlerdi. Şimdi ise bunu dile getiriyor, sorunlarını tartışıyorlar. Ustelik acı çekmeyi kaderin getirdiğ i bir olgu olarak kabul etmiyor ve isyan ediyorlar. Bununla da yetinmeyerek mutluluğ a ulaşmak için çaba harcıyorlar. Ancak, ö nceki bö lü mlerde de tartışıldığ ı gibi, bu konuda ne yapabileceklerini gerçekten bildikleri sö ylenemez. Savaş ya da toplumsal anarşi gibi ortamlarda bile insanlar gü nlü k yaşamlarını sü rdü rmü ş, dış gö rü nü mlerine ö zen gö stermiş, â şık olabilmişlerdir. Ama insanın kendi içindeki kargaşa toplumsal kargaşadan daha ü rkü tü cü dü r. Bu nedenledir ki, insan evrendeki düzeni kendi yaşamında da gerçekleştirmeye çalışır. Insanlık kendi yazgısını denetleyebileceğ i bir ü st sistemi henü z geliştirebilmiş değ ildir. Tabandan zirveye doğ ru hareket etmeyen bir dinamizm, gü nü mü zde olduğ u gibi, bireyin denetimden çıkmış bir ü st sistemler karmaşasının tutsağ ı olmasıyla sonuçlanır. Birey ve dü nyası bir bü tü n olduğ una gö re, insan ve insanlık birbirinden bağ ımsız sistemler olarak varolamaz. Bu nedenle insanlığ ın kendi yazgısını denetleyebileceğ i bir ü st sistem, ancak alt sistem olarak bireylerin kendi yazgılarını yö nlendirme sorumluluğ unu ü stlenmeleriyle gerçekleştirilebilir. işte bu noktada, mutsuz çocukluk yaşantıları sonucu kendi olumsuz duygularının tutsağ ı olmuş kişilerin kendi yazgılarını nasıl yönlendirebileceği sorusu yeniden karşımıza çıkar. Ama bö yle bir soru, bazı insanların, nasıl olup da geçmişlerindeki olumsuz yaşantılara karşın kısırdö ngü lerin tutsağ ı olmaksızın, yaşamlarını ileriye doğ ru hareket eden bir sü reç biçiminde sü rdü rebildikleri sorusunu da birlikte getirir. Geçmişte alınan yaraların hiçbir iz bırakmadan kapandığ ı sö ylenemez. Ama yeniden zedelenmemek için kaçınma tepkileri geliştirmek insan doğasına aykırıdır ve daha büyük yaraların açılmasına neden olur. Çünkü, zaten yalnız ve mutsuzsak bilinmeyene doğ ru hareket etmekle yitirecek neyimiz olabilir? Ustelik çevremizdeki olanakların sayısı aslında hiç de az değ il. Ne var ki bunlar her zaman orada değ iller. Onları «şimdi» değ erlendiremezsek fırsatımızı kaçırmış oluruz. Çü nkü insan bir zaman tü keticisidir. Zaman insanı sınırlar. Ama çoğ u insan şimdi yapamadığ ını ileride yapacağ ı sanısındadır, ö nü ndeki zamanı sınırsızmışçasına harcar. Aslında, insanın en önemli yanılgısı da budur. Içinde yaşadığ ımız dü nyanın zor bir alan olduğ undan yakınarak zamanı tü ketmek yerine, onu ve gerçeklerini kabul ederek savaşmak zorundayız. insan bir yandan savaşları kınarken diğ er yandan da onları ü retmiştir. Insanın binlerce yıllık evrimi sonucu onun varoluşunun kalıtsal bir parçası durumuna gelen ve bugü ne değ in hiçbir politik sistem uygulamasının gerçek bir çö zü m getiremediğ i sahip olma tutkusu varoldukça savaşlar ve saldırganlık da sü regelecektir. Bu, doğ adaki diğ er canlılarda da varolan, kendini koruma ve tü rü nü sü rdü rme güdüsünün bir parçası olan saldırganlıktan farklı bir tepki eğilimidir. Ancak bö yle bir tanım insanı bencil, mantıkdışı ve toplum tarafından denetlenmediğ inde saldırgan dü rtü lerini dışa vurma eğ iliminde olan bir varlık olarak tanımlayan psikanalitik gö rü şe katılma anlamına gelmemektedir. Bilgi yetersizliğ i, ekonomik ve toplumsal yoksunluklar ve başa çıkmak zorunda kaldığ ı tü rlü karmaşık durumlara karşın, insanın daima mantıklı davranma eğilimi gösteren bir varlık olduğu da bilinmektedir. Binlerce yıllık evrimi sonucu insan aynı zamanda dost, yardımsever, yapıcı ve yaratıcı bir

varlık olma niteliğ ini kazanmış ve bu ö zellikler de onun varoluşunun kalıtsal bir parçası durumuna gelmiştir. Bir insanda bu iki karşıt eğilimin hangi oranlarda ve hangi biçimlerde yaşanacağı, çocukluk yıllarında başlayan ö ğ renme sü reçleriyle belirlenir. Saldırgan ve yıkıcı eğ ilimler, insanın temel doğ al ö zelliklerinin engellenmesi ve saptırılması ya da diğ er insanların haklarına saygı gö stermeyi ö ğ renememiş olması sonucu etkinlik kazanır. Dost ve yapıcı eğ ilimler de ö ğ renme sü reçleriyle etkinleştirilir. Bu, çevredeki olumlu ilişkileri ö rnek alma ve dış dü nyayı tehlikeli bir yer olarak algılamama sonucu doğ al olarak gelişir. Bö yle bir inşan, enerjisini savunmaları için harcamayacağ ından kendini yaşamayı başarabilir. Buna karşılık, sevgiden umudunu kesmiş bir insanda saldırgan eğ ilimler benliğ e egemen olur. Ilginç olan yö n, bö yle insanların kendi saldırganlıklarının çoğ u kez farkında bile olmamalarıdır. Engelleneceğ i ve zedeleneceğ i korkusuyla saldıran insan, yaşadığ ı kaygılara ve ö nyargılara ö ylesine tutsak olmuştur ki, ortaya çıkan sorunları kendisinin başlattığ ını gö remez. Onceki bö lü mlerden birinde de değ inildiğ i gibi, sorunların işbirliğ iyle çö zü lebileceğ ini ö ğ renememiş olan insan için, karşı tarafın gerçeklerini ve haklarını gözönünde bulundurmak, ö dü n verme ve hatta yokolma anlamını taşır. Saldırgan eğ ilimli insanların olumlu duygular taşımadığ ı sö ylenemez. Üstelik, kendilerine saldırılmakta olduğ una inandıklarından, olumlu duygularının karşılık gö rmediğ inden yakınırlar. Bö ylesi insanların yok yere başlattıkları savaşlara katılmak, kendimizde de bir ö ke birikiminin varolduğunun gö stergesidir. Bir savaş başlatmak isteyen insanın bu oyununa katılmamayı başarabildiğ imizde, karşı taraf kendi senaryosunu gerçekleştirmek için bir sü re daha kışkırtıcı davranışlarda bulunabilir. Ama kararlılığ ımızı sü rdü rebilirsek korkusu giderek azalır ve sonunda kendisine ulaşabilmemizi sağ layacak yol da açılmış olur. Yıkıcı senaryolara katılmamayı başarabilmek etkin olma kavramının en ö nemli boyutlarından biridir. Ama pek çok insan için saldırganlıkla etkinlik eşanlam taşır. «Dü şmanca ve saldırgan eğ ilimler taşıyan insanlar bu eğ ilimlerinden arınabilirler mi?» sorusunun yanıtı bu insanların tü mü için olumlu olmayabilir. Çü nkü bu bir «niyet» sorunudur ve ilk adım insanın kendi dü şmanca eğ ilimlerini ve saldırgan davranışlarını gö rebilmesi ve bunları kabul edebilmesiyle gerçekleştirilir. Herkesin içinde bir hayvan vardır. Bu, kişiliğ in yıkıcı olduğ u kadar canlı ve yaratıcı bir yö nü dü r de. Insanda kalıtsal olarak varolan saldırgan potansiyel bireyin olumsuz yaşantıları sonucu gelişen dü şmanca eğ ilimlerle etkinlik kazanır. Bu eğ ilimleri denetim altına almak için geliştirilen kaçınma tepkileri, içimizdeki hayvanın yaşama canlılık ve yaratıcılık katan yö nlerinin de kapatılmasına neden olur. Hayvanını kilit altında tutan insan, aşırı mantıklı, yaratıcılıktan yoksun ve sönük bir varlıktır. Dü şmanca eğ ilimlerini tanımaya ve kabul etmeye başlayan insan, davranışlarının kendisi için ne denli zararlı olduğ unu gö rmeye başlar ve bundan rahatsız olur. Çü nkü insan haklı olduğ unu kolayca kabul eder, ama yanılmış olduğ unu kabul etmek benliğ e indirilmiş bir darbe olarak yaşanır. Ama bu rahatsızlığ ın olumlu bir yanı da vardır: Insanı bir şeyler yapmaya gü dü ler. Dü şmanca senaryolarının yerine neler koyabileceğ ini ise kendi doğ asından bulup çıkarabilir. Orneğ in, kızgınlık tepkilerini anında farkederek, yaşanmakta olan durumu en uygun bir biçimde dışa vurabilme çabaları başarıya ulaştığ ında, dü şmanca eğ ilimlere neden olan birikimler de ortadan kalkar. Kızgınlık tepkisi kendini koruma içgü dü sü nü n doğ al bir parçasıdır ve dü şmanca eğ ilimlerin etkinlik kazandırdığ ı yıkıcılıktan farklıdır. Işte bu ayrımı yapabilmiş olmak, insanın olumlu duyguları kadar olumsuz duyguları da yaşama hakkını kendisine tanıyabilmesini sağ lar. Bö yle bir durum insanın kendinden utanma duygusunu da

ortadan kaldıracağından, içindeki hayvanın canlı ve yaratıcı nitelikleri de etkinlik kazanabilir. Içimizdeki hayvan ö lçü sü z bir davranışa neden olduğ unda onu affedebilmeliyiz. Suçluluk duyacağ ımız bir davranışa neden olduğ unda bunu bü yü tmek yerine onarmaya çalışmalıyız. Ustelik arada bir bize zararsız bir biçimde egemen olabilmesine de fırsat tanımalıyız. Eğ er bir işi yapmaya ü şeniyorsak, dü şü nmeliyiz. Eğ er bu işi yapmadığ ımızda çok huzursuz olacaksak onu bir an ö nce yapmalıyız. Ama eğ er o işi gerçekten yapmak istemiyorsak kendimizi suçlamadan başka bir şey yapıp key ini çıkarmalıyız. Arada bir zararsız bir çılgınlık yapmak bize iyi gelir! Başlangıçta insanı insan yapan sö zcü kler olmuştur. Insanın henü z yarı hayvan olarak mağ arada ya da ağ açta yaşamını sü rdü rdü ğ ü dö nemde ü rettiğ i ilk sö zcü kler birbirine benzeyen nesneler grubunu tanımlardı. Orneğ in, ev denildiğ inde tü m evler anlaşılırdı. Ilk konuşma biçimi hayvanlar arasında gö rü len sevgi (cinsellik) çağ rısıdır. Bunun yanısıra annenin yavrusuna yaklaşan bir tehlikeyi haber veren sesleri de duyulur. Yapılan araştırmalara gö re, gelişmiş maymunlar 20 farklı ses ve bazı jestlerle oldukça zengin bir dağ arcığ a sahiptir. Bu, 300 sö zcü kle sınırlanmış bazı ilkel insanlardan çok da farklı bir sayı değildir. Jestler birincil, konuşma ikincildir. Konuşma işe yaramadığ ında jestler yine ö n plana gelir. Bu bazı kızılderili kabilelerinde o kadar ö nemlidir ki, insanlar gece karanlıkta konuşamazlar. Gü nü mü zde de bazı insanbilimciler, yaptıkları araştırmalar sonucu, insanlararası etkileşimde jest, mimik ve bedensel davranışların sö zcü klerden daha bü yü k bir ö nem taşıdığ ı gö rü şü nü savunuyorlar. Çağ daş psikolojik tedavi ekolleri de tedaviye gelen kişinin anlattıklarından çok, tedavi odasında gösterdiği sözsüz davranışlara önem verirler. Soyut kavramlar kullanarak yorumlama ve yargılama eğ ilimi gü nü mü zde ö ylesi yaygın bir duruma gelmiştir ki, çoğ u insana duygusunun ne olduğ unu sorduğ umuzda duygu yerine dü şü ncesini açıklar. Insanın evrimi ile birlikte gelişen soyut kavramlar ve çağ daş toplumların mantıklı dü şü nceye verdiğ i değ erin bunda ö nemli payı olsa gerek. Ne var ki, bu gelişme aşırı oranlara ulaştığ ında insanın kendisini ve çevresini entelektü el kalıplar içerisinde değerlendirmesine ve kendine yabancılaşmasına da neden olmuştur. Gü nü mü zde mantıklı olmak gü çlü lü kle eşanlam taşır. Ama tü m insanların ortaklaşa kullandıkları Aristo mantığ ı çerçevesi içerisinde her insanın kendi gerçeklerine uygun bir mantık sistemi de geliştirmiş olması gerekir. Kendi gerçekleriyle yü zleşmeyi gö ze alamayan insanlar abartılmış ü stü nlü k çabalarına uygun bir mantık geliştirirler. Bu insanların mantığ ı, korkularına ve yetersizliklerine karşı geliştirilmiş bir savunma sistemi olmaktan ö te bir anlam taşımaz. Çü nkü bö ylesi bir mantık, bizim için neyin en, iyi olduğ una gö re değ il, nasıl olmamız gerektiğ ine gö re dü zenlenmiş, biçimsel ve içsel dü nyamızdan kopuk bir mantıktır. İnsanın söyledikleriyle yaptıklarının farklılaşmasına neden olur. Her şeyin mantık ve irade gü cü ile çö zü mlenebileceğ ine inanmak bir yanılgıdır. Bu, araçlardan yalnızca biridir ve tek başına kullanıldığ ında insanı zorlar. Mantık ve irade içimizden gelen istekle bü tü nleştiğ inde anlam kazanır. Bu gerçekleştirilemediğ inde kendimize uymayan amaçlar doğ rultusunda davranmış oluruz. Istek ve yetenek birlikte oluşur. Yetenek olmayınca istek de olmaz. Salt mantığ a dayalı kararlar bizim gerçeğ imize uygun olmayabilir. Içimizden gelen ses, eğ er onu dinlemeyi başarabiliyorsak, bize hangi doğ rultuda davranmamız gerektiğ ini sö yler. Bu ses korku da içerebilir. Ama yeni bir yaşantıya geçerken yaşanan olağ an korkuyla, bizim gerçeklerimize uymayan bir eyleme geçmek istediğ imizde yaşanan korku birbirinden ayırt edilebilir. Ilki benliğ imizle bü tü nleşmiş bir

duygu, ikincisi bizi dışarıdan yönetmeye çalışan bir güce karşı geliştirilmiş bir tepkidir. Onceki bö lü mlerden birinde ayrıntılı bir biçimde tartışıldığ ı gibi, soyut dü şü nce aracılığ ıyla iletişim kurmak insanı incinmekten korur, ama yalnızlığ ını arttırır. Üstelik, mantıklı dü şü nce ve soyut kavramları savunma aracı olarak kullanan kişilerde jest ve mimik tü rü nde davranışlar da giderek kısırlaşır. Gü nü mü zde pek çok insan, duygusal yü kü çok gü çlü yaşantılarını bile sanki bir başkasını anlatıyormuşçasına dile getirirler. Içsel yaşantılarla davranışlar arasında bö ylesi bir kopukluk, duyguların yaşanmasının ilgisizlik ya da hoşgö rü sü zlü kle karşılandığ ı ortamlarda yetişen insanlarda gö rü lü r. Bu nitelikte bir ortamın oluşumuna yalnızca aile içi sorunlar değ il, ait olduğ u alt kü ltü r grubunun tutumu da neden olabilir. Duyguları yaşamanın «toplumumuzdaki erkeklik rolü » ile bağ daşmadığ ı bir gerçek olmakla birlikte, bu her kü ltü rde bö yle değ ildir. Buna karşılık toplumumuz kadını, gö rü nü rde erkeklere oranla daha duygusaldır ama bu, duyguları yaşama anlamına gelmez. Burada duygu ile kastedilen, kö kenini insanın geçmişinden alan kaygı, ö ke ya da sevgi açlığ ının bazı belirtilerinden farklı bir olgudur. Geçmişinin tutsağı olan insan, içsel dünyasına inebilme özgürlüğüne sahip değildir; sürekli kendisini gö zlemler ve yargılar. Ozgü r insan ise kendini gö zlemlemeden yaşama katılır. Bu, gerilim boşaltmak amacıyla yapılan taşkın davranışlardan farklı, bilinçli bir katılmadır. O andaki içsel yaşantısını algılayabilmeyi ve bunu «hissettirebilmeyi» içerir. Bazen yaşanılan bir duygu dile getirildiğ inde bu, yaşanılan şeyi hissetmek ve hissettirebilmekten çok, yeni bir yaşantı olabilir. Yaşanılanın ne olduğ unu anlatan dü şü nce kendini yaşama anlamına gelmez. Çü nkü insan kendini yaşadığ ında içerik yerine sü reç vardır. Yaşanılanlarla davranışlar aynı anda bir bü tü n olarak ortaya çıkar. Başka bir deyişle, insan o anda «nasıl» yaşıyorsa ö yle «olur»! Yaşanılan sü reç, sö zcü kler, mimikler, jestler ve diğ er davranışlarla ortaya çıkar. Yaşanan olgu bir dü şü nceyle de dile getirilebilir. Bir başka deyişle, bir dü şü nce de hissettirilebilir. Çü nkü içsel yaşantıyla bü tü nleşen dü şü nce, duygusal tepki biçiminde yaşanır. Içsel yaşantı kavramlarla ve tanımlarla sınırlanamaz. Yaşantı parçacıkları insanın içinde algılanabilir, ama bu parçacıklar bir bütün haline getirilemez. Beraberliklerde yaşanan sessizlikler bazı insanların tedirgin olmasına neden olur. Kimi insan içsel yaşantısını algılama alışkanlığ ında olmadığ ından zihninde bir boşluk oluşur ve bu boşluk kendi istemi dışında ü şü şen dü şü ncelerle doldurulur. Kimi ise ö ylesine paniğ e kapılır ki, konuşmuş olmak için konuşarak sessizliğ e son verir. Tedirginliğ inden kurtulur, ama ortaya çıkabilecek otantik bir sü reci de «ö ldü rmü ş» olur. Bö ylesi insanlar için sessizlik ya da herhangi bir ucu açık sü reç belirsizlik olarak yaşanır. Geleceğ i gü venceye almak isterken ileriye doğ ru taşınabilecek sü reçleri kapatır, yaşamın ö zü nü yokederler. Oysa tedirgin olmadan yaşanan sessizlik insanın kendisini algılayabilmesi için gereklidir. Bu sessizlik içinde hem birlikte hem özgür olmak daha zengin bir yaşantıyı hazırlar. Bu, insanın geçmişte doğayla olan beraberliğ ini anımsatır. Bö ylesi bir sessizlik, tedirginliğ e son vermek için değ il, otantik bir tepkinin doğusuyla sona erer ve beraberlik başka bir süreç olarak yeniden başlar. Burada ö zellikle belirtmek gerekir ki, yaşamın tü mü nü bir sü reç olarak yaşamak olanaksızdır. Sü reçleri bazen kendimiz ö ldü rü rü z, bazen de birlikte olduğ umuz insanlar. Ama ö nemli olan sü reçleri kapatmamak için çaba gö stermektir. Içinde yaşadığ ımız kü ltü rde, hiçbir iletişim değ eri olmayan «gü rü ltü » niteliğ inde konuşmalarla boşluk doldurmak ya da içsel yaşantılarımız doğ rultusunda davranacağ ımız yerde kendimizi pazarlamaya çalışmak, zaman

zaman hepimizin kapılıp gittiğ i ve kolayca sıyrılamadığ ı durumlardır. Yine de, yaşantısal bir sü reci başlattığ ımızda hiç beklemediğ imiz kişilerin bile bize katılabildiğ ini gö rmek oldukça şaşırtıcıdır. Insanlar hakkında ö nyargılı olduğ umuz için çoğ u kez otantik tepkiler vermekten kaçmıyoruz, ama bö yle yapmakla mutluluğ un yanıbaşımızda olduğ unu da gö rmezlikten gelmiş oluyoruz. Birçok insan belirli bir olay gerçekleşirse mutlu olacağ ı yanılgısındadır. Mutluluğ un kendilerini bulmasını bekler ve mutluluğ a «bir şeyler yaşanarak» ulaşılabileceğ ini gö remezler. Bir şeyler yaşamak, bir şeylerle «birlikte yaşamak» anlamına gelir. Duygular insanın içinde oluşan bağ ımsız yaşantılar değ il, dış dü nyayla birlikte yaşarken insanın içinde oluşan olgulardır. Bir insan herhangi bir anda «den hoşlanıyor», «i umut ediyor», «’a kızıyor», «’ye çabalıyor» durumlarından birini yaşar. Bir başka deyişle, yaşantı ö znel değ il etkileşimseldir, ö nce dışta bir olay olup, sonradan duygu yaşanmaz. Olay olduğ u anda etkileşim de olur. Çünkü olay süregelirken kişinin kendisi de değişikliğe uğramıştır. Birçok insan «alma» ve «verme»nin birbirinden farklı durumlar olduğ u sanısındadır. Çü nkü onlar için birinin sorunlarıyla ilgilenmek ya da ona bir armağ an almak «verme», benzeri davranışların kendilerine yapılması ise «alma» anlamını taşır. Ama bu davranışların içsel yaşantımızın gerçeklerini yansıttığ ım nasıl bilebiliriz? Çü nkü bazen verilen şey sevgiden değ il, kendimizi yadsımaktan kaynaklanmıştır. Bu sorunun yanıtı «ne» verdiğ imiz yerine «nasıl» verdiğ imizi anlamaya çalışarak bulunabilir. Kimi insan almadan vermemekte direnir, kimi ise karşılığ ını alabilmek için verir. Oysa almak ve vermek aynı anda yaşanan olgulardır. Kendimizi hissederek ve hissettirerek verdiğ imizde bunu karşı taraf algılar ve o da kendisini hissettirir. Onu hissedebilmek de bize bir şey verir. Bu ö ylesi bir yaşantıdır ki, o anda insanlar ayrı varlıklar olduklarının bilincinde değ ildir. Ama benliğ ini bö ylesine paylaşmak, bir diğ er insana tutsak olmaktan çok farklıdır. Bu, sevginin kendisidir. Gerçek anlamda sevgi, diğ er insanları da kendimiz kadar sevebilmeyi içerir, kendimizden çok ya da kendi yerimize değ il. Bir başka deyişle, sevgi, diğ er insanların seçimlerini kendi seçimlerimiz gibi sevebildiğ imizde gerçekleşir. Ama sevgi tek bir yaşantı değ il sü reçtir. Insanın kendisini savunmasızca ortaya koyabilmiş olmasının acılarını ve zaferini içeren bir sü reç. Mutluluk o anda yaşanılan her şeyi hissedebilmektir. Dü nyamızla karşılıklı etkileşimlerimizde keder de yaşanır sevinç de. Mutsuzluk, yaşama katılacak yü rekliliğ i gö sterecek yerde, insanın kendi içinde ü rettiğ i ve gerçek dü nyayla ilgisi olmayan duygularla yoğ rularak kendini yaşamaktan kaçınma sonucu yaşanan bir olgudur. Mutsuz insan, kederine karamsarlık, sevincine kaygı katar gerçeğini doyasıya yaşayamaz. Çünkü kendine karşıdır. Oysa yaşamak ve sevmek birbirinden ayrı olgular değ il, bir bü tü ndü r. Kendimizi yaşayabildiğ imiz ve beraberliklerimize bir şeyler katabildiğ imiz her yerde sevgi vardır. Ama bu, içinde bulunduğ umuz kısırdö ngü lerden ö zgü rleşip, her yaşantı parçasının bizi çevreye yö nelik yeni bir etkileşime doğ ru harekete geçirmesiyle gerçekleştirilir. Bir başka deyişle, sü rekli yaşantı ü retebilmeyi içerir. Dü nyamızla beraberliğ imizde bu sü rekliliğ i ya da ileri doğru hareket eden süreci gerçekleştirebilmek, kendini yaşamakla eşanlam taşır. Insanlar sü rekli seçim yaparlar, ama çoğ u bunu kabul etmek istemez. Denize girmek için kıyıya gelen ü ç kişiden biri derhal suya dalabilir, diğ eri sonunda nasıl olsa gireceğ ini bildiğ i halde bir sü re suyun soğ ukluğ unu deneyerek vakit geçirdikten sonra girebilir, sonuncusu ise girmekten vazgeçebilir ve girenleri seyreder. Bu bir seçimdir ve insan nasıl isterse ö yle «olur». Ama seçimlerinin sonuçlarını da kabullenme koşuluyla!

EPILOG Meslek yaşamımın ilk dö neminde, klasik psikanaliz kuramını anlamaya çalıştığ ım gü nlerde bile, Freud’un insanı tanımlayış biçimini «tü mü yle» benimseyememiş olduğ umu ancak sonradan ve kendi deneyimlerim belirli bir birikim dü zeyine ulaştığ ında farkedebildim. Gerekli birikimden yoksun olduğ u çıraklık dö neminde insanın, kendisinden çok daha deneyimli kişilerin sunduğ u bilgileri kayıtsız şartsız kabul etmekten başka bir seçimi de sö z konusu olamıyor. Hiç olmazsa bu benim kuşağ ımda bö yleydi. Ama bö ylesi bilgiler genellikle dü şü nce dü zeyinde kalıyor ve bunlardan hangisinin ö zü msenebileceğ ini insanın kendi yaşantıları belirtiyor. Freud, insanı yıkıcı içgü dü leri toplum tarafından denetim altında tutulması gereken bir varlık olarak tanımlamıştır. Gerçi Freud, kuramında yaşam içgü dü sü ne de ö nem tanımıştır, ama bu içgü dü yü , insanı yalnızca «kendisine» doyum sağ lamak amacıyla harekete geçiren bir gü ç olarak sınırlamış, ü stelik bu konuda cinselliğ i aşırı bir biçimde vurgulamıştır. Bir başka deyişle, Freud’un tanımladığ ı insan bencil bir varlıktır. Bu niteliğ inden ancak toplum baskısı nedeniyle Odü n verir. Dolayısıyla, toplum içinde varlığ ını sü rdü rebilmesi için bencil ve yıkıcı eğilimleriyle toplum beklentileri arasında bir uzlaşma sağlaması gerekir. Bö ylesi bir yaklaşım, sevgi, dostluk ve yardımseverlik gibi duygulan insan doğ asının bir parçası olarak değ il, bireyin doğ duğ u andan başlayarak çevresiyle sü regelen etkileşimin ve buna bağ lı ö ğ renme sü reçlerinin bir ü rü nü olarak tanımlar. Sanırım vaktiyle Freud’u ilk kez okurken ikna olamadığ ım yö n de buydu, insan doğ asında bencil ve saldırgan eğ ilimlerin varlığ ı değ il. Yaşadığ ım sü rece tanık olduğ um insanlık tarihi ve gü nlü k yaşantıların yanısıra, klinik çalışmalarım sırasında izlediğ im durumların da insanda yıkıcı ve bozucu bir eğ ilimin doğuştan varolduğunu kabul edebilmemde payı büyük. Freud’dan sonra yapıtlarını izleme olanağ ı bulduğ um araştırmacılardan Alfred Adler’i zihnimdeki soru işaretlerinden en ö nemlisine yanıt getirebildiğ i için derhal benimsemişimdir. Adler, doğ uştan varolan bir «toplumsal ilgi»den sözederek, insanı yalnız kendisine değ il, başkalarına da yararlı olabilecek amaçlar geliştirme eğ iliminde olan bir varlık olarak tanımlar. Yü zyılın ilk yarısında yaşamış olan Adler’den bu yana insandaki olumlu duygular ü zerine yazılanların sayısı saldırganlık ü zerine yazılanlara oranla o denli azdır ki. Ustelik Freud’un insanı yaşamı boyunca yineleyen davranışlar gö steren bir varlık olarak tanımlamış olmasına karşılık Adler, insanı içinde bulunduğ u koşullara gö re iyi ya da kö tü olabilen seçici ve yaratıcı bir varlık olarak algılar. Ama Adler’in, insanda yıkıcı eğ ilimlerin varlığ ını gö rmezlikten gelerek, kendi kuramı içerisinde ö nemli bir boşluk bırakmış olduğ una bugü n de inanıyorum. Ikinci Dü nya Savaşı’ndan sonra ortaya çıkan insancı (hü manist) ekollerin bu konuda daha da ileriye giderek insanı ancak engellendiğ inde saldırgan olabilen bir varlık olarak tanıtma çabasına girişmelerini her zaman tek yanlı bulmuşumdur. Insanı salt çevre-birey etkileşiminin ü rü nü olarak ele alan ve doğ uştan gelen eğ ilimleri tü mden yadsıyan davranışçı ekolleri zaten başından beri benimseyemedim. Bu konuda yazılanlarda, insanın ya yıkıcı ya da yapıcı yö nlerinin tek yanlı olarak vurgulanmış olmasına uzlaştırıcı bir yol bulabilmenin çok kolay olmadığ ını sö ylemem gerek. Ancak tek başına ne birini ne de diğ erini başından beri kabul edememiş olduğ umun farkındayım. Bu nedenledir ki, yakın geçmişe dek konuyu daima tartışmaya açık tuttum. Ama sonunda insanın, doğ ru ya da yanlış, bir sonuca varması gerekiyor ve bu ancak insan kişisel bir «tarih duyusu» geliştirebilecek kadar yaşadığ ında ve kişisel ve klinik yaşantıları arasında

bir köprü kurmaya başladığında gerçekleştirilebiliyor. Bu konuda Cari Gustav Jung’un «kollektif bilinçdışı» kavramı ve Erich Fromm’un bazı yapıtları da benim için yol gö sterici olmuştur. Jung’a gö re insan zihni, insanın evrimi tarafından biçimlendirilmiştir. Dolayısıyla bireyin geçmişi ile bağ lantısı yalnızca çocukluğ unu değ il, kendi tü rü nü n geçmişini, hatta tü m insanlık evrimini içerir. Insanın kişisel bilinçdışının içeriğ i, daha ö nce bilinçte varolmuş yaşantılardan oluşur. Kollektif bilinçdışının içeriğ i ise, insanın yaşamı sü resince hiçbir zaman bilinçte yaşanmamıştır. Kollektif bilinçdışı bir grup gizli imajlardan oluşur ve bunlar insana atalarından aktarılırlar. Yalnız insanlık tarihinin değ il, insan ö ncesi evrimin de ü rü nü dü rler. Bu kollektif imajlar, insanın vaktiyle atalarının geliştirmiş olduğ u tepkilere benzer tepki eğ ilimlerine sahip olmasına neden olurlar. Orneğ in, bir insanın yılandan ya da karanlıktan korkması için yılanla karşılaşmış ya da karanlıkta kalmış olması gerekmez. Yılandan ya da karanlıktan korkma eğ ilimleri, atalarımızın kuşaklar boyu sü regelmiş yaşantıları sonucu bize aktarılmış ve beyin dokumuza işlenmiştir. Bir başka deyişle, kollektif bilinçdışının evrimi, tarih boyunca insan bedeninin geçirmiş olduğ u evrimle ö zdeş bir biçimde açıklanabilir. Zihin işlevlerinin organı beyin "olduğ una gö re, ırksal bilinçdışının oluşumu da beynin evrimine doğrudan bağlıdır. Erich Fromm’un son yapıtlarından birinde, insanda iki ayrı tü r saldırganlıktan sözetmiş olması sanırım beni çö zü me gö tü ren bir diğ er ö nemli etmen oldu; Fromm’a gö re, insanlar ve hayvanlar yaşamlarını sü rdü rebilmek için içgü dü sel olarak savaşırlar. Fromm bunu gerekli ve zararsız saldırganlık tü rü olarak kabul eder. Ote yandan, yalnızca insanda varolan ve yıkma bozma isteğinden başka hiçbir amacı olmayan, yaşamı yoketme eğilimiyse zararlı saldırganlık tü rü dü r. Ilkel insanlar arasındaki savaşların kansız olduğ unu belirten Fromm, zararlı saldırganlığ ın, toplumların insanı kendisini gerçekleştirmekten engellemesi sonucu ortaya çıktığı görüşünü savunur. Insana aslında farklı açılardan yaklaşmış olan Jung ve Fromm’un ortak yanı, psikolojik ve toplumsal etmenler arasındaki sü rekli etkileşimi vurgulamış olmaları. Fromm’un psikanaliz eğ itiminden ö nce sosyoloji eğ ilimli bir psikoloji ö ğ renimi gö rmü ş olması ve ayrıca tarih, edebiyat ve felsefe alanlarında geniş bilgi sahibi olmasının, Jung’un ise Tunus Sahra Çö lü , Afrika’nın iç bö lgeleri, New Mexico, Hindistan, Seylan vb. yerlere giderek yerlilerin yaşantıları ü zerinde incelemeler yapmış ve ilgi alanlarını psikiyatri ve psikolojiyle sınırlamamış olmasının bunda ö nemli payı olsa gerek. Ne var ki, Fromm’un insana ö zgü saldırganlığ ın yalnızca nedenini açıklayarak kaynağ ını yeterince araştırmaması ve dikkatini çağ daş toplumların birey ü zerinde yarattığ ı zorlanmalara odaklaştırmış olması, Jung’un ise kollektif bilinçdışının insan doğ asını nasıl etkilemiş olduğ u sorusunu amaçlı olarak ve gelecek kuşaklar tarafından yanıtlanmak ü zere karşılıksız bırakmış olması, hiç olmazsa benim zihnimde, karşılığı bulunması gereken yeni soru işaretlerinin oluşmasına yol açmıştır. Psikiyatri alanında çalışan herkes, edindiğ i kuramsal bilgiler, klinik yaşantılar ve en ö nemlisi, kendi potansiyelinin sınırlan içerisinde, zamanla kendi kişiliğ ine ö zgü bir bilimsel inanç sistemi ve tedavi yaklaşımı geliştirir. Bu nedenle, birazdan tartışmak istediğ im yorumları izlerken okuyucunun, kendimi yukarıda sö zü edilen ya da edilmeyen ustalarla kıyaslama çabasına giriştiğ im sanısına kapılmayacağ ına ve insanın kendisine aktarılagelmiş bilgileri bir sü re sonra bir de kendi sü zgecinden geçirmek istemesini doğ al karşılayacağ ına inanıyorum. Ayrıca, insan doğ asının gizlerini çö zü mleme çabalarımda bana yol gö sterici olan kişilerin, Freud, Adler, Jung ve Fromm’la da sınırlanmamış olduğ unu belirtmem gerek, ö rneğ in, bu kitaba da açıkça yansıdığ ı gibi, son yıllardaki çalışmalarımda varoluş

psikolojisinin ö nemli ö lçü de etkisinde olduğ um kuşku gö tü rmez, ama psikanalitik kö kenli kuramların katkılarını ve geçerliklerini de yadsımaksızın. Ne var ki, sonunda ö yle bir noktaya geliniyor ki, insan doğ asını psikiyatrinin sınırlan içerisinde anlama çabaları yetersiz kalıyor. Bireyi içinde bulunduğ u an içinde ve kişisel geçmişiyle birlikte incelemek ya da toplumsal olguları içinde yaşanılan zaman kesitinde anlamaya çalışmak bazı boşlukları da birlikte getiriyor, insan bö ylesi boşlukları nasıl giderebileceğ ini biraz da sezgi yoluyla buluyor. Son yıllarda tarih ve sosyal antropolojiye eğ ilmem de mantıksal bir çıkarsama sonucu olmadı. Ama sonunda, hiç bilmediğ im için varlığ ını sü rekli yadsımaya çalıştığ ım bir alan olan ekonomiyle karşılaşmak zorunda kalmak benim için şaşırtıcı ve biraz da can sıkıcı oldu. Bu konuya gereğince eğilebilme yürekliliğini de henüz bulabilmiş olduğumu söyleyemem. Bugü n insanların birbirinin karşıtı olan iki ayrı eğ ilimi doğ uştan getirdiğ ine inanıyorum. Bir yanda dostluğ u, sevgiyi ve yardımlaşmayı içeren bir eğ ilim, diğ er yanda bencilliğ e ve bozup yıkmaya yatkın bir eğ ilim. Her insanda bu eğ ilimlerin ikisi de var; ama hangi eğ ilimin egemen olacağ ını bireyin doğ duğ u andan bu yana geçiregeldiği yaşantılar belirliyor. Bir başka deyişle, doğ uşta gizil olarak varolan bu eğ ilimler çevreden gelen uyaranlarla pekiştirilir. Destek ve dayanışma ortamında yetişen bir insanda olumlu ve yapıcı duygular, kendini gerçekleştirme yollarını engelleyen bir ortamda bü yü yen bir insandaysa bencil ve yıkıcı eğilimler etkinlik kazanır. Ancak bu, çevrenin birey için kesin bir yazgı oluşturduğ u anlamına gelmez. Bugü ne dek, sevginin varolduğu bir ortamda yetiştiğ i halde bencil ve bozucu eğ ilimleri egemen olan bir insanla karşılaşmadım. Gerçi zaman zaman uyumlu bir ailenin içerisinde bö ylesi biri bulunur, ama yaşantıları dikkatle incelendiğ inde, çeşitli nedenlerle kendisine ayrım yapıldığ ı ve çevresinin, başından beri kendisine karşı ilk bakışta gö zlemlenemeyen farklı bir tutum içinde oldukları anlaşılabilir. Buna karşılık, olumsuz koşullar içinde yetiştiğ i halde kendisini yaratabilen insanların sayısı da azımsanamaz. Bu insanların ayrıcalığ ının nereden kaynaklandığını anlamış olduğumu henüz söyleyemem. Yıkıcı eğ ilimlerin bir ö zelliğ i de, bunların dışa olduğ u gibi insanın kendi ü zerine yö nelebilmiş olması. Çevresinde her şey yolunda gittiğ i halde kendi yaşamını yine kendisi bozan insanların sayısı o kadar çok ki! Sanırım, çocukluk yıllarında sevgi umudunu yitiren insanlarda dışadö nü k yıkıcılık, gü nü n birinde sevgi ve onayı bulabilme umudunu koruyanlardaysa kendine dö nü k bozucu eğ ilimler daha sık gö rü lü yor. Ancak, yıkıcı eğ ilimlerin dışa ya da içedö nü k bir doğ rultuda gelişmesinde kalıtsal bir zeminin de sö z konusu olup olmadığı sorusunun yanıtının araştırılması gerektiğine inanıyorum. Bencil ve yıkıcı eğ ilimlerin, hiç olmazsa potansiyel olarak, her insanda varolduğu gö rü şü nü savunmak bazı okuyucuları rahatsız etmiş olabilir. Ama bazı insanların bö ylesi eğ ilimlerin yalnızca kendilerinden başka insanlarda olduğ unu savunmaları da mantıkdışı olmuyor mu? Klinik çalışmalarımda, kendine dö nü k yıkıcılığ ı ortadan kaldırmanın, dışadö nü k saldırganlığ ı denetim altına almaktan çok daha gü ç olduğ unu gö zlemlemişimdir. Duyguların dış dü nyadan çevrilerek insanın kendi üzerine yöneltilmiş olmasının sağladığı yalnızlığın bunda önemli payı olsa gerek. Bö ylesi bir yalnızlığ a alışmış olmak, kişinin tedavi ortamında tedavi edenle ilişki kurabilmesini de engeller. Çü nkü insanın kendisini incitmesi, bir başka insan tarafından incitilme olasılığının yarattığı korkudan daha az acı verir. Insanın tarih boyunca toplumları oluşturması sonucu, kendi tü rü nden olanlara karşı dost ve yardımsever duygular geliştirmiş olmasını ve bunu doğ asının bir parçası olarak yaşamasını anlamak ve kabul etmek ne denli kolaysa, kendine ve çevresine karşı yıkıcı

davranabilmesine geçerli bir neden bulmak o denli gü ç. Ama insanı, yaşadığ ımız zaman kesitinden ö nceki dö nemlerinde incelediğ imizde ya da sayıları az da olsa bu dö nemlere ait ö zellikleri sürdüregelen ilkel topluluklar ü zerinde yapılan araştırmaları izlediğ imizde, bu nedeni anlayabilmek çok da gü ç olmuyor. Tarihi dikkatle incelediğ imizde, bencil ve yıkıcı eğ ilimlerin, insanların birbirlerinden alabilecekleri ya da çalabilecekleri şeylere sahip olmalarıyla başladığ ını gö rü yoruz. Avlanacak hayvan azaldığ ında tarımla uğ raşanların zengin tarlalarına saldırılar dü zenleyen avcılarla başlayan bu sü reç, insanda sahip olma tutkusuyla bencil ve yıkıcı eğ ilimlerin içice ve birlikte gelişmesine neden olmuş ve bugü ne dek hiçbir politik dü zen bu eğ ilimleri gerçek anlamda ortadan kaldırabilmeyi başaramamıştır. Çü nkü sahip olma eğ ilimi mü lkiyet ve para ile de sınırlanmamış, iktidara ve diğ er insanlara sahip olma tutkularını da birlikte getirmiştir. Gü nü mü zde dü nyamızı yö neten en ö nemli gü çlerden birinin uluslararası silah ticareti olması, bu iki eğ ilimin nasıl içice geçmiş olduğ unun somut bir kanıtıdır. Bu eğ ilimlerin insanın kendi yarattığ ı toplumlara da mal edilmiş olması ve insanın kendi yarattığ ı toplumları denetleyebilecek ve yö nlendirebilecek gü ce yeterince sahip olamaması gerçekten kaygı verici bir olgu. Gerçi, ö rneğ in Birleşmiş Milletler gibi bazı ö rgü tler insanlığ ın kendi yazgısını kendisinin çizmesi gerektiğ ini savunuyor ve bu doğ rultuda yoğ un çaba harcıyorlar, ama insanda yıkıcı eğ ilimler varoldukça bu konuda gereğ ince etkin olmaları da beklenemez. Insanın yapıcı ve yıkıcı yanları arasında ö ylesi bir denge var ki, insanlığ ın geleceğ i ü zerine karamsarlığ a kapılmamızı engelliyor. Dü nyanın tü mü nü ortadan kaldırabilecek gü çte silahların bugü ne dek denetim altında tutulabilmiş olmasının yalnızca korku duygusuyla açıklanmasına katılmıyorum. Üstelik, insanlık tarihi incelendiğ inde yıkıcı eğ ilimlerin yapıcı eğ ilimlere oranla daha hızlı geliştiğ ine ilişkin bir gö sterge bulunabileceğ ini de sanmıyorum. Ama tarih boyunca insanlar, yaşadıkları dö nemin ö ncekilerden daha kö tü olduğ una ve dünyanın gidişinin hiç de iyi olmadığına inanmışlardır. Çelişkiye düşmüş izlenimini vermemek için bir konuya açıklık getirme gereğini duyuyor ve amacımın, aslında insana doğ ası ü zerine bir tartışma açmak olduğ unu ve toplum ü zerine sö ylediklerimin toplum ve bireyin karşılıklı etkileşimi ile sınırlandırılmış olduğ unu vurgulamak istiyorum. Klinik yaşantılarıma giren kişilerde insanda varolan iki karşıt gü cü n birbirini egemenliğ ine alabilmek için nasıl bir savaş sü rdü rdü klerini farkettiğimden bu yana, bu olgunun varlığ ını çevremde, kendimde ve toplumda da araştırmaya başladım. Kitabın bazı bö lü mlerinde de sözettiğim gibi, insanın yapıcı eğ ilimlerini yıkıcı olanlara egemen kılabilmesi, ancak diğ er insanlara da bir şeyler verebilmek için çaba gö sterdiğ inde gerçekleştirilebiliyor. Ama birçok insan incinmekten korktuğ u için bunu, diğ er insanlardan kendisini soyutlayarak kendi içinde ve tek başına başarabileceğ i sanısına kapılıyor; kimi ise «verme» kavramını yanlış yorumladığ ı için bu konuda başarılı olamıyor. Ama bir de toplumdan gelen pekiştiriciler var ve işte bu noktada, insandaki karşıt eğ ilimlerin toplumlara ne oranda ve nasıl yansıdığ ı sorusunu araştırma gereğ i ortaya çıkıyor. Toplumlar bize bir yandan anlamlı yaşamanın gereğ i olan dü zeni sağ larken, ö te yandan bireyin kendisini gerçekleştirebilmesini engelleyici sistemler de oluşturabiliyor. Dolayısıyla, insan doğ asının karşıt eğ ilimlerini toplum yapısı içinde de gö zlemleyebiliyoruz. Oysa insan kendi kü çü k dü nyası içerisinde, kendisinden ya da çevreden kaynaklanan yıkıcılığ ı belirli bir ö lçü de denetim altında tutabilme yeteneğ ine sahip olduğ u halde, toplumdan kaynaklanan yıkıcılığ a karşı koyabilecek gü çte değ il. Bunun yarattığ ı ü rkü ntü nü n, birçok insanın ö nce toplumun değ işmesi gereğ ini savunarak kendi yaşam sorumluluklarını gö rmezlikten gelmesinde ö nemli

rolü olsa gerek. Felsefe, edebiyat, tiyatro, mü zik gibi yaratıcı alanlarda dü nya kü ltü rü ne seçkin katkılarda bulunmuş olan Alman toplumuna Ikinci Dü nya Savaşı sırasında egemen olan yıkıcılığ ı anlayabilmem için yukarıda tartışmaya çalıştığ ım sonuçlara ulaşmam gerekti. Bu olgunun Alman toplumunun «kollektif suçu» olarak tanımlanmış olmasının, bu toplumun bireylerinin vicdanını rahatlatmaya çalışmaktan öte bir anlamı olduğunu sanıyorum. Toplumların belirli bir dö nem içerisinde geçirdiğ i zorlanmalar bireylerin yıkıcı eğ ilimlerinin etkinlik kazanmasına neden olabiliyor. Hızlı toplumsal değ işmenin getirdiğ i zorlanmalar sonucu toplumumuz bireylerinin yaşadığ ı kollektif bunalımdan burada yeniden sö z etmek istemiyorum. Ama bireylerin bir bö lü mü nü n ö zsever bir dü zeye gerilemesine neden olan bö ylesi bir sü reci salt belirli bir sü re için ortaya çıkan koşullarla açıklamanın yeterli olduğ una inanmıyorum. «Neden bu toplum da bir başkası değ il?» sorusunun yanıtı yalnızca bugü nde değ il geçmişte de aranmalıdır kanısındayım. Çoğ unluğ un ortaklaşa kabul edebileceğ i bir tarihi, yansız bir değ erlendirmeyle tanımlayamamış ve ö zü mseyememiş bir toplumun zorlanmalar karşısında bunalıma girmesini de doğ al karşılamak gerek. Burada tarihle kastettiğim biçimselliğin ötesinde, toplumun yaşam felsefesini de yansıtan bir kavram. insan doğ ası yalnızca belirli bir zaman kesiti içinde nasıl değ erlendirilemezse, toplumlar da geçmişlerini ö zü mseyemedikleri sü rece kendilerini gereğ ince anlayamazlar. Şimdiki zamanın geleceğ i ve geçmişi de içerdiğ ini gö rmezlikten gelen toplumların bireyleri ise evrensel olma niteliğine ulaşamazlar!

KAYNAKÇA ADLER, A., The Practice and Theory of Individual Psychology, Littlefield, Adams; Paterson, N. Y, 1963. BOSS, M., Psychoanalysis and Daseinanalysis, Basic Books, N. Y. 1963. FROMM, E., Escape From Freedom, Rinehart, N. Y. 1941. FROM M, E., The Anatomy of Human Destrucüveness, Holt, Rinehart and Winston, N. Y. 1973. GEÇTAN, E., Çağdaş Yaşam ve Normaldışı Davranışlar, 6. Basım, Remzi Kitabevi, Istanbul, 1988. GEÇTAN, E., Psikanaliz ve Sonrası, 3. Basım, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1988. GENDLIN, E., Experiential Psychotherapy, R. Corsini (Ed.) Current Psychotherapies, F. E. Peacock, Itasca, Illinois, 1973. HORNEY, K., Our Inner Conflicts, Norton, N. Y. 1945. JUNG, C. G., Collected Works, Princeton University, Princeton, N. Y. 1962. RANK, O., Will Therapy, Knoff, N. Y. 1945.