Johann Hari

Çalınan Dikkat …… OdMlanunıyonıı1 Johann Eduard Hari Britanyah yazar ve gazeteci. lskoçyalı bir anne ve lsviçrell bir babanın otlu olarak 1979 yılında Glasgow’da dotdu, Londra’da büyüdü. Carnbridge Üniver sitesi bünyesindeki King’s College’da sosyal bilimler ve siya set bilimi okudu. 2001 yılında üniveniteden mezun olduk tan sonra New Sta� ve The ln�nt gibi yayınlar da çalıştı; yazılan The Guardian, The Huffington Post, New ,

Yorlc Times, Los Angeles Times, The New Republic, The Nation, Le Monde, El Pais, The Sydney Moming Herald Ha’aretz gibi gazetelerde çılcb. Kongo’daki sav&$

ve

ve

Dubai’ deki insan haklan ihlalleri üzerine yapb&ı haberler nedeniy le Uluslararası Af Orgütü’nün Birleşik Krallık şubesi tarafın dan iki kere Yılın Gazetecisi seçildi. Chasing the ScrNm: The First and LMt Days of the War on Drugs <Çıllı&ın Peşinde: Uyu�turucuyla Mücadelenin ilk ve Son Günleri; 2015) ve Kaybolan Ballar (Metis, 2019) adlı kitaplan büyük ilgi gO rerek otuz sekiz dile çevrildi. Hari halen Londra’da yaşıyor ve araştırmalan için sık sık dünyanın � yerlerine yolculuk yapıyor.

Metis Yayınlan ipek Sokak 5, 34433 Beyol!u. lstanbul e-posta: infoOmetiskıtap.com www . metisk itap. com Yayınevi Sertifika No: 43544 Çalınan Dikkat Neden Odaklanamıyoruz? Johann Hari lngilizce Basımı: Stolen Focus Why You Can’t Pay Attention Bloomsbury, 2022

C Johann Hari, 2022 C Metis Yayınlan, 2022 Çeviri Eser C Barış Engin Aksoy, 2022 ilk Basım: Kasım 2022 Yayıma Hazırlayan: ôzde Duygu GOrkan Kapak Tasanmı: Emine Bora Dizgi ve Baskı Ôncesi Hazır1ık: Metis Yayınolık Ltd. Baskı ve Cilt: Yaylaak Matbaaolık Ltd. Fatih Sanayi Sitesi No. 12/197 Topkapı, lstanbul Matbaa Sertifika No: 44865

ISBN-13: 978-605-316-270-4

Eserin bOtOnOyle ya da kısmen fotokopisinin çekilmesi, mekanik ya da elektronik araçlarla ço&altılması, kopyalanarak intrmette ya da herhangi bir veri saklama ci hazında bulundurulması, 5846 Sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’nun hOkOm lerine aykındır ve halı sahiplerinin maddi ve manevi haklannın çi&nenmesi anla mına geldili için suç oluşturmaktadır.

Johann Hari

Çallnan Dikkat NEDEN ODAKLANAMIYORUZ?

Çeviren: Banş Engin Aksoy

@})

metis

Anneannem ve babaannem, Amy McRae

ve

lydia Hari’ye

Bu kitapta sözlerini aktardığım insanlarla yaptığım görüş melerin hepsinin ses kayıtlarını İnternet sitesine koydum; kitabı okurken konuşmalarımızı da dinleyebilirsiniz: www.stolenfocusbook.com/audio

İçindekiler

Giriş Memphis’te Y üıiirlcen

11

Birinci Neden: Hızın, Geçişlerin ve Süzme Faaliyetinin Artışı

27

2 İkinci Neden: Akış Halinin Ketlenmesi

53

3 Üçüncü Neden: Fiziksel ve Zihinsel Bitkinliğin Artması

69

4 Dördüncü Neden: Uzun Süreli Okumanın Kaybolması

84

5

Beşinci Neden: “Zihin Gezinmesi”nin Aksaması

96

6 Altıncı Neden: Sizi Takip Edip Yönlendiren Teknolojilerin Artışı (Birinci Bölüm)

109

7 Altıncı Neden: Sizi Takip Edip Yönlendiren Teknolojilerin Artışı (İkinci Bölüm)

127

8 Yedinci Neden: Zalim İyimserliğin Artışı (ya da: Bireysel Değişim Neden Önemli Bir Başlangıç Ama Yeterli Değil)

9 Derinlikli Çözüme İlk Bakışlar

145 158

10 Sekizinci Neden: Stres Artışı ve Tetiklediği Teyakkuz Hali il

172

Hız ve Bitkinlik Artışını Tersine Çevirmenin Yollarını Bulanlar

185

12 Dokuzuncu ve Onuncu Nedenler: Beslenme Düzeninin Bozulması ve Kirliliğin Artması

196

1 3 On Birinci Neden: DEHB’nin Artışı ve Buna Verdiğimiz Yanıt

213

14 On İkinci Neden: Çocuklarımızın Maruz Kaldığı Fiziksel ve Psikolojik Kapatılma

Sonuç Dikkat İsyanı

236 261

Dikkat Becerisinin İyileştirilmesi İçin Mücadele Veren Gruplar

281

Teşekkür

284

Notlar

287

Dizin

311

Giriş Memphis’te Yürürken

DOKUZ YAŞINDAYKEN vaftiz oğlumda kısa ama feci şiddetli bir El vis Presley saplantısı gelişmişti. Kral gibi mırıltılarla kalça sallaya rak avaz avaz “Jailhouse Rock” şarkısını söylüyordu. Bu tarzın alay konusu haline geldiğini bilmediği için, havalı olduğunu zanneden bir çocuğun yürek ısıtan içtenliğiyle yapıyordu bunu. Şarkıya tekrar başlamadan önceki kısa aralarda Elvis hakkında her şeyi öğrenmek istiyor (“Her şeyi! Her şeyi!”), ben de o heyecan verici, üzücü, ap talca hikiyeyi anahatlarıyla bir çırpıda anlatıyordum. Mississippi’nin en yoksul kasabalarından birinde doğmuş Elvis, çok çok uzak bir yerde, diyordum. Birlikte dünyaya geldiği ikiz kar deşi birkaç dakika sonra ölmüş. Büyürken annesi ona, her gece aya şarkı söylerse kardeşinin onu duyacağını söylemiş; o da öyle yap mış. Tam televizyonun patladığı dönemde sahneye çıkmaya başla dığı için, daha önce kimsenin yakalayamadığı bir üne kavuşmuş bir denbire. Gittiği her yerde insanların çığlıklarıyla karşılaştıkça dün yası bir çığlık odası haline gelmiş. Bunun üzerine kendi inşa ettiği bir kozaya çekilip kaybettiği özgürlüğün ikamesi niyetine sahip ol duklarının tadını çıkarmaya başlamış. Annesi için bir malikine satın alıp adını Graceland koymuş. Hikayenin kalan kısmını hızla geçiyordum - bağımlılık, Vegas’ ta sahnede vıcık vıcık terleyerek, yüzünü çarpıtarak mütemadiyen saçmalaması, kırk iki yaşında ölümü. Adam diye anacağım vaftiz oğlum (kimliğini saklı tutmak için bazı ayrıntıları değiştirdim) ne zaman hikayenin sonunu soracak olsa, birlikte “Blue Moon” şarkı sını söylemeye koyuluyorduk. “Tek başıma dururken gördün beni,”

12

ÇALINAN DİKKAT

diyordu incecik sesiyle Adam, “yüreğimde tek bir düşten bile yok sun. Bana ait bir sevgiden yoksun”. Bir gün bana gayet ciddi gözlerle bakıp, “Johann, beni bir gün Graceland’e götürür müsün?” diye sordu Adam. Hiç düşünmeden olur dedim. “Söz mü? Söz mü?” Söz, dedim. O inı daha sonra hiç düşünmedim - ta ki her şey sarpa sarıncaya kadar.

On yıl sonrasına geldiğimizde Adam yolunu kaybetmişti. On beş ya

şındayken okulu bırakmıştı, uyanık olduğu saatlerin -hiç abartmı yorum- neredeyse tamamını boş gözlerle baktığı ekranların karşı sında geçiriyordu: Whatsapp ve Facebook mesajlarının kesintisizce akıp durduğu telefonunun, YouTube ve pomo videolarının birbirine karıştığı iPad’inin karşısında. “Viva Las Vegas” şarkısını söyleyen o neşeli ufaklığın izlerini gördüğüm anlar oluyordu, ama küçük kü çük, kopuk kopuk parçalara ayrılmıştı sanki o çocuk. Belli bir konu hakkında en fazla birkaç dakika sohbet ettikten sonra kafasını ek ranlardan birine çeviriveriyor ya da başka bir konuya geçiveriyordu. Snapchat hızında, durağan ya da ciddi bir şeyin ona dokunamaya cağı hızda uçuyor gibiydi. Akıllı, efendi, nazik bir delikanlıydı ama zihninde hiçbir şey tutunamıyor gibiydi. Adam’ın büyüyüp erkek olduğu on yılda bu parçalanma bir öl çüde pek çoğumuzun başına geliyor gibiydi. Yirmi birinci yüzyıl ba şında hayatta olmak, dikkatimizi toplama -odaklanma- becerimizin çatlayıp kırılmasını beraberinde getiriyordu. Bunu kendimde de his sediyordum - satın aldığım yığınla kitaba göz ucuyla suçlu suçlu ba karken kendi kendime, son bir tweeı daha, diyordum. Halen çok okuyordum, ama geçen her yılla birlikte, aşağı inen bir yürüyen mer divenden yukan doğru koşuyormuş gibi hissediyordum. Kırk yaşımı yeni devirmiştim ve benim kuşaktan insanlarla ne zaman bir araya gelsek konsantrasyon kapasitemizin kaybolduğuna hayıflanıyorduk - bir gün denizde kaybolmuş, bir daha da gören olmamıştı sanki. Sonra bir akşam geniş bir kanepede uzanmış önümüzde çığırıp duran ekranları seyrederken Adam’a baktım ve hafif bir dehşet his settim. Böyle yaşanmaz, dedim kendi kendime.

GlRIŞ: MEMPHIS’TE YÜRÜRKEN

13

“Adam,”

dedim usulca. “Haydi Graceland’e gidelim.” “Ne?” Ona yıllar önce verdiğim sözü anımsattım. “Blue Moon” gün lerini, ona verdiğim sözü habrlayamadı bile, ama bu sersemletici ru tini bozma fikrinin onda bir şeyleri tutuşturduğunu görebiliyordum. Bana doğru dönüp ciddi olup olmadığımı sordu. “Ciddiyim,” dedim, “ama bir şartla. İki bin beş yüz kilometrelik yolculuğu ben karşıla yacağım. Memphis’e, New Orleans’a gideceğiz - Güney’in her ye rine, nereye istersen oraya. Ama gittiğimizde sırf telefonuna bakıp duracaksan olmaz. Geceler hariç telefonunu kapalı tutacağına söz vereceksin. Gerçekliğe dönmemiz gerekiyor. Bizim için önem taşı yan bir şeyle tekrar bağ kurmamız gerekiyor.” Söz verdi ve birkaç hafta sonra Londra Heathrow Havalimanı’ndan Delta blues diyarına doğru havalandık.

Graceland’in kapılarına vardığınızda size etrafı göstermekle görevli biri olmuyor ortalıkta. Elinize bir iPad veriliyor, ufak kulaklıklar ta kıyorsunuz ve ne yapacağınızı iPad söylüyor - sola dön, sağa dön, düz git. İçine girdiğiniz her odada iPad unutulmuş bir oyuncunun sesiyle size o oda hakkında bilgi verirken, ekranda da odanın fotoğ rafı beliriyor. Biz de Graceland’i kendi başımıza, iPad’e bakarak gezdik. Etrafımız Kanadalılarla, Korelilerle, Birleşmiş Milletler’in her birinden insanlarla çevriliydi; bomboş suratlarla ellerindeki ek ranlara bakıyor, etraflarındaki hiçbir şeyi görmüyorlardı. Kimse önündeki ekrandan kafasını kaldırmıyordu pek. Yürürken insanları seyrediyordum ve gerginliğim gitgide arbyordu. Ara sıra birisi ka fasını iPad’inden kaldırınca hafiften umutlanıyor, onunla göz teması kurmaya çalışıyordum, omuz silk.ip “Şuna baksana, bizden başka kimse etrafına bakmıyor, onca yoldan gelip de gözünün önünde du ran şeylere bakmıyor,” demek istiyordum - ama bakışlarını sadece telefonunu çıkarıp selfi çekmek için iPad’inden çevirdiğini fark edi yordum her seferinde. Cangıl Odası’na -Elvis’in malikanede en sevdiği yere- geldiği mizde, iPad car car konuşurken yanımda duran orta yaşlı bir adam

14

ÇALINAN DiKKAT

kansına doğru dönüp bir şeyler söyledi. Elvis’in odayı kendi suni cangılı haline getinnek amacıyla satın aldığı kocaman yapay saksı bitkilerini görebiliyordum. Yapay bitkiler halen oradaydı, üzgün üz gün süzülüyorlardı. “Hayatım,” dedi adam , “şuna baksana. Çok aca yip.” iPad’i kadına doğru çevirdikten sonra pannağını üstünde gez dirmeye başladı. “Ekranı sola kaydırınca odanın sol tarafını görü yorsun. Sağa kaydırınca sağ tarafını.” Kansı ekrana baktı, gülümse di ve kendi iPad’inin ekranını kaydırmaya başladı. Seyrettim onları. Ekranı oraya buraya kaydırıyor, odanın farklı boyutlarına bakıyor lardı. öne doğru eğildim. “Beyefendi,” dedim, “eski usul bir kay dırma biçimi var hani. Adına kafayı çevirmek diyoruz. Buradayız çünkü. Cangıl Odası’ndayız. Odayı ekranda görmeniz gerekmiyor ki. Doğruca görebilirsiniz. işte. Bakın.” Elimi savurdum, yapay yeşil yapraklar hafiften hışırdadı. Adamla kansı benden bir adım uzaklaştılar. “Bakın!” dedim, beklediğimden yüksek bir sesle. “Görmüyor musunuz? Şu an ora dayız. Bilfiil oradayız. Ekrana ihtiyacınız yok. Cangıl Odası’ndayız şu an.” Alelacele odadan çıkarlarken kafalarını bana doğru çevirip “deli midir nedir” der gibi sallıyorlardı; kalp atışlarımın hızlandığını hissedebiliyordum. Adam’a doğru döndüm, gülmek, ironik durumu onunla paylaşmak, kızgınlığımı dışavurmak için - ama o bir köşede durmuş ceketinin altından telefonuna bakıyor, Snapchat’e göz gez diriyordu. Seyahatin hiçbir bölümünde sözünde durmamıştı. iki hafta önce New Orleans’a iniş yaptığımız anda, daha koltuklarımızda otururken telefonunu çıkarmıştı. “Kullanmayacağına söz vermiştin,” demiş tim. “Arama yapmayacağım demek istemiştim. Snapchat’i ve me sajları kullanmayacak değilim ya,” diye cevap vermişti. Şaşkın bir samimiyetle söylemişti bunu, on gün boyunca nefesini tubnasını is temiştim sanki. Cangıl Odası’nda telefonuna göz gez.dirişini seyre derken sesimi çıkarmadım. Yanından akın akın geçen insanlar da kendi ekranlarına bakıyorlardı. Diğer insanlardan fersah fersah uzakta, Iowa’daki boş bir mısır tarlasında dikiliyormuş gibi yapayal nız hissettim. Uzun adımlarla Adam’a doğru yürüyüp telefonunu elinden aldım.

GiRiŞ: MEMPHIS’TE YÜRÜRKEN

15

“Böyle yaşanmaz!” dedim. “Anı yaşamayı bilmiyorsun! Haya tını kaçırıyorsun! Bir şeyler kaçırmaktan korktujun için o ekrana bakıp duruyorsun! Asıl böyle yaparak kaçırıyorsun! Bir tanecik ha yatını kaçırıyorsun! Gözünün önünde duran şeyleri, çocuklujundan beri görmek istedijin şeyleri göremiyorsun! Bu insanların hiçbiri göremiyor! Hallerine baksana!” Yüksek sesle konuşuyordum, ama etrafımız.daki insanların çoju iPhone izolasyonu içinde farkına bile varmadı. Adam telefonunu elimden aldı, manyak gibi davrandıjımı söyledi (çok haksız da de lildi) ve Elvis’in mezarının yanından Memphis sabahına dojnı yü rüyüp gitti. Elvis’in bitişik müzede sergilenen çeşit çeşit Rolls-Royce ara balarının arasında saatlerce ilgisiz ilgisiz yürüdüm; en sonunda ka ranlık basarken Adam’ı kaldıjımız yerde, caddenin karşısındaki Heartbreak Oteli’nde buldum. Dev bir gitar şekli verilmiş yüzme ha vuzunun yanında oturuyordu; Elvis şarkılarının hiç durmamacası na eşlik ettiji manzaranın içinde üzgün görünüyordu. Yanına otu runca, seyahat boyunca ona yönelen öfkemin, hiddetli öfkelenme lerin çojunda olduju gibi, aslında kendime dönük oldujunu fark et tim. Ondaki odaklanamama, sürekli dikkat dajınıklıjı, Graceland’ deki insanların seyahat ettikleri yeri göremeyişleri - kendimde de arttıjını hissettijim şeylerdi bunlar. Onlar gibi ben de parçalanıyor dum. Anı yaşama becerisini ben de kaybediyordum. Ve bundan nef ret ediyordum. “Bir terslik oldujunu biliyorum,” dedi Adam usulca, telefonunu sımsıkı tutarak. “Ama nasıl düzeltilecejini hiç bilmiyorum.” Ve me sajlaşmaya geri döndü.

Adam’ı odaklanamayışımızdan kaçmak için uzaklara götürmüştüm - ama kaçış olmadıjını, bu sorunun her yerde oldujunu anladım. Bu kitap için araşhrma yaparken dünyanın dört bir yanına seyahat ettim, ama peşimi neredeyse hiç bırakmadı. Araştırmama ara verip dünya nın en dingin ve huzurlu diye bilinen yerlerini görmeye gittijimde bile beni oracıkta bekledijini gördüm.

16

ÇALINAN DiKKAT

Bir öğleden sonra izlanda’daki Mavi Lagün’de, etrafınıı.a kar lar yağarken bile sıcak bir küvet gibi fokurdayan ferah mı ferah, devasa jeotermal kaplıcanın içinde oturuyordum. Düşen kar tanele rinin havaya yükselen buharın içinde yavaşça kayboluşunu seyre derken etrafımın elinde selfi çubuğu tutan insanlarla sarılmış oldu ğunu fark ettim. Telefonlarına su geçirmez kılıflar geçirmiş, deliler gibi poz veriyor, paylaşım yapıyorlardı. Bazıları Instagram’da canlı yayın açmıştı. Çağımızın parolası “Yaşamayı denedim ama dikka tim dağıldı” olabilir mi diye düşündüm. /nfluencer gibi görünen kas lı bir Almanın kameralı telefonuna bağırdığı sözlerle kesintiye uğ radı bu düşünce: “işte buradayım, Mavi Lagiln’deyim, hayatımı ya şıyorum!” Başka bir gün Paris’te Mona Lisa’yı görmeye gittim. Dünyanın dört bir yanından gelmiş, ön tarafa geçmek için birbirini itip kaklık tan sonra ona hemen sırtım dönüp selfi çeken, sonra yine itiş kakış oradan uzaklaşan insan kalabalığından görünmüyordu. Bu kalaba lığı bir saatten uzun süre seyrettim. Mona Lisa’ya birkaç saniyeden fazla bakan kimse -tek bir kişi bile- olmadı. Yüzündeki gülümse me bir muamma olarak görünmüyor artık. On altıncı yüzyıl italya sı’ndan bize bakıp, “Niye eskiden olduğu gibi bakmıyorsunuz ba na?” diye soruyor sanki.

Son birkaç yılda üstüme yerleşen çok daha kapsamlı bir hisle, kötü turist alışkanlıklarının çok ötesine uzanan bir hisle uyum içinde gi biydi bu. Uygarlığımızın üstünü kaşıntı tozu kaplamış da, kaşınan zihinlerimizi sallayıp durmaktan, önemi olan şeylere ilgi göstere mez hale gelmişiz gibi hissediyordum. Kitap okumak gibi uzun sü reli odaklanma gerektiren faaliyetler yıllardır düşüşteydi. Adam’la birlikte çıktığımız seyahatin ardından, irade gücü konusunda dün yanın en önde gelen uzman biliminsanının, Avustralya’daki Queens land Üniversitesi’nde görev yapan Profesör Roy Baumeister’ın ça lışmalarım okudum ve sonrasında onunla görüşmeye gittim. Otuz yıldan uzun süredir irade gücü ve disiplin üzerine çalışıyordu; da hası, sosyal bilimler alanındaki en ünlü deneylerden bazılarım o

GİRiŞ: MEMPHIS’TE YÜRÜRKEN

17

yapmıştı. Albnış altı yaşındaki profesörün karşısına oturduğumda. odaklanma becerimizi kaybebniş gibi görünmemizin nedenleri ve onu nasıl geri kazanabileceğimiz hakkında bir kitap yazmayı düşün düğümü söyledim. Umutlu gözlerle bakıyordum ona. Bu konuyu açmamın ilginç olduğunu söyledi. “Dikkatimi eskisi kadar kontrol edemediğimi hissediyorum ben de,” dedi. Eskiden sa atlerce okuyup yaz.abiliyormuş, şimdiyse: “zihnim pek rahat durmu yor gibi.” Kendisini kötü hissettiğinde telefonunda oyun oynuyor muş ve bunun eğlenceli olmaya başladığını fart etmiş son zaman larda. Muazzam bilimsel çalışmalarından kafasını çevirip Candy Crush Saga oynadığını hayal ediyorum onun. “Eskisi gibi konsantre olamadığımı görebiliyorum,” dedi ve ekledi: “Buna boyun eğiyor gibiyim ve kendimi kötü hissediyorum.” İradenin gerçek anlamda kitabını yazmış olan bu adam (İrade adlı bir kitabı var kendisinin) konu hakkında yaşayan herkesten daha uzun süre çalışmış. O bile odaklanma becerisini kaybediyorsa kim kaybebniyordur ki, diye düşündüm.

Uzun süre bu krizin aslında bir yanılsamadan ibarcı olduğunu söy leyerek avuttum kendimi. önceki kuşaklar da dikkal ve odaklanma becerilerinin kötüye gittiğini hissetmişlerdi - ortaçağda, bundan ne redeyse bin yıl önce yaşamış keşişler, yazılarında dikkatlerini top lamakta zorlandıklarından yakınıyorlardı. İnsan yaşlandıkça daha az odaklanabilir hale geliyor ve bunun kendi zayıflayan zihninden zi yade dünyayla ve yeni nesille ilgili bir sorun olduğuna ikna oluyor. Biliminsanları yıllar öncesinden başlayarak basit bir şey yapmış olsalardı bu konuda emin olabilirdik. Rasgele seçilmiş insanlara dik kat ıestleri uygulayıp, sonuçlarda herhangi bir değişim olup olma dığını görmek için yıllar boyunca aynı testi tekrarlayabilirlerdi. Böyle bir şey yapan olmamış ama. Öyle uzun vadeli bir veri toplan mamış. Ama bu konuda makul bir sonuca ulaşmanın başka bir yolu var bence. Bu kitap için araştırma yaparken, insanların dikkat bece risini azalttığı bilimsel olarak kanıtlanmış türlü türlü ebnenler oldu ğunu öğrendim. Son yirmi-otuz yılda bu etmenlerden birçoğunun

18

ÇALINAN DİKKAT

zaman zaman çarpıcı derecede yükselişe geçtiğine dair güçlü kanıt lar mevcut. Buna karşılık, dikkat becerimizi geliştiriyor olabilecek tek bir trend bulabildim. Bu nedenle bunun gerçek ve acil bir kriz olduğuna inanmaya başladım. Bu trendlerin bizi nereye götürdüğüne ilişkin kanıtların da ka ramsar bir tablo ortaya koyduğunu öğrendim. örneğin ortalama bir Amerikalı üniversite öğrencisinin herhangi bir şeye ne sıklıkta dik katini verdiğini araşuran ufak bir çalışmada, öğrencilerin bilgisayar larına izleme yazılımları yerleştirilmiş ve olağan bir günde ne yap tıkları gözlemlenmiş.• Öğrencilerin ortalama altmış beş saniyede bir meşgul oldukları şeyden başka bir şeye geçtikleri ortaya çıkmış. Tek bir şeye odaklanarak geçirdikleri sürenin medyanı on dokuz saniye çıkmış. Yetişkin olduğunuz için kendinizi daha üstün hissettiyseniz acele etmeyin. Califomia Üniversitesi lrvine kampüsünde enforma tik profesörü olarak görev yapan -ve görüşme fırsatı bulduğum Gloria Mark’ın gerçekleştirdiği başka bir çalışmada, ofiste çalışan yetişkinlerin tek bir işle ortalama ne kadar meşgul olduk.lan gözlem lenmiş. Sonuç: üç dakika.2 Odaklanma becerimizi ve dikkatimizi nasıl geri kazanabilece ğimizi öğrenmek için 50.000 kilometre yol katettim. Danimarka’ da, ekibiyle birlikte dikkat becerimizin gerçekten hızla gerilediğini göstermiş olan ilk biliminsanıyla görüştüm. Dünyanın dön bir ya nında bunun nedenini keşfeden biliminsanlanyla buluştum. Sonun da -Miami’den Moskova’ya, Montreal’den Melboume’e- 250’den fazla uzmanla görüşmüş oldum. Birbirine çok uzak yerlere götürdü beni bu arayış: Rio de Janeiro’da dikkat becerisinin çok ağır hasar almış olduğu bir gecekondu mahallesinden, Yeni Zelanda’daki kü çük bir kasabada odaklanma becerisini yeniden kazanmanın yolunu bulmuş ücra bir ofise. Dikkatimize ne olduğunu fena halde yanlış anladığımıza inan maya başladım. Yıllar boyunca odaklanamadığım zamanlarda ken dimi suçlamıştım ben. Tembelsin, disiplinsizsin, çekidüzen ver ken dine, demiştim. Ya da suçu telefonuma atıp ona öfkelenmiş, keşke hiç icat edilmeseydi, demiştim. Tanıdığım insanların çoğunda da ay nı tepkiyi görmüştüm. Ama burada aslında kişisel başarısızlıktan ya

GiRiŞ: MEMPHIS’TE YÜRÜRKEN

19

da tek bir yeni icattan çok daha derinlere uz.anan bir şeyler olduğunu öğrendim. Bunu ille olarak, çocuklarda diklcat sorunları konusunda dünya nın önde gelen uzmanlarından biri olan Profesör Joel Nigg’le görüş mek için Portland, Oregon’a gittiğimde anlamaya başladım. Diklcat sorunlarımızdaki artışı obezite oranlarındaki artışla karşılaşurmanın ne olup bittiğini anlamama yardımcı olabileceğini söyledi Joel. Obe zite bundan elli yıl önce çok nadirken, günümüz Batı dünyasında çok sık görülmeye başladı. Bunun nedeni birdenbire açgözlü veya kendini tutamaz hale gelmiş olmamız değil. “Obezite tıbbi bir salgın değil - toplumsal bir salgın. Kötü gıdalarımız var örneğin, öyle olunca da insanlar şişmanlıyor tabii.” Yaşam tarzımız ciddi ölçüde değişti -sunulan gıdalar değişti, yürümenin veya bisiklete binmenin zor olduğu şehirler inşa enik- ve çevremizdeki bu değişimler vücut larımızda değişimlere yol açtı. Diklcat ve odaklanma konusundaki değişimlerde de buna benzer bir şeyin söz konusu olabileceğini söy ledi Joel. Bu konu üzerine onlarca yıl çalıştıktan sonra, şu an “diklcate za rarlı bir kültür” -derin ve uzun süreli odaklanmanın hepimiz için çok güç olduğu, bunun için akıntıya karşı yüzmemiz gereken bir or tam- geliştiriyor olabilir miyiz sorusunu sormamız gerektiğine ina nıyor Joel. Diklcat zayıflamasında rol oynayan pek çok etmen için bilimsel kanıtlar bulunduğunu ve bazı insanlar için kimi nedenlerin biyolojilerinde yanığını, ama şu sorunun da yanıtını bulmamız ge rekebileceğini söylüyor: “Toplumumuzda arızalı olan belli şeylerin doğurduğu bir salgınla karşı karşıya olduğumuz için mi insanlar sık sık bu noktaya sürükleniyor?” Seni dünyanın başına geçirseydim, sen de insanların diklcat be cerisini mahvetmek istiyor olsaydın ne yapardın, diye sordum Joel’a. Bir an düşündükten sonra, “Bizim toplumun şu an yaptığını yapar dım herhalde,” dedi. Diklcat becerimizin gitgide azalmasının öncelikle benim, sizin ya da çocuğunuzun kişisel hatası olmadığına dair kuvvetli kanıtlarla karşılaştım. Hepimize yapılan bir şey bu. Çok güçlü kuvvetler tara fından yapılan bir şey. Aralarında teknoloji devleri de var, ama on-

20

ÇALINAN DİKKAT

lann da çok ötesine uzanıyor bu kuvvetler. Ortada sistemik bir sorun var. Aslına bakarsanız dikkatinizin üstüne günbegün asit boşaltan bir sistemin içinde yaşıyorsunuz; sonra da suçu kendinizde arama nız, dünyanın dikkati eriyip giderken kendi alışkanlıklarınızla ilgi lenmeniz gerektiği söyleniyor. Tüm bunları öğrendiğimde, odaklan ma becerimizi nasıl artıracağımız konusunda okumuş olduğum tüm kitaplarda bir boşluk olduğunu fark ettim. Kocamandı bu boşluk. Yaşadığımız dikkat krizinin, bahsi geçen daha büyük kuvvetlerde yatan asıl nedenlerinden bahsetmeyi çoğunlukla ihmal etmişlerdi. Öğrendiklerime dayanarak, dikkatimize zarar veren on iki derin kuvvet bulunduğu sonucuna vardım. Bu sorunu uzun vadede çöze bilmek için bu kuvvetleri anlamamız -ve sonrasında hep birlikte ön lerine geçmemiz- gerektiğine inanmaya başladım. Bu sorunu hafifletmek için kendi başınıza atabileceğiniz adım lar var sahiden; kitap boyunca bu adımlan nasıl atacağınızı öğrene ceksiniz. Bu şekilde kişisel sorumluluk almayı sonuna kadar destek liyorum. Gelgelelim konu hakkında daha önce yazılmış kitapların korkanın yapmadığı bir şekilde açık konuşmam gerekiyor. Bu de ğişimler sizi ancak bir yere kadar götürebilir. Sorunun bir dilimini çözebilirler. Kıymetsiz değiller. Kendim de uyguluyorum bu deği şimleri. Ama şayet çok şanslı değilseniz, dikkat krizinden kaçıp kur tulmanızı sağlamayacak bunlar. Sistemik sorunlar için sistemik çö zümler gerekiyor. Bu sorun için bireysel sorumluluk almamız gere kiyor elbette, ama daha derinde yatan etmenlerle baş etmek için hep birlikte kolektif sorumluluk da almamız gerekiyor. Sorunun gerçek bir çözümü var - dikkat becerimizi iyileştirmeye başlamamızı sahi den mümkün kılacak bir çözüm var. Sorunu kökten farklı bir çerçe veye oturttuktan sonra eyleme geçmemizi gerektiriyor bu çözüm. Bunu yapmaya nasıl başlayabileceğimizi anladığıma inanıyorum.

Benimle birlikte çıkacağınız bu yolculuğu değerli kılan üç hayati ne den var bence. Birincisi, oyalanmayla geçirilmiş bir hayat bireysel düzeyde eksik kalıyor. Dikkatinizi uzun süre veremez olduğunuzda, gerçekleştirmek istediğiniz şeyleri gerçekleştiremiyorsunuz. Bir ki-

GİRiŞ: MEMPHIS’TE YÜRÜRKEN

21

tap okumak istiyorsunuz, ama sosyal medya mesajlarından v e pa ranoyalarından başınızı alamıyorsunuz. Çocuğunuzla kesintisiz bir kaç saat geçirmek istiyorsunuz, ama patronunuzdan mesaj geldi mi diye e-postalarımza balup duruyorsunuz. Bir iş kunnak istiyorsunuz, ama sizde haset ve kaygı uyandıran Facebook paylaşımları arasında eriyip gidiyor hayatmaz. Sizin kabahatiniz olmadan, durup düşün mek için yeterince durgunluk -ferah, temiz alan- bulamıyor gibisi niz bir türlü. Oregon Üniversitesi’nde görev yapan Profesör Michael Posner

tarafından

gerçekleştirilen bir çalışmada, bir şeye odaklan

mışken dikkatiniz dağaldığında aynı odaklanma durumuna geri dön menizin ortalama yirmi üç dakika sürdüğü ortaya çıknuş.l ABD’de ofis çalışanlarım ele alan bir çalışmada ise, olağan bir günde çoğu nun bir saat kesintisiz çalışma fırsatını

hiç

bulamadığı anlaşalmış.4

Bunun aylar yıllar boyunca sürmesi kim olduğunuzu, ne istediğinizi anlama kabiliyetinizi sarsıyor. Kendi hayatanızın içinde kaybolup gi diyorsunuz. Günümüzde dikkat konusunda dünyanın en önemli felsefecisi olan, Oxford Üniversitesi’nde teknoloji felsefesi ve etiği üzerine ça lışan

Dr. James Williams’la Moskova’da görüştüğümde bana şunları

şöyledi: “Hangi alanda, hayatm hangi bağlamında olursa olsun önemli olanı yapmak için dikkatimizi doğru şeylere verebilmemiz gerekiyor. … Bu olmadığında herhangi bir şeyi yapmak çok zorla şıyor.” Gözümüzde şöyle bir sahne canlandırmanın şu an içinde bu lunduğumuz durumu anlamaya yardımcı olacağını söylüyor James. Siz

araba

kullanırken birisi ön cama bir kova dolusu çamur fırlattı

diyelim. O an bir sürü sorunla karşı karşıya kalırsanız - dış dikiz ay nalarınızı çarpabilir, kaybolabilir, gideceğiniz yere geç kalabilirsi niz. Ama öncelikle -bu sorunları den etmeden önce- ön camınızı temizlemeniz gerekir. Bunu yapmadan nerede olduğunuzu bile bi lemezsiniz. Uzun vadeli başka bir hedefe ulaşmaya çalışmadan önce dikkat sorunlarımızla ilgilenmemiz şan. Bu konu hakkında düşünme gereğinin ikinci nedeni, bu dikkat parçalanmasmm sadece bireysel düzlemde değil toplum genelinde de krizlere yol açıyor olması. İnsan türü olarak, iklim krizi gibi eşi görülmemiş bir sürü fay hattı ve tuzakla karşı karşıyayız ve önceki

22

ÇALINAN DiKKAT

kuşakların aksine, bu büyük güçlükler karşısında pek harekete geç miyoruz. Neden peki? Bunun kısmen dikkat anzalandığında sorun çözme becerisinin de arıza yapmasından kaynaklandığını düşünü yorum. Büyük sorunların çözülmesi için pek çok insanın uzun yıllar boyunca o sorunlara odaklanması gerekiyor. Demokrasi bir halkın gerçek sorunları teşhis edebilecek, bunları kuruntulardan ayırt ede bilecek, çözüm bulabilecek, çözüm sunamayan liderlerden hesap so rabilecek ölçüde dikkat verebilmesini gerektiriyor. Bu becerinin kaybolması, gereğince işleyen bir topluma sahip olma kabiliyetinin de kaybolması demek oluyor. Dikkat konusunda baş gösteren bu kri zin demokrasinin 1930’lardan bu yana yaşadığı en büyük krizle ça kışmasının tesadüf olduğunu düşünmüyorum. Odaklanarnayan in sanlar basit otoriter çözümlere daha fazla yönelecek, bu çözümler başarısız olduğunda da durumu açık seçik göremeyeceklerdir. Twit ter ile Snapchat arasında gidip gelen dikkat yoksunu yurttaşlardan oluşan bir dünya, hiçbiriyle başa çıkamadığımız krizlerin sağanağı altında kalan bir dünya olacaktır. Odaklanma konusunda derinlemesine düşünme gereğinin üçün cü nedeni, aralarında en umut verici olanı, bana kalırsa. Ne olup bit tiğini anlarsak olanları değiştirmeye başlayabiliriz. Yazar Jarnes Baldwin -benim gözümde yirminci yüzyılın en büyük yazan - şöyle diyor: “Yüzleştiğiniz her şeyi değiştiremezsiniz, ama yüzleşmeden hiçbir şeyi değiştiremezsiniz.”’ İnsan elinden çıkma bir kriz bu, yine kendi ellerimizle çözülmesi mümkün.

Size bu kitapta sunacağım kanıtlan nasıl topladığımı ve neden bu kanıtlan seçtiğimi en baştan söylemek istiyorum. Araştırmam esna sında çok sayıda bilimsel çalışma okudum ve sonrasında en önemli kanıtlan topladıklarını düşündüğüm biliminsanlanyla görüşmeye gittim. Dikkat ve odaklanma üzerine çalışan farklı türde biliminsan lan var. Bunlar arasında sinirbilimciler de var, neler söylediklerini okuyacaksınız. Ama dikkat ve odaklanmada meydana gelen değişi min nedenleri üstünde en fazla çalışan grup, yaşam tarzımızdaki de ğişimlerin gerek bireyler gerekse gruplar olarak bizi nasıl etkiledi-

GiRiŞ: MEMPHIS’TE YÜRÜRKEN

23

ğini analiz eden sosyal bilimciler olmuş. Ben de Cambridge Üniver sitesi’nde sosyal bilimler ve siyaset bilimi okudum; bu biliminsan larının yayımladıkları çalışmaların okunması, ortaya koydukları ka nıtların değerlendirilmesi ve -umuyorum ki- sorgulanması konu sunda titiz bir eğitim aldım. Ne olup bittiği ve nedenleri konusunda çoğu zaman anlaşmazlık içinde bu biliminsanlan. Bunun nedeni bilimin sarsak olması değil insanların çok karmaşık olması; “Dikkat becerimizi neler etkiliyor?” gibi çetrefil bir soru karşısında ölçüm yapmak da çok zor. Kitabın yazımında benim için bir güçlük oluşturdu bu elbette. Ama kusursuz kanıtı bekleyecek olursak sonsuza dek bekleriz. Sahip olduğumuz en iyi veriler ışığında, elimden gelenin en iyisini yaparak. ilerlemem gerekiyordu - söz konusu bilimin kınlgan ve yanılabilir olduğunun, dikkatle ele alınması gerektiğinin hep farkında olarak. Bundan dolayı, sunduğum kanıtların ne ölçüde tartışmalı oldu ğunu kitabın her aşamasında size hissettirmeye çalıştım. Bazı konu lar yüzlerce biliminsanı tarafından çalışılmış ve ortaya koyacağım noktaların doAru olduğu hususunda yaygın bir fikir birliği oluşmuş durumda. İdeal olan bu elbette; mümkün olduğunca, alanlarında oluşmuş belli bir fikir birliğini temsil eden biliminsanlannı arayıp buldum, onların bilgisine dayanarak sonuçlar çıkardım. Ama bazı alanlar var ki anlamak istediğim mesele üstünde sadece bir avuç bi liminsanı çalışmış, dayanabileceğim kanıtlar çok daha seyrek. Say gın biliminsanlarının ne olup bittiği hususunda ciddi anlaşmazlık içinde olduğu birkaç konu da var. Bunlar söz konusu olduğunda size en baştan haber vereceğim ve meseleye ilişkin farklı perspektifleri sunmaya çalışacağım. Her aşamada bulabildiğim en güçlü kanıtlar üzerinden sonuç çıkarmaya çalışacağım. Bu sürece hep tevazuyla yaklaşmaya çalıştım. Söz konusu me selelerin hiçbirinin uzmanı değilim. Uzmanlarla görüşen, bilgilerini elimden geldiğince sınayan ve açıklayan bir gazeteciyim ben. Bu tartışmalar konusunda daha fazla ayrıntı isteyenler için kitabın İn ternet sitesine koyduğum, kitapta faydalandığım 250 küsur bilimsel çalışmayı ele alan 400 küsur sonnotta kanıtlan daha derinlemesine inceledim. Öğrendiklerimi açıklamak için bazen kendi deneyimle-

ÇALINAN DiKKAT

24

rimden de faydalandım. Bu kişisel anekdotlar bilimsel kanıt değil elbette. Çok

daha basit

bir şey söylüyorlar size: bu soruların yanıt

larını öğrenmeyi neden bu kadar çok istediğimi.

Adam’la birlikte Memphis’ten döndüğümüzde kendimden dehşete kapıldım. Bir gün üç saat boyunca bir romanın ilk birkaç sayfasını okuyup durdum; di.k.lcatimi dağıtan düşüncelere kapılıp duruyor dum, kafam güzel gibiydi sanki - ve böyle devam edemem, diye dü şündüm. Kurmaca okumak hayattaki en büyük zevklerimden biri ol muştu hep, onu kaybetmek bir uzvumu kaybetmek gibiydi. Arka daşlarıma köklü bir değişiklik yapacağımı haber verdim. Birey olarak yeterince disiplinli olmadığım, telefonumun beni ele geçirmesine izin verdiğim için bunun başıma geldiğini düşünü yordum. Çözüm bariz görünüyordu: Daha disiplinli ol, telefonundan uzak dur. İntemete girip Cod Bumu’nun

tam

ucundaki Province

town’da sahile yakın küçük bir daire tuttum. Akıllı telefon olmadan, intemete bağlanabilen bir bilgisayarım olmadan üç ay orada kalaca ğımı ilan ettim herkese, şişine şişine. Yeni. Ben artık yokum. Yirmi yıldır ilk defa çevrimdışı olacağım. Arkadaşlarımla

wired sözcüğü

nün çift anlamı hakkında konuştum: manik, aşın bir zihin durumu içinde olmak ve çevrimiçi olmak. Bu iki tanım birbirine bağlı görü nüyordu bana. O halde olmaktan bıkıp usanmıştım. Kafamı boşalt mam gerekiyordu. Öyle de yaptım. Bıraktım. Üç ay boyunca erişi lemez olacağımı söyleyen bir otomatik cevap hazırladım. Y irmi yıl dır içinde titreşip durduğum uğultuyu terk enim. Bu sert dijital detoksa yanılsamalardan

uzak

girmeye çalışum.

İntemeti tamamen bırakmanın benim için uzun vadeli bir çözüm olamayacağını biliyordum - Amişlerin

arasına katılıp

teknolojiden

sonsuza dek uzak duracak değildim. Dahası, bu yaklaşımın çoğu in

san

için kısa vadeli bir çözüm bile olamayacağını biliyordum. Bir

işçi ailesinden geliyorum ben - beni büyüten anneannem tuvalet te mizlerdi, babam otobüs sürücüsüydü; onlara dikkat sorunlarının çö zümünün işlerinden ayrılıp sahil kenarındaki bir barakada yaşamak olduğunu söylemek ağır bir hakaret olurdu: Onlar için böyle bir şey

GİRİŞ: MEMPHIS’TE YÜRÜRKEN

25

yapmak düpedUz imkinsızdı. Ben yaptım, çUnkU yapmadığım takdirde derin dUşUnme bece rimin bazı hayati boyutlarını kaybedebileceğimi düşUndUm. Çare sizlikten yaptım. Bir de, bir sUreliğine kendimi her şeyden mahrum bırakırsam, hepimizin daha kalıcı bir şekilde gerçekleştirebileceği değişimleri görmeye başlayabileceğimi hissediyordum. Bu köklU di jital detoks bana önemli şeyler öğretti - göreceğiniz gibi, dijital de toksun sınırlarını da. Bir mayıs sabahı Provincetown’a doğru yola koyulurken detoks sürecim başladı. Graceland ’deki ekranların parıltısı aklımdan çık mamıştı. Sorunun dikkat dağılmasına yatkın olan kendi tabiatımda ve teknolojimizde yattığını dUşUnüyordum, cihazlanmdan çok çok uzun bir süreliğine uzaklaşmak üzereydim - işte özgürlük!

1 Birinci Neden: Hızın, Geçişlerin ve Süzme Faaliyetinin Artışı

“NE ISTEDIÖIN tzl ANLAMADIM,” deyip duruyordu Boston’daki Tar get mağazasında çalışan adam. “Elimizdeki en ucuz telefonlar bun lar. İntemetleri feci yavaş. İstediğiniz bu değil mi?” Hayır, dedim. İntemete hiç bağlanamayan bir telefon istiyorum ben. Şaşkın şaşkın kutunun arkasını inceledi. “Bu çok yavaştır. E-posta alabilirsiniz muhtemelen, ama-” E-posta da İnternet de istemiyorum, dedim. Üç aylığına uzaklara gideceğim, tamamen çevrimdışı olabilmek için. Arkadaşım Imtiaz’ın yıllardır intemete bağlanamayan eski di züstü bilgisayarını yanıma almışum. İlk

Uzay Yolu dizisinin setinden

çıkıp gelmiş gibiydi, boşa çılcrnış bir gelecek hayalinin kalıntısıydı sanki. Yıllardır yazmayı planladığım romanı yazmak için kullanma ya karar vermiştim bu bilgisayarı. Şimdi de, numarasını vereceğim altı kişi tarafından acil durumlarda aranabilmek için bir telefona ih tiyacım vardı. Herhangi bir İnternet seçeneği olmaması gerekiyordu; böylece sabahın üçünde uyanıp da zayıf düşmüş irademle çevrimiçi olmak istersem elimden bir şey gelmeyecekti. İnsanlara ne yapmayı planladığımı anlattığımda üç farklı tep kiyle karşılaştım. İlki Target mağazasındaki adamın tepkisine ben ziyordu: Söylediğim şeyi akıllan almıyor gibiydi. İnternet kullanı mını azaltacağım diyormuşum gibi düşündüler. Tamamen çevrim dışı olmak onlara o kadar tuhaf geldi ki tekrar tekrar açıklamam ge rekti. "İnternete

hiç

giremeyen bir telefon istiyorsunuz, öyle mi?"

demişti adam. “Niye ki?”

ÇALINAN DiKKAT

28

İkinci tepki benim adıma hafif bir panik yaşanması oldu - aynı görevlinin bir sonraki adımı da buydu. “Acil bir durum olursa ne ya pacaksınız peki?” diye sordu. “Pek do� görünmüyor.” Nasıl bir acil durumda çevrimiçi olmam gerekecek, diye sordum. Ne olacak ki? ABD Başkanı mıyım ben - Rusya Ukrayna’yı işgal eniği takdirde vermem gereken emirler mi olacak? “Her şey olabilir,” dedi adam . Benimle aynı yaştaki insanlara -o sırada otuz dokuz yaşındaydım hayatımızın yansını telefonsuz geçirmiş olduğumuzu, onca zaman yaşadığımız gibi yaşamaya geri dönmenin o kadar da akla hayale gelmez bir şey olmadığını açıklayıp durdum. Kimseyi ikna edeme dim sanırım. Üçüncü tepki ise gıpta oldu. Telefon başında geçirdikleri onca zamanda neler yapabileceklerini hayal etmeye başladı insanlar. ön ce Apple’ın

Ekran Süresi seçeneğinden öğrendiklerine göre telefon

başında günde kaç saat geçirdiklerini söylüyorlardı. Ortalama bir Amerikalı için bu süre üç saa t

on beş dakikaymış.’ Telefonlarımıza

her yirmi dört saatte 2617 defa dokunuyormuşuz.ı Bazen de yapma yı sevdikleri ama bıraktıkları bir şeyi -mesela piyano çalmayı- öz lemle anıp uzaklara bakıyorlardı. Target mağazasında bana uygun bir şey yoktu. ABD’de İnternet erişimi olmayan son cep telefonu gibi görünen bir cihazı internenen sipariş etmek zorunda kaldım. Adına Jinerbug deniyormuş. Çok yaş lı insanlar için tasarlanmış ve aynı zamanda tıbbi uyan cihazı olarak iş görüyor. Telefonun kutusunu açıp da kocaman tuşlarını görünce gülümseyip, ikramiyesi de var bale, dedim kendi kendime: Düşecek olursam beni otomatikman en yalcındalci hastaneye bağlayacak.

Yanımda götüreceğim her şeyi otel yatağının üstüne serdim. Nor malde iPhone’umu kullanarak yaptığım rutin şeylerin hepsini belir lemiş, yerlerine çeşitli nesneler satın almıştım. Gençlik yıllarımdan bu yana ilk defa bir saa t aldım örneğin. Eski iPod’umu bulup çıkar dım, sesli kitaplar ve podcastlerle doldurdum ve parmağımı ekranı üstünde gezdirip on iki yıl önce satın aldığımda bu aletin ne kadar fütüristik göründüğünü düşündüm; şimdiyse Nuh’un gemisine koy-

HIZIN, GEÇiŞLERİN VE SÜZME FAALiYETiNiN ARTIŞI

29

muş olabileceği bir şeye benziyordu. Imtiaz’dan aldığım -artık 1990’ lar tarzı bir kelime işlemci haline gelmiş olan- eski dizüstü bilgisa yarın yanında yıllardır okumak istediğim bir yığın klasik roman du ruyordu, en tepede Savaş ve Barış vardı. iPhone’umu ve MacBook’umu Boston’da yaşayan bir arkadaşı ma bırakacağım için Uber’den bir araç çağırdım. Arkadaşımın evin de aletleri masanın üstüne koyarken tereddüde kapıldım. Çabucak telefonumdaki bir tuşa basıp beni vapur iskelesine götürecek bir ara ba çağırdım, sonra telefonu kapatıp sanki peşimden gelebilirmiş gibi hızla uzaklaştım. Bir panik dalgası hissettim. Buna hazır değilim, diye düşündüm. Sonra zihnimin derinlerinde bir yerden İspanyol ya zar Ortega y Gasset’in söylediği bir şey geldi aklıma: "Yaşamak için

hazır olmayı bekleyemeyiz. . .. İnsanı pat diye vurur yaşam.“l Bunu şimdi yapmazsan hiç yapmayacaksın, dedim kendi kendime, ölüm döşeğinde yatarken lnstagram’da kaç beğeni aldım diye bakıyor ola caksın. Arabaya bindim ve arkama bakmadım. Zararlı alışkanlıkların üstesinden gelmek konusunda en etkili araçlardan birinin”ön-taahhüt" olduğunu yıllar önce sosyal bilim cilerden öğrenmiştim. Tarihin en eski hikiyelerinden birinde, Ho meros’un Odysseia’sında karşımıza çıkan bir tekniktir bu. Bir za manlar oradan geçen denizcilerin hepsinin ölümüne yol açan bir böl geden bahseder Homeros. Denizciler tuhaf bir nedenle ölüyordur: Okyanusta yaşayan iki siren -kadınla balık karışımı hayli çekici var lıklar- şarkı söyleyerek onları okyanusta yanlarına katılmaya çağı

rıyor, ateşli bir macera için okyanusa dalan denizciler ise boğuluyor lardır. Ama günlerden bir gün hikiyemizin kahramanı Odysseus bu baştan çıkarıcıları nasıl alt edeceğini bulur. Gemi sirenlerin bulun duğu bölgeye yaklaşmadan önce ellerini ayaklarını bayrak direğine sıkıca bağlatır. Hareket edemez hale gelir. Sirenlerin sesini duyunca okyanusa dalmak için yanıp tutuşsa da, yerinden kıpırdayamaz. Bu tekniği daha

önce kilo vermeye çalışırken kullanmıştım. Yı

ğınla karbonhidrat satın alıp kendi kendime güçlü olacağımı, bunları yavaş yavaş, kararında yiyeceğimi söyledikten sonra sabahın ikisin de hepsini yiyip bitiriyordum. Sonra böyle şeyler almayı bıraktım. Sabahın ikisinde Pringles alacağım diye markete gidecek halim yok-

30

ÇALINAN DiKKAT

tu. Şimdi -şu anda- var olan siz daha derin hedeflerin peşindesiniz, daha iyi bir insan olmak istiyorsunuz. Ama hata yapabildiğinizi, ayartıya karşı koyamayabileceğinizi de biliyorsunuz. O yüzden ge lecekteki halinizin elini kolunu bağlıyorsunuz bir nevi. Seçenekle rinizi daraltıyorsunuz. Kendinizi direğe bağlıyorsunuz. Bunun en azından kısa vadede işe yarayıp yaramadığını görmek için yapılmış az sayıda bilimsel deney var. örneğin -Yale Üniversi tesi’nde görüştüğüm- Molly Crocken adında bir psikoloji profesörü

2013 yılında bir sürü erkeği laboratuvara toplayıp iki gruba ayırmış. Bir teste tabi tutulmuşlar. İsterlerse hemen hafif seksi bir fotoğraf görebilecekleri, ama bekleyip bir süre hiçbir şey yapmazlarsa çok daha seksi bir fotoğraf görebilecekleri söylenmiş. İlk gruba deneyin başında iradelerini kullanmaları ve kendilerini kontrol etmeleri söy lenmiş. İkinci gruba ise daha laboratuvara gelmeden önce “ön-taah hüt”te bulunma -daha seksi fotoğrafı görmek için durup beklemeye yüksek sesle karar verme- fırsatı verilmiş. Biliminsanlarının yanıtını öğrenmek istedikleri soru şuymuş: ön-taahhütte bulunan erkekler bulunmayanlara kıyasla daha sık ve uzun süre kendilerini tutabile cekler mi? ön-taahhüt yöntemi dikkat çekici bir başarı göstermiş bir şeyi yapmaya açık açık karar vermek ve bu karara bağlı kalma taahhüdünde bulunmak katılımcıların kendilerini çok daha iyi tuta bilmelerini sağlamış.4 Sonraki yıllarda biliminsanlan aynı etkiyi farklı deneylerde de ortaya koymuşlar.5 Provincetown gezisi benim için ön-taahhüdün uç bir biçimiydi; tıpkı Odysseus’un zaferi gibi, o da bir gemide başladı üstelik. Pro vincetown feribotu uzaklaşırken Boston Limanı’na doğru dönüp baktım, suda mayıs ışıklarının yansıması vardı. Geminin arka tara fına doğru, dalgalanan ıslak bir Amerikan bayrağının yanında durup, arkamızda püsküren okyanus köpüğünü seyrettim. Yaklaşık kırk da kika sonra İlk Yerleşimciler Anıtı’nın ince sütunu görüş alanıma gir diğinde Provincetown da ufukta yavaş yavaş belirmeye başlamıştı. ABD’nin Atlantik Okyanusu’na çıkıntı yaptığı uzun, çekici bir kum şeridinden ibaret olan Provincetown, Amerika kıtasının son du rağı, yolun sonu. Orada durup ABD’nin tamamının arkanızda oldu ğunu hissedebilirsiniz, demiş Henry David Thoreau. Baş döndürücü

HIZIN, GEÇİŞLERİN VE SÜZME FAAL1YE11N1N ARTIŞI

31

bir hafiflik hissettim; köpüklerin arasından kumsal göriinmeye baş ladılcça nedenini bilmeden gülmeye başladım. Tükenmenin eşiğine gelmiştim. Otuz dokuz yaşındaydım ve yirmi bir yaşından beri dur maksızın çalışıyordum. Hemen hiç tatil yapmamışum. Daha üretken bir yazar olacağım diye, uyanılc olduğum her saati enformasyon sa ğanağı altında geçiriyordum; ciğerleri ezme haline gelsin diye sana yi çiftliklerinde zorla şişmanlatılan kazlar gibi yaşadığımı düşünme ye başlamıştım. Geçtiğimiz beş yılda iki kitabım için araştırma ya parken, kitapların yazımı esnasında ve onlar üzerine konuşurken 130.000 kilometreden fazla yol katetmiştim. Her gün gün boyunca içime daha fazla bilgi çekmeye, daha fazla insanla göriişmeye, daha çok şey öğrenmeye, daha çok konuşmaya çalışmıştım ve fazla kul lanıldığı için çizilmiş bir plak gibi konudan konuya atlayıp duruyor dum artılc, aklımda bir şey tutmakta zorlanıyordum. O kadar uzun süredir yorgun hissediyordum ki yorgunluğumdan kaçmaktan başka bir şey gelmiyordu elimden. İnsanlar feribottan inmeye başladığında bir mesaj sesi duydum ve elim cebime gini hemen. Önce paniğe kapıldım -telefonum ne rede?- sonra hatırlayıp daha da güldüm. Hayatımda ilk defa cep telefonu gördüğüm Anı düşünürken bul dum kendimi. On dört ya da on beş yaşındaydım - 1993 ya da 1994 yani- ve Londra’da 340 numaralı otobüsün ikinci katında okuldan eve dönüyordum. Takım elbiseli bir adam, hatırladığım kadarıyla ufak bir inek boyutlarında olan bir nesneye yüksek sesle konuşuyor du. Otobüsün o katındaki herkes dönüp adama doğru bakmıştı. Ba kışlar adamın hoşuna gitmiş gibiydi, sesi daha da yükseldi. Bu bir süre böyle devam ettikten sonra yolculardan biri adama seslendi: “Kardeş?” “Efendim?” “Öküz müsün sen?” Bunun üzerine otobüs teki insanlar Londra’da toplu taşımanın bir numaralı kuralını bozdu lar. Birbirimize bakıp gülümsedik. Cep telefonlarının yeni peyda ol duğu dönemde Londra’nın dört bir yanında böyle ufak isyanlar ger çekleştiğini hatırlıyorum. Gülünç bir istila gibi görmüştük cep tele fonlarını. Bundan beş yıl sonra, üniversiteye giderken ilk e-postamı gön derdim. On dokuz yaşındaydım. Birkaç cümle yazıp “gönder” ko-

32

ÇALINAN DİKKAT

mutuna bastım ve bir şeyler olmasını bekledim. Bir heyecan dalgası oluşmadı. E-posta denen bu yenilik hakkında neden bu kadar yay gara koptuğunu merak ettim. Başlangıçta itici ya da sıkıcı gelen bu iki teknolojinin yirmi yıl içinde hayatıma böylesine hikim olacağını, onlardan kaçmak için bir gemiye binip uzaklara gideceğimi söyle seydiniz aklınızı kaçırdığınızı düşünürdüm. Valizimi sürükleyerek vapurdan indim ve intemetten çıktısını almış olduğum haritayı çıkardım. Google Haritalar olmadan bir yer lere gitmeyeli yıllar olmuştu, ama neyse ki Provincetown tek bir uzun caddeden oluştuğu için sadece iki yöne, sola ya da sağa gide biliyordunuz. Ufak bir kıyı evi kiralamış olduğum emlakçıyı bulmak için sağdan gitmem gerekiyordu. Provincetown’ın tam ortasından geçen Commercial Caddesi’nde ıstakoz ve seks oyuncak.lan satan şi rin New England mağazalarının önünden geçtim (aynı mağazalarda değil elbette - o kadarı Provincetown’da bile fazla kaçar). Burayı seçmemin birkaç nedeni olduğunu hatırladım. Bir yıl önce, yazlan Provincetown’da yaşayan arkadaşım Andrew’yu ziyaret etmek için Boston’dan bir günlüğüne buraya gelmiştim. Eski New England tar zına sahip tuhaf bir Cape Bumu köyü ile seks zindanı kırması bir yer Provincetown. Uzun süre Portekizli göçmenler ve çocuklarının yaşadığı bir balıkçı kasabasıyken, sanatçıların buraya taşınmaya başlamasıyla birlikte bir bohem sığınağı haline gelmiş. Sonrasında da geylerin uğrak yeri olmuş. Eski balıkçı kulübelerinde, tam za manlı iş olarak Küçük Deniz Kızı ’nm kötü karakteri Ursula gibi gi yinip, yazlan kasabaya doluşan turistlere oral seks hakkında şarkılar söyleyen adamlar yaşıyor bugün. Provincetown’ı sevimli ama karmaşık olmayan bir yer olarak gördüğüm için seçmiştim orada geçirdiğim ilk yirmi dört saatte kasabanın esas dinamiğini çözmüş olduğumu hissediyordum (biraz kibirli bir şek.ilde). Gazetecilik/habercilik merakını pek tetikleme yecek bir yere gitmeyi kafama koymuştum. Bali’yi seçmiş olsaydım örneğin, çok geçmeden Bali toplumunun nasıl işlediğini çözmek için uğraşmaya, insanlarla söyleşi yapmaya ve yine deli gibi enfor masyon emmeye başlayacağımı biliyordum. Gevşeyebileceğim hoş bir araf istiyordum, o kadar. -

HIZIN, GEÇiŞLERİN VE SÜZME FAALIYET1NIN ARTIŞI

33

Emlakçı Pat’in arabasıyla kıyı evine gittik. Ev denize yakındı, Provincetown merkezine de yürilyerek kırk dakika uzaklıktaydı hatta komşu kasaba Truro içindeydi neredeyse. Dön daireye aynl mış sade, ahşap bir evdi. Sol alttaki daire benimdi. Bir delilik inında gidip de intemete bağlanan bir cihaz satın alırsam diye Pat’ten mo demi kaldırmasını ve televizyondaki kablolu yayın paketlerini ka patmasını istedim. Dairem iki odalıydı. Evin ilerisinde çakıltaşı kap lı kısa bir yol vardı, yolun sonunda okyanus bekliyordu beni, devasa, açık ve ılık. Pat bana iyi şanslar dileyip gitti ve tek başıma kaldım. Getirdiğim kitaptan çıkanp karıştırmaya başladım. Elime aldı ğım kitap beni hiç açmadı. Kitabı bir kenara bırakıp okyanusa doğru yürüdüm. Provincetown’da turizm sezonu daha yeni açılmıştı, orta lıkta kilometreler boyunca hepi topu altı kişi görebildim. Ansızın kesinlikle doğru bir şey yaptığımdan emin olduğumu hissettim böyle hisler hayatta birkaç defa yaşanır. Onca zamandır -Twitter’ın zaman akışı gibi- çok hızlı ve çok geçici şeylere bakıp duruyordum. Bakışınız hızla akan şeylere takılıp kaldığında kendinizi endişeli, te laşlı hissediyorsunuz; hareket etmezseniz, ellerinizi sallamazsanız, bağırmazsanız sürilklenip gidecekmiş gibi. Şimdiyse çok eski ve çok kalıcı bir şeye bakar haldeydim. Bu okyanus benden çok önce leri buradaydı, diye düşündüm, benim ufak tefek kaygılarım unutu lup gittikten çok sonra da burada olacak. Twitter size, tüm dünya ka fayı sizinle ve küçük egonuzla bozmuş, sizi seviyor, sizden nefret ediyor, şu an sizden bahsediyor gibi hissettiriyor. Okyanus ise dünya sizi yumuşak. ıslak ve sıcak bir kayıtsızlıkla selamlıyormuş gibi his settiriyor. Avazınız çıktığı kadar bağırsanız da karşılık vereceği yok. Uzun süre orada öylece durdum. Bu kadar hareketsiz kalmanın beni afallatan bir tarafı oldu - kaydırmamanın, kıpırdamamanın. En son ne zaman böyle hissettiğimi hatırlamaya çalıştım. Kot pantolo numun paçalannı sıyırıp okyanusun içinden Provincetown’a doğru yürildüm. Su ılıktı, ayaklanın hafif hafif kumun içine gömülüyordu. Bembeyaz bacaklarımın etrafından küçük balıklar geçiyordu. İleride kuma delik açan yengeçleri seyrettim. Bundan yaklaşık on beş da kika sonra öyle tuhaf bir şey gördüm ki gözlerimi alamadım, bak tıkça kafam iyice karıştı. Okyanusun onasında suyun üstünde duran

ÇALINAN DiKKAT

bir adam vardı. Sandalda filan değildi, yüzen bir şeyin üstünde du ruyormuş gibi de görünmüyordu. Ama denizin açıklarında öyle upu zun, sapasağlam duruyordu. Yorgunluktan hayal mi görmeye başla dım acaba, diye düşündüm. Adama el salladım, o da bana el salladı; sonra arkasını dönüp avuçlan önde denize karşı durmaya başladı. Epey bir süre öyle durdu, ben de orada dikilip onu seyrettim. Sonra sanki okyanusun üstünden bana doğru yürümeye başladı. Suratımdaki şaşkın ifadeyi görünce, Provincetown’da gelgit ol duğunda suların kumsalı kapladığını, suyun altında kalan kumların engebeli olduğunu söyledi. Sığlık bölgeler ve yükselmiş kum adalan oluyormuş - bunlara basarak yürüdüğünüzde suyun üstünde yürü yor gibi görünüyormuşsunuz. Sonraki haftalar ve aylar içinde bu adamı Atlantik’in içinde avuçlan dışa bakar halde saatlerce hareket siz dururken gördüm sık sık. Facebook’un tam tersi bu, diye düşün düm kendi kendime - hiç kıpırdamadan, avuçlarınız açık okyanusa doğru bakmak. Nihayetinde arkadaşım Andrew’nun evine gittim. Köpeklerin den biri koşarak karşıladı beni. Yemek yemek için yola koyulduk. Andrew önceki yıl uzun, sessiz bir inzivaya çekilmişti - telefon yok tu, konuşmak yoktu. Bana bu mutluluk hissinin tadını çıkarmamı, çünkü uzun sürmeyeceğini söyledi. Dikkatini dağıtan şeylerden uzaklaştığında, dikkatini dağıtarak kaçtığın şeyleri görmeye başlı yorsun, dedi. Abartma be Andrew, dedim ve ikimiz de güldük. Sonrasında Commercial Caddesi’nden aşağı doğru yürüdüm; kütüphanenin, belediye binasının, AIDS anıtının, kapkekçinin, o ge ceki gösterileri için el ilanı dağıtan drag queen ’lerin önünden geç tikten sonra şarkı sesleri duydum. Crown and Anchor adlı bir barda insanlar piyanonun etrafında toplanmış müzikal şarkıları söylüyor lardı. İ çeri girdim. Hep birlikte Eviıa ve Renı’teki şarkıların çoğunu söyledik bu yabancılarla. Yine büyük bir fark dikkatimi çekti - bir grup yabancı insanın içinde şarkı söylemek ile yabancılarla ekranlar üzerinden iletişim kurmak arasındaki fark. İlki egonuzu dağıtırken, ikincisi dürtükleyip duruyor. Söylediğimiz son şarkı “A Whole New World” (Yepyeni Bir Dünya) oldu. Sabah 2 ’de eve geri döndüm. Karşısında hayatımın büyük kıs-

HIZIN, GEÇiŞLERİN VE SÜZME FAALiYETiNiN ARTIŞI

35

mını geçirdiğim, sizi hep tetikte tutan parlak mavi ışık ile o noktada “gün bitti, dinlen artık” dercesine sönüp gihniş olan doğal ışık ara sındaki farkı düşündüm. Ev boştu. Beni bekleyen hiçbir mesaj veya e-posta yoktu - varsa da, üç ay boyunca haberim olmayacalctı. Ya tağa girdim ve hatırlayabildiğim en derin uykuya daldım. On beş sa at uyudum.

Bu gevşeme bulutu içinde, neredeyse kafam güzelmiş gibi hissede rek yorgun ve hareketsiz bir hafta geçirdim. Kafelerde oturup tanı madığım insanlarla konuştum. Provincetown’ın kütüphanesi ve üç kitapçısında gezinip okuyacak üç kitap daha aldım. O kadar çok ıs takoz yedim ki olur da günün birinde evrimleşip bilinç sahibi olur larsa sanayi ölçeğinde yok edici bir Stalin figürü olarak anımsaya calclar beni. İlk yerleşimcilerin 400 yıl önce Amerikan topraklarına ayale bastıkları noktaya kadar yürüdüm. (Etrafta gezinip pek bir şey bulamayınca daha aşağıda, Plymouth Rock’ta karaya çıkmışlar.) Bilincimde tuhaf şeyler belirmeye başladı. Çocukluk yıllarıma, 1980’1er ve 90’ 1ara ait, yıllardır hiç düşünmemiş olduğum şarkıların açılış dizelerini duymaya başladım kafamda - Bros’un “Cat Among the Pigeons”, Ocean Colour Scene’in “The Day We Caught the Train” şarkılarının, örneğin. Spotify olmadığından şarkıların tama mını dinlemem mümkün değildi; ben de kumsalda yürürken kendi kendime söyledim. Birkaç saatte bir aşina olmadığım bir duygu ka barıyordu içimde, “Ne bu?” diye soruyordum kendi kendime. Tabii ya. Huzur. İyi de alb üstü iki metal parçasından uzalclaştın, bu kadar fark niye? Yıllarca kollarımda çığlıklar atan iki kolik bebek taşımı şım da onları bakıcıya bıraktıktan sonra bütün o çığlıklar ve kusma lar kaybolup gitmiş gibi hissediyordum. Her şey yavaşlamıştı benim için. Normalde her saat başı haber leri kontrol ederim; kaygı tetikleyen yığınla malumatı damarlanma alır, eğip bükerek anlamlandırmaya çalışının. Provincetown’da bunu yapmam mümkün değildi. Her sabah üç gazete alıp onları okuyor dum - sonrasında çıkan haberleri ertesi gün öğreniyordum. Uyanık geçirdiğim zamanın tamamına yayılan bir akıntı yerine, neler olup

36

ÇALINAN DiKKAT

bittiğine dair derinlikli, çekidüzen verilmiş tek bir sunuşla karşılaşıp sonrasında dikkatimi başka şeylere verebiliyordum. Ben Province town’a geldikten kısa süre sonra, silahlı bir adam Maryland’deki bir gazete binasına girip beş gazeteciyi öldürdü. Kendim de gazeteci ol duAum için beni yakından ilgilendiren bir haberdi bu; normal haya tımda olsa hemen arkadaşlarımdan mesajlar alır, sonra sosyal med yadan gelişmeleri saatlerce takip eder, yalan yanlış açıklamaları so ğurup neler olup bittiğini yavaş yavaş anlardım. Oysa Province town’da, bilmem gereken açık seçik, trajik aynntılan ölü bir ağaç parçasından on dakika içinde öğrendim. Basılı gazeteler -tam da si lahlı adamın hedef aldığı şey- gözüme gayet çağdaş ve hepimizin ihtiyacı olan bir icat olarak göıiinüverdi. Normal haber tüketim tar zımın paniği tetiklediğini fark ettim; bu yeni usul ise perspektif ka zandırıyordu. O ilk hafta alıcılanmın -daha fazla dikkate, daha fazla bağlan tıya- yavaş yavaş açılmasına yol açan bir şeyler olduğunu hissettim. Neler oluyordu peki? Provincetown’da geçirdiğim ilk iki haftayı ve neden böyle hissettiğimi- daha sonra. Kopenhag’a gittiğimde an ladım ancak.

Sune Lehmann’ın oğullan yatağına atladığında, karnına yumruk ye miş gibi hisseden Sune bir terslik olduAunu anlamış. İ ki oğlu yeni bir güne uyanmanın sevinciyle her sabah karısıyla Sune’nin üstünde çığlık çığlığa tepinirmiş: çocuk sahibi olmayı hayal ettiğinizde öz lemle gözünüzde canlandırdığınız türden bir sahne. Sune de oğul larını taparcasına seviyormuş. Uyanık ve hayatta olmanın onlarda uyandırdığı neşeye sevinmesi gerektiğini biliyormuş - ama oğulla rını görünce eli kendiliğinden onlara değil daha soğuk bir şeye uza nıyormuş her sabah. “Bu olağanüstü, harikulade, tatlı yaratıklar ya tağımın etrafında gezinirken ben e-postalanma bakmak için telefo numa uzanıyordum,” diyor. Bu ne zaman aklına gelse utanç duyuyormuş. Fizik eğitimi al mış olan ve Danimarka Teknik Üniversitesi Uygulamalı Matematik ve Bilgisayar Bilimi Bölümü’nde profesör olarak görev yapan Sune,

HIZIN, GEÇiŞLERiN VE SÜZME FAALiYETİNiN ARTIŞ!

37

bir süre sonra sadece fizik alanında delil kendi içinde olup bitenleri de incelemesi gerekecelini fark etmiş. “Odaklanma becerimi nasıl giderek kaybenilimi kafama takmışhm,” diyor. “Her nasılsa İnter net kullanımımı kontrol edemedilimi fark ediyordum.” ABD baş kanlık seçimleri gibi olayların ufak tefek aynntılarını sosyal med yadan saat saat -eline hiçbir şey geçmeksizin- takip eder hale gel miş. Sadece baba olarak delil biliminsanı olarak da etkileniyormuş bundan. " İ şimin bir bakıma herkesten farklı şeyler düşünmek oldu lunu fark etmiştim - ama öyle bir ortamdaydım ki herkes ne malu mat alıyorsa onu alıyor, herkes ne düşünüyorsa onu düşünüyordum," diyor. Odaklanma becerisindeki kötüye gidişin, etrafındaki pek çok in sanın başına geldilini hissediyormuş - ama tarihin birçok dönemin de, feci bir toplumsal gerileme yaşanmakta oldulunu düşünen in sanların aslında sadece yaşlandılının da farkındaymış. Yaşadılınız kişisel gerilemeyi insan türünün gerilemesi zannetmek cazip bir se çenek her zaman. O noktada otuzlu yaşlarının sonunda olan Sune, “Ben huysuz bir ihtiyar mı oldum, yoksa dünya sahiden delişiyor mu?” diye sormuş kendine. Böylece Avrupa’nın dört bir tarafındaki biliminsanlarıyla birlikte şu hayati soruya yanıt vermek için gerçek leştirilmiş en büyük bilimsel çalışmayı başlatmış: Kolektif dikkat aralılımız sahiden daralıyor mu?6 İlk adım olarak, analiz edebilecekleri veri kaynaklarının listesini çıkarmışlar. Bunlardan ilki ve en barizi Twiner olmuş. Site 2006 yı lında faaliyete geçmiş, Sune ise bu çalışmaya 20 1 4 yılında başlamış - yani ellerinde kullanabilecekleri sekiz yıllık veri varmış. Twit ter’da insanların hangi konu hakkında ne kadar süre konuştulunu ta kip edebiliyorsunuz. Ekip muazzam bir veri analizine girişmiş. İn sanlar Twiner’da tek bir konu hakkında ne kadar süre konuşuyorlar? Tek bir konuya kolektif olarak odaklanma süreleri delişti mi? İn sanlar akıllarına takılan konularda -popüler etiketler- yakın geçmi şe kıyasla daha uzun mu yoksa daha kısa süre mi konuşuyorlar? Çı kan sonuçlara göre, 20 1 3 yılında en çok konuşulan elli başlık arasına giren konular 17,5 saat orada kalırken, 20 1 6 yılına gelindilinde bu süre 1 1,9 saate düşmüş: Twiner’da hep birlikte herhangi bir konuya

38

ÇALINAN DiKKAT

odaklanma süremizin gitgide azaldığına işaret eden bir bulgu. Peki, diye düşünmüşler, dikkat çekici, ama Twiner’a özgü bir tuhaflık olabilir bu. Bir dizi başka veri kümesine bakmaya başlamış lar. İnsanların Google’da yaptıkları aramalara, buradaki değişimin hızına bakmışlar. Sinema bileti satışlarını analiz edip, popüler ol duktan sonra filmlerin sinemalarda ne kadar uzun süre seyredildiği ne bakmışlar. Reddit’i inceleyip oradaki konuların kalıcılığına bak mışlar. Tüm veriler herhangi bir konuya zamanla gitgide daha az odaklandığımıza işaret ediyormuş. (İ lginçtir, bunun tek istisnası olan Wikipedia’da konulara gösterilen dikkatin seviyesi sabit kal mış.) Baktıkları hemen her veri kümesinde aynı kalıpla karşılaşmış lar. “Bir sürü farklı sisteme baktık,” diyor Sune, “ve her birinde hız lanma eğilimi gördük. Popülerliğin tepe noktasına daha hızlı ulaşı lıyor, sonra yine daha hızlı bir düşüş görüyoruz.” Bunun ne kadar zamandır devam eniğini öğrenmek istediklerin de ise hayret verici bir keşif yapmışlar. Bunun için milyonlarca ki tabın taranmış olduğu Google Kitaplar’a bakmışlar. Sune ve ekibi l 880’lerden günümüze kadar yazılmış kitapları, metinlerde geçen yeni tabirlerin ve konuların yükseliş ve düşüşlerini tespit edebilen bir matematiksel teknik -bilimsel adıyla “n-gram tespiti”- yoluyla analiz ebneye karar vermiş. Bir nevi geçmişin hashtag’lerini bulmak olmuş bu. Bilgisayarlar - “Harlem rönesansı” ya da “anlaşmasız Brexit” gibi- yeni tabirleri tespit edip ne kadar süre tartışıldıklarını, ne hızla ortadan kaybolduklarını gösterebilir. Bizden önceki insan ların yeni bir konu hakkında ne kadar zaman konuştuklarını öğren menin bir yoludur bu. Sıkılıp sıradaki konuya geçmeleri kaç hafta, kaç ay sürüyor? Verilere baktıklarında ortaya çıkan grafiğin Twit ter’dakine çok benzediğini görmüşler. 1 30 yıldan uzun süredir, her onyılda konuların gündeme yerleşme ve gündemden düşme hızı git gide artmış. Çıkan sonuçları görünce, “Vay be, doğruymuş valla. . . . Bir şey ler değişiyor. Hep aynı terane değil,” diye düşünmüş Sune. Kolektif dikkat aralığımızın daralmakta olduğuna ilişkin dünya üstünde top lanmış ilk kanıt olmuştu bu. Dahası sadece İnternet doğduğundan bu yana değil bütün hayatım boyunca, anne babamın, onların anne

HIZIN, GEÇİŞLERİN VE SÜZME FAALiYETİNiN ARTIŞI

39

babalannın hayattan boyunca meydana gelen bir süreçti bu. Evet, İnternet söz konusu eğilimi feci hızlandırmıştı, ama tek nedenin bu olmadığını keşfettnişti bu ekip. Bu değişimin nedenlerini anlamak isteyen Sunc ve çalışma ar kadaştan karmaşık bir matematiksel model oluşturmuşlar. İklimbi limcilerin hava durumundaki değişimleri öngörmek için oluşturduk lan sistemlere benzeyen bir model olmuş bu. (Modeli nasıl oluştur duklanna dair teknik ayrıntılar için yayımlanmış araşhrmalanna ba kabilirsiniz.) Amaç verinin kolektif dikkat becerisindeki azalmaya benzer şekillerde gitgide hızlanarak artması ve azalması için ne yap mak gerektiğini görmekmiş. Ve her seferinde buna yol açan bir me kanizma olduğunu keşfetmişler. Bunun için sisteme enformasyon yağdırmak yeterli oluyormuş. Ne kadar çok enformasyon pompalar sanız, insanlann o enformasyonun tek bir parçasına odaklanabile cekleri zaman da o kadar azalıyormuş. “Bu hızlanmanın neden gerçekleştiğine dair ilginç bir açıklama bu,” diyor Sunc. Bugün “sistemde daha fazla enformasyon var. Yüz yıl önce haberlerin yayılması zaman alıyordu. Norveç fıyortlanndan birinde feci bir afet meydana geldiğinde, fiyortta n Oslo’ya inilmesi, bu haberin birileri tarafından yazılması gerekiyordu”, oradan da ya vaş yavaş dünyaya yayılıyordu haber. Oysa 20 19 yılında Yeni Zelan da’da meydana gelen katliamda, manyak bir ırkçı bir camide bulu nan Müslümanlan öldürmeye başladığında “düpedüz canlı yayın vardı”, olayı herkes her yerde seyredebiliyordu. Bunu düşünmenin bir yolu olarak, şu an “yangın hortumundan su içiyor gibiyiz,” diyor Sune, “çok fazla geliyor.” Enformasyona boğuluyoruz. Bu noktaya ilişkin ham veriler Güney Califomia Üni versitesi’nden Dr. Martin Hilbert ve Katalonya Açık Üniversitesi’ nden Dr. Priscilla L6pez tarafından analiz edilmiş.7 Seksen beş say falık bir gazete okuduğunuzu hayal edin. Ortalama bir insanın 1986 yılında -televizyon, radyo, basın aracılığıyla- maruz kaldığı enfor masyonun hepsini topladığınızda günde kırk gazeteye karşılık geli yormuş. 2007 yılında gelindiğinde bu rakam günde 1 74 gazeteye çıkmış. (0 zamandan bu yana daha da artmıştır eminim.) Enformas yon hacmindeki artış dünyanın hızlandığı hissini doğuruyor.

40

ÇALINAN DiKKAT

Bu değişim bizi nasıl etkiliyor peki? Bu soruyu sorduğumda gü lümsüyor Sune. “Süratin insana çok iyi hissettiren bir tarafı var. . . . Buna bu kadar gömülmüş hissetmemizin bir nedeni harika bir şey olması, değil mi? Bütün dünyayla bağlantı içinde olduğunuzu, her hangi bir konuda olup biten her şeyi öğrenebileceğinizi hissediyor sunuz.” Gelgelelim maruz kaldığımız enformasyon miktarında ve bu enformasyonun geliş hızında meydana gelen muazzam artışın bir bedeli olmadığını söylüyoruz kendimize. Bu bir yanılgı: “Çok yo rucu hale geliyor.” Daha önemlisi, “her türlü boyutuyla derinliği fe da ediyoruz,” diyor Sune. “Derinlik için zaman gerekiyor. Derinle mesine düşünmek gerekiyor. Her şeye yetişmeniz, her dakika e-pos ta göndermeniz gerektiğinde derinliğe ulaşacak zamanınız olmuyor. İlişkilerde derinlik için de zaman gerekiyor. Enerji gerekiyor. Uzun zaman aralıkları gerekiyor. Kendinizi adamanız gerekiyor. Dikkat göstermeniz gerekiyor, değil mi? Derinlik gerektiren her şey zarar görüyor. Yüzeye doğru çekilip duruyoruz.” Sune’nin makalesinde geçen ve bulgularını özetleyen bir tabir aklımdan çıkmadı. Kolektif olarak “dikkat kaynaklarında daha hızlı bir tükenme” yaşadığımızı söylüyordu Sune. Bunu okuduğumda Provincetown’da ne yaşadığımın farkına vardım. Orada -hayatımda ilk defa- dikkat kaynaklarımın sınırları dahilinde yaşamıştım. İşle yebildiğim, düşünebildiğim, dikkat verebildiğim enformasyon mik tarının ötesine geçmemiştim. Yangın hortumu kapanmıştı. Kendi tercih ettiğim hızda enformasyon yudumluyordum. Sune güleryüzlü, cana yakın bir Danimarkalı, ama ona bu trend lerin gelecekte nasıl bir gelişim göstereceğini sorduğumda yüzünde ki gülümseme silindi, dudaklarını büzdü. “Çok uzun süredir hızlanı yoruz ve sınırlarımıza gitgide yaklaşıyoruz, orası kesin,” dedi. Bu hızlanmanın “sonsuza dek süremeyeceğini” söyledi. “Bir şeyin ne kadar hızlı gidebileceğinin fiziksel bir sının var. Bir noktada durması gerekiyor. Ama şu an için herhangi bir yavaşlama görmüyorum.” Sune benimle görüşmeden kısa bir süre önce, Facebook’un ku rucusu Mark Zuckerberg’in hepsi sanal gerçeklik başlıkları takan bir oda dolusu insanın önünde çektirdiği bir fotoğraf görmüş. Fotoğrafta asıl gerçeklik içinde duran tek kişi Zuckerberg’miş, diğer insanlara

HIZIN, GEÇiŞLERiN VE SÜZME FAALiYETiNiN ARTIŞI

41

bakıp gülümsüyor, göğsünü gere gere etraflarında geziniyormuş. Fo toğrafı görünce, “Vay anasını, işte geleceğin metaforu bu,” demiş Sune. Rotamızı değiştirmediğimiz takdirde, bir tarafta dikkat bece risinin karşı karşıya olduğu tehlikelerin “gayet farkında olan” ve sı nırları dahilinde yaşamanın yollarını bulan “bir üst sınıfın”, diğer ta rafta ise toplumun geri kalanının, yani “manipülasyona karşı koyma imkanları daha az olup gitgide daha fazla bilgisayarlarının içinde ya şayacak ve gitgide daha fazla manipülasyona maruz kalacak olanla nn” bulunacağı bir dünyaya doğru gittiğimizden korkuyor. Tüm bu öğrendiklerinden sonra hayatını kökünden değiştirmiş Sune. Haftada bir kez, pazar günleri baktığı Twiner hariç sosyal medyayı tamamen bırakmış. Televizyon izlemeyi bırakmış. Haber leri sosyal medyadan almayı bırakıp bir gazeteye abone olmuş. Çok daha fazla kitap okumaya başlamış. “Kendine hile.im olmak bir se ferde olacak bir şey değil, malum,” dedi bana. “ônce bunun devamlı bir mücadele olduğunun farkına varmak gerekiyor bence.” Ama bu nun hayata yaklaşımında felsefi bir değişim yarattığını söyledi. “Ge nelde kolay yoldan gitmek istiyoruz, ama bizi bir parça zor olanı yapmak mutlu ediyor aslında. Cep telefonu örneğinde, sürekli yanı mızda olan ve bize önemli olanı değil kolay yolu sunan bir şey ko yuyoruz cebimiz.e.” Bana bakıp gülümsedi. “Ben kendime daha zor olanı seçme fırsatı vermek istedim.”

Sune’nin gerçekleştirdiği çalışma öncü niteliği taşıdığı için ufak bir kanıt z.emini sunuyor

ama daha etraflıca araşhrma yaptığımda, me

seleyi daha iyi anlamamı sağlayan, birbiriyle bağlantılı iki bilimsel inceleme alanı çıktı karşıma. Bunlardan ilki, ilginçtir, hızlı okumayı öğrenmenin sahiden mümkün olup olmadığını araştıran çalışmalar oldu. İnsanların çok çok hızlı okumasını sağlayabilir miyiz sorusunu cevaplamak için yıllarca uğraş veren biliminsanları olmuş. Bunun mümkün olduğu, ama her zaman bir bedeli olduğu ortaya çıkmış.8 Sıradan insanları çok daha hızlı okuma yapabilir hale getirmiş bu ekipler; biraz eğitim ve pratik.le oluyormuş bu iş. Gözlerini kelime lerin üstünde hızla gezdirip gördüklerinin bir kısmını akılda tutabi-

42

ÇALINAN DİKKAT

liyorlarmış. Ama sonrasında okuduktan şey hakkında test edildik lerinde, ne kadar hızlı okudularsa o kadar az şey anladıktan ortaya çıkmış. Hızın artması anlayışın azalması anlamına geliyormuş. Son rasında profesyonel hızlı okuyuculan inceleyen biliminsanlan, biz den bariz daha iyi durumda olsalar da aynı şeyin bu insanlar için de geçerli olduğunu öğrenmiş.9 İnsanlann enformasyon özümseme hı zının bir üst sının olduğu, bu bariyeri aşmaya çalıştığınızda beyni nizin anlama kabiliyetini aştığınız ortaya çıkmış. Bu konuda araştırma yapan biliminsanlan, hızlı okuyan insan ların karmaşık ya da çetin metinlerden uzak durmaya meyilli olduk lannı da keşfetmiş. ıo Basit ifadeler tercih ediliyormuş. Bunu oku duktan sonra kendi alışkanlıklanma dönüp baktım yine. Basılı ga zete okurken henüz anlamadığım haberlere yöneliyordum sık sık örneğin, Şili’de niye ayaklanma çıkmış diye bakıyordum. Ama aynı gazeteyi intemetten okurken bu tür haberlere şöyle bir göz gezdiri yor, halihazırda bildiğim şeylerle ilgili daha basit, daha gözden ge çirilebilir haberlere tıklıyordum. Bunu fark ettikten sonra, kimi yönlerden hayatı gitgide daha hızlı okuyor, bir şeyden diğerine koş turup gitgide daha az şeyi özümsüyor olabilir miyiz acaba, diye dü şündüm. İnternetsiz geçirdiğim o yaz bir gün yavaş yavaş kitap okuyup yemek yedikten, kasabada yavaş yavaş gezindikten sonra, bazı uçak yolculuklannın ardından yaşadığımız sersemliğin zihinsel versiyo nunu normal hayatımda yaşıyor olabilir miyim, diye düşündüm. Uçakla uzak bir zaman dilimine yolculuk yaptığınızda çok hızlı ha reket etmiş, etrafınızdaki dünyayla senkronu kaybetmiş gibi hisse dersiniz hani. İngiliz yazar Roben Colville’e göre “Büyük Hızlan ma” döneminden geçiyoruz şu an; Sune gibi o da sadece teknoloji nin değil hemen her şeyin hızlandığını öne sürüyor. Hayatımızdaki çok sayıda önemli etmenin gerçekten hızlanmakta olduğuna dair ka nıtlar mevcut: 1950’1ere kıyasla ciddi ölçüde daha hızlı konuşuyor insantar ı ı ve sadece yirmi yıl içinde şehirlerdeki yürüme hızında yüzde I O’luk artış olmuş. ıı Bu hızlanma bize kutlanacak bir şey olarak sunuluyor genellikle - ilk BlackBerry’nin reklam sloganı. "Yapılmaya değerse daha hızlı

HIZIN, GEÇiŞLERİN VE SÜZME FAALiYETİNiN ARTIŞI

43

yapmaya değer" idi. il Google çalışanları arasında şirlcetin gayrires mi parolası da: “Hızlı olmayan hapı yutar.”14 Biliminsanlannın toplum olarak gaz pedalına yüklenişimizin dikkat becerimizi nasıl etkilediğini öğrenmek için bulduktan ikinci bir yol daha var ama: bu sefer hızlandığımızda değil mahsus yavaş ladığımızda odaklanma becerimize ne olduğunun incelenmesi. Bu konuda önde gelen uzmanlardan biri olan, Winchester Üniversitesi öğrenme bilimleri profesörü Guy Claxton’la Sussex’te (İ ngiltere) görüştüm. Guy çok sayıda bilimsel çalışmadan faydalanarak yoga, tai ehi ya da meditasyon gibi mahsus yavaş gerçekleştirilen pratik lerle meşgul olan insanların odaklanma becerisine ne olduğunu ana liz etmiş ve bu pratiklerin dikkat becerisini önemli ölçüde artırdığını göstermiş. ıs Kendisine bunun nedenini sorduğumda, “Dünyayı bi lişsel bant genişliğimize sığabileceği kadar küçültmemiz gerekiyor,” dedi. Çok hızlı gittiğinizde becerilerinize aşın yük bindirip aşınma larına yol açıyorsunuz. Oysa insan doğasına uygun hızda hareket et me alıştırmaları yaptığınızda -ve bunu günlük hayatınızın bir par çası haline getirdiğinizde- dikkat ve odaklanma becerinizi eğitmeye başlıyorsunuz. “O disiplinlerin insanı daha akıllı kılması bundan kaynaklanıyor. Mırıldanmak ya da turuncu cüppeler giymek değil mesele.” Yavaşlık dikkat becerisini besliyor, hız ise örseliyor. Provincetown’da kaldığım dönemde bunun doğru olduğunu bir düzeyde hissetmiş, bu yavaş pratikleri denemeye karar vermiştim. Yoga hocam Stefan Piscitelli’yle ilk görüşmemizde ona, “Stephen Hawking’e -ölümünden sonra- yoga öğretmek gibi olacak bu,” de dim. Sadece okumak, yazmak, ara sıra yürüyüş yapmak için tasar lanmış hareketsiz bir et yığını olduğumu açıkladım. Güldü ve “Dur bakalım,” dedi. Böylece onun rehberliğinde her gün bir saat vücu dumu daha önce hiç yapmadığım şekillerde yavaşça hareket ettir dim. önce feci sıkıcı geldi, Stefan’ı siyaset ve felsefe tartışmalarına sürüklemeye çalıştım. O ise beni daha önce hiç denemediğim tuhaf şekillere girme çabasına geri dönmeye davet ediyordu nazikçe. Yaz sonunda bir saat sessiz kalabilir ve kafa üstü durabilir hale gelmiş tim. Sonrasında, bazen Stefan’ın rehberliğinde, yirmi dakika medi tasyon yapıyordum - hayatımın çeşitli noktalarında denediğim ama

ÇALINAN DİKKAT

hiç devam ettiremediğim bir pratikti bu. Bir tür yavaşlığın bütün vü cuduma yayıldığını hissediyordum. Kalp atışlarımın yavaşladığını, normalde hep kambur duran omuzlarımın hafifçe gevşediğini du yumsuyordum. Ama bu yavaşlığın getirdiği fiziksel rahatlamayı hissettiğimde dahi, ertesinde bir tür suçluluk duygusu kabarıyordu hep. Geri dön düğümde tez canlı, stresli arkadaşlarıma bunu nasıl açıklayacaktım? Bu hissi daha çok yaşamak için hepimiz hayatlarımızı nasıl değişti rebilirdik? Dünya hızlanırken biz nasıl yavaşlayabilirdik?

Bariz bir soru sormaya başladım kendime. Hayat hızlanırken, biz de enformasyon sağanağı altında gitgide hiçbir şeye odaklanamaz hale gelirken, neden yeterince tepki olmamıştı? Hayatı açık seçik düşün memizi mümkün kılacak bir hıza indirmeyi neden denememiştik? Bu sorunun yanıtının ilk kısmını -sadece ilk kısmını- Profesör Earl Miller’la görüşmeye gittiğimde buldum. •6 Sinirbilim alanında dün yanın önemli ödüllerinden bazılarını kazanmış olan, en yeni tekno lojilerle yürütülen beyin araştırmaları üstünde çalışan Earl’le Mas sachusetts Teknoloji Enstitüsü’ndeki (MiT) ofisinde görüştüm. Sı nırlarımızın farkına varıp onlarla yaşamayı öjrenmek yerine –top luca- muazzam bir aldanma içine düştüğümüzü söyledi doğruca. Her insanın anlaması gereken hayati bir gerçek var, dedi Earl, açıklayacağı diğer her şey de buna dayanıyordu. Zihnimizde “beyin [aynı anda] sadece bir veya iki düşünce üretebiliyor”. O kadar. ’’Tek bir şeye odaklanabiliyoruz. Bilişsel kapasitemiz çok sınırlı." Bu du rum “beynin temel yapısından kaynaklanıyor” ve hiç değişmeyecek. Ama bunu kabullenmek yerine bir mit icat etmişiz, dedi Earl. Üç, beş. on şeyi aynı anda düşünmenin mümkün olduğunu sanıyoruz. Öyleymiş gibi yapacağız diye, aslında insanlar için düşünülmemiş olan bir terimi kendimize yormuşuz. Bilgisayar bilimciler 1960’1ar da birden fazla işlemcisi olan, yani iki (veya daha fazla) şeyi sahiden aynı anda yapabilen makineler icat etmiş, bu makine gücüne de “çoklu görev” (mulıiıasking) adını vermişlerdi. Sonrasında bu kav ramı alıp kendimize uyguladık.

HIZIN, GEÇiŞLERiN VE SÜZME FAALiYETiNiN ARTIŞI

45

Earl’ün aynı anda birkaç seyi birden düşünme becerimizin ha yal ürünü olduğuna ilişkin iddiasını ilk duyduğumda irkildim - bu doğru olamaz, diye düşündüm, zira aynı anda birkaç şeyi yaptı ğım olmuştu. Hana sık sık oluyordu. Aklıma gelen ilk örnek: Kita bımın bir sonraki taslağını düşünürken ve o gün daha sonra gerçek leştireceğim bir söyleşiyi planlarken e-postalanma bakmıştım. Bunların hepsini aynı klozetin üstünde otururken yapmıştım. (Gö zünüzde canlanan görüntü için kusura bakmayın.) Bunun neresi ha yaldi ki? Benim verdiğim bu içgüdüsel tepkiye arka çıkan biliminsanlan olmuş - birkaç karmaşık görevi aynı anda yapabileceğimize inanan biliminsanlan. Laboratuvarlara doldurduktan insanlardan aynı anda pek çok şeyi yapmalarını isteyip neler olduğunu gözlemlemişler. Aynı anda birkaç şey yaptığını düşünen insanlann -Earl’ün açıkla dığına göre- aslında “jonglörlük” yaptığını keşfebnişler. “Bir görev den diğerine gidip geliyorlar. Beyinleri üstünü örtüp pürüzsüz bir bi linç deneyimi sunduğu için geçiş yaptıklarını fark ebniyorlar, ama aslında beyinlerini anbean bir görevden diğerine geçirip yeniden şe killendiriyorlar - ve bunun bir bedeli var.” Bu şekilde geçiş yapıp durmak, Earl’e göre, odaklanma beceri nizi üç yoldan aşındınyor. İ lkine geçiş maliyeti etkisi deniyor. 11 Bu konuda çok sayıda bilimsel kanıt mevcut. Vergi beyannamenizi ha zırlarken gelen bir mesaja -göz ucuyla, beş saniye- baktıktan sonra yaptığınız işe geri döndüğünüzü hayal edin. O an “geçiş yaparken beyninizin yeniden şekillenmesi gerekiyor,” diyor Earl. öncesinde ne yaptığınızı, ne düşündüğünüzü hatırlamanız gerekiyor ve “bu bi raz zaman alıyor”. Kanıtlara bakılırsa bu gibi durumlarda “perfor mansınız düşüyor. Yavaşlıyorsunuz. Sırf bir işten diğerine geçiş yap tığınız için”. Yani çalışırken gelen mesajlara bakıp durduğunuzda, bakmakla geçen kısacık zamanın yanı sıra sonrasında yeniden odaklanmak için gereken zamanı da kaybediyorsunuz - ve bu ikincisi çok daha fazla olabiliyor. “Düşünmekle değil de işler arasında geçiş yapmakla geçirdiğiniz zaman beynin işlem zamanının boşa harcanması olu yor.” Yani Ekran Süresi uygulaması telefonunuzu günde dört saat

ÇALINAN DiKKAT

46

kullandığınızı gösteriyorsa, dikkat dağılması yüzünden bundan çok daha fazlasını kaybediyorsunuz aslında. Earl bunları söylediğinde, evet ama bunun dikkatimiz üzerinde ki etkisi çok azdır, ufacık bir engeldir bu, diye düşündüm. Ama ko nuyla ilgili araştırmaları okuyunca, bu etkinin beklenmedik ölçüde büyük olabildiğine işaret eden bilimsel veriler bulunduğunu öğren dim. Örneğin Hewlen-Packard ’ın yaptırdığı ufak bir araştırmada, çalışanlardan bazılarının iki farlc.lı durumdaki IQ düzeylerine bakıl mış. önce dikkatlerinin dağılmadığı ya da bölünmedikleri bir du rumda, sonra e-posta alırken ve telefonları çalarken. “Teknolojik dikkat dağılması”nın -sadece e-posta almanın ve telefonlarının çal masının- çalışanların IQ düzeyinde ortalama on puanlık azalma ya rattığı ortaya çıkmış. Bunun ne kadar ciddi bir düşüş olduğunu şu radan anlayabilirsiniz: Esrar içtiğinizde kısa vadede ortaya çıkan düşüş bunun yansı lcadardır. ıs Yani iş bitirmek bakımından, cep te lefonu ve Facebook mesajlarınıza sık sık bakmaya kıyasla kafayı dumanlamanız daha iyi olurmuş gibi görünüyor. Araştırmalara göre bu daha başlangıç. Bir görevden diğerine ge çiş yapmanın dikkat becerinize verdiği zararın ikinci biçimine ba tırma etkisi diyebiliriz. Görevler arasında gidip gelirken başka za man yapmayacağınız hatalar yapmaya başlıyorsunuz, çünkü “bey niniz hataya meyilli,” diyor Earl. “Görevler arasında geçiş yaparken beyninizin biraz geri gidip bıraktığı yerden devam etmesi gerekiyor” - ve bunu

tam olarak yapamıyor beyin. Arızalar beliriyor. "Hata dü

zeltmekle ve geriye doğru iz sürmekle meşgul olduğunuz için, de rinlemesine düşünmekle geçireceğiniz hayati zamanı daha yüzeysel düşünmekle geçiriyorsunuz." Çoklu görev yapabileceğinize inanmanın ancak orta ya da uzun vadede farkına varabileceğiniz üçüncü bir maliyeti daha var - adına yaratıcılığın azalması diyebiliriz. Yaratıcılığınızın ciddi ölçüde azal ması muhtemel. Neden peki? “E yeni düşünceler, yenilikler nasıl or taya çıkıyor?” diye soruyor Earl. Beyninizin gördüğünüz, işittiğiniz, öğrendiğiniz şeylerden yeni bağlantılar kurmasıyla. Dikkatinizin da ğılmadığı serbest zamanlarda zihniniz özümsediği her şeyi kendili ğinden yeniden düşünüp aralarında yeni bağlantılar kuruyor. Tüm

HIZIN, GEÇİŞLERiN VE SÜZME FAALiYETiNiN ARTIŞI

47

bunlar bilinç düzeyinin altında gerçekleşiyor, ama “yeni fikirler böy le beliriyor, ilişkili olduğunu düşünmediğiniz iki düşünce arasında bir ilişki kuruluveriyor”. Yeni bir fikir doğuyor. Ama “beynin işlem zamanının büyük bölümünü görevler arasında geçiş yapmaya ve ha ta düzeltmeye harcadığınızda,” diyor Earl, beyninizin “çağrışım bağlarını yeni noktalara götürüp sahiden özgün ve yaratıcı düşünce ler oluşturma” fırsatını azaltmış oluyorsunuz. Sonralan daha az kanıta dayanan dördüncü bir sonuç daha ol duğunu öğrendim - buna da hafızanın daralması diyebiliriz. Cali fomia Üniversitesi Los Angeles kampüsünde çalışan bir ekip, insan lardan iki işi aynı anda yapmalarını isteyip etkilerini takip etmiş. Aynı anda tek bir iş yapan insanlara kıyasla sonrasında ne yaptıkla rını pek hatırlayamadıkları ortaya çıkmış. 19 Deneyimlerinizin hatı ralara dönüşmesi için zihinsel alan ve enerji gerektiğinden, enerji nizi çok hızlı geçişlere harcadığınızda hatırlama ve öğrenme azalı yor anlaşılan. Yani kanıtlara göre, görevler arasında geçiş yapmaya çok fazla zaman harcadığınızda yavaşlıyorsunuz, daha çok hata yapıyorsunuz, yaratıcılığınız azalıyor ve yaptıklarınızın daha azını hatırlıyorsunuz. Yanıtını öğrenmek istediğim soru şuydu: Çoğumuz hangi sıklıkta böyle geçişler yapıyoruz? Görüştüğüm isimlerden biri olan, Califor nia Üniversitesi (lrvine) Enformatik Bölümü’ndcn Profesör Gloria Mark ABD’de ortalama bir çalışanın dikkatinin kabaca üç dakikada bir dağıldığını keşfetmiş.21l Diğer çalışmalar da Amerikalıların bü yük bölümünün çalışırken neredeyse sürekli bölündüğünü ve görev ler arasında geçiş yaptığını gösteriyor.21 Günümüzde ortalama bir ofis çalışanı çalışma zamanının yüzde 40’ında “çoklu görev” yaptı ğını zannediyor - yani dikkat ve odaklanma becerisi yukarıda bahsi geçen zararlara maruz kalıyor. Hatta çalışma zamanının kesintiye uğramaması nadir görülen bir şey haline geliyor: Gerçekleştirilen bir araştırmada ofiste çalışan çoğu kişinin normal günlerde bir saat bile kesintisiz zaman bulamadığı ortaya çıkmış. Yanlış görmediğime emin olmak için bu rakama tekrar baktım: Çoğu ofis çalışanı hiçbir zaman kendisine kesintisiz bir saat ayıramıyor.22 İş dünyasının her düzeyinde durum böyle - örneğin Fortune 500 listesinde bulunan

48

ÇALINAN DiKKAT

bir şirketin ortalama CEO’su günde sadece yirmi sekiz dalcika kesin tisiz zaman bulabiliyor.23 Bu sorun medyada ne zaman yer bulsa “çoklu görev” diye tarif ediliyor - ama bu eski bilgisayar terimini kullanmanın hata olduğu nu düşünüyorum. Çoklu görev deyince 1990’1ar geliyor aklıma, be beğinin karnını doyurmaya çalışırken aynı anda telefonda iş görüş mesi yapan ve pişirdiği yemek yanmasın diye uğraşan bekir bir anne canlanıyor gözümde. (90’ larda bir sürü kötü komedi dizisi seyret tim.) Mesajlarına bakarken aynı anda telefonda iş görüşmesi yapan biri canlanmıyor. Şimdilerde telefon kullanımı öyle bir alışkanlık haline geldi ki, bir iş yaparken aynı anda telefonumuza bakmayı çoklu görev yapmak olarak değil, olsa olsa iş görüşmesi yaparken popomuzu kaşımak gibi görüyoruz bence. Öyle değil halbuki. İş ya parken telefonunuzu açık tutup on dalcikada bir mesaj almanın ken disi görevler arasında geçiş yapmanın bir biçimi aslında - ve yuka nda bahsi geçen bedeller sizin için de devreye giriyor. Carnegie Mellon Üniversitesi’nin İnsan-Bilgisayar Etkileşimi Laboratuva n’nda gerçekleştirilen bir çalışmada 1 36 öğrenciye bir sınav yapıl mış. Aralarından bazıları telefonlarını kapalı tutarken, açık bıralcan diğer gruba aralıklarla mesaj gönderilmiş. Mesaj alan öğrenciler sı navda ortalama yüzde 20 daha kötü sonuç almış.24 Benzer durum larda gerçekleştirilen diğer çalışmalarda yüzde 30 gibi daha da kötü sonuçlar çıkmış. 2’ Akıllı telefonu olan herkes hemen her zaman yüz de 20 ila 30 kayıp yaşıyor gibi görünüyor. Bir canlı türü için önemli bir beyin gücü kaybı bu. Bunun ne kadar zarar verdiğini anlamak için, dünyada en hızlı artış gösteren ölüm nedenlerinden birine bakmak yeterli: trafikte dikkat dağınıklığı. Utah Üniversitesi’nde görev yapan sinirbilimci Dr. David Strayer gerçekleştirdiği aynntılı araştırmalarda, teknolo jiden dikkati dağılan -en basitinden, telefonlarına mesaj gelen- in sanların araç simülatörlerinde ne ölçüde güvenli araç kullarıdıklarını takip ettniş. Ve sarhoşluğa “çok yakın” düzeyde bozulma ortaya çık mış.26 Bunun altını çizmek gerekiyor: Devamlı dikkat dağınıklığının sarhoş olacak kadar alkol tükebnek denli kötü bir etkisi var. Etrafı mızı saran dikkat dağınıklığı asap bozucu olduğu gibi, öldürücü de:

HIZIN, GEÇiŞLERİN VE SÜZME FAALIYE11NIN ARTIŞI

49

Günümüzde yaklaşık beş trafik kazasından biri sürücülerin dik.kat dalını.klığından kaynaklanıyor.27 Kanıtlar onada, diyor Earl: İyi iş çıkarmak istiyorsanız aynı an da tek bir şeye di.k.kalle odaklanmaktan başka yol yok. Tüm bunları öpcnirken, odaklanma becerimi kaybetmeden yığınla enformasyon özümseme arzumun her gün karnımı McDonalds’da doyururken fit kalma arzuma benz.ediğini -gerçek.leşmesi imk.insız bir düş oldulu nu- fark enim. İnsan beyninin büyü.klüğü ve kapasitesi 40.000 yılda ciddi bir değişim göstermemiş, diyor Earl, yarın öbür gün de sınıf atlayacak değil. Ama biz bu konuda kendimizi kandınyoruz. Cali fomia Eyalet Üniversitesi’nde psikoloji profesörü olarak görev ya pan Dr. Lany Rosen, ortalama bir gencin ve genç yetiş.kinin alb-yedi iletişim aracını aynı anda ta.kip edebileceline sahiden inandılını keşfetmiş.211 Makine deliliz biz, makine mantığıyla yaşayamayız. Biz insanız, farklı bir çalışma mantığımız var. Tüm bunları öpcndiğimde, Provincetown’da kendimi o kadar iyi -ve zihnen tazelenmiş- hissetmemin hayati bir nedeni daha ol duğunu fark enim. Epeydir ilk defa uzun süre tek bir şeye odaklan ma izni tanıyordum kendime. Zihinsel kapasitemde muazzam bir sıçrama olmuş gibi hissediyordum - çünkü zihnimin sınırlarına say gı gösteriyordum. Beyin hakkında bildiklerimiz düşünüldüğünde, geçmişe kıyasla günümüzde dikkat sorunlarının gerçekten daha kö tüye gittiği sonucuna varabilir miyiz, diye sordum Earl’e. “Kesinlik le,” diye yanıt verdi. Ona göre, “dik.kat dağınıklığının sonucu ola rak” kültürümüzde “idrak aşınmasına dönük bir kusursuz fırtına ya ratmış durumdayız”. Earl’ün söyledi.k.lerini kabul ettnem zor oldu. Ortada bir kriz ol duğunu sezmek başka, dünyanın önde gelen sinirbilimcilerinden bi rinden düşünme kapasitesimizi aşındıran bir “kusursuz fıruna” için de yaşadığımızı duymak başka. “Şu an yapabilecelimizin en iyisi,” dedi Earl, “dikkatimizi dağıtan şeyleri olabildiğince sepetlemeye ça lışmak.” Sohbetin bir noktasında gayet iyimser gibiydi, bugünden başlayarak hepimizin bu konuda ilerleme kaydedebileceğine işaret eni. “Beyin de kaslar gibi,” dedi. "Belli şeyleri ne kadar çok kulla nırsanız bağlantı da o kadar kuvvetleniyor ve daha iyi iş görmeye

50

ÇALINAN DiKKAT

başlıyorlar." Odaklanmakta zorluk yaşıyorsanız önce on dakika tek bir işle u!raşmayı deneyin, sonra bırakın bir dakika dağılsın dikka tiniz, sonra on dakika daha - böyle böyle gidin. “Yapa yapa aşinalık kazanıyorsunuz, beyniniz ustalaşmaya başlıyor, çUnkU o davranışta söz konusu olan [nöral] bağlantıları kuvvetlendiriyorsunuz. Ve o su re çok geçmeden on beş dakikaya, yirmi dakikaya, yarım saate çı kıyor. . . . Siz yapın sadece. Alıştırma yapın. . . . Yavaş yavaş başlayın ama alıştırma yapın, hedefe varacaksınız.” Bunu başarmak için, dikkatimizi dağıtan şeylerden -gitgide da ha uzun süreler- uzak durmamız gerektiğini söyledi Earl. Bunu “ira de gUcUyle yapmaya çalışmak” hata olur, “çünkü o enformasyon dürtmesine karşı koymak çok zor,” dedi. Ona bunu toplum olarak nasıl yapabileceğimizi sorduğumda ise kendisinin sosyolog olmadı ğını, bu sorunun yanıtı için başka yerlere bakmam gerektiğini söy ledi.

Görevler arasında geçiş yapmanın yanı sıra başka bir şeyin daha gü nümüzde beynimize aşın yük bindirdiğini öğrendim. Califomia Üniversitesi’nde nöroloji, fizyoloji ve psikiyatri profesörü olarak gö rev yapan Adam Gazzaley’yle San Francisco’daki bir kafede yaptı ğımız görüşmede anladım bunu. Beynimizi önünde bir güvenlik ele manının durduğu bir gece kulübü gibi düşünmek gerektiğini söyledi Adam. Güvenlik elemanının görevi bize herhangi bir anda isabet eden uyaranları süzgeçten geçirip çoğunu -trafiğin gürültüsünü, so kağın karşısında tartışan çifti, yanımızda duran kişinin cebinde çalan telefonu- dışarıda bırakmak ve tek bir şey hakkında doğru dürüst düşünebilmemizi sağlamak. Güvenlik elemanının vazgeçilmez bir görevi var: Gereksiz enformasyonu dışarıda bırakma becerisi hedef lerimizle ilgilenmemiz bakımından hayati önem taşıyor. Kafamızın içindeki güvenlik elemanı güçlü kuvvetli: Tek bir anda beynimize girmeye çalışan iki. dön, hatta belki altı kişiyi püskünebiliyor. Hayli becerikli. Beynin bu işi gören kısmına prefrontal koneks deniyor. Ne var ki bu güvenlik elemanının günümüzde daha önce görül memiş bir abluka altında kaldığına inanıyor Adam. Beynimiz gö-

HIZIN, GEÇiŞLERiN VE SÜZME FAALiYETiNiN ARTIŞI

51

revdcn göreve daha önce göriilmemiş ölçüde geçiş yaptığı gibi, çok daha çılgınca bir püskürtme faaliyetine zorlanıyor. Gürültü gibi basit bir şeyi düşünelim. Gürültülü bir odada otururlc.en dikkat becerinizin ve yaptığınız işin kötüye gittiğine ilişkin geniş çaplı bilimsel kanıtlar bulunuyor. örneğin sessiz sınıflara kıyasla güriiltülü sınıflarda ders gören çocukların dikkat becerisi daha az oluyor.29 Oysa çoğumuzun etrafı yüksek seviyede güriiltüyle çevrili; duvarlarla ayrılmamış ofislerde çalışıyor, kalabalık şehirlerde uyuyor, Adam’la içinde bu lunduğumuz mekan gibi sıkış tepiş kahve dükkanlarında dizüstü bil gisayarlarımızı tıkırdatıp duruyoruz. Gürültü kirliliğinin artması tek örnek değil - etrafımız dikkatimizi çekmek için uğraşan çığırtkan larla sarılı halde yaşıyoruz. Bu yüzden dikkat dağıtan unsurları dı şarıda tubnak için güvenlik elemanının “çok daha fazla” uğraşması gerektiğini söylüyor Adam. Bitkin düşüyor zavallı. Ve onu geçip beyninize giren, düşüncelerinizin akışına müdahale eden daha fazla şey oluyor. Bundan dolayı çoğu zaman süzme görevini eskisini gibi yapa mıyor güvenlik elemanı. Kapının akına uğramasıyla birlikte gece kulübündeki olağan dansı aksatan kavgacı tipler doluyor içeri. “Bi zim bazı temel sınırlılıklarımız var,” diyor Adam. “Bu sınırları göz ardı edip istediğimizi yapabilirmiş gibi davranabiliriz - ya da bun ları kabul edip hayatımızı daha iyi bir şekilde sürdürürüz.”

Provincetown’da geçirdiğim ilk iki haftada. cinnet halinden nihayet çıktığımı hissediyordum. Görevler arasında geçiş yapmanın ve süz menin doğurduğu zihinsel baskıyı dayatmayan bir tekli görev dün yasında yaşamaya başlamıştım. Bu yaz böyle geçecek diye düşünü yordum. Bir huzur vahası olacak. Başka türlü yaşamanın örneği ola cak. Kapkek yiyip tanımadığım insanlarla birlikte gülüyordum. Kendimi hafiflemiş ve özgür hissediyordum. Sonra beklemediğim bir şey oldu. On dördüncü günün sabahı uyandığımda, geldiğimden beri her sabah olduğu gibi iPhone’umu almak için elim hemen komodine uzandı . Hiç mesaj almamış olan, üstünde sadece en yakın hastanenin yerini gösterme seçeneği bulu-

52

ÇALINAN DİKKA T

nan akılsız telefonum geçti elime. Uzakta okyanusun fmlblannı du yuyordum. Kafamı çevirdim ve okumak istediğim tüın kitaplann be ni beklediğini gördüm. Ve ne olduğunu tam çıkaramadığun şiddetli bir duyguya kapıldun. Yıllardır yaşadığım en kötü hafta böyle baş ladı.

2

İkinci Neden: Akış Halinin Ketlenmesi

YAŞADIÔIM ZiHiNSEL DÜŞÜŞÜN ilk gününde kumsalda yürüdüm

ve Memphis’ten beri gözümü tınnalayan şeyi gördüm yine. Hemen herkes önündeki ekrana bakıyordu. İnsanlar Provincetown’ı çektik leri selfılere artaplan olarak kullanıyor, kafalarım kaldınp okyanusa ya da birbirlerine nadiren bakıyor gibilerdi. Ama bu defa “Hayatı nızı boşa harcıyorsunuz, bırakın şu telefonu” diye değil, “Verin şu telefonu, bana verin!” diye bağırasım geldi. Sesli kitap veya müzik dinlemek için iPod’umu her açtığımda gürültü azaltan kulakhklanmı da açmam gerekiyordu ve her seferin de şu sesi duyuyordum: “Johann’ın iPhone’u aranıyor. Johann’ın iPhone’u aranıyor.” Bağlantı kunnaya çalışıp kuramayan Bluetooth “Bağlantı kurulamıyor,” diyordu üzgün üzgün. Bana öyle geliyordu. Fransız felsefeci Simone de Beauvoir ateist olunca dünyanın sessiz liğe büründüğünü söylemiş. Ben de telefonumdan uzak kalınca dün yamın büyük kısmı ortadan kaybolmuş gibi hissettim. O ikinci haf ta sona ererken yokluğu beni kızgın bir paniğe sürükledi. Telefonu mu istiyordum. E-postalanmı istiyordum. Hemen. Evden her çıktı ğımda telefonum orada mı diye cebimi yokluyor, olmadığını fark edince sendeliyordum. Vücudumun bir parçasını kaybettniş gibiy dim. Gençliğimde günler boyunca yatağa uzanıp sadece kitap oku yarak geçirdiğim zamanlan düşünüp kitap yığınlanma yöneldim. Ama o ana kadar Provincetown’da alelacele, hiperaktif bir şekilde okuma yapıyordum - Charles Dickens kitabına, blog yazısı içinde hayati bir enfonnasyon arann ış gibi göz gezdiriyordum. Damıtmaya dönük manik bir okuma yapıyordum. Tamam, anladık, çocuk öksüz

ÇALINAN DiKKAT kalmış - sadede gel artık. Bunun aptalca olduğunu görüyordum, ama kendimi durduram ıyordum. Yoganın bedenimi yavaşlattığı gibi yavaşlatamıyordum zihnimi. Ne yapacağımı bilemez halde tıbbi bir cihazı andıran devasa te lefonumu çıkarıp kocaman düğmelerine basıp duruyordum. Çaresiz gözlerle bakıyordum ona. Çocukken seyrettiğim bir vahşi yaşam belgeselinde gördüğüm bir görüntü aklıma geldi: Bir penguen be beğinin cansız bedenini gagasıyla saatlerce dürtüp hayata döndür meye çalışıyordu. Benim tıknaz Jitterbug da ne kadar dürtersem dür teyim intemete erişemiyordu. Dört bir yanımda telefonumdan en başta neden uzaklaştığımı hatırlatan sahneler görüyordum. Bir gün, Provincetown’ın batı ya kasındaki şirin bir mekan olan Heaven Kafe’de oturup Benedict usu lü yumurta yedim. Yan masada tahminen yirmili yaşlarının ortasında olan iki adam oturuyordu.

David Copperfıeld

okuyormuş gibi ya

parken aralarındaki konuşmaya kulak kabarttım. Bir uygulama üs tünden tanışmışlardı belli ki, ilk defa yüz yüze görüşüyorlardı. Başta adını koyamadığım bir tuhaflık hissettim dinlediğim sohbette. Sonra aslında sohbet filan etmediklerini fark ettim. Sarışın olan on dakika kadar kendinden bahsediyor, sonra da koyu saçlı olan on dakika ken dinden bahsediyordu. Böyle nöbetleşe konuşuyor, birbirlerinin sö zünü kesiyorlardı. Yanlarındaki masada iki saat oturdum; birbirleri ne tek bir soru bile sorduklarını duymadım. Bir noktada koyu saçlı adam bir ay önce erkek kardeşinin öldüğünü söyledi. Sarışın olan üstünkörü bir başsağlığı bile dilemedi : Yine kendinden bahsetmeye koyuldu. Sırf Facebook sayfalarındaki durum güncellemelerini sı rayla birbirlerine okumak için buluşmuş olsalardı bundan hiç farklı olmazdı, diye düşündüm. Nereye gidersem gideyim etrafım yayın yapan ama alıcıları ka palı insanlarla sarılmış gibi hissediyordum. Narsisizmin bir dikkat bozulması olduğunu düşündüm - dikkatinizin sadece kendinize ve kendi egonuza dönük hale gelmesi. Bunu herhangi bir üstünlük duy gusuyla söylüyor değilim. O hafta intemetle ilgili en çok neyi özle diğimi anlatmaya utanıyorum. Normal hayatımda her gün -bazen günde birkaç defa- Twitter ve lnstagram’a kaç takipçim olduğunu

AKIŞ HALiNiN KETLENMESi

55

gönnek için bakıyordum. Zaman akışına, haberlere, uğultuya değil - sadece kendi rakamlarıma. Artış olduğunda seviniyordum - hisse senetlerinin durumuna bakıp önceki günden biraz daha zengin oldu ğunu gören para saplanulı bir cimri gibi. Bak gördün mü, seni takip eden insanların sayısı artıyor, önemli birisin sen. der gibiydim ken dime. Orada söylenen şeyler değildi özlediğim. Sadece ham rakam ları ve yükseldiklerini gönneyi özlemiştim. Yersiz telaşlara kapıldığımı fark enim. Provincetown’dan feri botla Boston’a döndüğümde telefonumu ve dizüstü bilgisayarımı al mak için arkadaşımın evine nasıl gideceğimi düşünüp duruyordum. Ya nhtımda taksi bulamazsam? Orada mahsur kalırsam? Telefonu ma hiç ulaşamazsam? Bağımlılığın hiç yabancısı olmadığım için 0 an ne hissettiğimin farkındaydım - bağımlı kişinin içindeki rahatsız edici boşluk duygusunu uyuşturan şeye duyduğu açlıktı bu. Bir gün kuru denizyosunlanndan kabarık bir yastık yapmış , kumsalda uzanıp kitap okumaya çalışırken, rahat olamadığım, odak lanamadığım, onca zamandır planladığım romanı yazmaya başlama dığım için kendimi paylamaya koyuldum kızgın kızgın. Bak cenne tin ortasındasın, deyip duruyordum kendime, telefonundan da kur tuldun, odaklan artık. Odaklan be! Bundan bir yıl kadar sonra, yı l larca kesintiler (yapılan işin kesintiye uğraması durumu) üzerine ça lışmış olan Profesör Gloria Mark’ la görüşürken o mı düşündüm ye niden. Günlük hayatınızda uzun süredir kesintilere maruz kalıyor sanız. bu dış müdahalelerden kurtulduğunuzda bu sefer kendi ken dinizi kesintiye uğratmaya başlıyorsunuz. diyecekti Gloria. Etrafa

bakıp gördüklerimi Twitter’da nasıl tarif edeceğim i sanların vereceği yanıtlan hayal edip duruyordum.

,

sonrasında in

Yirmi yıldan uzun süredir gün boyunca çok sayıda insanla sin yal alışverişi içinde olduğumu fark ettim. Cep mesajları, Face book mesajları, telefon konuşmaları - dünyanın bana “Seni görüyorum, duyuyorum” deme yollarıydı sanki bunlar hep: Sana ihtiyacımız var. Sinyale karşılık ver. Daha çok sinyal gönder. Şimdi sinyaller ortadan kaybolunca dünya bana “Sen önemli değilsin” der gibiydi. Bu ısrar cı sinyallerin yokluğu anlam yokluğuna işaret ediyor gibiydi. Sahil de, kitapçı larda, kafelerde insanlarla sohbet etmeye başlıyordum;

ÇALINAN DiKKAT

çoğu zaman da sıcak davramyorlardı, ama İnternet temelli olanlara kıyasla bu sohbetlerin harareti eksik gibiydi. Tanımadığlmz biri sizi kalplere boğup da ne kadar harika olduğunuzu söyleyecek değil ta bii. Yıllar boyunca hayatta bulduğum anlamın büyük kısmını inter netteki o cıhz, ısrarcı sinyallerden çtk.armıştım. Şimdi yoklardı ve ne kadar önemsiz, ne kadar boş olduklannı görebiliyordum. Ama yine de özlüyordum onlan. Şimdi önümde bir seçim vardı. Şöyle dedim kendime: O dün yayı geride bıraktın ve bir boşluk yarattın. Oradan uzak durmaya de vam edeceksen bu boşluğu bir şeylerle doldurman gerekiyor. Ancak üçüncü hafta -perişan haldeyken– bunu yapmanın bir yolunu bul maya başladım. 1960’larda psikolojide yepyeni bir saha açmış olan, yıllar içinde çalışmalannı incelemiş olduğum olağanüstü bir adamın araştırmalanna geri dönerek çıktım bu bunalımdan. Çığır açan bir buluş yapmıştı bu adam - insanların büyük bir çaba sarf etmeden uzun süre konsantre olabilecek şekilde kendi odaklanma güçlerine erişebilmelerinin yolunu bulmuştu. Bunun nasıl bir şey olduğunu anlatmadan önce nasıl keşfedil diğini anlatmam gerekiyor. Bu hikiyenin büyük kısmını daha sonra Claremont’a (Califomia) onu görmeye gittiğimde kendi ağzından dinledim. İkinci Dünya Savaşı’nın doruk noktasında, İtalya kıyısın daki bir şehirde, sekiz yaşındaki yapayalnız bir çocukla başlıyor hi kiye.

Mihaly’nin kaçması gerekiyormuş, ama nereye gideceğini bilmiyor muş. Hava saldırısını haber veren tanıdık siren acı acı bağırıyor, ka saba halkını tepelerinde belirmek üzere olan Nazi uçaklarına karşı uyarıyormuş. Almanya’dan Afrika’ya doğru uçuyormuş bu uçaklar ve kötü hava şartlan yüzünden hedeflerine varamayacak olurlarsa bir yedek planlan olduğunu kasabadaki herkes -Mihaly gibi bir ço cuk dahi- biliyormuş: bombalarını tam buraya. bu küçük kasabaya bırakmak. Mihaly en yakın sığınağa gitmiş ama dolu olduğunu gör müş. Yan tarafa, kasap dükkanına git, diye düşünmüş - orada sak lanabilirmiş. Kepenkleri kapalıymış dükkanın. Birkaç yetişkinin

AKIŞ HALİNİN KETI…ENMES I

57

anahtarı bulmasıyla içeri doluşmuşlar hep birlikte. Karanlıkta sallanan bir şey görmüşler - tavana asılmış et. Ama hayvan eti değilmiş bu şekli farklıymış. Gözleri karanlığa alışınca gördüklerinin iki adamın cesedi olduğunu anlamışlar. Cesetlerin dilkkinda çalışan kasaplara ait olduğunu fark etmişler, kendi et kan calarına asılmış adamlar. Mihaly dükkinın iç kısımlarına doğru koş maya başlamış bu sefer - ve üçüncü bir adamın cesediyle karşılaş mış. Faşistlerle işbirliği yaptıklarından şüphelenildiği için öldürül müş bu adamlar. Siren sesi devam ediyormuş. Mihaly orada, ceset lerin yanında saklanmış. Yetişkinlerin dünyasının bir süredir aklını kaçırmış gibi görün düğü bir dönemde, Mihaly Csikszentmihalyi (çik-scnt-mi-hayi) 1934 yılında Yugoslav sınırına yakın bir İtalyan kasabası olan Fiume’de doğmuş. Babası Macar hilkümcti adına diplomat olarak görev yap tığı için, insanların üç-dört dil konuşmasının normal olduğu bir so kakta büyümüş. Ailesinden büyük, bazen de çılgın projeler çıkmış: Ağabeylerinden biri planörle Rusya’dan Avusturya’ya uçan ilk isim olmuş. Ama Mihaly altı yaşındayken savaşın patlak vermesiyle bir likte “her şey çökmüş” Sokakta oynamasına izin verilmediği için evinde oyun dünyaları kurmaya başlamış. Oyuncak askerleriyle haf talar süren incelikli muharebeler düzenliyor, bu hayali savaşta her adımı önceden planlıyormuş. Pek çok geceyi soğuk bomba sığınak larında battaniyelerin altında dehşet içinde oturarak geçiriyormuş. “Ne olup bittiğini hiç bilmiyordunuz,” diye hatırlıyor. Sabahları teh like geçti işareti verildiğinde insanlar usulca sığınaklardan çıkıp iş lerine gidiyorlarmış. İtalya fazla tehlikeli bir yer haline gelince ailesi onu sınınn diğer tarafındaki Opatija adında bir sahil kasabasına götürmüş, ama kasa ba çok geçmeden dört bir yandan ablukaya alınmış. Partizanlar ka sabaya gelip işgalcilerle işbirliği yaptığından şüphelendikleri herke si öldürüyor, Naziler havadan bomba yağdırıyormuş. “Güvenlikten eser kalmamıştı artık,” diyor Mihaly. “İçinde yaşayabileceğim sağ lam bir dünya bulamıyordum.” Savaş sona erdiğinde Avrupa hara beye dönmüş, aile her şeyini kaybetmiş. Ağabeylerinden birinin ça tışmalarda öldüğü, diğerinin (Moricz) ise Stalin tarafından Sibirya’ -

58

ÇALINAN DiKKAT

daki bir toplama kampına götürüldüğü haberini almışlar. “On yaşına geldiğimde,” diye anımsayacaktı yıllar sonra, “yetişkinlerin iyi bir hayat yaşamayı bilmediğine emin olmuştum”. ı Savaştan sonra kendilerini bir mülteci kampında bulmuşlar; Mi haly buranın sefil ve umutsuz bir yer olduğunu düşünmüş. Bu hayat yıkıntısı içinde bir gün, kamptaki çocuklar için kurulan izci toplu luğuna katılacağı söylenmiş ve onlarla birlikte yaban hayatı tanı maya başlamış. Kendini en yaşam dolu hissettiği anların dik bayır ları tırmanmak ya da dağ geçitlerinde yol bulmak gibi zorlu faali yetlere karşılık geldiğini keşfetmiş. Bu deneyimin onu kurtardığını düşünüyor. On üç yaşına geldiğinde okuldan aynlmış; Avrupa uygarlığını uçurumdan aşağı sürükleyen bu yetişkin aklının ona ne faydası ola cağını göremiyormuş. Roma’ya gitmiş ve açlıktan kınlan yıkık dö kük şehirde çevirmen olarak çalışmaya başlamış. Yeniden dağlara çıkmak istediği için İsviçre’ye gitmek üzere uzun süre para biriktir miş. Nihayet on beş yaşında Zürih trenine binebilmiş. Orada Alp dağlarına gitmek için araç beklerken bir psikoloji konferansının afi şini görmüş. Konferans efsanevi İsviçreli psikanalist Cari Jung ta rafından verilecekmiş; Jung’un düşüncelerinin içeriği Mihaly’ye çe kici gelmemiş, ama insan zihninin çalışma şekline bilimsel bir pers pektiften bakma düşüncesi onu heyecanlandırmış. Böylece psikolog olmaya karar vermiş, ama Avrupa’da psikoloji alanında lisans eğiti mi yokmuş. Sadece filmlerde gördüğü uzak bir ülkede bu alanın mevcut olduğunu öğrenmiş: ABD’de. En nihayetinde yıllarca para biriktirdikten sonra ABD ’ye ulaş mış - ama kötü bir sürprizle karşılaşmış. Amerikan psikolojisine meşhur bir biliminsanının temsilcisi olduğu tek bir büyük düşünce nin hakim olduğunu görmüş: yaptığı tuhaf bir keşifle üne kavuşan B. E Skinner adında bir Harvard profesörü. Skinner, neye dikkat gös tereceğine serbestçe karar verir görünen bir hayvanın -bir güvercin. sıçan veya domuzun örneğin- siz neye isterseniz ona dikkat göster mesini sağlamanın mümkün olduğunu keşfetmişti. Ne isterseniz onu yapacak şekilde yaratılmış bir robotmuşçasına hayvanın odaklanma becerisini kontrol edebiliyordunuz. Skinner’ın bunu nasıl yapt ı ğına

AKIŞ HALİNİN KETLENMESİ

59

dair sizin de deneyebileceğiniz bir örnek vereyim. Bir güvercini ka fese koyun ve acıkmasını bekleyin.2 Sonra kafese bir düğmeye bas tığınızda içine yem bırakan bir yemlik ekleyin. Güvercinler çok ha reketli hayvanlardır - güvercinin önceden belirlediğiniz rasgele bir hareketi yapmasını (kafasını yukarı kaldırmasını ya da sol kanadını dışarı çıkarmasını, örneğin) bekleyin ve tam o anda düğmeye basın. Sonra aynı hareketi tekrar yapmasını bekleyin ve yine yem verin. Bunu birkaç defa yaptığınız takdirde güvercin yem istediğinde sizin belirlediğiniz o rasgele hareketi yapması gerektiğini öirenecek - ve o hareketi sık sık yapmaya başlayacak. Doğru yönlendirdiğiniz takdirde, ödüllendirmeyi seçtiğiniz hareket güvercinin odağına yer leşecek. Saplantılı biçimde kafasını yukarı kaldırmaya ya da sol ka nadını dışarı çıkarmaya başlayacak. Keşfi yapan Skinner bunun ne kadar ileri götürülebileceğini, bu tür pekiştirmelerle bir hayvanın ne ölçüde programlanabileceğini öğrenmek istemiş ve epey ileri gidi lebileceğini keşfetmişti. Bu şekilde bir güvercine pinpon oynamayı, bir tavşana bozuk paralan alıp kumbaralara koymayı, bir domuza elektrikli süpürge kullanmayı öğretebilirsiniz. Doğru ödüllendirdi ğiniz takdirde pek çok hayvan çok karmaşık -ve kendileri için an lamsız- şeylere odaklanacaktır. Skinner bu ilkenin insan davranışlarının neredeyse tamamını açıkladığına ikna olmuştu. Özgür olduğunuza, seçimler yaptığınıza, neye dikkat göstereceğinizi belirleyen karmaşık bir zihniniz oldu ğuna inanıyorsunuz - ama bunlar hep hikaye. Odaklanma hissinizle birlikte siz, hayatınız boyunca tecrübe ettiğiniz tüm pekiştirmelerin toplamından ibaretsiniz aslında. Skinner’a göre insanlarda -özgür iradeyle seçim yapan bir kişi olmak anlamında- zihin yoktu. Akıllı bir tasarımcının sizi istediği gibi programlaması mümkündü. Bun dan yıllar sonra Instagram’ı tasarlayanlar da şöyle soracaklardı: Kul lanıcıları -kalpler ve beğeniler yoluyla- selfi çekmeye özendirsek, fazladan yem almak için sol kanadını açıp duran güvercinler gibi, saplantılı biçimde bunu yapmaya başlarlar mı acaba? Skinner’ın esas tekniklerini alıp bir milyar insana uygulayacaklardı. Mihaly bu düşüncelerin Amerikan psikolojisine hakim olduğu nu ve Amerikan toplumunda da son derece etkili olduğunu öğren-

60

ÇALINAN DlKKAT

miş. Time dergisine kapak olmuş bir yıldızdı Sk.inner. Öyle ün ka ki 198 1 yılma gelindiğinde ABD’de üniversite eğitimi almış olanların yUule 82’si onun kim olduğunu biliyordu. İnsan psikolojisine dair kasvetli ve sınırlı bir görüş gibi gelmiş bu Mihaly’ye. Bazı sonuçlar verdiği belli olmakla birlikte, bu görü şün insan olmanın anlamını büyük ölçüde ıskaladığına inanıyormuş o. İnsan psikolojisinin boş mekanik yanıtlardan daha fazlasını doğu ran, olumlu ve besleyici boyutlarını incelemek istediğine karar ver miş. Ama Amerikan psikolojisinde böyle düşünen pek kimse yok muş. Öncelikle insan türünün en büyük başarılarından biri olarak gördüğü sanat üzerine çalışmaya karar vermiş. Yıkıma şahit olduk tan sonra, şimdi yaratımı inceleme zamanının geldiğini düşünmüş. Chicago’da bir grup ressamı ikna edip aylar boyunca çalışma süreç lerine tanıklık etmiş; hayatlarını adamayı tercih ettikleri sıradışı odaklanmanın altında yatan psikolojik süreçleri anlamak istiyormuş. Tek bir imgeye odaklanıp özenle onunla ilgilenen birçok sanatçıyı seyrebniş. Mihaly’nin en çok dikkaıini çeken nokta, yaratım süreci içindeki sanatçılar için zamanın ortadan kayboluyormuş gibi görünmesi ol muş. Neredeyse hipnotik transa giriyor gibiymişler. Başka yerlerde nadiren gördüğünüz derinlemesine bir dikkat söz konusuymuş. Sonra şaşınıcı bir şey dikkatini çekmiş. Onca zaman ayırdıkları tabloları bitirdikten sonra, yaptıkları şeyi zafer sevinciyle seyredi yor, başkalarına gösteriyor, övgü peşinde koşuyor değilmiş sanatçı lar. Hemen hepsi bitirdikleri tabloyu kenara koyup bir diğeri üstünde çalışmaya başlıyormuş. Skinner haklı olsaydı -insanlar sadece ödül kazanmak ve cezalandınlmamak için bir şeyler yapıyor olsaydı- sa natçıların bu davranışı açıklanamaz olurdu. İşinizi yaptınız sonuçta, ödülünüz önünüzde duruyor, tadını çıkarsanıza. Ama ödüller yara tıcı insanların pek ilgisini çekmiyor gibiymiş; çoğu parayla bile il gilenmiyormuş. Mihaly’nin daha sonra bir söyleşide söylediğine gö re, “İşleri bittikten sonra onaya çıkan nesne, sonuç önemli değildi”.3 Bu insanları sürükleyen gücün ne olduğunu anlamak istemiş Mihaly. O kadar uzun süre tek bir şeye odaklanmalarını mümkün kı lanın ne olduğunu sormuş. "Resim yapmanın büyüleyici tarafının zanmışb

AKIŞ HALİNİN KETLENMESi

61

sürecin kendisiyle ilgili bir şey" olduğunu anlamış:• Nedir peki bu şey, diye sormuş. Bunu daha iyi anlamak için, başka faaliyetlerle meşgul olan yetişkinleri incelemeye başlamış - uzun mesafe yüzü cülerini, kaya tırmanışı yapanları, satranç oyuncularını. önce pro fesyonel olmayanlara bakmış. Çoğu zaman fizik.sel olarak rahatsız edici, yorucu, hatta tehlikeli şeyler yaparken karşılığında bariz bir ödül almıyormuş bu insanlar ama yaptıkları şeyi yapmaya bayılı yorlannış. Onlarda böyle sıradışı bir odaklanma doğuran şeyleri ya parken kendilerini nasıl hissettikleri hakkında konuşmuş onlarla Mi haly. Bu faaliyetler birbirinden çok farklı olsa da insanların kendi lerini nasıl hissettiklerine dair söylediklerinde çarpıcı benzerlikler olduğunu fark etmiş. Tekrar tekrar karşısına çıkan bir sözcük var mış. “Kendimi akışa bırakıyorum,” gibi şeyler söyleyip duruyormuş bu insanlar. 5 Kaya urmanışı yapan biri ona daha sonra şunları söylemiş: “Ka ya tırmanışının albenisi bnnanışta yatıyor, bir kayanın tepesine ula şıp seviniyorsunuz ama aslında hrnlanış hiç bibnesin istiyorsunuz. Tırmanışın gerekçesi brmaruş, şiirin gerekçesinin yazmak olması gi bi tıpkı. Olsa olsa kendi içinizdeki bir şeyleri fethediyorsunuz. Yazma edimi şiirin gerekçesini oluşturuyor. Tırmanış da aynı: bir akış olduğunuzun farkına varmak. Akışın amacı akışı devam ettir mek; bir doruk veya ütopya aramak değil akışın içinde kalmak. Yu karı çıkmak değil devamlı akış halinde olmak; akışa devam eunek için yukarı çıkıyorsunuz.’’6 Mihaly bu insanların daha önce biliminsanlan tarafından ince lenmemiş temel bir içgüdüyü tarif ediyor olabileceğini düşünmeye başlamış ve buna”akış hali" adını vermiş: yaptığınız şeye kendinizi kaptırıp benlik hissini tamamen kaybettiğiniz, zamanın ortadan kay bolur gibi olduğu, deneyimin kendisine akbğınız zamanlar. Mihaly insanlara akış halinin ne olduğunu açıklayıp daha önce böyle bir şey yaşayıp yaşamadıklarını sormaya başladığında, yüzde 85’i bu şek.il de hissettikleri en az bir zaman ayırt edip hatırlamış ve çoğunlukla bu tür anların hayatlarının en akılda kalıcı anlan olduğunu söylemiş ler. İster beyin ameliyatı yaparken, ister gitar bngırdatırken, isterse leziz çörekler pişirirken ortaya çıksın, akış halini hayretler içinde an-

62

ÇALINAN DiKKAT

tatmış hepsi. Mihaly de savaşın vurduğu bir şehirde oyuncak asker leriyle incelikli muharebeler planlayan bir çocuk olduğu zamanları, sonra da on üç yaşında mülteci kampının etrafındaki tepe ve dağları keşfe çıktığı zamanları düşünürken bulmuş kendini. Doğru yere sondaj yaptığımız takdirde içimizde bir odak kuyu suna rast gelmenin mümkün olduğunu, buradan fışkıran o uzun odak dalgasının zorlu görevleri sancısız, hana keyifli bir şekilde ger çekleştirmemizi sağladığını keşfetmeye başlamış Mihaly. Bunun için nereye sondaj yapmamız gerekir peki? Akış hallerini nasıl do ğurabiliriz? Çoğu insan akışın gevşeme yoluyla kolayca ulaşılabilir olduğunu düşünür - Vegas’taki bir havuzun kenarında kokteyl yu dumladığınızı hayal ederek, örneğin. Oysa gevşemenin akış halini pek doğurmadığını keşfetmiş Mihaly. Oraya başka bir yoldan git mek gerektiğini. Mihaly gerçekleştirdiği çalışmalarda akışın pek çok boyutu ol duğunu saptamış. Ama ben bunları etraflıca okuduğumda, akış ha line ulaşmak için bilmeniz gerekenlerin üç ana bileşene indirgene bileceğini gördüm. öncelikle açık seçik tanımlanmış bir hedef seç meniz gerekiyor: Şu tuvale resim yapmak istiyorum; şu tepeye çık mak istiyorum; çocuğuma yüzmeyi öğretmek istiyorum. Belirledi ğiniz hedefin peşinden gitmeye ve bunu yaparken diğer hedeflerinizi kenara koymaya karar vermiş olmanız gerekiyor. Akış hali için tek bir görevle meşgul olmanız, diğer her şeyi kenara koyup tek bir şey yapıyor olmanız şart. Mihaly dikkat dağılmasının ve çoklu görevin akışı öldürdüğünü ve aynı anda iki-üç şey yapmaya çalışan birinin akışa hiç ulaşamadığını keşfetmişti. Akış için beyin gücünün tama mının tek bir göreve aynlmış olması gerektiğini. İkincisi, sizin için anlam taşıyan bir şey yapıyor olmanız gere kiyor. Dikkat hakkında temel bir gerçeğin parçası bu: Bizim için an lam taşıyan şeylere dikkat gösterecek şekilde evrilmişiz. Giriş bö lümünde bahsi geçen, irade gücü konusunda bir numaralı uzman olan Roy Baumeister’ın bana söylediği gibi: “Bir kurbağa yiyeme yeceği bir taşa kıyasla yiyebileceği bir sineğe çok daha uzun süre bakacaktır.” Kurbağa için sinek anlamlı, taş anlamsızdır - o yüzden sineklere rahatlıkla dikkat gösterebilirken, taşlara pek dikkat etmez.

AKIŞ HALİNİN KETI.ENMESI

63

Bunun “beynin tasarımına dayalı” olduğunu söylüyor Roy. “Sizin için önemi olan şeylere dikkat gösterecek şekilde tasarlanmıştır be yin . . . . Bütün gün oturup taşlara bakan bir kurbağa açlıktan ölürdü.” Hangi durumda olursa olsun, sizin için anlam taşıyan şeylere dikkat göstermeniz çok daha kolay, anlamsız görünenlere dikkat gösterme niz daha zor olacaktır. Sizin için anlamdan yoksun bir şey yapmaya çalışırken dikkatiniz sık sık dağılacak, tutunamayacaktır. Üçüncüsü, becerilerinizin sınırında duran ama ötesine geçme yen bir şey yapıyor olmanın akış haline faydası oluyor. Seçtiğiniz hedef çok kolay olduğunda otomatik pilota geçiyorsunuz - ama çok zor olduğunda da tedirgin oluyorsunuz, dengeniz bozuluyor ve akış haline geçemiyorsunuz. Deneyimi ve yeteneği orta düzeyde olan bi rinin kaya tırmanışı yaptığını düşünelim. Bir bahçenin arkasında du ran herhangi bir tuğla duvara tırmandığında, hiç zorlanmayacağı için akış haline giremeyecektir. Birdenbire Kilimanjaro Dağı’na tır manması söylendiğinde ise paniğe kapılacağı için akış haline gire meyecektir. Onun için en iyisi, son tırmandığından biraz daha yük sek ve zorlu bir tepe ya da dağ olacaktır. Yani, akışa ulaşmak için tek bir hedef seçmeniz, hedefinizin si zin için anlamlı olduğuna emin olmanız ve kendinizi becerilerinizin sınırına kadar zorlamaya çalışmanız gerekiyor. Bu koşullan yaratıp da akış haline geçtiğinizde bunu ayırt edebiliyorsunuz, zira ayrıksı bir zihin durumu bu. Tamamen anın içinde var olduğunuzu hissedi yorsunuz. Benlik bilinciniz kayboluyor. Egonuz kaybolup gitmiş de yaptığınız şeyle birleşmişsiniz gibi, sanki tırmandığınız kayaymış sınız gibi oluyor. Tanıştığımızda Mihaly seksen yedi yaşındaydı, elli yıldan uzun süredir akış halleri üstünde çalışıyordu. Dünyanın dört bir yanındaki biliminsanlanyla birlikte, akış halinin insanın dikkat becerisinin ger çek ve derin bir biçimi olduğunu gösteren geniş ve sağlam bir bilim sel kanıt havuzu oluşturmuştu. Daha fazla akış deneyimi yaşadığı nızda kendinizi daha iyi hissettiğinizi de göstermişti bu insanlar. 7 Mihaly’nin gerçekleştirdiği araştırmalar öncesinde ABD’de profes yonel psikoloji ya işlerin ters gittiği -ruhsal sıkıntı yaşadığınız- za manlara ya da B. F. Skinner’ın manipülatif görüşüne odaklanmış du-

ÇALINAN DİKKAT

64

rumdaydı. Mihaly ise “olumlu psikoloji”yi savunuyordu: öncelikle hayaıı yaşanmaya deler kılan şeylere odaklanıp onlan artırma yol lanru bulmamız gerektiiini. Bu anlaşmazlı k günümüz dünyasını tanunlayan çaıışmalardan birine ı.emin oluşturuyor gibi görünüyor bana B. F. Skinner’ın in san zihninin nasıl çahşhiına ilişkin görüşünü temel alan teknoloji lerin hiklın oldutu bir dünyada yaşıyoruz bugün. Skinner’ın içgö rüsü -canhlann rasgele ödüller peşinde koşacak şekilde eiitilmesi nin mümkün olduiu fikri- yaşadıtunaz ortama egemen olmuş du rumda. Pek çoiumuz ödül almak için kafeslerde acayip danslar et tirilen o kuşlar gibiyken, bunu kendimiz seçtiiimizi zannediyoruz Provincctown’da lnstagram’a selfi koyup duran o adamlar, ellerinde kokteyl bardak.lan olan wh Skinner güvercinleri gibi görünmeye başladı bana Bu yüzeysel uyaranlann odaiunızı elimizden aldıiı bir kültürde Mihaly’nin daha derinlere uzanan içgörüsü unutulmuş durumda: İçimizde uzun süre odaklanmanuzı ve bundan keyif al mamazı mümkün kalan bir güç bulunuyor ve bu gücün akıp gitmesi için gereken koşullan yararutımız takdirde daha mutlu ve saillk.lı oluyoruz. Bunu öifCndiiimdc, dikkatim hep daimık oldutunda neden kendimi hem asabi hem de bir nevi azalmış gibi hissettiiimi anla dım. Odaklanmadıtımaz zamanlarda en büyük kapasitelerimizden birini kullanmadıtmuzın farkındayız bir düzeyde. Akıştan yoksun ken güdük kalıyoruz ve bunun başka türlü olabileceğini seziyoruz. .

.

Yaşhhiında tuhaf bir şey yaşamış Mihaly. İkinci Dünya Savaşı bit tikten sonra atabeyi Moricz Rusya’da bir toplama kampına götürül müş ve bu gulaglarda gözden kaybolan insanlardan bir daha haber alınamıyormuş çoiu zaman - ama yıllar süren sessizliiin ardından öldü sanılan Moricz yeniden ortaya çıkmış. Sovyetler Birliii’nin da ğılma döneminde serbest bırak.aldıktan sonra iş bulmakta zorlanmış: Gulaglardan sağ kurtulanlara şüpheyle bak.alıyormuş. İsviçre’de yük sek lisans eiitimi gömüş olmasına rağmen, demiryollannda ateşçi olarak iş bulmuş en nihayetinde. Ve şikayet etmemiş.

AKIŞ HALiNiN KETLENMESi

65

Moricz seksenli yaşlarındayken, Mihaly ağabeyiyle yeniden bir araya gelmek için Budapeşte’ye gitmiş. Moricz’in akışı yakalama yetisinin önü acımasızca kesilmiş olmasına rağmen, hayatının bu çok geç döneminde ağabeyi her zaman sevdiği bir şeyin peşinden gitme fırsatını yakalamış. Kristallere hayranmış Moricz. Bu parıl dayan taşlardan biriktirmeye başlamış, her kıtadan örnekler topla mış. Satıcılarla buluşuyor, fuarlara katılıyor, kristaller hakkında der giler okuyormuş. Yanına gittiğinde Moricz’in evinin tavana kadar kristallerle dolu, parıltılarını gösteren özel ışıklandırmalı bir müze gibi olduğunu görmüş Mihaly. Moricz Mihaly’ye çocuk yumruğu büyüklüğünde bir kristal uzatıp şöyle demiş: “Daha dün buna bakı yordum. Mikroskobun altına koyduğumda sabah dokuzdu. Dışarısı bugünkü gibi güneşliydi. Taşı döndürüp duruyordum, tüm yarıkla rına, girintilerine, içindeki ve etrafındaki farklı kristal oluşumlarına bakıyordum. . . . Derken kafamı kaldırdım ve fırtına geliyor sandım. çünkü kapkaranlık olmuştu . . . . Sonra fark enim ki hava kapanma mış. güneş batıyormuş - akşamın yedisi olmuş.” Mihaly kristalin en fes göründüğünü düşünmekle birlikte şaşırmış - on saat? Sonradan. Moricz’in taşlan okumayı öğrendiğini fark etmiş nereden geldiklerini, kimyasal bileşimlerini. Onun için becerilerini kullanma fırsatı olmuş bu. Bir akış hali doğurmuş. Hayatı boyunca akış hallerinin bizi nasıl kurtarabileceğini öğrenmiş olan Mihaly. şimdi birlikte parlak bir kristale bakarlarken gulagdan sağ çıkmış olan ağabeyinin yüzünde görmüş bunu.

Akış halleri üzerine çalıştıkça Mihaly’nin dikkatini çeken hayati bir nokta daha olmuş: son derece kırılgan ve kolayca bozulmaya müsait olmaları. “İçimizde ve çevremizdeki pek çok kuvvet akışın önünde duruyor,” diye yazmıştı.s 1980’1erin sonlarında, ekrana bakmanın ortalama olarak en az akış sağlayan faaliyetlerden biri olduğunu keş fetmiş Mihaly.9 (“Etrafımız hayret verici bollukta eğlence araçlarıy la çevriliyken çoğumuz sıkıntı ve muğlak bir hüsran duygusu içinde kalmaya devam ediyoruz.” diye uyanda bulunuyordu. 10) Ama Provincetown’da bunu düşünürken, baktığım ekranlardan kurtulmuş

66

ÇALINAN DiKKAT

olmama rağmen temel bir hataya dUşmüş olduğumu fark ettim. “İyi bir hayat için yanlış olan şeyleri hayatınızdan çıkarmak yeterli de ğil,” diyor Mihaly. “Olumlu bir hedef de gerekiyor; yoksa devam et menin anlamı kalır mı?” l l Normal hayauımzda birçoğumuz dikkat dağınıklığını sözgelimi televizyon karşısına çökerek tedavi etmeye çalışıyoruz, günün ge tirdiği aşın yükten bu şekilde kurtulmaya çabalıyoruz. Ama dikkat dağınıkhğından dinlenerek uzaklaştığınızda -yerine peşinden koş tuğunuz olumlu bir hedef koymadığınızda- er ya da geç yeniden oraya çekiliyorsunuz. Dikkat dağınıklığından çakışan daha etkili yolu akışınızı bulmaktan geçiyor. Ben de Provincetown’da geçirdiğim üçüncü haftanın sonunda kendime şu soruyu sordum: Neden geldin buraya? Telefonundan, sürekli beğenilerin, retweet’ lerin ve paylaşımların oluşturduğu Skin nerca pekiştirmelerden uzaklaşmak için değil sadece. Yazmak için gelmiştin. Yazmak ve okumak benim hayatımın başlıca akış kaynak lan oldu hep. Uzun süredir kafamda gelişen bir roman fikri vardı, zamanım olduğunda bir gün başma oturacağım diyordum kendime. Eh, diye düşündüm, al sana zaman. Orayı bir eşele işte. Sana akış getirecek mi bakalım. Mihaly’nin akış hallerinin nasal yaratıldığına dair kurduğu modele cuk oturuyor gibiydi bu - diğer hedefleri ke nara bırakmamı gerektiriyordu, benim için anlamlı bir faaliyetti ve konfor alanımın tam smınndaydı ama (inşallah) ötesinde değildi. Böylece o üçüncü haftanın ilk günü, panik ve çökkünlük içinde, kıyı evindeki ufak köşemde duran kanepeye oturdum. Arkadaşım Imti az’dan ödünç aldığım eski dizüstü bilgisayara açtım ve romanımın ilk satırını yazdım. Sonra ikinci satın. Bir paragraf, sonra bir sayfa. Zor oldu. Pek keyif almadım. Ama ertesi gün alışkanlıklarımı yeni den eğitmem gerektiğinin bilinciyle aynısını yapmaya zorladım ken dimi. Günler böyle devam eni. Mücadele verdim. Kendimi disipline soktum. Dördüncü haftanın sonunda akış halleri gelmeye başladı. Böyle böyle beşinci ve alımcı haftalara geldim - çok geçmeden açlık için de bilgisayara koşturmaya başlamıştım. Mihaly’nin anlattığı her şey vardı - ego kaybı, zaman duygusunun kaybı, öncesine göre daha bü-

AKIŞ HALl:NtN KETI.ENMESI

67

yük bir şeye dönüştüğüm hissi. Zorlukları, engelleri akışın kucağın da aşıyordum. Odaklanma becerim serbest kalmıştı. Erken saatlerinde üç saat akış yaşadığım günlerin geri kalanında kendimi rahat, açık ve bir şeylerle ilgilenmeye müsait hissettiğimi fark enim - kasılma, gerilme ya da telefon açlığı hissebneden kum salda yürüyebildiğimi, insanlarla sohbet edebildiğimi, kitap okuya bildiğimi. Akış bedenimi rahatlatıp zihnimi açıyordu sanki - elim den gelenin en iyisini yapmış olduğumu bildiğim için belki. Farklı bir ritme girdiğimi hissediyordum. Dikkat kaybından kurtulmak için dikkat dağınıklığı yaratan unsurlardan kurtulmanın yeterli olmadı ğını o zaman anladım. Bu kadan sadece bir boşluk yaratıyor. Dikkat dağınıklığı yaratan unsurları temizleyip yerlerine akış kaynaklan koymamız gerekiyor. Provincetown’da geçirdiğim üç ayda romanım için 92.000 söz cük yazdım. Yazdıklarım berbat olabilirdi, ama pek umrumda değil di açıkçası. Bunun nedenini Provincetown’dan aynlmamdan kısa bir süre önce, okyanusun içine koyduğum şezlongumun üstünde, deniz ayaklarımı yalarken Savaş ve Barış ’ın üçüncü cildini bitirdikten son ra anladım. Kitabı kapatırken günün büyük kısmını orada oturarak geçirdiğimi fark enim. Haftalardır her gün böyle okuyordum. Ve bir den şunu düşündüm: Geri geldi! Beynim geri geldi! Beynimin bo zulmuş olduğundan, bu deneyin kalıcı hasar görmüş bir kütleden ibaret olduğumu göstereceğinden korkmuştum. Ama şimdi iyileş menin mümkün olduğunu görüyordum. O rahatlamayla ağladım. E-postalara hiç geri dönmek istemiyorum, diye düşündüm kendi kendime. Telefonuma dönmek istemiyorum. Nasıl bir zaman kaybı ! Nasıl bir hayat kaybı ! Hiçbir şeyi bu kadar kuvvetle hissetmemiştim. İnternet gibi cisimsiz bir şeyin ağırlık olarak tarif edilmesi kulağa tuhaf gelebilir, ama o an öyle hissettim - sırtımdaki ağır yükten kur tulmuş gibi. Hemen sonrasında bu düşüncelerin hepsi beni rahatsız etti, suç luluk hissettim. Bunu yaşadığım yerdeki insanlara anlattığımda ku lağa nasıl gelecek, diye düşündüm. Özgürleşme değil, sataşma gibi gelecekti. Evet, uzaklaşmış, mutluluk içinde akışı bulmayı başarmış tım, ama Provincetown’daki ortam tanıdığım insanların hayatından

68

ÇALINAN DiKKAT

öylesine farklı, öylesine ayrıcalıklıydı ki, buradan öğrenebilecekleri bir şey var mı acaba diye düşündüm bir süre. Bu deneyimin anlamlı olması için hepimizin bu deneyimleri günlük hayaumıza entegre et menin yollarını bulabiliyor olmamız gerektiğini fark ettim. Daha sonra, çok farklı bir yerde, bunun nasıl yapılabileceğini öğrendim.

Mihaly’ye veda ederken iyi olmadığını görebiliyordum. Gözlerinde bir ağırlık vardı ve yakınlarda hastalandığını söylemişti. Konuşma mızın bir yerinde masasının üstünden ufak bir karınca kafilesi geç meye başlayınca durup onlara baktı bir süre. Seksenli yaşlarının son larındaydı, muhtemelen hayahnın sonuna yaklaşıyordu. Ama gözleri parlayarak şöyle dedi: “Geri dönüp bakınca hayatımda yaşadığun en iyi deneyimlerin dağlarda tırmanış yaptığım . . . sahiden zor, tehlikeli ama elimden gelen bir şeyle meşgul olduğum zamanlara ait olduğu nu görüyorum.” Ölüme yaklaşırken pekiştirmeleri -beğenileri ve rıotwut ’ leri- düşünmüyor insan, diye düşündüm kendi kendime; akış anlarını düşünüyor. O an hepimizin iki m uazzam kuvvet arasında seçim yapma şansı olduğunu hissettim - ya parçalanma.. ya akış. Parçalanma sizi küçül tüyor, yüzeyselleştiriyor, asabileştiriyor. Akış ise büyütüyor, derin leştiriyor, sakinleştiriyor. Parçalanma bizi büzüyor. Akış ise geniş letiyor. Kendime şu soruyu sordum: Yavan ödüller için dans ederek dikkat becerisini körelten bir Skinner güvercini mi olmak istiyorsun, yoksa Mihaly’nin sahiden önem taşıyan bir şey buldukları için kon santre olabilen ressamları gibi mi?

3 Üçüncü Neden: Fiziksel ve Zihinsel Bitkinliğin Artması

GÖZLER İ M İ AÇTIÔIMDA uzaklarda denizin kıyıya vuruşunu duyu

yordum önce. Sonra güneşin yatağımı istila ettiğini, beni ışığa boğ duğunu hissediyordum. Provincetown’da geçirdiğim her sabah bu esnada vücudumda bir tuhaflık hissediyordum. Bu tuhaflığın ne ol duğunu anlamam bir aydan uzun sürdü. Ergenlik çağını geçtiğimden bu yana uykuyu güçbela ulaşabil diğim, güçbela kurtulabildiğim bir hal olarak düşünmüştüm hep. Sa bah birle üç arasında yatağa girer, kamburlaşmış omuzlanma destek oluştursunlar diye yastıktan bir araya toplardım hemen. Sonra o gün olup biten her şeyin, uyanınca yapmam gereken her şeyin ve dün yada endişe uyandıran her şeyin üstünden geçen zihnimin çıkardığı tıngırtılan susturmaya çalışırdım. Zihnimi içimde kopan bu fırtına dan uzaklaştırmak için dizüstü bilgisayarımda gürültülü bir televiz yon programı izlerdim genellikle. Bu bazen uyuştururdu beni, ama daha ziyade huzursuz yeni bir enerji dalgası uyandırırdı ve birkaç saat daha e-posta göndermeye ya da araştırma yapmaya koyulur dum. En nihayetinde çoğu gece bir-iki tane melatonin sakızı alıp ka panma moduna geçtikten sonra sızardım. Bir zamanlar Zimbabve’de bulunmuş, işlerinin parçası olarak te davi amacıyla gergedanları bayılbnalan gereken orman bekçileriyle konuşmuştum. Gergedanları çok güçlü bir yatıştırıcı okla vurarak yapıyorlardı bunu. Gergedanların nasıl telaş içinde sendeleyip yere devrildiklerini dinlerken, benim uyuma rutinim de böyle işte, diye düşünmüştüm.

70

ÇALINAN DİKKAT

Kimyasal devrilmeden altı-yedi saat sonra yüksek sesli bir alarm ekibi tarafından uyandınlıyordum. önce BBC’nin Dünyadan Haberler programını çalan bir radyo alarmı günün haberlerinin deh şetiyle sarsıyordu beni; on dakika sonra telefonumdan yüksek sesli bir alarm ungırtısı geliyor, bundan on dakika sonra başka bir saat alarmı ötmeye başlıyordu. Üç alarmı da duymazdan gelerek uyuma becerim en nihayetinde güçten düşünce, sendeleye sendeleye yatak tan kalkıp kendimi ufak bir inek sürüsünü öldürecek güçte kafeine boğuyordum hemen. B itkinlik uçurumunun kıyısında yaşıyordum sürekli. Provincetown’da gece olup da ufak daireme geri döndüğümdey se beni canlandıracak herhangi bir gürültü, dünyanın geri kalanını içeri alacak herhangi bir geçiş kapısı olmuyordu. Bir kitap yığınının yanında duran ufak bir okuma lambası dışında herhangi bir ışık kay nağının bulunmadığı yatak odama gidip yatağa uzanıyordum. Yattı ğım yerden kitap okuyup günün kasılmalarının yavaş yavaş vücudu mu terk eniğini hissederken bilincim tatlı tatlı kapanıyordu. Banyo dolabına koyduğum melatonin sakızlarını hiç kullanmadığımı fark ettim. Dokuz saatlik uykunun ardından alarmsız uyandığım bir gün ca nımın kahve de istemediğini fark enim. Bu öyle yabancı bir histi ki bir an iç çamaşırlarımla öylece durup mutfaktaki kaynamayan su ısı tıcısına bakakaldım. Sonra ne hissettiğimi anladım nihayet - taptaze uyanmıştım uykudan. Vücudumda ağırlık yoktu. Uyanıktım. Hafta lar geçtikçe artık her gün böyle hissettiğimi fark enim. En son ço cukken böyle hissettiğimi hatırlıyordum. Uzun süredir makine ritminde yaşamaya çalışmıştım - pilim bi tinceye kadar gece gündüz devam etmiştim. Şimdiyse güneşin rit mine göre yaşıyordum. Hava kararırken yavaş yavaş gevşeyip din lenmeye geçiyor, güneş doğunca doğal bir şekilde uyanıyordum. Vücuduma dair anlayışımda bir değişiklik doğuruyordu bu. Vü cudumun normalde izin verdiğimden daha fazla uyku istediğini gö rebiliyordum şimdi; uyku herhangi bir kimyasal dünme olmadan geldiğinde rüyalarım da daha canlıydı. Vücudum ve zihnim açılıp tazeleniyor gibiydi.

FlztKSEL VE ZİHİNSEL BlTKINLlôlN ARTMASI

71

Yıllardır olmadığı kadar berrak ve uzun süreli düşünebiliyor ol mamın bununla bir ilgisi olup olmadığını merak ettim. Vücudumu zun özlemini çektiği -ve çoğu zaman yoksun kaldığı- o uzun süreli gizemli bilinçsizlik hallerinin dikkat becerimizi nasıl etkiliyor ola bileceği konusunda mevcut olan en iyi bilimsel kanıtlan araştırmaya karar verdim.

198 1 yılında Boston’daki bir laboratuvarda genç bir araştırmacı, insanları esnemelerle geçen uzun süreler boyunca, geceleri ve erte si günün tamamında uyanık tutuyormuş. Uyuyakalmalannı önleme si gerekiyor, bu esnada onlara çeşitli görevler veriyormuş. Toplama işlemi yapmaları, kartları farklı gruplara ayırmaları, hafıza testleri ne katılmaları gerekiyormuş. örneğin onlara bir fotoğraf gösterdik ten sonra fotoğraftaki arabanın rengini soruyormuş. Charles Czeisler -uzun boylu, uzun uzuvlu, gözlükleri tel çerçeveli, sesi kalın bir adam- uyku üzerine çalışmaya o ana dek hiç ilgi duymamış. Gör düğü tıp eğitimi esnasında, uyuyan bir insanın zihninin “kapalı” ol duğunu öğrenmiş. Çoğumuz da uykuyu böyle görüyoruz - tamamen edilgen bir süreç olarak, önemli bir şeyin olmadığı ölü bir bölge ola rak. Işıklan kapalı insanları kim incelemek ister ki, diye omuz silk miş Charles. Çok daha önemli olduğunu düşündüğü bir şeyi araştı nyormuş o - insan vücudunda belli hormonların günün hangi bö lümlerinde salgılandığına ilişkin teknik bir incelemeyle meşgulmüş. Bunun için de insanları uyanık tutmak gerekiyormuş. Gelgelelim günler ve geceler geçtikçe Charles’ın dikkatini çe ken bir şey olmuş ister istemez. Bana Harvard ’daki bir sınıfta söy lediğine göre, uyanık tutulan insanlar “önce dikkatlerini odaklama becerilerini kaybediyor”muş. Deneklerine çok basit görevler veri yormuş, ama geçen her saatle birlikte bu görevleri gerçekleştirme becerilerini kaybediyorlarmış. Kendilerine daha yeni söylenmiş şey leri hatırlayamıyor, çok basit kart oyunlarını oynayacak kadar bile odaklanamıyorlarmış. "Performanslarındaki düşüş beni afallattı. Bir hafıza oyununda ortalama performansın yüzde 20-30 düştüğünü söylemek başka, beynin bir şeye yanıt verme süresini on kat artıra-

72

ÇALINAN DiKKAT

cak kadar yavaşladığını söylemek başka." Uyanık kalan insanların odaklanma becerisi alaşağı oluyor gibiymiş. Aslına bakılırsa.. on do kuz saat aralıksız uyanık kaldığınızda bilişsel yetileriniz sarhoş ol muşsunuz gibi azalır, odaklanamaz, net düşünemez hale gelirsiniz. Bir gece boyunca uyanık tutulup ertesi gün ayakta kalmaya devam eden deneklerin bir şeye yanıt vermesi çeyrek saniye yerine dört, beş, altı saniye sürüyormuş. “Hayret vericiydi,” diyor Charles. Charles meraklanmış. Neden böyle olduğunu sorgulamış. Uyku üstüne çalışmaya başlamış ve sonraki kırk yıl içinde yaptığı önemli keşiflerle bu konuda dünyanın önde gelen isimlerinden biri olmuş. Şu an Boston’daki büyük bir hastanenin uyku sorunları biriminin ba şında bulunmanın yanı sıra Harvard Tıp Fakühesi’nde ders veriyor, Boston Red Sox takımından ABD Gizli Servisi’ne vanncaya değin herkese danışmanlık yapıyor. Toplum olarak uykuyu günümüzde çok yanlış anladığımıza -ve bu yüzden odaklanma becerimizin tah rip olduğuna- inanmaya başlamış. Geçen her yılla birlikte bu meselenin daha da aciliyet kazandı ğı uyarısında bulunuyor Charles. Günümüzde Amerikalıların yüzde 40’ı kronik uyku eksikliği çekiyor, geceleri asgari gereklilik olan ye di saatten az uyuyor. Britanya’nın ise yüzde 23’ü geceleri beş saatten az uyuyor. Sadece yüzde 1 5’imiz uykudan tazelenmiş hissederek uya nıyoruz. Bu yeni bir durum. Bir kişinin ortalama uyku süresi 1942’ den bu yana bir saat azalmış durumda. Geçtiğimiz yüzyılda ortalama bir çocuğun uyku süresi seksen beş dakika azalmış. 1 Uyku kaybının tam ölçeği bilimsel çevrelerde hili tartışma konusu, ama Ulusal Uy ku Vakfı’nın hesabına göre uyku süremiz sadece yüz yıl içinde yüzde 20 azalmış durumda. Bir gün Charles’ın aklına bir fikir gelmiş. Yorgun olduğumuz zamanlarda adına “dikkat kırpışması” (attenıional blink) dediği bir durumu yaşayıp yaşamadığımızı merale etmiş. Dikkat verme bece rinizi başlangıçta bir saniyeden daha az bir süreliğine kaybettiğiniz bir durum bu. Bunun böyle olup olmadığını anlamak için zinde ve yorgun insanlar üstünde çalışmaya başlayan Charles bu insanların göz hareketlerini takip edip neye odaklandıklarını -ve aynı zamanda beyni tarayıp orada neler olup bittiğini- gösteren karmaşık bir tek-

FİZiKSEL VE zlHINSEL BITKINLIÔIN ARTMASI

73

noloji kullanmış. Ve dikkat çekici bir şey keşfetmiş: yoruldukça dik katinizin sahiden “kırpıştıiını” ve bunun basit bir nedeni olduiunu. İnsanlar sizin ya uyanık ya uykuda olduğunuzu düşünüyorlar, ama gözleriniz açık etrafınıza bakarken dahi -farkında olmadan- “lokal uyku” denen bir hale geçebiliyorsunuz, diyor Charles. “Beynin bir kısmının uyanık, bir kısmının uykuda olduğu” bir hal bu. (Uyku beynin bir kısmına özgü olduğu için adına lokal uyku deniyor.) Bu haldeyken uyanık ve zihnen yeterli olduğunuzu sanıyorsunuz - ama değilsiniz aslında. Masanızda oturup uyanık görünüyorsunuz, ama beyninizin bazı kısımlan uykuda olduğu için süreğen biçimde dü şünemiyorsunuz. Bu haldeki insanlar üstünde çalışırken, “hayret ve rici biçimde, bazen gözleri açık olmasına rağmen önlerinde duranı göremediklerini” fark etmiş Charles. Uyku eksikliğinin bilhassa çocuklar üstünde korkunç etkileri ol duğunu keşfetmiş. Bu halin yetişkinlerde genellikle uyuşukluk, ço cuklarda ise hiperaktiflik yarattığını. “Çocukları kronik bir şekilde uykudan yoksun bırakıyoruz, uyku eksikliğinin tüm belirtilerini gös teriyor olmalarına şaşmamak gerek - bunlardan birincisi de dikkat verememek.” Bu konuda çok sayıda bilimsel inceleme gerçekleştirilmiş ve daha az uyku uyuduğunuzda dikkat becerinizin muhtemelen zarar gördüğüne ilişkin geniş bir görüş birliği oluşmuş durumda. Ben de konu hakkında öncü çalışmalara imza atmış olan sinirbilim ve psi koloji profesörü Roxanne Prichard ’la görüşmek için Minneapolis Üniversitesi’ne gittim. 2004 yılında üniversite öğrencilerine tam za manlı ders vermeye başladığında dikkatini çeken ilk noktanın “genç yetişkinlerdeki bitkinlik” olduğunu söylüyor Roxanne. Amfinin ışıklan kısıldığında çoğu zaman uyuyakalıyor. uyanık kalmak ve herhangi bir şeye odaklanmak konusunda gözle görülür biçimde zorlanıyorlarmış. Bunun üzerine ne kadar uyku uyuduklarını araş tırmaya başlamış Roxanne. Tipik bir öğrencinin ortalama uyku dü zeyinin muvazzaf bir askerle ya da bebeği yeni doğmuş bir anne/ babayla aynı olduğunu keşfetmiş.ı Sonuçta çoğu “bu uyuma itkisi ne karşı koymaya çalışıp duruyor. . . . Nöral kaynaklarına erişim sağ layamıyorlar”

74

ÇALINAN DİKKAT

Öğrencilerine vücutlarının uykuya ihtiyaç duymasının altında yatan bilimi öğretmeye karar vermiş Roxanne. Öğrenciler bitap düş müş olduklarını biliyorlannış, ama sorun, “buna ergenlik çağından beri alışık olmaları” imiş. Geçmişte anne babalarının da, büyülcanne ve büyükbabalannın da kendilerini uykudan mahrum bıraktıklarını görmüşler. “Bitkinliği ve bu bitkinliği [kafein gibi uyarıcılar yoluy la] tedavi etmeyi normal bir durum olarak görmeye alışarak büyü müşlerdi. Sürekli bitkin olmanın normal olduğunu söyleyen bir akıntıya karşı yüzüyordum yani.” Öğrencilere bazı deneyler göster meye başlamış Roxanne. İnsanların bir şeye -ekranda değişen bir fotoğrafa ya da fırlatılan bir topa- ne kadar zamanda tepki verdikle rini ölçebiliyorsunuz. “Tepki zamanı en düşük olanların en çok uyku uyuyanlar olduğunu” ve ne kadar az uyursanız o kadar az görüp tep ki verdiğinizi göstermiş onlara Roxarıne. “Dinlenmiş olduğumuzda daha verimli olduğumuzun, bir şeyleri daha az zamanda yaptığımı zın” pek çok göstergesinden biri bu. “Ödev yaparken sırf uyanık ka lacağım diye beş-altı ekran veya sekme açmak gerekmediğinin.” Charles, Roxarıne ve diğer uyku uzmanlarıyla konuştuğumda, evet, durum kötü, ama feci bitap düşen insanlardan, pestili çıkan marjinal bir gruptan bahsediyor bunlar, diye düşündüm önce. Oysa bana tekrar tekrar söylediklerine göre, bu olumsuz etkilerin devreye girmesi için az miktarda bir uyku kaybı yeterli oluyordu. Roxarıne on sekiz saat uyanık kaldığınız takdirde -yani sabah 6’da uyanıp ge ce yansı uykuya daldığınızda- gün sonunda kanınızda yüzde 0,05 oranında alkol varmış gibi tepki vermeye başladığınızı gösterdi ba na. “Üç saat daha ayakta kaldığımızda, yasalarda tanımlanmış sar hoşlukla aynı düzeye geliyoruz,” diyor Roxarıne. Charles da şöyle açıklıyor: “Pek çok insan ’ Bütün gece ayakta kalıyor değilim ki, bir şey olmaz bana’ diye düşünüyor, oysa uykumuzdan her gece birkaç saat eksildiğinde, bu her gece böyle devam ettiğinde, bir-iki hafta içinde performansımız bütün gece ayakta kalmışız gibi düşmeye başlıyor. İki gece uyumayınca herkes darmadağın olur - ama aynı noktaya birkaç hafta boyunca her gece dört-beş saat uyuyarak da ge lebiliriz.” Charles bunlan söylerken yüzde 40’ımızın bu eşikte ya şadığını hatırladım.

FlztKSEL VE ZİHİNSEL BtrKJNLlôlN ARTMASI

75

“İyi uyumadığımızda vücudumuz bunu bir acil durum olarak yorumluyor,” diyor Roxanne. “Kendimizi uykudan yoksun bırakınca ölmüyoruz. Az uyumak mümkün olmasa çocuk yetiştiremezdik, de ğil mi? Kasırgalardan sağ çıkamazdık. Bunu yapabiliyoruz - ama bir bedeli var. Vücudumuz sempatik sinir sisteminin etkisi altına gi riyor - şöyle der gibi: ’ Eyvah, uykudan yoksun kaldığına göre acil bir durum olmalı, kendini buna hazırlaman için gerekli fizyolojik değişimleri gerçekleştireyim hemen. Kan basıncını artınyorum.3 Canın daha çok hazır yemek isteyecek, çabuk enerji için daha çok şeker almak isteyeceksin:• Kalp atışının hızını artırıyorum.’ Tüm bu değişimler ’ Ben hazırım’ mesajı veriyor yani.’’ Vücudumuz ne den uyanık kaldığını bilmiyor.”Beynimiz boş boş oturup Schitt’s Creek izlemek için uykudan mahrum kaldığımızı bilmiyor ki. Neden uyumadığımızı bilmiyor beyin - ama sonuç fizyolojik bir alarma ge çiş oluyor.’’ Bu bedensel acil durum halinde beynimiz kısa süreli odaklan mayı düşürmekle kalmıyor. Uzun süreli odaklanma biçimlerine ayır dığı kaynağı da azaltıyor. Uyuduğumuzda zihnimiz gün içinde ya şadıklarımızdan bağlantılar ve örüntüler kurmaya başlar. Yaratıcılı ğın hayati kaynaklarından biridir bu - çok uyuyan narkoleptik in sanların önemli ölçüde daha yaratıcı olması da bundan kaynaklanır.� Uyku eksikliği hafızaya da zarar veriyor. Gece yatıp uyuduğunuzda zihniniz gün boyunca öğrendiklerinizi uzun süreli hafızaya aktarma ya başlar.6 Çocuk ve ergen psikiyatrisi alanında profesör olarak gö rev yaptığı New York Üniversitesi’nde görüştüğüm Xavier Castel lanos’un açıkladığına göre, bir labirenti öğrenmeleri sağlanan sıçan ların beyinlerinde aynı gece uyurken neler olup bittiğini gözlemle yebiliyorsunuz. 1 Bunu yaptığınızda labirentteki adımlarının teker te ker üstünden geçtiklerini, bunları uzun süreli hafızaya kaydettikle rini görüyorsunuz. Daha az uyuduğunuzda bu daha az gerçekleşiyor ve daha az şey hatırlayabilir oluyorsunuz. Çocuklar üstünde bu etkiler bilhassa kuvvetli. Uykudan mah rum kalan çocuklarda hemen dikkat sorunları görülmeye başlıyor, çoğu zaman manik bir hal ortaya çıkıyor. 8

76

ÇALINAN DiKKAT

İyi bir uykunun getirdiği faydalan birtakım teknik çözümler yoluyla alabildiğime inandım yıllarca. Bunlardan en barizi kafeindi. Bir de fasında Elvis’le ilgili uydurma olduğu neredeyse kesin bir hikaye duymuştum - hayatının son yıllarında doktorunun onu damarlanna kafein enjekte ederek uyandırdığını. Bunu duyduğumda “Ne kötü” dememiş, “Bana da böyle bir doktor lazım” diye düşünmüştüm. Evet, yeterince uyku uyumuyorum, ama kahve, Coke Zero ve Red Bull’la telafi ediyorum bunu, diye düşündüm yıllarca. Bunlan içer ken aslında ne yaptığımı Roxanne açıkladı bana. Gün boyunca bey nimizde adenozin adında bir kimyasal birikiyor ve uykumuz geldi ğinde bize haber veriyor. Kafein ise adenozin düzeyini algılayan re septörü bloke ediyor. “Benzin göstergesinin üstünü kapatmaya ben zetiyorum ben bunu. Kendimize daha çok enerji veriyor değiliz - ne kadar boşaldığımızın farkına varmıyoruz sadece. Kafeinin etkisi geçtiğinde de iki kat yorulmuş oluyoruz.” Ne kadar az uyursanız dünya da o ölçüde bulanıklaşıyor her ba kımdan - anlık odaklanma beceriniz, derinlemesine düşünüp bağ lantılar kurma beceriniz ve hafızanız bakımından. Toplumumuzda başka hiçbir şey değişmiyor olsaydı bile uyku süremizdeki bu azal manın odaklanma ve dikkat becerimizde gerçek bir kriz yaşandığını kanıtlamak için tek başına yeterli olduğunu söylüyor Charles. “Bu süreci görüp de durduramamak çok üzücü,” diyor. “Gerçekleşmekte olan bir kazayı seyretmek gibi.” Konuştuğum uzmanlann hepsi dikkat becerimizdeki azalmanın kısmen bu dönüşümden kaynaklandığını söyledi. Dr. Sandra Kooij yetişkinlerde görülen DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bo zukluğu) konusunda Avrupa’nın önde gelen uzmanlanndan biri; onunla Lahey’de gerçekleştirdiğim görüşmede bana doğruca şunları söyledi: "Batı toplumunda bir miktar DEHB var, çünkü hepimiz uy ku eksikliği çekiyoruz. Büyük bir mesele bu. Ve bizim için so nuçlan var. Hepimiz telaş içindeyiz, fevri davranıyoruz, trafikte ça buk sinirleniyoruz. Nereye baksanız bunu görüyorsunuz . . . . Labo ratuvarlarda incelenip kanıtlanmış bir şey bu: Siz açık seçik düşün-

FiZiKSEL VE ZİHiNSEL BITKINLIÔIN ARTMASI

n

düğünüzü sanıyorsunuz, ama öyle değil aslında. Kafanız olabilece ğinden çok daha bulanık." Sonra da ekledi: “Daha iyi uyuduğumuz da bir sürii sorun -huysuzluk, obezite, konsantrasyon sorunları- ha fifliyor. . . . Epey bir basan onarıyor uyku.”

Tüm bunları öğrenirken birtakım bariz sorular uyandı kafamda. Bunlardan ilki: Uyku eksikliği odaklanma becerimize neden bu öl çüde zarar veriyor? İlginçtir, görece yeni bir araştırma sorusuymuş bu. Roxanne’ in dediğine göre: " 1998 yılında tezim için uyku konu suna odaklanmayı seçtiğimde uykunun ne işe yaradığına dair çok fazla araştırma yoktu. Ne olduğunu hepimiz biliyorduk, hepimiz uyuyorduk . . . ama esrarlı bir şeydi. Hayatımızın üçte birini dünyay la ilişki kurmadan uykuda geçiriyoruz. . . . İsraf gibi göıilnüyor bu gizem." Charles’a gençliğinde uyku üstüne çalışmanın anlamı olmadığı, zira uykunun edilgen bir süreç olduğu söylenmiş - oysa o uykunun son derece etkin bir süreç olduğunu öğrenmiş. Uykuya daldığınızda beyninizde ve vücudunuzda bir süıil faaliyet meydana geliyor - düz gün çalışmanız ve odaklanmanız için elzem faaliyetler bunlar. ör neğin uyku esnasında beyniniz gün içinde biriken atıktan arındırıyor kendini. “Yavaş dalga uykusu esnasında daha fazla açılan beyin omurilik sıvısı kanalları yoluyla beynimizdeki metabolik atık temiz leniyor,” diyor Roxanne. Her gece uykuya daldığınızda beyniniz su ya benzer bir sıvıyla durulanıyor. Bu beyin-omurilik sıvısı beynin tamamına yayılıyor, toksik proteinleri söküp dışarı atılmak üzere ka raciğerinize taşıyor. “Üniversite öğrencileriyle konuşurken buna be yin hücresi kakası diyorum. Odaklanma konusunda sorun yaşama mızın sebebi bu kakanın birikmesi olabilir,” diyor Roxanne. Yorgun olduğumuzda “akşamdan kalma gibi hissetmemizin” açıklaması bu olabilir - düpedüz toksinlerle tıkanmış oluyoruz. Beyin yıkamanın bu olumlu hali ancak uykuda meydana gele biliyor. Rochester Üniversitesi’nden Dr. Maiken Nedergaard gerçek leştirdiği bir söyleşide şöyle diyor: "Beynin kullanabildiği enerji sı nırlı ve iki farklı işlev durumu arasında seçim yapması gerekiyor an-

78

ÇALINAN DiKKAT

!aşılan - ya uyanıklık ve farkındalık, ya da uyku ve temizlik. Evde parti vennek gibi düşünebilirsiniz bunu. Ya konuklan eğlendirecek siniz ya da evi temizleyeceksiniz, aynı anda ikisini birden yapamaz sınız.’’9 Bu gerekli temizlik sürecinden geçmeyen bir beyinde tıka nıklık artıyor, konsantrasyon becerisi azalıyor. Az uyuyan insanlarda uzun vadede bunama görülmesi riskinin daha fazla olmasının bun dan kaynaklandığından şüphelenen biliminsanlan var. Uyurken, di yor Roxanne, “onanın yapıyoruz” Yine uykuda meydana gelen diğer bir şey de enerji düzeyleri nizin dengelenip tazelenmesi. “Prefrontal korteks beynimizin yargı bölgesi ve uyku eksikliğine de bilhassa hassas bir bölge gibi görü nüyor. Bir gece bile az uyuduğumuzda o bölgede beynin temel enerji kaynağı olan glikozun kullanılmadığını görüyoruz. Orası buz kesiyor adeta,” diyor Charles. Enerji kaynaklarınız yenilenmediğin de de net düşünemez oluyorsunuz. Ama benim için uyurken meydana gelen en ilginç süreç rüya gönnemiz - ve bunun da önemli bir işlevi olduğunu öğrendim. Montreal’de psikiyatri profesörü olan Tore Nielsen’le görüşmeye gittim. İnsanlara rüya gibi bir işi olduğunu söyleyip ne iş yaptığını tahmin etmelerini istiyonnuş sık sık. Sonra da sıralanan çeşitli mes leklerin -araba yarışçısı? çikolata tadımcısı?- ardından onlara Mon treal Üniversitesi’ndeki Rüya Laboratuvan’nın başında olduğunu söylüyonnuş. Tore’nin bana söylediğine göre, bazı biliminsanlan “rüya gönnenin uyanık halde karşılaşılan olaylara duygusal olarak uyum sağlamaya katkıda bulunduğuna” inanıyonnuş. Stres yaratan anlara rüyalarınızda geri dönebiliyorsunuz, ama stres honnonlannın baskınına maruz kalmadan. Aynı biliminsanlan bunun stresle baş et meyi zaman içinde kolaylaştırabileceği kanaatindeymiş - ki bunun odaklanmayı kolaylaştırdığını biliyoruz. Bu teoriye destek oluşturan kanıtların yanı sıra ters düşen kanıtlar da bulunduğunu, emin olmak için daha öğrenilmesi gereken şeyler olduğunu vurguluyor Tore. Bu teori doğruysa bir sorunumuz var demektir - çünkü toplum olarak gitgide daha az rüya görüyoruz. Rüyalar hızlı göz hareketli uyku (REM uykusu) diye bilinen safhada meydana geliyor çoğun lukla. "En uzun ve yoğun REM dönemleri uyku döngüsünün yedinci

FlztKSEL VE ZİHİNSEL BİTKINLlôlN ARTMASI

79

ve sekizinci saatlerine doğru meydana geliyor. Yani uykunuzu beş altı saatle sınırlıyorsaruz o uzun, yoğun REM dönemlerini yaşamıyor olmanız kuvvetle muhtemel," dedi Tore. O bunları söylerken, bir toplumun ve kültürün rüya görmeye zaman ayıramayacak kadar çıl gın bir koşuşturmaca içinde olmasının nasıl bir anlamı olduğunu dü şündüm.

Gerginlik ve uykusuzluk içinde ilaçlarla -melatoninle, alkolle, Am bien’la- kendini bayıltmaya yönelen insanların sayısı gitgide artıyor. Dokuz milyon Amerikalı -yetişkin nüfusun yüzde 4 ’il- reçeteli uy ku ilacı kullanırken, çok daha fazlası benim de yıllarca yaptığım gibi reçetesiz satılan ilaçlara başvuruyor. Oysa Roxanne’in dosdoğru söylediğine göre, “kimyasallar yoluyla uyunan uyku aynı uyku de ğil”. Unutmayın - beyninizin ve vücudunuzun bir sürü şey yaptığı etkin bir süreç uyku. İlaçlı veya alkollü uykuda bunların birçoğu gerçekleşmiyor ya da çok daha az gerçekleşiyor. Uykuyu yapay yol dan davet etmenin farklı etkileri olabiliyor. 5 mg melatonin -ABD’de genellikle reçetesiz satılan standart doz- “melatonin reseptörlerini patlatma tehlikesi” doğuruyor, diyor Roxanne, ki bu da uyumayı çok daha güçleştirecek bir şey. Daha güçlü ilaçların daha büyük etkileri oluyor. Ambien gibi re çeteli yatıştırıcılar konusunda şöyle bir uyanda bulunuyor Roxanne: “Uyku bir sürü nörotransmiter arasında çok önemli bir denge; bun lardan birini yapay yoldan şişirdiğimizde o uykunun dengesi deği şiyor.” Bu yolla daha az REM uykusu alıp daha az rüya görmeniz, böylece bu hayati safhanın tüm faydalarından mahrum kalmanız çok muhtemel. Gün boyu mahmurluk yaşamanız çok muhtemel - uyku ilaçlarının pek çok nedenden ölme riskinizi artırmasının nedeni de bu: Trafik kazası yapma ihtimaliniz artıyor, ömeğin. 10 “Ameliyat olup da sonrasında anestezinin etkisinden çıkarken,” diyor Roxanne, “oooh , kendimi taptaze hissediyorum” demiyorsunuz. Kendinizi ba yıltmak da hafif bir anestezi almak gibi. Vücudunuz ihtiyaç duydu ğu dinlenmeden, temizlenmeden. tazelenmeden ve rüyalardan yok sun kalıyor.

80

ÇALINAN DiKKAT

Roxanne uyku ilaçlarının yerinde kullanımları olduğunu söylü yor - örneğin sarsıcı bir kaybın ardından kısa bir süre uyku ilacı al manın makul olabileceğini. Ama “uykusuzluğun çözümü kesinlikle bu değil,” diyor, bundan dolayı doktorların uzun süreli kullanım için uyku ilacı yazmamaları gerekiyor.

Uyku konusunda ne kadar sorunlu hale geldiğimizin göstergelerin den biri de, bu kriz konusunda bizi en çok uyannası gereken insan ların -doktorların- lisanslarını almak için uykusuz kalmak zorunda olmalan. Tıp eğitiminin parçası olarak doktorların yirmi dön saat lik zorlu nöbetler tutmaları gerekiyor - 24 adlı dizide Kiefer Suther land’in canlandırdığı, terörist peşinde koşmaktan uyku uyuyamayan karakterden esinle “Jack Bauer çekmek” deniyor bu nöbetlere. Has talarını tehlikeye atan bir uygulama bu. Ama uyku hakkında en bil gili olması gereken insanların dahi akıl mantık sınırlarının ötesinde uykusuz kalmayı fetişleştirdiği bir kültür haline gelmiş durumdayız.

Sorduğum ikinci soru şu oldu: Uyku eksikliği bu kadar zararlı ol duğuna ve bunu hepimiz bir düzeyde biliyor olduğumuza göre, ne den daha az uyuyoruz? En temel ihtiyaçlarımızdan birinden neden vazgeçiyor olabiliriz? Bu konu hakkında büyük bir bilimsel tanışma mevcut ve pek çok etmen rol oynuyor gibi görünüyor. Bunlardan bazıları kitabın ilerleyen bölümlerinde karşınıza çıkacak. Beklenmedik bir etmen fi ziksel ışıkla olan ilişkimiz. Bu konuyla ilgili önemli keşiflerden ba zılannı Charles yapmış. On dokuzuncu yüzyıla değin hemen her in sanın hayatını şekillendiren başlıca unsur güneşin doğuşu ve batı şıydı. Doğal ritimlerimiz de buna uygun şekilde evrildi - hava ay dınlandığında bir enerji patlaması yaşarken, karanlık bastıktan sonra uykumuz geliyordu. İnsanlık tarihinin neredeyse tamamında bu dön güye müdahale etme becerimiz çok sınırlıydı - ateş yakabiliyorduk, o kadar. Bunun sonucunda ışığın değişimine duyarlı bir varlık olarak evrildi insan, diyor Charles. tıpkı suyosunu ve hamamböceği gibi.

FİZİKSEL VE ZİHİNSEL BITKİNLIÔIN ARTMASI

81

Ama elektrikli ampulün icadıyla birlikte maruz kaldığımız ışığı kontrol etme gücü kazandık birdenbire - ve iç ritmimizi bozmaya başladı bu güç. Bariz bir örnek: Güneş batmaya başladığında enerji artışı Charles’ın tabiriyle “zindelik kabarması”- yaşayacak şekilde evril mişiz. Atalarımızın çok işine yaramış bu. Dışarıda kamp yaptığınızı ve güneşin batmaya başladığını hayal edin - o an gelen bir zindelik hissi çok faydalı olacak, hava fazla kararmadan çadırınızı kurmanızı sağlayacaktır. Keza atalarımız da tam ışık azalırken bir enerji patla ması yaşıyor, bu sayede güven içinde kabilelerinin yanına dönüp o günün işlerini bitirebiliyorlardı. Oysa biz bugün ışığı kontrol edebi liyoruz. Günbatımının ne zaman olacağına biz karar veriyoruz. Yat maya karar verdiğimiz ana kadar etraftaki parlak ışıklan açık tutu yorsak ya da yatakta yatarken telefonumuzdan televizyon izliyorsak, bunları kapattığımız anda fiziksel bir süreci tetikliyoruz kazara - bu ani ışık azalmasının günbatımı olduğunu düşünen vücudumuz ma ğaram ıza geri dönmemize yardımcı olmak için taze bir enerji dalgası oluşturuyor. “Bu zindelik kabarması güneşin batmasından iki-üç saat önce olacağı yerde gece saat onda, on birde, on ikide meydana geliyor,” diyor Charles. “Yatıp yatmamaya karar vereceğimiz noktada bir zindelik kabarması yaşıyoruz. Sonra sabah kalkınca perişan halde oluyoruz. Ertesi gün daha çok uyuyacağım diye yeminler ediyoruz, ama ertesi akşam da yorgun olmuyoruz,” çünkü yine yatakta tele vizyon izleyip aynı süreci tetikliyoruz. “Bu kabarma çok güçlü ol duğu için ’ İyiyim ya,’ diyoruz, sabahki halimizi tamamen unutuyo ruz.” Charles’ın -başka bir söyleşide- söylediğine göre: “Ne zaman bir ışık yaksak uykumuzu etkileyen bir ilaç alıyoruz farkında olma dan.”ı ı Günbegün devam ediyor bu durum. “Uyku eksikliği salgı nında önemli bir etmen bu - gitgide daha geç saatlere kadar ışığa maruz bırakıyoruz kendimizi.” Nitekim Amerikalıların yüzde 90’ı yatmadan önceki bir saat içinde parlak bir elektonik ekrana bakıyor - ve tam da bu süreci tetikliyor. Elli yıl öncesine kıyasla on kat daha fazla yapay ışığa maruz kalıyoruz bugün. 1 2 Cape Cod ’da çok daha i y i uyumamın nedenlerinden biri bu

82

ÇALINAN DiKKAT

doğal ribnC geri dönmüş olmam olabilir mi, diye düşündüm. Pro vincctown’da güneş batınca kasaba feci kararıyordu ve yaşadığım kıyı evinin civarında hemen hiç yapay ışık yoktu, doğru dürüst so kak lambası bile yoktu. Daha önce yaşadığım her yerde gökyüzünü aydınlatan hava kirliliğinin o turuncu pusundan eser yoktu burada, ayın ve yıldızların yumuşak ışığı vardı sadece.

Ne var ki içinde bulunduğumuz uyku krizini ancak daha geniş bir bağlam içinde anlayabileceğimizi söylüyor Charles. İlk bakışta yap tığımız şey delice görünüyor: “Çocukları gıdadan mahrum bırakma yız. Aklımızdan bile geçmez bu. Peki niye uykudan mahrum bıra kıyoruz onları?” Ama daha geniş bir tablonun parçası olarak gördü ğünüzde, iç karartıcı da olsa bir mantığa kavuşuyor bu. Tüketim ka pitalizmi değerlerinin hikim olduğu bir toplumda uykunun büyüle bir sorun olduğunu söylüyor Charles. “Uykuda olduğumuzda para harcamıyor, yani hiçbir şey tülcebniyoruz. Herhangi bir ürün de üret miyoruz. [2008’deki ] son resesyon esnasında küresel üretimin yüzde bilmem kaç azaldığından, tüketimin yavaşladığından bahse diliyordu. Herkes [eskiden olduğu gibi] fazladan bir saat uyuyacak olsa o bir saati Amazon’un sitesinde geçiremeyiz. O bir saatte bir şeyler satın almıyor oluruz.” Sağlıklı ölçüde uyku uyumaya geri dönmemiz -benim Provincetown’da yaptığımı herkesin yapması “ekonomik sistem için bir deprem etkisi yaratır,” diyor Charles. “Çünkü ekonomik sistemimiz insanları uykudan yoksun bırakmaya bağımlı hale gelmiş durumda. Bunun dikkat becerisinde yarattığı arızalar ikincil bir zarar sadece. Ticaretin bedeli.” Bu noktanın ne kadar önemli olduğunu bu kitabı yazmayı bitirirlc.en anladım ancak.

Tüm bunlardan uyku hakkında son bir soru doğuyor: Bu krize nasıl çözüm bulabiliriz? Çözümün birkaç katmanı var. Bunlardan ilki ki şisel, bireysel katman. Charles uyumadan önce maruz kaldığımız ışık miktarını ciddi ölçüde sınırlamamız gerektiğini söylüyor. Yatak odamızda hiçbir yapay ışık kaynağı olmaması, yatmadan önceki en

FİZİKSEL VE ZİHİNSEL Btllc.İNLİÔİN ARTMASI

83

az iki saat boyunca da ekranların mavi ışığından uzak durmamız ge rektiğini düşünüyor. Uyku uzmanlarının hepsi telefonlarımızla ilişkimizin de değiş mesi gerektiğini söylüyorlar. Roxanne telefonlarımızın birçoğumuz için “bebeğimiz gibi” olduğunu belirtiyor. ’’Taze ebeveynler olarak da bu varlık için tetikte olmamız gerektiğini hissediyoruz. Ona dilc kat etmemiz gerektiği için pek derin uyumuyoruz. Çağrı bekleyen itfaiyeciler gibiyiz." Bir şey oldu mu acaba diye gerginlilc içindeyiz sürekli. Telefonunuzu geceleri başka bir odada , görüp duyamayaca ğınız bir yerde şarja bırakmanız gerektiğini söylüyor Roxanne. Da hası yatak odanızın uygun sıcaklıkta -serin, neredeyse soğuk- ol ması gerekiyor. Çünkü uykuya dalmanız için vücudunuzun çekircle ğinin soğuması gerekiyor. sıcaklık yüksek olduğunda bu soğuma daha uzun sürüyor. Faydalı (ve nispeten malum) ipuçları bunlar - ama konuştuğum uzmanların hepsinin kabul ettiği gibi, çoğu insan için yeterli değil ler. Bize sürekli stres ve uyarım pompalayan bir kültür içinde yaşı yoruz. İnsanlara tüm bunları anlatıp uzun bir uykunun sağlık açısın dan ne kadar faydalı olduğunu açıkladınız diyelim; size hak verecek ama sonra şöyle diyecekler: “Önümüzdeki yirmi dört saat içinde yapmam gerekenleri sıralayayım ister misin? Bir de dokuz saati uyuyarak mı geçireceğim?” Odaklanma becerimizi artırmak için yapmamız gerekenleri öğ rendilcçe belirgin bir paradoks içinde yaşadığımızı fark ettim. Yap mamız gerekenlerin birçoğu o kadar bariz ve alelade şeyler ki: ya vaşlamak, aynı anda tek bir iş yapmak, daha fazla uyumak. Bunların doğru olduğunu bir düzeyde hepimiz biliyoruz, ama tam tersi yönde hareket ediyoruz: daha çok hız, daha çok o işten bu işe geçmeler, da ha az uyku. Ne yapılması gerektiğine dair bilgimiz ile ne yapabile ceğimize dair hissettiklerimiz arasındaki uçurumda yaşıyoruz. Yani hayati soru şu: Bu uçurumun nedeni ne? Dikkat becerimizi artıracak olan bu bariz şeyleri neden yapamıyoruz? Bizi durduran kuvvetler hangileri? Yolculuğumun kalan kısmını büyük ölçüde bu soruların yanıtlarını aramakla geçirdim.

4 Dördüncü Neden: Uzun Süreli Okumanın Kaybolması

PROVINCETOWN’IN batı yakasında Tim’s Used Books adında nefis bir kitapçı var. İçeri girdiğinizde dört bir yana istiflenmiş eski ki

taplardan yayılan küf kokusu karşılıyor sizi. O yaz okuyacak bir ki tap daha almak için neredeyse günaşırı uğradığım bir yer oldu bu rası. Kasada çok zeki bir genç kadın duruyordu; onunla sohbet et meye başlamıştım. Her geldiğimde elinde farklı bir kitap olduğunu fark enim - bir gün Vladimir Nabokov, bir gün Joseph Conrad, bir gün Shirley Jackson. Çok hızJı okuyorsun, dedim. Yo, hayır, diye ce vap verdi, kitapların bir-iki bölümünü okuyabiliyorum sadece. Öy le mi, neden, diye sordum. Odaklanamıyorum galiba, dedi. Etrafı bu güne kadar yazılmış en iyi kitaplarla çevrili, bol bol zamanı ve oku ma arzusu olan zeki bir kadın duruyordu karşımda - ama bir-iki bö lüm okuduktan sonra dikkati arızalı bir motor gibi teklemeye başlı yordu. Tanıdığım pek çok kişiden aynı şeyi duydum. Otuz yılı aşkın süredir Los Angeles Times gazetesinde kitap eleştirmeni ve editör olarak çalışan David Ulin’le ilk tanıştığımızda, uzun süreli derin okuma yapma kabiliyetini kaybetmiş olduğunu, çünkü ne zaman bir kitabın başına oturmaya kalksa çevrimiçi sohbetin cazibesine kapı lıp durduğunu söylemişti. Bütün hayatı kitaplar olan, çok zeki bir adamdı bunu söyleyen. Durum endişe vericiydi. Zevk için kitap okuyan Amerikalıların oranı kaydedilmiş en dü şük seviyesinde şu an. Temsili ömeklem olarak 26.000 Amerikalı üstünde incelemelerde bulunan ABD Zaman Kullanım Anketi’ne gö-

UZUN SüRELI OKUMANIN KAYBOLMASI

85

re, 2004 ile 20 1 7 arasında uvk için kitap okuyan erkeklerin oranı yüzde 40, kadınların ise yüzde 29 az.almış. 1 Kamuoyu araşurma şir keti Gallup’ın verilerine göre, yılda tek bir kitap bile okumayan Ame rikalılann oranı 1978 ile 20 1 4 arasında üç katına çıkmış.2 Amerika lıların yaklaşık yüzde 57’si tipik bir yılda tek bir kitap bile okumuyor şu an. Hana 20 1 7 yılına gelindiğinde ortalama bir Amerikalı günde 1 7 dakikasını kitap okumaya ayırırken,l 5,4 saatini telefon başında geçirmeye başlamış:’ Girift edebi kurmacalar bilhassa ağır bir darbe almış. Modem tarihte ilk defa Amerikalılann yansından azı zevk için edebiyat kitapları okuyor bugün.s Daha az araştırılmış olsa da benzer trendler Britanya ve diğer ülkeler için de geçerli görünüyor:6 2008 ile 20 16 yıllan arasında roman piyasası yüzde 40 küçülmüş. Ciltsiz kurmaca kitap satışı tek bir yılda -20 1 1 - yüzde 26 az.almış. 7 Mihaly Csikszentmihalyi insanlann hayatlarında yaşadıkları en basit ve yaygın akış biçimlerinden birinin kitap okumak olduğunu keşfetmişti - ve dikkat dağınıklığının hakim olduğu günümüz kül türü içinde o da diğer akış biçimleri gibi ketlenmeye maruz kalıyor. Bunu çok düşündüm. Kitap okumak çoğumuz için yaşadığımız en derin odaklanma biçimini oluşturuyor - tek bir konuya sakin sakin saatler ayırıyor, zihninizde demlenmesine izin veriyorsunuz. İnsan düşüncesinde son 400 yılda meydana gelmiş en derin gelişmelerin anlaşılıp açıklandığı mecra burası. Ve bu deneyim ortadan kaybol maya başlamış durumda. Provincetown’da daha fazla okuduğum gibi, farklı şekilde oku duğumu da fark ettim. Seçtiğim kitaplara çok daha derinlemesine gömülüyordum. Çok uzun süre, bazen bütün gün içlerinde kaybolu yordum - ve okuduklanmın çok daha fazlasını anladığımı ve hatır ladığımı hissediyordum. Kumsaldaki o şezlongda üst üste okudu ğum kitaplarla, dünyanın dört bir yanında mekik dokuduğum önceki beş yıldan daha fazla seyahat etmiş gibiydim: Napolyon savaşlann daki savaş alanlannda çarpışmış. ABD’nin Derin Güney’inde köle leştirilmiş, oğlunun öldürüldüğü haberini duymamak için çırpınan İ srailli bir anne olmuştum. Bunu düşünürken on yıl önce okuduğum bir kitap aklıma geldi: Nicholas Carr imzalı Yüzeysellik - gittikçe büyüyen dikkat krizinin hayati bir boyutuna dikkat çekerek çığır aç-

86

ÇALINAN DiKKAT

mış bir k.itapb bu. İntemete göç ederken okuma şeklimizin değiş mekte olduğunu söylüyordu bu kitap. Ben de Carr’ın faydalandığı uzmanlardan birini gönneye gittim ve o ı.amandan bu yana neler öğ rendiğini sordum. Anne Mangen Norveç’tek.i Stavanger Üniversiıesi’nde okurya zarlık alanında profesör olarak görev yapıyor. Konu üzerine yirmi yılı kapsayan araşurmalannda hayali bir şeyi kanıtladığını söyledi bana. Dediğine göre kitap okumak bizi belli bir şekilde okumaya alışhnyormuş - çizgisel bir şek.ilde, bir süreliğine tek bir şeye odak lanarak okumaya. Ekrandan okumanın ise bizi farklı bir şek.ilde oku maya alıştırdığını keşfetmiş Anne - bir şeyden diğerine allayıp zıp layarak okumaya. Gerçekleştirdiği çalışmalarda, ekrandan okurken “göz gezdirmeye ve taramaya daha yallcın olduğumuzu” görmüş ihtiyacımız olanı almak için ekrandaki enformasyonun üstünde hızla göz gezdirdiğimizi. Ama yeterince uzun bir süre böyle okuduğu muzda, “bu tarama ve göz gezdirme bulaşıcı hale geliyor. Kiğıt üs tünde yazılı olanları okuma şeklimizi de ellcilemeye, belirlemeye başlıyor. . . . Varsayılan okuma şekli haline geliyor”. Provincetown’a gelip de Dickens okumaya çalışırken fark ettiğim şey buydu tam da: Dickens’ın önünden koşturur halde bulmuştum kendimi; haber met ni okuyor, önemli noktalan kapmaya çalışıyordum sanki. Okumayla farklı bir ilişkinin doğmasına yol açıyor bu. Okumak keyifli bir şekilde başka dünyalara gömülüp gitme biçimi olmaktan çıkıp, kalabalık bir süpermarkette ihtiyacınız olanı alıp hemen dışarı çıkmak için koşturmaya benzer hale geliyor. Bu dönüşümle -ekran okuma tarzının kitap okumaya sızmasıyla- birlikte kitap okumanın bazı hazları kayboluyor. kitapların cazibesi azalıyor. Bunun başka zincirleme ellcileri de oluyor. Anne insanların iki gruba ayrıldığı, aynı enformasyonun bir gruba basılı kitap, diğerine ekran yoluyla verildiği çalışmalar gerçekleştirmiş.ı Sonrasında her kese okuduktan hakkında sorular sorulmuş ve insanların ekrandan aldıkJannın daha azını anladığı ve hatırladığı ortaya çıkmış. Bugün bu konuda gerçekleştirilmiş elli dört çalışmadan doğmuş olan geniş bir bilimsel kanıt havuzu oluşmuş durumda;9 buna “ekran dezavan tajı” dendiğini söylüyor Anne. Kitaplar ile ekranlar arasında ortaya

UZUN SÜRELi OKUMANIN KAYBOLMASI

87

çıkan bu anlama açığı o kadar yilksek ki okuduğunu anlama konu sunda ilkokul çocuklannın bir yılda gösterdiği gelişimin üçte ikisine karşılık geliyor. •o Anne bunlan anlatırken kitap okumanın inişe geçmesinin ki mi yönlerden dikkat becerimizde meydana gelen körclmenin belir tilerinden, kimi yönlerdense nedenlerinden biri olduğunu fark ettim - kitaplardan ekranlara kaydıkça kitapların beraberinde getirdiği da ha derinlemesine okuma yapma kapasitemizin bir kısmını kaybet meye başladık, bundan dolayı da daha az kitap okur olduk. Kilo al dığınızda egzersiz yapmanın gitgide daha zor gelmesi gibi bu du rum. “Uzun metin okuma becerimizi”, “zihni zorlayan metinlerle baş etmemizi sağlayan bilişsel sabn, dayanıklılığı ve beceriyi” kay betmeye başladığımızdan endişelendiğini söylüyor Anne. Harvard’ da görüştüğüm kişilerden biri olan bir profesör, öğrencilerine çok kısa kitaplan okutmakta bile zorlandığı için yerine podcast’leri ve YouTube videolarım kullandığım söylemişti. Ki burası Harvard. Bu derinlemesine odaklanma biçiminin böyle bir hızla ve bu ölçüde azaldığı bir dünyanın başına neler geleceğini merak etmeye başla dım. Düşünmenin en derin tabakası gitgide daha az insanın erişebil diği, opera veya voleybol gibi sadece ufak bir azınlığın ilgisini çeken bir şey haline geldiğinde neler olacak acaba?

Aklımda bu gibi sorularla Provincetown sokaklannda gezinirken, daha önce hiç anlamadığımı yeni fark ettiğim meşhur bir fikri tekrar düşünürken buldum kendimi - Nicholas Carr’ın da kitabında farklı bir şekilde kafa yorduğu bir fikirdi bu. ı ı 1960’larda Kanadalı profe sör Marshall McLuhan televizyonun ortaya çıkışının dünyayı görme tarzımızı dönüştürdüğünden bahsedip durmuştu. Çok derin, çok köklü olduklan için söz konusu değişimleri görmenin zor olduğunu söylemişti. Bu fikri “Araç mesajdır” cümlesiyle özetlemeye çalış mıştı.12 Bununla şöyle bir şey kastetmişti bence: Yeni bir teknoloji ortaya çıktığında bunu bir boru gibi düşünüyoruz - birisi bir ucun dan enformasyon döküyor, biz de diğer uçtan o enformasyonu filt resiz olarak alıyoruz. Ama öyle değil aslında. Ortaya çıkan her yeni

88

ÇALINAN DlKKAT

araç ya da mecra -basılı kitap, televizyon, Twincr- ile birlikte gö zünüze kendine özgü renkleri ve mercekleri olan yeni bir gözlük ta kıyorsunuz adeta. Her gözlük dünyayı farklı görmenize yol açıyor. ômcğin televizyon seyrebneye başladığınızda, herhangi bir te levizyon programının -Çarkift!lek ya da Tht! Wirt!- mesajını özüm semeden önce, dünyayı televizyon gibi şekillenmiş olarak görmeye başlıyorsunuz. Bundan dolayı, ortaya çıkan her yeni aracın/mecra nın -insanlar için yeni bir iletişim yolunun- içinde gömülü bir mesaj bulunduğunu söylüyor McLuhan. Bizi usulca dünyayı yeni kurallara göre görmeye itiyor her yeni mecra. Enformasyonun size nasıl ulaş tığının ulaşan enformasyondan daha önemli olduğunu öne sürüyor McLuhan. Televizyon size dünyanın hızlı olduğunu, yüzeyler ve gö rünüşlerle ilgili olduğunu, dünyadaki her şeyin aynı anda meydana geldiğini ölrctiyor. Sosyal medyadan kaptığımız mesajın ne olduğunu ve basılı ki taplardan kaptığımız mesajdan ne farkı olduğunu düşündürdü bunlar bana. önce Twiner’ı düşündüm. Twiner’a giriş yaptığınızda -Do nald Trump da olsanız, Bemie Sanders da olsanız, Bubba the Love Sponge da olsanız- o mecra üstünden aldığınız ve takipçilerinize gönderdiğiniz bir mesaj oluyor. Ne gibi bir mesaj bu? Birincisi: Hiç bir şeye uzun süre odaklanmamalısın. Dünya 280 karakterden olu şan kısa, basit ifadelerle anlaşılabilir ve anlaşılmalı. İkincisi: Dünya çok çabuk yorumlanmalı ve anlaşılmalı. Üçüncüsü: İnsanların he men seninle hemfikir olmasından, kullandığın kısa, basit, hızlı ifa delere alkış tutmasından daha önemli bir şey yok. Başarılı ifade bir sürü insanın hemen alkış tuttuğu, başarısız ifade ise insanların gör mezden geldiği ya da ayıpladığı bir ifade. Tweeı atarken, daha her hangi bir şey söylemeden önce, bu üç öncüle katıldığınızı söylemiş oluyorsunuz bir düzeyde. Bu gözlükleri takıp dünyaya öyle bakmaya başlıyorsunuz. Peki ya Facebook? Bu mecranın mesajı ne? Öncelikle şu gibi: Hayatınız başkalarına sergilenmesi için var olan bir şey, her gün ar kadaşlarınıza hayatınızın öne çıkan anlarını düzeltilmiş, elden geçi rilmiş halleriyle göstermeye çalışmalısınız. İkincisi: Önemli olan, insanların dikkatle seçtiğiniz, elden geçirdiğiniz ve işlemek için ha-

UZUN SÜRELi OKUMANIN KAYBOLMASI

89

yahnızı harcadığınız bu öne çıkan anlan hemen beğenip beğenme mesi. Üçüncüsü: Bir kişinin hayatının bu öne çıkan anlarına düzenli olarak bakıyorsanız, o kişi de sizinkilere bakıyorsa “arkadaş”sınız demektir - arkadaşlığın anlamı budur. Peki ya Instagram? Birincisi: önemli olan dışarıdan nasıl gö ründüğünüz. İkincisi: önemli olan dışarıdan nasıl göründüğünüz. Üçüncüsü: önemli olan dışarıdan nasıl göründüğünüz. Dördüncüsü: önemli olan dışarıdan görünüşünüzün insanlar tarafından beğenilip beğenilmediği. (Bunu öylesine ya da kinayeyle söylüyor değilim: Si tenin mesajı bu sahiden.) Sosyal medyanın bana kendimi dünyadan ve kendimden bu ka dar kopuk hissettirmesinin başlıca nedenlerinden birinin ne olduğu nu fark ettim. Bu fıkirlerin -söz konusu mecralara içkin mesajlann hepsi yanlış bence. Twitter’ı düşünelim. Dünya aslında karmaşık bir yer. Bu karmaşıklığı doğru dürüst yansıtabilmek için genellikle tek bir şeye ciddi bir süre odaklanmanız ve uzun uzadıya konuşacak bir alanınız olması gerekiyor. Söylemeye değer şeylerin çok azı 280 ka rakterle açıklanabilir. Bir düşünceye hemen yanıt verdiğinizde, ko nunun geneli hakkında yıllar boyunca biriktirdiğiniz bir deneyim ol madığı takdirde, yüzeysel ve yavan olacak muhtemelen bu yanıt. İn sanların sizinle hemen hemfikir olması da söylediğiniz şeyin doğru veya haklı olduğunun göstergesi değil - kendi aklınızı kullanmanız gerekiyor. Gerçekliği doğru dürüst anlamanın tek yolu Twitter’ın verdiği mesajların tam aksini benimsemekten geçiyor. Dünya kar maşık bir yer ve anlaşılması için odaklanma gerekiyor: yavaş yavaş düşünülmesi ve kavranması gerekiyor, en önemlisi de, doğrular ilk ifade edildiklerinde rağbet görmezler. Kendi hayatımda Twitter’da -takipçi sayısı ve retweeı’ ler bakımından- en başarılı olduğum za manların insan olarak en işe yaramaz olduğum zamanlara karşılık geldiğini fark ettim: Dikkat eksikliği çektiğim, basite kaçtığım, iğ neleyici olduğum zamanlardı bunlar. Sitede ufak tefek içgörülere rastladığınız da oluyor elbette - ama enformasyon edinmenin hakim biçimi bu olduğunda, düşünmenizin niteliğinin hızla düştüğüne ina nıyorum. Aynısı lnstagram için de geçerli. Herkes gibi ben de güzel in-

90

ÇALINAN DİKKAT

sanlara bakmayı seviyorum. Ama hayatın esasen bu yüzeylerle “baklavalannız” ya da bikiniyle nasıl göründülünüz konusunda onay almakla- ilgili oldutunu düşünmek mutsuzluta davetiye çı karmak oluyor. Facebook’taki etkileşimlerimizin büyük kısmı için de geçerli bu. Başka birinin fotoğraflarını, şişinmelerini, yakınma larını gıptayla inceleyip durmak, onlardan da bunu yapmalarını bek lemek arkadaşlık delil ki. Arkadaşlık birbirinin gözünün içine bak mak, dünyada birlikte bir şeyler yapmak, sonu gelmeyen kahkaha lar, kucaklaşmalar, neşe, keder, dans demek. Facebook’un zamanı nızı kof arkadaşlık parodileriyle doldurması sizi tüm bunlardan yok sun bırakıyor genellikle. Tüm bunları düşündükten sonra sahildeki evimin duvarına yas layıp durduğum basılı kitaplara geri dönüyordum. Basılı kitap mec rasına gömülü olan mesaj ne acaba, diye düşünüyordum. Kitap mec rasının bize basılı sözcüklerin ilettili anlamdan önce söyledili şey ler var. Birincisi, hayatın karmaşık olduğunu, hayatı anlamak isti yorsanız derin düşünmeye önemli bir zaman ayırmanız gerektilini söylüyor. Yavaşlamanız gerektilini. İkincisi, diğer kaygılan bir ke nara bırakıp cümle cümle, sayfa sayfa dikkatinizi tek bir şeye ver menin kıymetli olduğunu söylüyor. Üçüncüsü, diğer insanların nasıl yaşadığı, zihinlerinin nasıl çalıştılı hakkında derinlemesine düşün menin önemli oldutunu söylüyor. Sizin gibi onların da karmaşık iç dünyaları olduğunu. Kitap mecrasındaki mesajlara katıldığımı fark ettim ben. Bence bunlar doğru. İnsan doğasının en iyi taraflarını teşvik ediyor bu me sajlar - derinlemesine odaklandığımız zamanlarla dolu bir hayatın iyi bir hayat olduğunu söylüyor. Kitap okumanın benim için besle yici olması bundan kaynaklanıyor. Sosyal medyadaki mesajlara ise katılmıyorum. Bence insan doğasının daha çirkin ve yüzeysel taraf larını besliyor bunlar daha ziyade. Bu sitelerde vakit geçirmenin oyunun kurallarına göre iyi durumdayken, beğeni ve takipçi kaza nırken dahi- bende bitkinlik ve mutsuzluk yaratması bundan kay naklanıyor. Çok fazla kitap okuduğum zaman dönüştüğüm kişiyi se viyorum. Sosyal medyada çok fazla vakit geçirdiğimde dönüştüğüm kişiyi sevmiyorum.

UZUN SÜRELi OKUMANIN KAYBOLMASI

91

Kendimi fazla m ı kapurdım acaba diye düşündüğüm için 4üm bun lar sezgilerden ibaretti ne de olsa- Toronto Ü niversitesi’nde psiko loji profesörü olarak görev yapan Raymond Marr ile görüşmeye git tim. Raymond kitap okumanın bilincimiz üstündeki etkileri konu sunda en fazla çalışmış sosyal bilimcilerden biri; araştırmalarıyla mesele hakkında özgün bir düşünme şeklinin hayat bulmasını sağ lamış. Küçük bir çocukken saplanu derecesinde okuyormuş Raymond - ama okumanın zihnimizin çalışma tarzı üstünde ne gibi etkileri olabileceğini anlama çabası lisansüstü eğitimi esnasında, akıl hocası Profesör Keith Oatley’den duyduğu bir düşünceyle başlamış. Ro man okurken başka birinin kafasının içinde olma deneyimine gömü lüyorsunuz. Sosyal bir ortamdaymış gibi yapıyorsunuz. Diğer insan ları, yaşadıktan deneyimleri derinlemesine, karmaşık bir şekilde ta hayyül ediyorsunuz. O yüzden çok sayıda roman okuduğunuzda, ka ğıt üstünde olmayan insanları da daha iyi anlayabilir hale geliyor olabilirsiniz, demiş Profesör Oatley. Kurmaca diğer insanlarla em pati kurma yetinizi güçlendiren bir araç, empati yetiniz için bir tür spor salonu olabilir - ki empati de en zengin ve kıymetli odaklarırna biçimlerinden biridir. Sonrasında ikisi birlikte bu meseleyi bilimsel bir şekilde incelemeye karar vermişler. Alengirli bir çalışma konusuymuş bu. Bazı biliminsanlan birine bir okuma pasajı verilip hemen sonrasında empati düzeyinin sınan dığı bir teknik geliştirmiş. Ama Raymond bu tekniğin sorunlu oldu ğunu düşünüyormuş. Okumanın, bizi yeniden şekillendiriyorsa şa yet, bunu daha uzun vadede yaptığı. ekstazi hapı gibi yutup da son raki birkaç saat boyunca etkilerini gördüğünüz bir şey olmadığı ka naatindeymiş. Bu uzun vadeli etkinin var olup olmadığını görmek için çalışma arkadaşlarıyla birlikte üç safhalı, akıllıca bir deney tasarlamış Ray mond. Deneye katılanlara bir laboratuvarda çeşitli isimlerden oluşan bir liste gösterilmiş. Bunlardan bazıları meşhur romancıların, bazı ları kurmacadışı eserler kaleme alan meşhur yazarların, bazıları ise

92

ÇALINAN DİKKAT

yazar olmayan rasgele kişilerin isimleriymiş. önce romancı isimle rini, sonra kunnacadışı yazarlann isimlerini işaretlemeleri istenmiş. Daha fazla roman okumuş olanların daha fazla kurmaca yazarının ismini tanıyacağını düşünmüş Raymond. Üstelik bu yolla ilginç bir karşılaştırma grubu da elde ebniş: çok fazla kunnacadışı kitap oku muş olanlar. Sonrasında kablımcılara iki test uygulamış. İ lkinde kimi zaman otizm teşhisinde kullanılan bir tekniğe başvurmuş. İ nsanlann göz bölgelerini gösteren bir sürü fotoğrafa bakan katılımcılardan, fotoğ raftaki kişinin ne düşündüğünü söylemeleri istenmiş. İ nsanların duygu durumunu açığa vuran belli belirsiz işaretleri algılamak ko nusunda ne kadar iyi olduğunuzu ölçen bir yöntem bu. İkinci testte ise gerçek durumlardaki gerçek insanların videolarını, örneğin daha yeni duvar tenisi oynamış iki adamın aralarında geçen konuşmayı seyrebneleri ve neler olup bittiğini çözmeleri istenmiş: maçı hangi tarafın kazandığını, aralanndaki ilişkinin nasıl olduğunu, kendilerini nasıl hissettiklerini. Raymond ve çalışma arkadaştan doğru yanıtlan bildikleri için, sosyal işaretleri okuyup çözmek konusunda kimin da ha iyi olduğunu anlayabilmişler. Sonuçlar şüpheye yer bırakmamış. Daha fazla roman okuyanlar diğer insanlann duygularını okumak konusunda daha iyi sonuçlar almış. Muazzam bir etki söz konusuymuş. Burada mesele daha eği timli olmak da değil - çünkü kunnacadışı kitaplar okumanın empati üstünde hiç etkisi olmadığı ortaya çıkmış. Neden peki, diye sordum Raymond’a. Okumak “eşsiz bir bilinç hali doğuruyor,” dedi. “Okurken dikkatimizi dışarıya, kiğıt üstün deki sözcüklere yöneltiyoruz. ama aynı anda hayal etme ve zihinde canlandırma esnasında içeriye dönük muazzam bir dikkat var.” Gö zünüzü kapatıp rasgele bir şeyler hayal etmeye çalışmaktan farklı bir durum bu. “Bir yapısı var - dikkatimizin önce dışarısı, yani kağıt üstü ile içerisi, yani o sözcüklerin temsil eniği şeyler arasında gidip geldiği eşsiz bir durum.” “Dışa dönük dikkat ile içe dönük dikkat”in bir araya geldiği bir durum. Kendimizi, diyor Raymond, "farklı ka rakterleri, onların motivasyonlarını, hedeflerini anlamaya. bu farklı şeyleri takip etmeye çalışır halde buluyoruz. Bir tür idman bu. Ger-

UZUN SÜRELİ OKUMANIN KAYBOLMASI

93

çek dünyadaki insanlan anlamaya çalışırken de aynı türde bilişsel süreçleri kullanıyoruz muhtemelen." Başka birisiymiş gibi yapmak o kadar iyi becerdiğimiz bir şey ki, piyasada sanal gerçeklik simü latörü ismiyle satılan aletlerden çok daha iyi bir simülatör aslında kurmaca. Her birimiz bu zamanda yaşayan bir insan olmanın nasıl bir şey olduğuna dair ufak bir deneyim edinebiliyoruz ancak, diyor Ray mond, ama kurmaca okuduğumuzda diğer insanlann deneyimleri nin içyüzilnü görebiliyoruz. Romanı elinizden bıraktığınızda kaybo lup giden bir şey de değil bu. Sonrasında gerçek dünyada biriyle kar şılaştığınızda o insan gibi olmanın nasıl bir şey olduğunu kafanızda daha iyi canlarıdırabiliyorsunuz. Olgusal bir açıklama okumak sizi daha bilgili kılabilir, ama olgusal açıklamalar bu empati artırma et kisine sahip değil. Raymond ’ın keşfettiği etkiyi ortaya koyan başka pek çok çalış ma da yapılmış. Empatiyi kurmaca okumak kadar artıran bir ilaç keşfedecek olsak nasıl olur, diye soruyorum Raymond’a. “Yan etki leri olmazsa. çok tutulan bir ilaç olur bence,” diyor. Raymond ’la ko nuştukça empatinin en karmaşık -ve en kıymetli- dikkat gösterme biçimlerinden biri olduğunu düşünmeye başladım. İnsanlık tarihin de karşımıza çıkan en önemli ilerlemelerin pek çoğu empatide mey dana gelen ilerlemeler - hiç değilse bazı beyazların diğer etnik grup ların da herkes gibi duygulan, becerileri ve hayalleri olduğunun far kına varmaları; bazı erkeklerin kadınlar üstünde uyguladıktan ikti darın yanlış olduğunun, gerçek bir ıstırap yarattığının farkına var maları; pek çok heteroseksilel insanın geyler arasındaki aşkın da aşk olduğunun farkına varması gibi. Empati ilerlemeyi mümkün kılıyor; insan empatisi genişledikçe evren de biraz daha açılıyor. Ama -Raymond ’ın da hemen dikkat çektiği gibi- bu sonuçların çok farklı şekilde yorumlanması da mümkün. Kurmaca okumak za man içinde empatinizi artırıyor olabilir. Ama empati kurma yetisi halihazırda kuvvetli olan insanlar roman okumaya daha meraklı olu yor da olabilir. Raymond ’ın araştırmaları konusunda tartışma ve iti raz doğuran nokta bu. Muhtemelen her ikisinin de doğru olduğunu söylüyor Raymond - kurmaca okumak empati kurma yetinizi güç-

ÇALINAN DiKKAT

94

lendiriyor ve empati kurma yetisi kuvvetli insanlar kurmaca okuma ya daha meraklı oluyorlar. Ama kurmaca okumanın ciddi etkisi ol duğuna ilişkin bir ipucu da bulunuyor, diyor Raymond: Gerçekleş tirdiği çalışmalardan birinde -çocuklardan ziyade anne babaların tercihiyle- kendisine daha çok hikiye kitabı okunan çocukların di ğer insanların duygularını okumak konusunda daha iyi olduk.lan or taya çıkrnış. ıJ Hikiye deneyiminin empati kurma yetisini güçlendir diğine işaret ediyor bu. Kurmaca okumanın empati kurma yetimizi güçlendirdiğini dü şünmek için bazı nedenler bulunuyor, büyük ölçüde onun yerine ge çen biçimlerin -örneğin sosyal medyanın- bize ne yapbğını biliyor muyuz peki? Raymond, sosyal medya konusunda bumu havada bir tavır takınıp ahlaki bir paniğe kapılmanın kolay olduğunu söylüyor ve bu tür bir düşünme tarzını gülünç bulduğunu ekliyor. Sosyal med yanın pek çok iyi yönü olduğunu vurguluyor.

Tarif ettiği

etkilerin

esasen basılı metinle değil, sosyal dünyayı simüle eden karmaşık bir anlatıya gömülmek.le ilgili olduğunu söylüyor. Gerçekleştirdiği ça lışmalarda uzun süreli televizyon dizilerinin de aynı ölçüde etkili ol duğunu görmüş. Ama işin içinde bir bityeniği var. Gerçekleştirdiği çalışmalardan birinde hikaye kitabı okuyan veya film seyreden ço cuk.lann empati kurma yetisinin daha yüksek olduğu, ama daha kısa süren programlar seyreden çocuklarda durumun böyle olmadığı or taya çıkrnış . 1 4 Sosyal medyada gördüklerimize oturuyor gibi bu dünyayı fragmanlar üstünden gördüğünüzde empati kurma yetiniz bir şeyle süreğen, odak.lanmış bir şekilde meşgul olduğunuz zaman larda olduğu gibi devreye girmiyor çoğu zaman. Raymond ’ la konuşurken şunu düşündüm: Maruz kaldığımız seslerin dokusunu içselleştiriyoruz biz. Başka insanların iç dünya larına ilişkin karmaşık hikiyelere uzun süreler boyunca maruz kal dığınızda bilinciniz yeniden şekilleniyor. Algınız ve empatiniz kuv vetleniyor, daha açık hale geliyorsunuz. Oysa her gün sosyal med yaya hikim olan kopuk kopuk çığlık ve öfke fragmanlarına saatlerce maruz kaldığınızda düşünceleriniz de bu şekli almaya başlıyor. İ ç sesleriniz daha kaba, daha gürültülü hale geliyor, daha yumuşak ve nazik düşünceleri işitemez oluyorsunuz. Kullandığınız teknolojilere

UZUN SÜRELi OKUMANIN KAYBOLMASI

95

dikkat edin, çilnkil bilinciniz zaman içinde o teknolojilerin şeklini almaya başlıyor. Veda etmeden önce Raymond ’a neden bunca zamandır kurmaca okumanın insan bilinci üstündeki etkilerini araşurdılını sordum. Bu soruyu sordulum ina dek bir veri kurdu gibiydi, uyguladılı yöntem leri aynnblanyla açıklamıştı. Ama bu soruya yanıt verirken yilzil ay dınlandı. “Hepimiz aynı gemideyiz ve felaket bir sona dolru gidiyor olabiliriz. Bu sorunlan tek başımıza çözmemiz mümkün delil,” de di. “Bu yüzden empatinin çok delerli oldutunu düşünüyorum.”

5

Beşinci Neden: "Zihin Gezinmesi·nin Aksaması

YÜZ YILDAN UZUN SÜREDİR diğer imgeler arasında öne çıkıp uz manların dikkat hakkında nasıl düşündillclerini belirleyen bir imge -bir metafor- var. On binlerce insanın tıka basa doldurduğu, gösteri başlamadan önce kahkahalar, itiş kakışlar, bağırış çağırışlarla dolup taşan Hollywood Bowl arnfiteatnnı canlandırın gözünüzde. Sonra ışıkların sönüverdiğini ve sahnede bir spot ışığının belirdiğini hayal edin. Sahne ışığının tek bir kişinin üstüne düştüğünü: Beyonce ’nin, Britney’nin ya da Bieber’ın. O gürültü patırtının birdenbire kesildi ğini, mekanın odak noktasına o kişinin ve muazzam gücünün yer leştiğini. Modem Amerikan psikolojisinin kurucusu olan William James 1 890 yılında -konu üstüne (en azından Batı dünyasında) ya zılmış en etkili metinde- “Dikkatin ne olduğunu herlces bilir,” der. 1 Dikkat bir spot ışığıdır. Beyonce ’nin sahnede tek başına belirdiği ve etrafınızdaki diğer herlcesin sanki kaybolup gittiği an. James o dönemde başka imgeler de ortaya atmış. bazı psikolog lar da dikkat hakkında farklı biçimlerde düşünmeyi denemiş - ama o günden bu yana dikkat üstüne çalışmalar her şeyden önce spot ışı ğı üstüne çalışmalar olmuş. Durup düşündüğümde dikkat hakkında benim düşünme şeklimi de bu imgenin belirlediğini fark ettim. Dik kat kişinin ortamdaki bir şeyi seçip onunla ilgilenme becerisi olarak tanımlanıyor genellikle. Yani dikkatimin dağınık olduğunu söyledi ğimde, dikkat ışığımı odaklanmak istediğim tek bir şeyle sınırlı tu tamadığımı kastetmiş oluyorum. Kitap okumak istiyorum, ama dik kat ışığım telefonumdan ya da sokakta konuşan insanlardan veya

“ZİHİN GEZİNMESİ”NİN AKSAMASI

97

işimle ilgili kaygılardan uzaklaşamıyor. Dikkat hakkında bu şekilde düşünmekte epey bir doğruluk payı var - ama aslında bunun tam olarak iş görebilmek için ihtiyaç duyduğunuz dikkat biçimlerinden sadece biri olduğunu öğrendim. Tutarlı düşünebilmek için bir o ka dar elzem olan başka dikkat biçimleri de var - ve bunlar spot ışığına kıyasla çok daha büyük tehlike altında şu an.

Cape Cod ’a kaçış öncesinde bir zihinsel uyarım kasırgası içinde ya şıyordum. Ne zaman yilr11y üşe çıksam ya podcast dinliyor ya da te lefonda konuşuyordum. Bir dükkinda telefonuma bakmadan ya da kitap okumadan iki dakika duramıyordum. Her bir dakikanın uya rımla dolu olmaması düşüncesi beni telaşlandırıyordu, diğer insan ların böyle yapmadığını görmek de tuhafıma gidiyordu. Uzun tren veya otobüs yolculuklarında altı saat boyunca hiçbir şey yapma dan pencereden baltan birini görünce kafamı uzatıp şöyle diyesim geliyordu: “Kusura bakmayın, rahatsız ediyorum. Üstüme vazife de ğil ama sormak istedim - ömrünüzün sınırlı olduğunun, ölüme doğ ru geri sayan saatin sürekli işlediğinin, hiçbir şey yapmadan geçir diğiniz şu altı saatin hiç geri gelmeyeceğinin farkındasınız, değil mi? Ölünce de sonsuza dek ölmüş olacağınızı biliyorsunuz, değil mi?” ( Bunu hiç yapmadığımı anlamışsınızdır, aksi takdirde bu kitabı bir psikiyatri kliniğinde yazıyor olurdum - ama aklımdan geçmedi değil.) Dolayısıyla dikkatimi dağıtan şeylerden uzak kaldığım Provin cetown’ın şöyle bir faydası olacağını düşünmüştüm: Daha da uzun sürelerle daha da fazla uyarılabilecek, içime çektiklerimin daha faz lasını içimde tutabilecektim. Daha uzun podcastler dinleyebilecek tim! Daha uzun kitaplar okuyabilecektim! Öyle de oldu - ama bu nun yanında hiç beklemediğim başka bir şey de oldu. Bir defasında iPod’umu evde bırakıp sahilde yürümeye karar verdim. İki saat bo yunca yürüdüm ve spot ışığımı hiçbir şeye odaklamadan düşüncele rimin öylece süzülmesine izin verdim. Zihnimin oradan oraya ge zindiğini hissettim - kumsaldaki ufak yengeçlerden çocukluk anıla rıma, yıllar sonra yazabileceğim kitaplardan mayolarıyla güneşle-

98

ÇALINAN DİKKAT

nen erkek siluetlerine. Ufukta bir aşağı bir yukarı sallandığını gör düğüm tekneler gibi sUrüldeniyordu bilincim. önce suçluluk hissettim. Buraya odaklanmaya ve odaklanmayı öğrenmeye geldin, dedim kendi kendime. Şimdi tam tersini yapı yorsun - zihinsel bir yumuşama bu. Ama devam ettim. Çok geçme den bunu her gUn yapmaya başladım; böyle başıboş dolaşbğım sü reler Uç, dört, hatta beş saati bulmaya başladı. Normal hayatımda olacak şey değildi bu. Ama o dönemlerde çocukluğumdan beri ilk kez kendimi bu kadar yarabcı hissettim. Fikirlerle dolup taşıyordu kafam. Eve gidip bu fikirleri yazıya geçirdiğimde, normalde bir ay da aklıma gelenden daha fazla yaratıcı fikrin -ve bağlantının- üç saat lik tek bir yürüyüşte gelip çaruğını fark ediyordum. Daha kısa süreli zihin gezintilerine de çıkmaya başladım. Bir kitabı okumayı bitirince yirmi dakika boyunca öylece uzanıp denize bakarak kitabı düşünüyordum. Tuhaftır, spot ışığımın tamamen kaybolmasına izin vermek, dü şünme ve odaklanma becerimi dile getiremediğim bir şekilde artırı yor gibiydi. Nasıl olabilirdi bu? Neler olduğunu son otuz yılda tam da bu konuda -“zihin gezinmesi”- yapılan araştırmaların birden art tığını öğrendiğimde anlamaya başladım ancak.

1950’ lerde Washington eyaletinin ufak bir kasabası olan Aberdeen’ de Bay Smith adında bir lise kimya öğretmeni, Marcus Raichle adlı bir öğrencisiyle sorun yaşamış.2 Oğlanın anne babasını çağırıp sert bir dille oğullarının kötü bir huyu olduğunu söylemiş onlara. “Oğ lunuz hayallere dalıp gidiyor,” demiş. Okulda yapabileceğiniz en kötü şeylerden biri bu tabii. Bu olaydan otuz yıl sonra oğullan tam da bu konuda önemli bir ilerleme kaydedilmesine katkıda bulunmuş (Bay Smith bunu onay lamazdı herhalde). Sinirbilimde önemli bir isim haline gelen Marcus alanın önde gelen ödüllerinden biri olan Kavli Ödülü’nü kazanmış. İnsanların beyninde olup bitenleri görmenin yepyeni bir yolu olan PET (pozitron emisyon tomografisi) 1980’lerde Marcus’un ofisinin hemen dışında geliştirilmiş; bu teknolojiyi ilk kullananlar da Marcus

“ZİHİN GEZİNMESl”NtN AKSAMASI

99

ve çalışma arkadaşları olmuş. St. Louis, Missouri’deki Washington Tıp Fakültesi’ne Marcus’la görüşmeye gittiğimde tam o noktada dur dum. Bu yeni cihazı kullanan ilk biliminsanlanndan biri olmuş Mar cus; içinde hasta varken cihazı çalıştırdığında canlı bir insan beynini daha önce neredeyse hiç kimsenin görmediği bir şekilde görebilmiş. Aldığı tıp eğitimi esnasında Marcus’a, odaklanmadığımız za manlarda kafamızın içinde neler olup bittiğini kesin bir şekilde bil diğimiz söylenmiş. O zamanlar hfilcim görüş, odaklanmadığırnızda beynimizin “hareket öncesindeki kaslar gibi atıl, sessiz, hiçbir şey yapmadan durduğu” şeklindeymiş. Ama bir gün Marcus tuhaf bir şey fark etmiş. PET taraması için cihaza bağlanmış olan hastalan on dan ne yapacaklarına dair talimat beklerken, zihinleri “gezinmeye” başlamış. O sırada gözü makineye takılan Marcus şaşırmış. Tıp fa kültesindeki hocalarının söylediğinin aksine hastaların beyinleri aul değil gibiymiş. Etkinlik alanı beynin bir bölgesinden başka bir böl gesine kaymakla birlikte beyin halen gayet aktifmiş. Şaşkına dönen Marcus bu durumu etraflıca incelemeye başlamış. Pek bir şey yap madığınızı düşünürken daha aktif hale gelen beyin bölgesine “var sayılan durum ağı” adını vermiş - ve hiçbir şey yapmıyor görünen insanların beyinlerinin ne yaptığını inceledikçe beyin taramalarında bu bölgenin aydınlandığını görmüş. “İ şte oradaydı. Harikuladeydi.” Biliminsanlannın beynimizin içinde neler olup bittiğine dair dü şüncelerinde bir paradigma değişimine yol açmış bu gelişme, dün yanın dört bir yanında pek çok konuda bilimsel araştırmalarda pat lama yaratmış. Etkilerinden biri de zihin gezinmesinin ardında yatan bilime yönelik ilginin birdenbire artması olmuş. Düşüncelerimiz herhangi bir odak noktası olmadan serbestçe gezinirken neler olu yor? Bir şeyler olduğunu görebiliyoruz - ama ne? Yıllar içinde ge lişen tartışmalarda, varsayılan durum ağının zihin gezinmesi esna sında en aktif hale gelen beyin bölgesi olduğunu düşünmeye başla yan biliminsanları olduğu gibi, buna şiddetle karşı çıkanlar da olmuş - tartışma halen devam ediyor. Ama Marcus’un ulaştığı bulgular zih nimizin neden oradan oraya gezindiğine ve bunun ne gibi faydalan olabileceğine dair bilimsel araştırmaların hızla artmasına yol açmış. Bu meseleyi daha iyi anlamak için McGill Ü niversitesi’nde nö-

1 00

ÇALINAN DiKKAT

roloji ve nöroşirurji profesörü olarak görev yapan Nathan Spreng’le görüşmeye Montreal’e (Quebec) ve York Üniversitesi’nde psikoloji profesörü olarak görev yapan Jonathan Smallwood’ la görüşmeye York’a ( İngiltere) gittim. Meseleyi en derinden incelemiş isimler arasında yer alıyor ikisi de. Görece yeni bir bilim sahası söz konusu olduğu için bazı temel fikirler halen epey tartışmalı; bazı şeyler önü müzdeki yıllarda netlik kazanacak. Ama gerçekleştirdikleri pek çok çalışmada -bana göre- zihin gezinmesi esnasında üç hayati şeyin meydana geldiğini keşfetmişler. Birincisi, dünyayı yavaş yavaş anlamaya başlıyorsunuz. Jonat han buna bir örnek veriyor. Şu an yaptığınız gibi kitap okurken tek tek sözcüklere ve cümlelere odaklanıyorsunuz elbette, ama zihnini zin ufak bir bölümü gezinme halinde oluyor hep. Bu sözcüklerin kendi hayatınızla ilişkisini düşünüyorsunuz. Bu cümlelerin önceki bölümlerde söylediklerimle ilişkisini düşünüyorsunuz. Şimdi ne söyleyebileceğimi düşünüyorsunuz. Söylediklerim çelişkilerle mi dolu, yoksa en sonunda her şey birbirine bağlanacak mı diye düşü nüyorsunuz. Birdenbire bir çocukluk hatırası ya da geçen hafta te levizyonda gördüğünüz bir şey geliyor aklınıza. “Ana temayı anla mak için kitabın farklı parçalarını bir araya getiriyorsunuz,” diyor Jonathan. Kusurlu bir okuma değil bu. Okumak bu zaten. 3 Şu an zih ninizin bir parça gezinmesine izin vermezseniz bu kitabı size anlam lı gelecek şek.ilde okuyamazsınız. Bir kitabı anlayabilmeniz için zih ninizin yeterli gezinme alanına sahip olması şart. Bu sadece okuma için değil, hayat için de geçerli. Yaşadıkları nızın size anlamlı gelmesi için biraz zihin gezinmesi şart:’ “Bunu yapamadığımızda,” diyor Jonathan, “bir sürü başka şey de kaybolup gidiyor”. Zihninizin gezinmesine ne kadar izin verirseniz düzenli ki şisel hedefler belirlemekte,s yaratıcılıkta,6 uzun vadeli, sabırlı karar lar vermekte7 o kadar iyi olduğunuzu keşfetmiş Jonathan. Zihninizin sürüklenmesine izin verdiğinizde bunları daha iyi yapabiliyor ve ya vaş, bilinçdışı bir şek.ilde hayatınıza anlam verebilir oluyorsunuz. İkincisi, zihniniz gezinirken yeni bağlantılar da kurmaya başlı yor - sorunlarınıza çözümler üreten bağlantılar genellikle. Nathan’ın söylediğine göre, "Ortada çözülmemiş mevzular olduğunda beyin

"ZİHiN GFZINMESl’’NIN AKSAMASI

ıoı

işleri yoluna koymaya çalışıyor bence" - bunu yapacak alana sahip olduğu takdirde. Meşhur bir örnek veriyor Nathan: On dokuzuncu yüzyılda Fransız matematikçi Henri Poincare en zorlu matematik problemlerinden biriyle boğuşuyormuş; uzun süre spot ışığını prob lemin ince aynntılanna doğrulbnuş, ama bir yere varamamış. Sonra bir gün seyahate çıktığında otobüse binerken çözüm aklına geliver miş. Ancak spot ışığını kapatıp da zihninin kendi başına gezinme sine izin verdiğinde parçalan bir araya getirip problemi çözebilmiş. Nitekim bilim ve mühendislik tarihine dönüp baktığınızda pek çok önemli ilerlemenin odaklanma dönemlerinde değil, zihin gezinmesi esnasında kaydedildiğini görüyorsunuz. “Yaratıcılık beynimizin içinden yeni bir şeyin çıkması değil,” diyor Nathan, “halihazırda orada olan iki şey arasında yeni bir bağ lantı kurulması”. Zihin gezinmesi “daha geniş düşünce dizilerinin açığa çıkmasını, bu da daha çok bağlantının kurulmasını sağlıyor”. Henri Poincare çözmeye çalıştığı matematik problemine sıkı sıkıya odaklanmaya devam etseydi ya da dikkati tamamen dağınık olsaydı bulduğu çözümü bulamayacaktı. Sonuca ulaşması için zihin gezin mesi gerekmişti. Üçüncüsü, Nathan’ın söylediğine göre, zihin gezinmesi esnasın da zihniniz bir “zaman yolculuğu”na çıkıyor, geçmişin üstünde do lanıp geleceği öngörmeye çalışıyor. Sırf gözünüzün önünde duranı düşünme baskısından kurtulan zihniniz ileriyi düşünmeye başlıyor - ve ilerisi için hazırlanmanıza yardımcı oluyor. Bu biliminsanlanyla tanışmadan önce -Provincetown’da bolca ve keyifle tecrübe ettiğim- zihin gezinmelerinin dikkat göstermenin tersi olduğunu düşünüyordum; o yüzden kendimi suçlu hissebniş tim. Yanıldığımı anladım. Zihin gezinmesi dikkatin farklı bir biçimi aslında - ve zorunlu bir biçimi. Nathan’ın söylediğine göre, dikka timizi tek bir şeye odaklanacak şekilde spot ışığı haline getirmek “belli miktarda bant genişliği” kullanıyor; spot ışığını kapattığımız da “o bant genişliğini kaybediyor değiliz, sadece bu kaynakların da ha fazlasını” başka düşünme şekillerine tahsis edebilir oluyoruz. "Yani dikkat illaki azalıyor değil’’, diğer hayati düşünme biçimlerine kayıyor sadece.

1 02

ÇALINAN DİKKAT

Bu düşüncenin üretkenlik hakkında bana öğretilen düşünme şekline tamamen ters düştüğünü fark enim. Bilgisayarımın başın da, spot ışığımı klavyenin üstündeki harflere odak.layarak geçirdi ğim bir günü sıkı çalıştığım bir gün olarak görürüm ben - gün so nunda üretkenliğimden biraz da gurur duyarım. İçinde bulunduğu muz kültürün temelinde yatan bir inanç bu. Patronunuz sizi her gün masanızın başında oturur halde görmek istiyor, çalışmanın bu oldu ğunu düşünüyor. Bu düşünme şekli çok genç yaşta, Marcus Raichle gibi hayaller kurduğumuz için azarlandığımız dönemde işleniyor içimize. Provincetown sahilinde amaçsızca gezinerek geçirdiğim günlerde kendimi üretken hissetmememin sebebi de bu inançtı işte. Kaytardığımı, tembellik ettiğimi, ense yaptığımı düşünmüştüm. Oysa Nathan -tüm bunlar üstünde çalıştıktan sonra- spot ışığı nızı alabildiğine daraltmaya çalışmanın üretkenlik için yeterli olma dığım keşfetmişti. “Ben her gün bir defa yürüyüşe çıkıp zihnimin bir nevi ortalığa çekidüzen vermesini sağlamaya çalışıyorum . . . . Dü şüncelerimizi bilinçli bir şekilde kontrol altında tutmanın en üretken düşünme şekli olmadığını düşünüyorum. Bence gevşek çağrışım ka lıplan eşsiz içgörillere yol açabilir,” diyor Nathan. Bu düşüncelere Marcus da katılıyor. Gözümüzün önünde durana odaklanmak “sin dirilmesi gereken hammaddenin bir kısmını veriyor, ama bir nokta da geriye çekilmemiz gerekiyor,” diyor Marcus. “Sırf dış dünyaya odaklanarak koşuşturduğumuzda beynin olup bitenleri sindirmesine izin verme fırsatım kaçırıyoruz,” diye uyanyor. Marcus bunlan söylerken trende saatlerce pencereden dışan ba kan insanlan düşünüyordum. önceden üretken değiller diye içten içe ayıplıyordum onlan - oysa şimdi, arkama yaslanıp okuduklanmı sindirmek için zaman ayırmadan bir kitaptan diğerine koşturarak notlar alan bana kıyasla daha anlamlı bir üretkenlik içinde olabile ceklerini fark ediyordum. Sınıfta pencereden dışan bakarken zihni gezinen çocuk da en faydalı düşünme faaliyetini gerçekleştiriyor olabilir. Zamanımızı hızla o işten bu işe geçiş yaparak geçirmemiz ko nusunda okuduğum bilimsel çalışmalan düşündüm ve şu an içinde bulunduğumuz kültürde çoğu zaman odaklanmadığımız gibi, zihni-

“ZİHİN GEZİNMESl”NİN AKSAMASI

103

mizin de gezinmediğini fark enim. İnsanı tatmin etmeyen bir uğul tunun içinde her şeye hızlıca göz gezdirmek.le yetiniyoruz. Bu ko nuyu Nathan’a sorduğumda başını salladı; telefonunun bilmek iste mediği şeyler hakkında kendisine bildirim göndermesini önlemek için uğraşıp durduğunu söyledi. Dijital cihazlarca böyle sürekli bö lünüp durmamız “dikkatimizi düşüncelerimizden uzaklaşhnyor” ve İtici gücünü uyaranların “varsayılan durum ağımızı baskılıyor. oluşturduğu, sürekli uyaranlara bağlı bir ortam içinde, dikkatimizi dağıtan bir şeyden bir diğerine geçip duruyoruz.” Kendimizi bu or tamdan çıkarmadığınız takdirde, “elimizde kalan düşünce zincirle rini de kaybedeceğiz”. Karşı karşıya olduğumuz kriz spot ışığı odağının kaybolmasın dan ibaret değil yani - zihin gezinmesinin de kaybolması sorunuyla karşı karşıyayız. Bu iki kriz düşünmemizin niteliğini düşürüyor. Zi hin gezinmesi olmadığında dünyayı anlamakta daha çok zorlanıyo ruz - bunun doğurduğu tıkanıp kalmışlık ve kafa karışıklığı içinde de önümüze çıkan dikkat dağıtıcı unsurlar karşısında iyice savun masız kalıyoruz.

Bu bilim alanını ortaya çıkaran atılımı gerçekleştirmiş olan Marcus Raichle ile görüşmeye gittiğimde, çaldığı senfoni orkestrasından seksen yaşında- yeni ayrılmıştı. Obua çalıyordu ve icra etmeyi en sevdiği parça Dvofak’ın Dokuzuncu Senfoni’siydi. Düşünmenin kendisi hakkında düşünmek istiyorsan, dedi, düşünmeye bir senfoni olarak bakmalısın. " İki keman bölümü, viyolalar, çellolar, baslar, tahta ve bakır nefesliler, vurmalılar var - ama bir bütün olarak iş gö rüyor bunlar. Düşünmenin ritimleri var." Spot ışığıyla odaklanma için hayatınızda biraz alan açmanız gerekiyor - ama tek başına spot ışığı bomboş bir sahnede Beethoven çalmaya çalışan solo bir obuacı gibi. Diğer enstrümanları harekete geçirip en hoş müziği yapmak için zihin gezinmesine ihtiyacınız var. Provincetown’a odaklanmak için gittiğimi düşünüyordum. Ama aslında orada düşünmeyi öğren diğimi, bunun için de spot ışığından çok daha fazlasının gerekli ol duğunu fark ettim.

104

ÇALINAN DiKKAT

Şimdilerde yanıma hiçbir cihaz almadan çıkmaya çalıştığım uzun yürüyüşlerde Marcus’un ortaya anığı metaforu bol bol düşü nüyorum. Bundan birkaç gün önce bu metafor daha da ileri götürü lebilir mi, diye düşündüm. Düşünmek tüm bu farklı düşünce türle rini gerektiren bir senfoni ise şayet, düşünme sahnesi şu an işgal al unda. Dişleriyle yarasaların kafalarını koparıp izleyiciye tüküren o heavy metal gruplarından biri sahneye dalmış, orkestranın önünde durup çığlıklar atıyor şu an.

Gelgelelim zihin gezinmesi konusundaki araştırmaları daha derin den inceledikçe bu söylediklerimin büyük bir istisnası olduğunu öğ rendim. Sizin de yaşadığınız bir durumdur bu muhtemelen. Harvard Üniversitesi’nden Profesör Dan Gilbert ve Dr. Matthew Killingsworth 20 1 O yılında insanların -işe gidip gelmek, televizyon seyretmek, egzersiz yapmak gibi- gündelik işlerle meşgulken neler hissettiğini inceleyen bir uygulama geliştirmişler. Uygulama insan lara rasgele “Şu an ne yapıyorsun?” diye sorduktan sonra kendilerini nasıl hissettiklerini puanlamalannı istiyormuş. Dan ve Manhew’nun lak.ip enikleri şeylerden biri de insanlarda hangi sıklıkla zihin gezin mesi görüldüğüymüş. Nihayetinde, yeni öğrendiğim onca şeyden sonra bile bana şaşırtıcı gelen bir keşif yapmışlar. İçinde bulundu ğumuz kültürde, insanlar düşüncelere daldıkları zamanlarda yani zi hin gezinmesi esnasında diğer faaliyetlerin hemen hepsine kıyasla kendilerini daha az mutlu hissettiklerini bildirmişler. örneğin ev işi yapmak bile daha yüksek mutluluk düzeyleriyle ilişkilendirilmiş. “Gezinen zihnin mutsuz bir zihin olduğu” sonucuna varmış Dan ve Manhew.s Bunu çok düşündüm. Zihin gezinmesinin onca olumlu etkisi ol duğu gösterilmişken, bize kendimizi sık sık kötü hissettirmesinin nedeni ne olabilir? Bunun bir açıklaması var. Zihin gezinmesi sap lantılı düşünme haline gelebiliyor rahatlıkla. Çoğumuz bunu bir noktada yaşamışızdır - odaklanmayı bırakıp zihninizin oradan oraya sürüklenmesine izin verdiğinizde stres yaratan düşüncelere takılıp kalıyorsunuz. Provincetown öncesindeki hayatımı düşündüm. O

"ZİHiN GEZİNMESl’’NIN AKSAMASI

1 05

trenlerde oturup, ben deliler gibi çalışırken pencereden dışarıyı sey redebilen insanlara zihnimde çemkirirken nasıl bir zihin durumu içindeydim? Şimdi bakınca, çoğu zaman stres ve kaygı içinde oldu ğumu gördüm. Düşüncelerimi rahat bırakmak olsa olsa bu kötü his lerin her yanı kaplamasına yol açacaktı. Provincetown’da ise en ufak bir stres altında olmadığım, kendimi güvende hissettiğim için zihin gezinmesinin serbestçe işini görüp olumlu etkilerini göstermesi mümkün olmuştu. Stresin az olduğu, güvenli durumlarda zihin gezinmesi bir ar mağan, bir keyif, yaratıcı bir kuvvet oluyor. Stresin yüksek olduğu ya da tehlikeli durumlardaysa işkence haline geliyor.

Provincetown’ın merkezinde, upuzun Commercial Caddesi’nin he men yanındaki kumsalda okyanusa dönük devasa mavi bir sandalye duruyor. Boyu iki buçuk metre vardır; bir devin gelip oturmasını bekliyor gibi. Sık sık o sandalyeye oturup karanlık basarken minicik kalıyor, kasabada arkadaşlık kurduğum insanlarla sohbet ediyor dum. Bazen susup ışıktaki değişimi seyrediyorduk. Provincetown’da benzersiz bir ışık var. Okyanusun ortasında ince, dar bir sığlık üs tündesiniz ve yüzünüz doğuya dönük. Güneş arkanızdan batıyor ama ışığı ileriye, önünüzdeki suya doğru uzanıp yüzünüze yansıyor. İki günbatımının yavaş yavaş sönen ışığıyla kaplanıyor gibisiniz. Ta nıştığım insanlarla birlikte işte bu ışığı seyrediyor, kendimi onlara, güneşe ve okyanusa tamamen açık hissediyordum.

Provincetown’daki onuncu haftamda bir gün arkadaşım Andrew’nun evinde ayaklarımın dibinde köpeklerinden Bowie ile birlikte oturu yordum. Roman okuyor ve ara ara okyanusa doğru bakıyordum ki Andrew’nun dizüstü bilgisayarını bir sandalyenin üstünde -parlak ekranıyla açık halde- bırakmış olduğunu fark ettim. Ekranda bir İn ternet tarayıcı vardı. Şifre yoktu. World Wide Web parıl parıl parlı yordu. Şu an intemete bakabilirsin, diye düşündüm. İstediğin her şe ye bakabilirsin - sosyal medyaya, e-postalarına, haberlere. Bu dü-

106

ÇALINAN DİKKAT

şünce keyfimi kaçırdı ve kendimi dışarı attım. Ama zaman ilerlemeye devam etti ve sadece iki haftam kalmış olduğunu farlc ettim çok geçmeden. Boston’a dönüşüm için intemete girip otel ayarlamam gerektiğini biliyordum. Provincetown Kütilp hanesi’nde herkesin kullanımına açık alb bilgisayar vardı. Defalarca bu bilgisayarların yanından geçmiş, her seferinde orada yanlışlıkla açık kalmış bir tuvalet kabini varmış gibi bakmamaya çalışmıştım. İntemete girip iki dakikada otel rezervasyonumu yaptım, sonra e postalarıma baktım. Neler olacağını bildiğimi sanıyordum. Normal hayatımda sabahtan akşama kadar günümün yarısını (bazen çok da ha fazlasını) e-posta okuyarak ve yazarak geçiriyordum. Yani hesap larıma göre intemetten uzak durduğum dönemde otuz beş saatlik e posta birikmiş olmalıydı; önümüzdeki birkaç ayı bunlarla boğuşa rak, açığı kapabnaya çalışarak geçirmem gerekecekti. (Yola çıkar ken intemete erişimimin olmayacağını söyleyen otomatik bir yanıt bırakmıştım. ) Böyle olsun istemiyordum. Düşüncesi bile yoruyordu beni. Ama sonra tuhaf bir şey oldu. Gelen kutumu gergin bir şekilde açtım ve e-postalarımı gözden geçirdim - pek bir şey gelmemişti. İki saat içinde her şeyi görmüştüm. Yokluğumu omuz silkerek kabul et mişti dünya. E-postarun e-posta doğurduğunu, siz durunca onun da durduğunu farlc ettim. Sakinleşmiş ve rahatlamış hissettiğimi söyle mek isterdim. Ama gücenmiş hissettim - egoma bir tığ batmış gibi oldu. Tüm bu cinnetin, buna ayırdığım onca zamanın bana kendimi önemli hissettirdiğini farlc ettim. Yeniden e-posta almak için alela cele e-posta göndermek istiyordum - bana ihtiyaç duyulduğunı his sebnek için yeniden. Twitter sayfama baktım. Takipçi sayım bırak tığım gibi duruyordu. Yokluğum hiç farlc edilmemişti. Kütüphaneden çıkıp Provincetown’da beni besleyen şeylere döndüm - uzun yazma seansları, ayaklarımı yalayan okyanus, birlikte oturup bütün gece ko nuştuğum arlcadaşlarım. Egomun aldığı yarayı unutmaya çalıştım. Provincetown’daki son günümde Cape Cod burnunun ucu olan, sarı kumlardan ibaret bir ibiği andıran Long Point’a gitmek üzere tekneyle açıldım. Oradan yaz mevsimini geçirdiğim yerin tamamını, İlk Yerleşimciler Anıtı’ndan Hyann is’e kadar görebilecektim. Tek bir

“ZİHİN GEZİNMESİ”NİN AXSAMASI

1 07

ufuk taramasıyla o yazın sınırlarını görmek tuhaf bir histi. Hayatım da hiç olmadığı kadar sakin ve dengeli hissettim kendimi. Geri dönüp eskisi gibi yaşayamazsın, dedim kendi kendime, de niz fenerinin gölgesinde otururken. Zor değil. Nasıl yapılacağını öğ rendin bu yaz. Uzaklaşarak ön-taahhütte bulunmuştun. Şimdi de günlük hayatında ön-taahhütte bulunabilirsin. Gerekli araçlara çok tan sahiptim. B ilgisayarımda Freedom adında bir program vardı. Kullanması kolay bir program bu - indirdikten sonra beş dakilcadan bir haftaya kadar belirlediğiniz süre boyunca belli bir İnternet site sine veya internetin tamamına erişiminizi engellemesini istiyorsu nuz. Sonra bir tuşa basıyorsunuz ve bilgisayarınız ne yaparsanız ya pın intemete bağlanmıyor. Telefonum için de kSafe diye bir şey var dı. Yine basit bir şey - üstten açılan ufak bir plastik kasa. Telefonu nuzu içine koyup kapağı kapatıyorsunuz, üst tarafı döndürerek tele fonunuzun ne kadar süre kapalı kalacağını belirliyorsunuz. Hepsi bu - kilitlendikten sonra telefonu çıkarmak için çek.içle vurmanız ge rekiyor. Bu iki cihaz yardımıyla bulunduğun her yerde Province town’ı yeniden yaratabilirsin, dedim kendi kendime. Telefonunu ve dizüstü bilgisayarın internetini günde on - on beş dakika kullanabi lirsin. O akşam, okumuş olduğum kitap yığınını elden çıkarıp Boston feribotuna bindim. Dönüş yolunda feci deniz tunu; çevrimiçi dün yaya geri dönüş hakkında hissettiklerim için kaba bir metafor gibi geldi bu. Ertesi gün arkadaşımdan telefonumu geri aldım; oteldeki yatağıma uzanıp telefonuma baktım. Tuhaf bir yabancılık hissettim - Apple yazı karakteri bile tanıdık gelmemişti. İkonlar arasında ge zinmeye. çeşitli programlara, İnternet sitelerine bakmaya başladım. Sosyal medyaya baktım ve bunu istemiyorum diye düşündüm. Twit ter’da gezindim ve kendimi termit yuvasının üstünde duruyormuş gi bi hissettim. Kafamı kaldırdığımda üç saat geçmişti. Telefonu bırakıp yemek yemeye gittim. Döndüğümde e-posta larıma ve mesajlarıma yanıt gelmeye başlamıştı; onay görmenin coş kusunu hissettim elimde olmadan. Sonraki birkaç hafta içinde sosyal medyada paylaşım yapmaya başladım - ve yaza göre daha kaba ve habis hissettim kendimi. İğneleyici yorumlar yaptım. Provincetown’

108

ÇALINAN DiKKAT

da hisseb’niş olduğum karmaşıklık ve şefkatin yerini çok daha cılız bir şeyin almaya başladığını hissettim. Söylediklerimden hoşlanma dığım zamanlar oluyordu. Ama sonra onay görmenin, retweeı’lerin. beğenilerin yavaş yavaş verdiği coşkuyu yaşıyordum. Provincetown’ da geçirdiğim dönemde aldığım dersleri dotrudan ve hayatı olum layan bir şekilde öğrendiğimi söylemek isterdim, ama yalan olur bu. Daha karmaşık bir şey oldu. Ağustos ayında Provincetown’dan ay rıldım, Freedom ve kSafe kullanmaya başladım; derken ipin ucu ya vaş yavaş kaçtı; aralık ayı geldiğinde iPhone’umdaki Ekran Zama nı uygulamasına göre günün dört saatini telefon başında geçiriyor dum. Şehirde yol bulmak için kullandığım Google Haritalar uygu lamasının, podcast, radyo ve sesli kitap dinleyerek geçirdiğim saat lerin de buna dahil olduğunu söyledim kendi kendime. Ama bu ra kamı düşündükçe kendimden utanıyordum. Tam olarak başladığım yere dönmüş değildim, ama dikkat dağınıklığı ve habire bölünüp durmalar geri gelmişti. Başarısız olmuş gibi hissediyordum. Bir şeylerin beni aşağı çek tiği duygusu çok kuvvetliydi. Sonra şöyle dedim kendi kendime: Bahane buluyorsun. Kendi marifetin bu, başkasının değil. Senin ba şansızlıklann bunlar. Ve zayıf hissettim kendimi. Provincetown’da çok şey öğrenmiştim - ama bunların kırılgan olduğunu, daha büyük bir şeyin, henüz tam olarak anlamadığım bir şeyin bunları rahatlıkla tuzla buz ettiğini hissediyordum. Daha iyi tarafımın yapmak istediği şeyi yapmamı neyin önledi ğini öğrenmek istiyordum. Bu sorunun yanıtının zarınettiğimizden daha karmaşık ve çok yönlü olduğunu keşfettim - bu yönlerden il kini de Silikon Vadisi’ne gittiğimde öğrendim.

6

Altıncı Nede� Sizi Takip Edip Yönlendiren Teknolojilerin Artışı

Provincetown’da temel bir hata yapmış olduğu mu söyledi bana. Yıllarca Google’da kıdemli strateji uzmanı olarak çalıştıktan sonra dehşet içinde aynlmış, insanın dikkat becerisi üze rine çalışıp Silikon Vadisi’ndeki meslektaşlarının insan dikkatine ne yaptığını anlamak için Oxford Üniversitesi’ne gitmişti. “Nasıl ki haftada iki gün gaz maskesi takmak kirliliğe çözüm değilse,” dijital detoksun da çözüm olmadığını söylüyor James. “Kişiyi kısa süreli ğine belli etkilerden uzak tutabilir. Ama sürdürülebilir değil, siste mik sorunlara dokunmuyor.” Toplum genelindeki muazzam istilacı kuvvetlerin dikkat becerimizi derinden etkilediğini söylüyor James. Çözümün öncelikle kendini geri çekmek olduğunu söylemek, “asıl farkı çevresel değişimler yaratacakken çözümü bireyin sırtına yük lemek” oluyor. Bunun ne demek olduğunu uzun süre anlamadım. Dikkat söz konusu olduğunda çevremizi değiştirmek her birimizin kendi dav ranışını değiştirmeye çalışması dışında ne gerektiriyor olabilirdi ki? Şu an içinde yaşadığımız dünyanın hayati boyutlannı tasarlamış pek çok kişiyle görüştükten sonra bu sorunun yanıtını görmeye başla dım. San Francisco tepelerinde ve Palo Alto’nun sıcak, kurak sokak larında, mevcut işleyişiyle teknolojinin dikkat becerimize altı yol dan zarar verdiğini farlc ettim - ve bu altı nedenin, üstesinden gelin mesi gereken daha temel bir kuvvette birleştiğini. Bu yolculukta baJAMES WILLIAMS

1 10

ÇALINAN DiKKAT

na rehberlik eden ilk isimlerden biri yine eski bir Google mühendisi olan Tristan Harris oldu. Tristan’la birkaç yıl boyunca görüşmeler yapmıştım, ardından popüler Netflix belgeseli The Social Dilemma I Sosyal İkilem ’de görünüp dünya çapında Un kazandı. Belgeselde mevcut tasarımıyla sosyal medyanın ne gibi yönlerden zarar verici olabildiği inceleniyordu. Ben filmin pek üstünde durmadığı bir şeyi, odaklanma becerimiz üstündeki etkisini didiklemek istiyordum. Bu nu anlamak için Tristan’ın kendi hikiyesini ve dünyanın dikkatini yeniden düzenleyen makinenin tam kalbinde şahit olduklannı öğ renmenin faydalı olacağını düşünüyorum.

1990’lann başlarında Califomia’nın Santa Rosa şehrinde sihirbazlık öğrenmekte olan mantar kafa saç kesimli, parlak san papyonlu bir çocuk -Tristan- en basit numaralardan birini ilk denediğinde yedi yaşındaymış. Kendisine madeni bir para vermenizi istiyormuş ve hop! Para kayboluyormuş. Başka numaralar da öğrendikten sonra ilkokuldaki sınıfı için bir sihirbazlık gösterisi düzenlemiş; sonrasın da bir hafta boyunca profesyonel sihirbazlardan eğitim aldığı bir kampa seçilmiş. Gerçek bir Jedi eğitim kampı gibi gelmiş bu ona. Bu genç yaşında sihirbazlığın en önemli unsurunu keşfetmiş. Yıllar sonra bunu şöyle açıklayacaku: “Bütün mesele dikkatin sınır lan aslında.” • Bir sihirbazın görevi -en temelde- odak noktanızla oynamak.ur. O madeni para kaybolmuyordur aslında - ama sihirbaz paranın yerini değiştirdiği esnada dikkatiniz başka yerde olduğu için, başlangıç noktasına yeniden odaklandığınızda hayrete düşersi niz. Sihirbazlık öğrenmek fark ettirmeden birilerinin dikkatiyle oy namayı öğrenmektir - nitekim Tristan da insanlann odak noktasını kontrol edebilen bir sihirbazın her istediğini yapabileceğini fark et miş. Kampta öğrendiği şeylerden biri de, insanlann sihirbazlıktan etkilenme kapasitesinin zekayla ilgisi olmadığı gerçeği olmuş. “Da ha ince bir şey bu,” diyecekti daha sonra. “Hepimizin tutsak olduğu zaaflarla, sınırlarla, kör noktalarla, eğilimlerle ilgili bir şey.”2 Başka bir deyişle sihirbazlık insan zihninin sınırlannın incelen mesi aslında. Dikkatinizin kendi kontrolünüz ahında olduğunu sa-

sızı TAKİP EDİP YÖNLENDiREN TEKNOLO.ffi..ERtN ARTIŞI

111

nıyorsunuz; birisi dikkatinizle oynadığında bunu anlayacağınızı ve hemen karşı koyacağınızı düşünüyorsunuz, ama hepimiz yanılmaya meyilli et yığınlanyız aslında - ve sihirbazların tespit edip kullana bildiği öngörülebilir biçimlerde yanılıyoruz. Gitgide daha iyi sihirbazları tanıdıktan -ve en nihayetinde dün yanın en iyi sihirbazlarından biri olan Derren Brown’la arkadaş ol duktan- sonra hem olağanüstü hem endişe verici bulduğu bir şey öğ renmiş Tristan. Dikkat öylesine manipüle edilebilir bir şey ki sihir bazın pek çok durumda sizi kuklası haline getirmesi mümkün. Siz özgür iradenizi kullandığınızı sanark.en siu ne isterse onu seçtirmesi mümkün. Bunu ilk duyduğumda Tristan’ın fazla abarttığını düşün müştüm; o da beni sihirbaz arkadaşlarından biri olan James Brown’ la tanıştırdı. Bunun ne demek olduğunu James’in göstereceğini söy ledi. Size bir örnek vereceğim. Birlikte otururken bana sıradan bir iskambil destesi gösterdi ve “Görüyorsun, ütıtlann bazıları kırmızı, bazıları siyah, hepsi karışık halde,” dedi James. Sonra kiğıtlan renk leri kendine dönük olacak şekilde çevirdi, ben renkleri göremiyor dum artık. Kağıtları ben renklerini hiç görmeden, biri siyah diğeri kırmızı olmak üure iki yığın halinde ayırmamı sağlayacağını söyledi. Ola cak iş değildi elbette. Kağıtları görmeden nasıl ayıracaktım ki? Göz lerinin içine bakmamı ve -tamamen özgür irademi kullanarak- bir sonraki kağıdı soldaki yığına mı, yoksa sağdaki yığına mı koyaca ğını söylememi istedi. Ben de aklıma estiği gibi söyledim - sol, sol, sağ . . . En sonunda kiğıt yığınlarını masadan alıp bana gösterdi. Bir yığında sadece kırmızı kağıtlar, diğerinde siyahlar vardı. Şaşkına döndüm. Nasıl yapmıştı bunu? İnceden inceye seçim lerimi yönlendirdiğini söyledi. Tekrar yaptı ve anlayabilecek miyim diye bu sefer daha kaba bir şekilde yönlendireceğini söyledi. En so nunda -epey belli etmesi gerekti ama- gördüm. Bir sonraki kağıt için seçim yapmamı söylerken gözlerini çok hafifçe sağa veya sola kaydırıyordu - ben de her seferinde bilincinde olmadan yönlendiril diğim seçimi yapıyordum. Herkeste böyle oluyor, dedi James. Daha sonra bunun sihirbazlığın temel içgörülerinden biri olduğunu anlattı Tristan - insanları yönlendirmek mümkün ve bunun farkına bile var-

1 12

ÇALINAN DİKKAT

mıyorlar. Kendi özgür seçimlerini yaptıklarına yemin ediyorlar - ki ben de ederdim. Bir sabah San Francisco’daki ofisinde bana dotru eğilip şöyle dedi Tristan: “Sihirbazlar işlerini nasıl yapıyorlar? Senin güçlü yan larını bilmeleri gerekmiyor - zaaflarını bilmeleri yeterli. Sen zaaf larını ne kadar biliyorsun?” Zaafları mı gayet iyi bildiğime inanmak istiyordum, ama Tristan kafasını hafifçe salladı. “insanlar zaaflarını biliyor olsalardı,” dedi, “sihirbazlık diye bir şey olmazdı”. Sihirbazlar bu zaafl arla bizi eğlendirmek için oynuyorlar. Tris tan büyüdükçe bizi yönlendirmek için zaaflarımızı anlamaya çalışan başka bir grubun parçası olmuş - ama bu grubun amaçları çok fark lıymış.

Tristan Stanford Ü niversitesi’ndeki ilk yılı olan 2002 ’de, kampüs içinde İkna Teknolojileri Laboratuvarı diye gizemli bir ismi olan bir yerde bir ders verildiğine dair fısıltılar duymuş. Söylentilere göre, biliminsanlarının fark ettirmeden insan davranışını değiştirebilen teknolojilerin nasıl tasarlanacağını çözmeye çalıştıkları bir yermiş burası. Tristan yeniyetmelik döneminde programlamayı saplantı ha line getirmiş; Stanford ’daki daha ilk yılının ardından Apple’da staj yer olarak çalışıyor, bugün sahip olduğumuz pek çok cihazda halen kullanılan bir kod parçası tasarlıyormuş. Gizli ve çok tartışılan bu dersin, biliminsanlarının insan davranışını değiştirmek konusunda yirminci yüzyılda keşfettikleri her şeyle ve öğrencilerin bu ikna bi çimlerini kodlarına nasıl katabileceklerini çözmekle ilgili olduğunu öğrenmiş. Kırklı yaşlarında, cana yakın. neşeli bir Mormon davranışbilim ci olan Profesör 8. J. Fogg veriyormuş dersi. Her dersin başında çan tasından oyuncak bir kurbağa ve sevimli bir maymun çıkarıp sınıfla tanıştınyor, sonra ukulele çalıyormuş. Grubun dağılmasını veya der se son verilmesini istediğinde oyuncak bir ksilofona vuruyormuş. 8. J. öğrencilerine bilgisayarların insanlardan çok daha ikna edici ola bileceğini anlatıyormuş. Bilgisayarların “insanlardan daha ısrarcı ol masının ve daha fazla anonimlik sağlamasının”, "insanların gideme-

sızı TAKİP EDİP YÖNLENDİREN TEKNOLOJİLERİN ARTIŞI

1 13

yeceği ya da hoş karşılanmayacağı yerlere gidebilmesinin" mümkün olduğu kanaatindeymiş.1 Çok geçmeden -gün boyunca bizi ikna ederek- herkesin hayabnı değiştireceklerine eminmiş 8. J. Daha ön ce “zihin denetiminin psikolojisi”ni konu alan bir ders vermiş.4 Der sin okuma listesinde, insanlan manipüle edip istediğinizi yaptırmak konusunda keşfedilmiş yüzlerce psikolojik içgörü ve numarayı açık layan kitaplardan oluşan ufak bir yığın varmış. Bir hazine sandığı gibiymiş bu yığın. K.itaplann birçoğu -daha önce öğrendiğim gibi güvercinlere, sıçanlara ve domuzlara doğru “pekiştirme” yoluyla her istediğini yaptırmanın yolunu bulmuş olan 8. F. Skinner’ın psikolo jisine dayanıyormuş. Skinner’ın yıllar içinde gözden düşmüş olan fi kirleri tam gaz geri dönmüş. “(Bu ders) içimdeki sihirbazı uyandırdı gerçekten,” diyor Tris tan. “Vay canına, insanlann ne yaptığını belirleyen böyle görünmez kurallar varmış sahiden diye düşündüm. İnsanlann ne yaptığını be lirleyen kurallar varsa, bunlan bilmek gücün ta kendisidir. Isaac Newton’ın fizik kanunlannı keşfetmesi gibi bir şey bu. Birileri bana insanlan etkilemenin kodunu gösteriyor gibiydi. Hafta sonlan kam püsün yüksek lisans tarafında oturup o kitaptan okuduğumu, hışım la pasajlann altını çizdiğimi, yok artık, işe yanyor olamaz, dediğimi hatırlıyorum.” Olayın heyecanı Tristan’ı öylesine büyülemiş ki, “o sıralar beynimde henüz herhangi bir etik tehlike çanı çalmadığını kabul ediyorum,” diyor. Sınıfta Mike Krieger adında genç bir adamla eşleştirilmiş, bir likte bir uygulama geliştiımeleri gerekiyormuş. O noktada “mevsi me bağlı duygudunım bozukluğu” diye bilinen bir şeyi düşünüyor muş bir süredir Tristan - uzun süre kasvetli havaya maruz kalma nızla birlikte depresyona girme ihtimalinizin yükseldiği bir durum bu. Bu konuda teknolojinin nasıl bir yardımı olabilir diye düşünmüş ikili. Send the Sunshine (Güneş Işığı Gönder) adında bir uygulama geliştirmişler. Uygulama iki arkadaşı birbirine bağlıyor, bulunduk tan yerleri ve buralann çevrimiçi hava raporlannı takip ediyormuş. Arkadaşlardan birinin güneş ışığından mahrum kaldığını fark etti ğinde, diğerine -şayet güneşli bir yerdeyse- güneşin fotoğrafını çe kip arkadaşına göndermesi komutunu veriyormuş. Birinin sizinle il-

1 14

ÇALINAN DİKKAT

gilendiğini gösteren, biraz da güneş ışığı almanızı sağlayan bir uy gulama yani. Bu hoş ve basit uygulama Mike ve derse kaulan başka bir isim olan Kevin Systrom’u intemene fotoAraf paylaşmanın gücü hakkında düşünmeye itmiş. Halihazırda derste öirendikleri bir baş ka kilit fikir üzerine düşünüyorlarmış, kaynağı B. F. Skinner olan anında pekiştirme fikri . Buna göre, kullanıcı davranışını şekillendir mek istiyorsanız, hemen kalpler ve beğeniler almasını sağlamalısı nız. Bu i lkeleri kullanarak yeni bir uygulama geliştirmiş bu ikili. Adını da Instagram koymuşlar. B. J.’in öirettiği teknikleri kullanarak hayatlarımızı değiştirecek olan insanlarla doluymuş o sınıf; B. J. de hemen “milyoner makine si” lakabını almış.s Ama bir şey Tristan’ı rahatsız etmeye başlamış. E-postalarına bakmayı saplantı haline getirmiş olduğunu fark etmiş bir süre sonra. Hiç düşünmeden, tekrar tekrar e-postalarına bakıyor, dikkat aralığının daralmaya başladığını hissediyormuş. Kullandığı e-posta uygulamasının “bir sürü farklı koldan iş gördüğünü, çok kuvvetli olduğunu, insanı içine çektiğini, korkunç stres yarattığını, insanların saatlerine mal olduğunu” fark etmiş. İkna Teknolojileri Laboratuvarı’nda insanları hack’ lemeyi öireniyormuş, ama rahatsız edici bir soru takılmış aklına: Ben de diğer teknoloji tasanmcıları tarafından hack’ leniyor olabilir miyim? Bunu nasıl yaptıklarına emin değilmiş henüz - ama tuhaf bir hisse kapılmış. B. J. öğrenci lerine bu güçleri sadece iyi amaçlarla kullanmalarını öAretiyor ve dersi etik tartışmalarla süslüyormuş. Ama Tristan bu sırların, bu ko dun gerçek dünyada sahiden de etik bir şekilde mi kullanıldığını me rak etmeye başlamış. Tristan’ın katıldığı son derste öğrenciler bu ikna teknolojilerinin gelecekte nasıl kullanılacağını tartışmışlar. Diğer gruplardan biri dikkat çekici bir plan öne sürmüş. “Gelecekte dünya üstündeki her insanın profili elimizde olsa nasıl olurdu?” diye sormuşlar.6 Tasa rımcılar insanların sosyal medyada sundukları enformasyonun hep sini takip edip ayrıntılı bir profil oluştururlar. Cinsiyet, yaş veya ilgi alanları gibi basit şeylerle sınırlı olmayan, daha derine inen bir pro fil. Psikolojik bir profil - kişiliklerinin nasıl çalıştığını, onları ikna etmenin en etkili yollarını ortaya koyan bir profil. Kullanıcının iyim-

sızı TAKİP EDiP YÖNLENDiREN ’IBKNOLOJILERIN ARTIŞI

1 15

ser mi kötümser mi olduğunu, yeni deneyimlere açık biri mi yoksa nostaljiye yatkın biri mi olduğunu bilen, sahip olduktan pek çok özelliği anlayan bir profil. İnsanlar hakkında bunca şey bildiğinizde onlan nasıl hedefle yebileccğiniz hakkında düşünmüşler sınıf olarak. İnsanları nasıl de ğiştirebileceklerini. Sizi ikna etmek isteyen bir siyasetçi veya şirket bir sosyal medya şirketine para ödeyip sizi bire bir hedef alan me sajlar üretebilir mesela, diye düşünmüşler. Bir fikrin doğuşu olmuş bu. Bundan yıllar sonra Donald Trump’ın seçim kampanyasında Cambridge Analytica adında bir şirkete tam da bunu yapması için para ödendiği ortaya çıktığında, Stanford’daki o son dersi düşünmüş Tristan. “Ödümü koparan ders o olmuştu. Bu çok korkutucu, dedi ğimi hatırlıyorum.”

Ama teknolojinin iyilik yapma gücüne derinden inanıyormuş Tris tan. Stanford’da öğrendiklerini kullanıp salt olumlu bir amacı olan bir uygulama geliştirmiş. İ nternetin dikkat becerimizi mahvetme yollarından birinin önüne geçmeye çalışıyormuş. CNN ’in İnternet si tesine bakarken pek bilginiz olmayan bir konuda, Kuzey İrlanda hakkında bir haber okumaya başladınız diyelim. Normalde yeni bir pencere açıp bilgi aramaya başlarsınız - ve daha ne olduğunu anla yamadan bir tavşan deliğinin içine düşüp yarım saat sonra bambaşka bir konu (genellikle piyano çalan kediler) hakkındaki video ve ma kaleler içinde kaybolmuş halde bulursunuz kendinizi. Tristan’ın ge liştirdiği uygulama bu gibi durumlarda farklı bir şey yapmanızı sağ lamak için tasarlanmış: Herhangi bir sözcük öbeğini (“Kuzey İrlan da” örneğin) vurguladığınızda konunun düz özetini sunan basit bir pencere açıyormuş. Bulunduğunuz siteden ayrılmıyorsunuz, tavşan deliği filan olmuyor. Dikkatiniz korunuyor. Uygulama başarılı ol muş New York Times dahil binlerce İnternet sitesi tarafından kul lanılmaya başlanmış; çok geçmeden Google uygulamayı satın al mak için ciddi bir rakam teklif etmiş ve Tristan’ın da gelip onlarla çalışmasını istemiş. Uygulamayı kendi İnternet tarayıcıları olan Chrome’a entegre edip insanların dikkatlerinin dağılmasını önlemek -

ÇALINAN DİKKAT

1 16

istediklerini söylemişler. Bu fırsata balıklama atlamış Tristan. Tarihin o noktasında. 20 1 1 yılında Google’da çalışmanın tam olaralc nasıl bir şey olduğunu anlabnanın zor olduğunu düşünüyor Tristan. Çalıştığı şirket, Palo Alto’daki üssünden (Googleplex) bir milyar insanın yaşam tarzını, neleri göreceklerini, neleri görmeye ceklerini şekillendirip duruyormuş. Tristan bunu daha sonra şöyle anlatacakb: “Bir odaya girdiğinizi hayal edin. Üstünde kadranlar bu lunan bir masaya eğilmiş yüz kişinin bulunduğu bir kontrol odası burası ve bir milyar insanın duygu ve düşüncelerini şekillendiriyor. Kulağa bilimkurgu gibi gelebilir, ama bugün sahiden mevcut olan bir şey bu. Bunu biliyorum, çünkü o kontrol odalarından birinde ça lışum.”7 Tam da kendisini deli eden, henüz çözemediği manipülatif nu maralar kullandığından şüphelendiği uygulamanın, Google’ın e-pos ta sistemi olan Gmail’in geliştirilmesinde görev almış bir süre Tris tan. O dönemde dahi saplantılı biçimde e-postalarına bakıyor, bu da odaklanmasını zorlaşunyormuş; ne zaman yeni bir iletiye baksa bı raktığı yere geri dönmesinin uzun sürdüğünü görüyormuş. Diklcati nizi bu ölçüde tahrip ebneyen bir e-posta sistemi hakkında düşün meye başlamış ama bu fikri çalışma arkadaşlarına açmaya çalıştı ğında konuşma pek ileri gibniyormuş. Google’da başarının esasen kullanıcıları “meşgul ebnek” yani ilgilerini canlı tubnak üzerinden ölçüldüğünü öğrenmiş hemen - bu da ürün başında geçirilen daki kalar ve saatler olarak tanımlanıyormuş. Kullanıcı ne kadar uzun sü re meşgul edilirse o kadar iyi. Bunun basit bir nedeni var. İnsanların telefonlarına baktığı süre arttıkça gördükleri reklam sayısı ve böy lece Google’ın kazandığı para da artıyor. Tristan’ın birlikte çalıştığı insanlar teknolojinin kendilerinde yarattığı dikkat dağınıklığıyla mücadele halinde olan düzgün insanlarmış - ama teşvikler tek bir yöne işaret ediyor gibiymiş: azam i sayıda insanı “meşgul edecek” ürünler tasarlamak, zira kullanıcının telefonla daha fazla meşgul ol ması daha fazla para, daha az meşgul olmasıysa daha az para de mekmiş. Google ve diğer büyük teknoloji şirketlerinin bir milyar insanın dikkat becerisini lakayt bir şekilde tahrip etmeleri her geçen gün -

sızı TAKIP EDiP YÖNLENDiREN TEKNOLOJb.ERIN ARTIŞI

1 17

Tristan’ı daha da ürkütmeye başlamış. Bir gün mühendislerden bi rinin coşkuyla “Her e-posta geldiğinde telefonlan öttürsek ya?” de diğini duymuş. a Herkes heyecanlanmış - ve birkaç hafta sonra dün yanın dört bir yanında telefonlar öbneye başlamış, daha çok insan gün içinde Gmail’e daha fazla bakar hale gelmiş. Mühendisler in sanlann gözlerini programa yapıştınp orada tutmanın yeni yollannı arayıp duruyorlarmış. Günbegün mühendislerin insanlann hayaunı kesintiye uğratmak için yeni öneriler -<iaha çok titreşim, daha çok uyan, daha çok numara- getirdiklerini ve övgülere boğulduklannı görüyormuş Tristan. Google ve Gmail kullanan insanlann sayısı yükselmeye devam ederken birlikte çalıştığı insanlara şu soruyu sormaya başlamış Tris İki milyar tan: " İki milyar insanı etik yoldan nasıl ikna ederiz? insanın dikkatini etik yoldan nasıl yapılandınnz?" Ama şirketteki çoğu insanın “Kullanıcılan nasıl daha fazla meşgul ederiz?” diye sormaya itildiğini görmüş.9 Bu da dikkatin daha fazla emilmesi, da ha fazla kesinti anlamına geliyormuş; her hafta daha iyi tekniklerin keşfedilmesiyle birlikte işler böyle devam etmiş. Bir gün San Fran cisco’da yürürken bana şöyle dedi Tristan: “Dtşandan bakınca du rum epey kötü görünüyor, ama içerideyken daha bile kötü görüne biliyor.” Tristan odaklanamamanın bizim suçumuz olmadığını, bu nun tasarlanmış olduğunu, dikkat dağınıklığımızın onlar için yakıt olduğunu farlc etmiş. Gmail ekibinde yoğun bir çalışma döneminin ardından, insan lann dikkat becerisine ne yaptıklannı sorgulamak söz konusu oldu ğunda “böyle bir konuşmaya yer olmadığını” görmüş Tristan. Sili kon Vadisi’nin dört bir yanında çalışmakta olan arlcadaşlanna bakın ca. dikkat konusundaki bu kapkaççı yaklaşımın hemen her şirkette iş başında olduğunu görmüş. “Yıllar içinde beni asıl endişelendir meye başlayan nokta,” diyor Tristan, “başlangıçta dünyayı daha iyi ye götürebileceklerini düşündükleri için bu işe giren arlcadaşlanmın insan doğasını manipüle etme yanşına kapılıp gitmeleri oldu” Tristan’ın verebileceği pek çok örnekten birini seçecek olursak, lnstagram’a hayat vermiş olan arlcadaşlan Mike ve Kevin bir süre sonra “hoş bir şey olduğu için” birtakım filtreler eklemişler - çek-

ÇALINAN DİKKAT

1 18

tiğiniz fotoğrafın sanatsal görünmesini sağlayan filtreler. Bunun Snapchat ve diğer uygulamalarla “kim daha iyi güzelleştirme filtre leri sunacak” yarışına neden olacağının, bunun da insanların beden leri hakkındaki düşünme şekillerini böylesine değiştireceğinin, filt relerine daha çok benzeyebilmek için bıçak aluna yatan koca bir in san grubu ortaya çılcacağının Mi.ke ve Kevin’ın aklından bile geçme diğine emin olduğunu söylüyor Tristan. Ama arkadaşlarının dünyayı öngöremedikleri ya da kontrol edemedikleri şekillerde dönüştüren değişimlere yol açUk.lannı görmüş. “Teknoloji tasarlamak konusun da çok dikkatli olmamız gerekiyor,” diyor Tristan, “çünkü bütün dünyayı o mecraya sıluşunyor, ukıştınyor bu teknolojiler - ve diğer uçtan farklı bir dünya çıkıyor”. İşte bu dönüşümlere hayat veren makinenin kalbinde duruyor muş Tristan, kapalı kapılar ardında kontrol odasındaki o kadranların en uca döndürüldüğünü görebiliyormuş.

Googleplex’in kalbinde geçirdiği beş yıldan sonra daha fazla daya namayıp ayrılmaya karar vermiş Tristan. Son bir jest olarak

bu me

seleler hakkında düşünmelerini sağlamak için birlikte çalıştığı in sanlara bir slayt gösterisi hazırlamış. İlk slaytta “Dünyanın dikkatini gitgide daha fazla dağıtıyor olmamız beni endişelendiriyor” diye ya zıyormuş sadece. Sonrasında şöyle bir açıklama getirmiş: “Dikkat dağınıklığı benim için önemli, çünkü hayatta zamandan başka bir şeyimiz yok. . . . Ama insanlar bir şekilde burada saatler kaybediyor.’’ Gmail gelen kutusunun fotoğrafını koymuş.”Bu akışlar da korkunç bir zaman emiyor.’’ Facebook’tan bir zaman akışının fotoğrafını koy muş. Google ve benzeri şirketlerin farkında olmadan “çocuklarımı zın odaklanma becerisini yok ettiğini” söyleyip, ABD ’de on üç ila on yedi yaşındaki ortalama bir çocuğun uyanık olduğu zamanlarda her altı dakikada bir mesaj gönderdiğine dikkat çekmiş. İnsanların “sürekli bir koşu bandında mesajlarını kontrol ederek” yaşadığına işaret etmiş. ıo Kesintilerin insanlann odaklanma ve net düşünme becerisini azalttığını biliyoruz - neden kesintileri

artırıp duruyoruz

peki, diye

sızı TAKIP EDiP YÖNLENDiREN TEKNOLOJiLERiN ARTIŞI

1 19

sormuş. Neden kesinti yaratmanın daha iyi yollarını bulup duruyo ruz? “Bir düşünün,” demiş. “Bu konuda muazzam bir sorumluluk hissetmemiz gerekiyor.” Her insanın doğal zaafları var, kötücül bir sihirbaz gibi

bu

zaaflardan istifade etmek yerine onlara saygı gös

termeli Google. Başlangıç olarak bazı mütevazı değişimler önermiş. Her yeni e-postada bildirim göndermek yerine günde bir defa toplu bildirim gönderebiliriz insanlara - sürekli bir haber akışını takip et mek yerine sabahleyin gazetenizi almak gibi olur, demiş. İnsanları arkadaşlarının paylaşuğı yeni bir fotoğrafa tıklamaları için dürterken -aynı ek.randa- bir fotoğrafa tıklayan ortalama insanın yaptığı işe geri dönebilmesinin yirmi dakika sürdüğü uyarısında bulunabiliriz. Sadece bir saniye sürer sanıyorsunuz, ama sürmeyecek, diyebiliriz onlara. Kullanıcılara ciddi ölçüde dikkatlerini dağıtabilecek bir şeye tıklamadan önce her seferinde durup düşünme fırsau vermeyi öne riyormuş yani: Bunu yapmak istediğinize emin misiniz? Ne kadar zamana mal olacağını biliyor musunuz? “Durup düşününce farklı kararlar veriyor insanlar,” demiş. Çalışma arkadaşlarına her gün verdikleri kararların ağırlığını hissettirmeye çalışmış: “İnsanların hayatlarına her gün on bir milyar kesinti sokuyoruz. Çılgınlık bu !” Dünyadaki tüm telefonlara giden bildirimlerin yansından fazlasının Googleplex’te etrafında oturan insanların kontrolü altında olduğuna işaret etmiş. “Şirketlerin insan ların zamanını çalmak için yeni nedenler bulmalarına yol açan bir silahlanma yarışı başlatıyoruz” ve “kolektif sükOnetimizi ve düşün me becerimizi yok ediyor bu” “İnsanlara ne yaptığımızın farkında mıyız?” diye sormuş Tristan. Delilik ölçüsünde cesur bir adımdı bu. Akıllı, yetenekli, ama kı dem olarak epey aşağıda, daha yirmi dokuz yaşında olan bir mühen dis dünyayı değiştiren makinenin tam kalbinde şirketin genel doğ rultusuna ters düşen bir şey söylüyordu.

1975 yılında kıdemce aşa

ğı bir yöneticinin ExxonMobil şirketinin karşısına çıkıp Kuzey Kut bu’nun eridiğini gösteren fotoğraflarla küresel ısınmadan kendileri nin sorumlu olduğunu söylemesi gibi bir şeydi bu. Sil ikon Vadisi’ ndeki herkes Google’a girmek ve yaltaklanmak için yarış halindeydi.

ÇALINAN DİKKAT

1 20

Google’ın kalbinde ilelebet kalıp bol bol para kazanabilecek olan Tristan ise, birilerinin bir yerlerde bir şey söylemesi gerektiğine

inandılı için mesleki ölüm belgesini imz.alıyor gibiydi. Slayt gösterisini çalışma arbdaşlanyla paylaştıktan sonra canı sıkkın bir şekilde evine gibniş Tristan. Sonra beklenmedik bir şey olmuş.

Tristan’ın slayt gösterisini paylaşan Google çalışanlannın sayısı her geçen saat artmaya başlamış. Ertesi gün de şirket içinden övgü dolu mesajlara boğulmuş Tristan. Örtük bir rahatsızlığa dokunmuş anla şılan. Sonuçta

bu

üıilnleri tasarlayan kişilerin kendileri de yarattık

tan bağımlılığa bağışık değillermiş. Googleplex’te çalışanlar bu dik kat dağınıklığı dalgasının kendilerini de vurduğunu hissedebiliyor muş. Birçoiu dünyaya ne yaptıkları konusunda ciddi bir konuşma nın zamanının geldiğini düşünüyormuş. Bilhassa Tristan’ın sorduğu şu soru insanları yakalamış: “Ürünlerimizi stresi azaltıp daha huzur lu bir ruh hali yaratacak şekilde tasarlayamaz mıyız?” Belli bir tepkiyle de karşılaşmış Tristan. Her yeni teknolojinin insanları dünyanın mahvolacağına dair paniğe sürüklediğini söyle yen birkaç kişi olmuş - Sokrates’in de yazının insanların hafızasını mahvedeceğini söylediğine işaret etmişler. Basılı kitaptan televiz yona kadar her şeyin gençlerin zihnini mahvedeceğini duyduk, ama dünya yerinde duruyor hila, demişler. Kimileri ise liberter bir pers pektiften yanıt verip, Tristan’ın önerilerinin hükümet düzenlemesine davetiye çıkardığını, bunun da siberuzamın ruhuna tamamen aykın olduğunu söylemiş. Tristan’ın hazırladığı sunum Google içinde öyle bir gürültü ko parmış ki sadece kendisi için yaratılmış yeni bir pozisyona geçip şir kette kalması istenmiş. Google’ın ilk “tasarım etikçisi” rolü öneril miş kendisine. Çok heyecanlanmış. Çağımızın en çetrefil sorularını -insanlara sözünü dinletebilirse- mu azzam fark yaratabileceği bir yerde düşünme fırsatı olarak görmüş bunu. Uzun süredir ilk defa iyimserliğe kapılmış. Yeni görevinin Google’ın bu sorularla uğraş mak konusunda ciddi olduğu anlamına geldiğini düşünmüş. Çalışma

sızı TAKİP EDiP YÖNLENDİREN TEKNOLOJiLERiN ARTIŞI

121

arkadaştan arasında b u konuda bir heves olduğunu zaten biliyor muş; patronlarının da iyi niyetli olduğuna inanmış. Tristan’a bir masa verilmiş ve düşünmesi için kendi haline bıra kılmış.

O da pek çok şeyin etkilerini araştırmaya başlamış. örneğin

Snapchat’in ergenleri nasıl kendine bağladığına bakmış. Snapchat uygulamasında “Snapchat seri” diye bir seçenek vardır, iki -hemen her zaman ergen- arkadaşın her gün uygulama aracılığıyla iletişim kurmasını sağlar. Haberleştikleri her günle birlikte serileri uzar; emojilerle dolu parlak renkli bir ekranda

200, 300, 400 günlük

se

riler oluşturmaya çalışır insanlar. Tek bir gün bile kaçırdığınızda seri sıfırlanır. Ergenlerin sosyalleşme arzusunu bağımlılık için kullan manın kusursuz bir yoludur bu. Her gün serinizi uzabnak için gelip uygulamada saatlerce gezinirsiniz genellikle. Ama ne zaman Google’ın kendi ürünlerinin daha az kesinti ya ratması için bir öneri hazırlayıp üstlerine sunsa kabaca şöyle bir ya nıt alıyormış Tristan: “Bu iş zor, kafa karıştırıcı ve karlılığa ters dü şüyor.” ı ı Böylece temel bir çelişkiye tosladığını fark etmiş. Mesele şu ki, insanlar telefonlarına ne kadar çok bakarlarsa bu şirketler de o kadar çok para kazanıyorlar. Nokta. Neticede Silikon Vadisi’nde çalışanlar insanların dikkat aralığını mahveden cihazlar ve İnternet siteleri tasarlamak istiyor değiller. Joker değil bunlar, kaos yaratıp bizi aptallaştırmaya çalışıyor değiller. Kendi zamanlarının çoğunu meditasyon ve yoga yaparak geçiriyorlar. Tasarladıktan siteleri ve cihazları çoğu zaman kendi çocuklarına yasaklayıp onları teknolo jiden muaf Montessori okullarına gönderiyorlar. Ama iş modelleri nin başarılı olması için toplumun dikkat aralığına hakim olacak adımlar atmaları gerekiyor. Nasıl ki ExxonMobil Kuzey Kutbu’nu kasten eritmek istiyor değilse, onların da hedefi bu değil. Ama mev cut iş modellerinin kaçınılmaz bir etkisi bu. Şirket içindeki çoğu insan Tristan’ın bu olumsuz etkilere ilişkin uyanlarına hak vermiş. Gelgelelim başka seçenekler önerdiğinde konuyu değiştiriyorlarmış. Ortada nasıl bir paranın söz konusu ol duğunu anlamanız için: Google’ın kurucularından şahsi serveti

1 02

milyar dolar iken, Sergey Brin’in

birlikte çalıştıkları Eric Schmidt’in ise

20,7

Larry

Page’in

99 milyar dolar,

milyar dolar. Google’ın

ÇALINAN DiKKAT

1 22

şirket olarak değeri ise şu an itibanyla

1

trilyon dolar. Sadece bu üç

adamın mal varlığı, petrol zengini Kuveyt’teki herkesin, her binanın ve banka hesabının toplam değerine eşit neredeyse; Google’ın değeri ise kabaca Meksika veya Endonezya’nın toplam servetine eşit. Do layısıyla bu kişilere insanların dikkatini dağıbnamalarını söylemek bir petrol şirketine petrol kazısı yapmamasını söylemek gibiymiş duymak istemedikleri bir şeymiş. İnsanların dikkat aralığını artırma yönünde “etik bir karar verilemediğini”

fark ebniş Tristan, "çünkü

iş modelleri ve teşvikler bizim yerimize karar veriyordu“. 1 2 Bundan yıllar sonra ABD Senatosu önünde ifade verirken,”Başarısız oldum, çünkü şirketlerde değişime yönelik bir teşvik bulunmuyor şu an," diyecekti Tristan . 1 3 Tristan iki y ı l boyunca etikçi olarak çalışmış. "[Sonlara dolru l

kendimi tamamen çaresiz hissediyordum. İşe gidip gün boyunca Wik.ipedia okuyup e-postalarıma baktığım günler oluyordu. Dikkat ekonomisi gibi devasa bir şeyi ve sapkın teşviklerini gördükten son

ra bu kadar büyük bir sistemin nasıl değişebileceği konusunda hiçbir fikrim yoktu. Tamamen çaresiz hissediyordum. Çok bunalmıştım.“14 En nihayetinde Google’dan aynlmış ve bana söylediğine göre”her şeyin dikkat çekme yarışından ibaret" olduğu bir Silikon Vadisi’nde bulmuş kendini. Derken hayatının o yalnız döneminde, kendini bu nalmış ve kaybolmuş hisseden, size, bana ve tanıdığımız herkese şahsen yaptıkları için suçluluk duyan başka biriyle birlik olmuş.

İsmini duymamışsınızdır muhtemelen, ama Aza Raskin hayatınıza doğrudan müdahale etmiş birisi. Hatta bugün zamanınızı nasıl ge çirdiğinizi muhtemelen etkileyecek olan birisi. Silikon Vadisi’nin dünyayı daha iyiye götürdüğü konusunda kendinden en emin olduğu dönemde bu teknoloji merkezinin en seçkin dilimi içinde büyümüş Aza. Babası Jef Raskin, Steve Jobs için Apple Macintosh’u icat eden isim ve bunu tek bir temel ilke etrafında yapmış: Kullanıcının dik kati kutsaldır. Teknolojinin görevinin insanlara destek olmak ve da ha yüksek hedeflere ulaşmalarını sağlamak olduğuna inanıyormuş. Oğluna da bunu öğretmiş: "Teknolojinin amacı ne? Ne diye tekno-

Stzı TAKIP EDiP YÖNLENDiREN TEKNOLOJiLERiN ARTIŞI

1 23

loji üretiyoruz? En insani taraflarımızı genişlettiği için. Boya fırçası böyle bir şey. Çello böyle bir şey. Dil böyle bir şey. Belli bir parça mızı genişleten teknolojiler bunlar. Teknolojinin amacı bizi insan ilstil hale getirmek değil. insanlığımızı güçlendirmek." 1 5

Aza çok küçük yaşta programcı olmuş, kullanıcı arayüzleri hak kında ilk sunumunu on yaşındayken yapmış. Yirmili yaşlarının ba şına geldiğinde ilk İnternet tarayıcılarından bazılarını geliştiren ekiplerin içinde yer almış; Firefox’un geliştirilmesinde yaratıcı be yin olmuş. Bu çalışmanın bir parçası olarak intemetin çalışma şek lini belirgin biçimde değiştiren bir şey tasarlamış: “sonsuz kaydır ma”. Yaşça büyük okurlar intemetin eskiden sayfalara ayrılmış ol duğunu ve bir sayfanın sonuna geldiğinizde bir sonrakine geçmek için bir sekmeye tıklamanız gerektiğini hatırlayacaktır. Aktif bir se çimdi bu. Bir an durup “Buna bakmaya devam etmek istiyor mu yum?” sorusunu sormanıza izin veren bir seçim. İşte Aza bu sorunun sorulmasına gerek bırakmayan kodu tasarlayan isim olmuş. Face book’u açıyorsunuz diyelim. Gözden geçirilecek bir grup durum güncellemesi indiriliyor. Parmak darbeleriyle aşağı iniyorsunuz - ve sonuna geldiğinizde kendiliğinden başka bir grup indiriliyor. Onun da sonuna geldiğinizde başka bir grup indiriliyor ve bu böyle gidi yor. Sonu gelmeyen bir süreç. Sonsuz bir kaydırma. Aza tasarımından gurur duyuyormuş. “İlk bakışta çok iyi bir icat gibi görünüyor,” diyor. Herkesin hayatını kolaylaştırdığına ina nıyormuş. Nihayetinde hız artışı ve erişim verimliliğinin her zaman ilerleme olduğu öğretilmiş ona. İcadı hızla intemetin dört bir yanına yayılmış. Günümüzde sosyal medya sitelerinin hepsi ve diğer pek çok site sonsuz kaydırmanın bir versiyonunu kullanıyor. Ama son rasında etrafındaki insanların değiştiğini görmeye başlamış

Aza

.

Ci

hazlarından uzak duramaz hale gelmişler sanki; tasarlamış olduğu kod sayesinde kaydırıp duruyorlarmış. Kendisi de sonradan sık sık saçmalık olduğunu fark eniği şeyler içinde gezinip duruyormuş ve hayatımı boşa mı harcıyorum diye düşünmeye başlamış. Otuz iki yaşındayken bir gün oturup bir hesap yapmış Aza. İh tiyatlı bir tahminle, sonsuz kaydırma sayesinde Twiııer gibi sitelerde yüzde

50 daha fazla zaman geçiriyorsunuz.16 (Pek çok insan için bu

ÇALINAN DiKKAT

1 24

sürenin çok daha fazla olduğuna inanıyor

Aza.)

Bu yüzde ilzerinden ,

milyarlarca insanın bir dizi sosyal medya sitesinde yüzde

50 daha

fazla zaman geçirmesinin pratikte ne anlama geldiğini öğrenmek is temiş Aza. Ve çıkan rakamlara bakmış. Doğrudan kendi icadının bir sonucu olarak artık toplamda ğumdan ölüme

200.000 daha

kadar her an- ekran

fazla insan ömril -do

başında kaydırma yaparak ge

çiriliyormuş her gün. Onun icadı olmasa başka bir faaliyete ayrıla bilecek olan saatler. Bana bunu anlatırken şaşkınlığı devam ediyor gibiydi. Onca za man “kaybolup gidiyor. Bütün hayatlan puf diye uçup gidiyor. İklim değişimine çare bulmak için, aileleriyle zaman geçirmek için, sosyal bağlarını güçlendirmek için, iyi bir hayat için kullanabilecekleri on ca zaman. Öylece. . .” Devamını getiremedi. Vaftiz oğlum Adam ve arkadaşları canlandı gözümde - kaydır babam kaydır. Kendini “kirlenmiş gibi” hissetmiş

Aza.

Şunun farkına varmış:

“Yaptığımız şeyler dünyayı değiştirebiliyor gerçekten. O zaman şu soru doğuyor hemen: Ne yönde değiştirdik dünyayı?” Teknoloji kul lanımını kolaylaştırmanın dünyayı daha iyiye götürmek anlamına geldiğini düşünüyormuş önceleri. Oysa “bir tasarımcı veya teknolo ji uzmanı olarak öğrendiğim en büyük derslerden biri şu oldu: Bir şeyin kullanımını kolaylaştırmak insanlığın daha iyiye gideceği an lamına gelmiyor”. Vefat etmiş olan babasını, insanları daha iyiye gitmelerini sağlayacak şekilde özgürleştiren teknolojiler üretme sev dasını düşünmüş ve bu vizyona yakışan bir şekilde hareket edip et mediğini sorgulamış. Kendisinin ve kendi kuşağının Silikon Vadisi’ nde aslında “bizi parçalayan, hırpalayan, bozan teknolojiler mi üret tiği” sorusunu sormaya başlamış. Sonsuz kaydırma tarzında yeni şeyler tasarlamaya devam ettik çe yaşadığı rahatsızlık daha da artmış. “Tam da bu konuda gerçekten haşan kazanmaya başladığımız noktada midem kaldırmamaya baş ladı,” diyor. Sosyal medya kullanımı artan insanların empati duygu sunu kaybettiğini, daha öfkeli ve saldırgan hale geldiğini görür gi biymiş. O dönemde kendi tasarladığı Post-Social adlı bir uygulama nın -insanların cihazlanndan uzaklaşıp gerçek hayatta daha fazla et kileşime girmesini sağlamak için tasarlanmış bir sosyal medya site-

sızı TAKİP EDİP YÖNLENDİREN TEKNOLOJİLERİN ARTIŞI

1 25

sinin- yönetimiyle meşgulmüş. Uygulamanın bir sonraki geliştirme safhası için para toplamaya çalışıyormuş ve yatırımcıların aklındaki tek soru şuymuş: Uygulama insanlann dikkatinin ne kadarını celbe diyor? Ne sıklıkta? Günde kaç defa? Aza böyle biri -sadece insan ların zamanını nasıl tüketeceğini düşünen bir insan- olmak istemi yormuş. Ama “bu ürünü karşı durmaya çalıştığımız şeylere doğru çeken bir kuvvet olduğunu görebiliyordum”. Alna yatan sistemin mantığı Aza’nın gözlerinin önüne serilmeye

başlamış. Silikon Vadisi “büyük, yüce bir amaç” üstünden pazarlı yor kendini - “dünya üstündeki herkesi birbirine bağlamak ya da bu nun gibi bir şey. Ama günlük işlerde amaç kullanıcı sayılarını artır mak”. İnsanların dikkatini çekme ve bırakmama kabiliyetinizi satı yorsunuz. Bunu tartışmaya çalıştığında ham inkirla karşılaşmış Aza. “Diyelim ekmek pişiriyorsunuz, nefis bir ekmeğiniz var, gizli bir malzeme kullanmışsınız - birdenbire bütün dünyaya bedava ekmek pişiriyorsunuz ve herkes yiyor o ekmeği. Sonra biliminsanlarından biri gelip, bu gizli malzemenin kansere yol açtığını düşünüyoruz, di yor size. Ne yaparsınız? Bu doğru olamaz, dersiniz muhtemelen. Daha fazla araştırma yapmamız gerek. İnsanların yaptığı başka bir şeyden kaynaklanıyordur belki de. Başka bir etmen vardır belki.” Endüstrinin dört bir yanında benzer krizler yaşayan insanlarla tanışıyormuş Aza sık sık. “Pek çok ruhun karanlık gecesine bizzat tanık oldum,” diyor. Silikon Vadisi’nin kendi sakinlerinin, yarattık ları şeylerin kontrolü altına girmelerini ve onlardan kaçmaya çalış malarını seyretmiş. Bu teknoloji muhalifleriyle tanıştığımda yaşla nnın çok genç olması dikkatimi çekti - kendi icat ettikleri oyuncak ların dünyayı ele geçirmesini seyreden çocuklar gibiydiler. Herkes kendi icat ettiği programlara karşı koyma çabasıyla meditasyon yap maya çalışıyordu. “İronik olan şu ki, Facebook ve Google’da farkın dalık (mindfu/ness) -tepkisel olmayan kararlar vermek için zihinsel alan yaratma- hakkında çok popüler atölyeler düzenlenirken, dün yada farkındalığın tersini teşvik eden başlıca failler de onlar,” diyor Aza.

ÇALINAN DiKKAT

1 26

Tristan ve Aza seslerini çıkarmaya başladıklarında felaket tellalı di ye görülüp alay konusu olmuşlar. Ama sonrasında, Silikon Vadisi’ nin dört bir yanından şu an içinde yaşadığımız dünyayı inşa ebniş olan insanlar teker teker benzer hisleri alenen dile getirmeye başla mışlar. örneğin Facebook’un en eski yatınmcılarından biri olan Sean Parker yaptığı bir konuşmada sitenin yaratıcılarının başından beri kendilerine şu soruyu sorduklarını söylemiş: “Zamanınızı ve dikkatinizi nasıl alabildiğine tüketebiliriz?” Kullandıkları teknikler "tam da benim gibi bir hacker’ın bulacağı türde şeyler, zira insan

psikolojisindeki bir zaaftan istifade ediyorsunuz. . . . Mucitler, yara tıcılar -ben, Mark [Zuckerberg] , Instagram’dan Kevin Systrom, bu insanların hepsi- bunun pekfili farkındaydık. Ama yapmaya devam ettik.

Çocuklarımızın beyinlerine neler yapıyoruz kim bilir" . 1 7

Facebook’un büyümeden sorumlu başkan yardımcılığı görevinde bulunmuş olan Chamath Palihapitiya bir konuşmasında olumsuz et kilerinden dolayı kendi çocuklarının “bu saçmalığı kullanmalarına izin vermediğini” söylemiş. ıs iPhone’u icat eden isimlerden Tony Fadell ise şöyle demiş: “Dünyaya ne getirdik böyle diye düşünerek soğuk terler içinde uyanıyorum bazen.” İnsanların “beyinlerini pat latıp yeniden programlayabilen” bir “nükleer bomba”nın yapımına yardımcı olduğu endişesi içinde olduğunu belirtmiş FadelJ . 19 Silikon Vadisi’ni içeriden bilen insanların pek çoğu işlerin daha da kötüye gideceğini öngörmüş . En meşhur yatıncımlarından biri olan Paul Graham şöyle demiş: "Böyle şeyleri üreten teknolojik iler leme biçimleri genel teknolojik ilerlemeden farklı yasalara tabi ol madıkça önümüzdeki kırk yılda dünya önceki kırk yıla oranla daha da bağımlı hale gelecek.’’W

Bir gün James Williams -tanıştığım eski Google strateji uzmanı önde gelen teknoloji tasarımcılarından oluşan bir dinleyici grubuna basit bir soru yöneltmiş: “Aranızdan kaç kişi şu an tasarladığınız dünyada yaşamak istiyor?” Odaya sessizlik çökmüş. İnsanlar birbir lerine bakmışlar. El kaldıran olmamış.

7

Altıncı Neden: Sizi Takip Edip Yönlendiren Teknolojilerin Artışı

(il)

TRISTAN’IN SÖYLEDİÖİNE GÖRE, teknolojinin mevcut işleyişinin altında yatan daha derin sorunları -ve teknolojinin dikkat becerimizi neden baltaladığını- anlamak için basit görünen bir sorudan başla mak iyi olabilir. New York’a geldiniz ve hangi arkadaşlarınızın şehirde olduğunu öğrenmek istiyorsunuz diyelim. Facebook’a başvuruyorsunuz. Size bir sürü konuda -arlcaclaşlannızın doğum günleri, etiketlendiğiniz fototraflar, terör saldırılan- uyan gönderiyor, ama gerçek dünyada görmek isteyebileceğiniz birinin fiziksel olarak yakınınızda olduğu nu haber vermiyor. • “Birileriyle buluşmak istiyorum - yakınlarda kimler müsait?” diye bir düğme yok. Teknolojik olarak zor bir şey değil bu. Facebook’u arkadaşlarınızdan hangilerinin yakınlarda ol duğunu, hangilerinin o hafta buluşmak istediğini gösterecek şekilde tasarlamak işten bile değil. Bunun için basit bir kod yazmak yeterli: Tristan, Aza ve arkadaşları için bir günlük iş muhtemelen. Çok da rağbet görür. Facebook kullanan herhangi birine sorun - kaydırıp durmak yerine Facebook’un arkadaşlarınızla fiziksel temasınızı ar tırmasını ister misiniz? Yani kullanıcıların da seveceği basit bir ayar bu. Neden yapıl mıyor peki? Pazar niye bunu sunmuyor? Tristan ve arkadaşlarının anlattığına göre, bunu anlamak için bir adım geri çekilip Facebook ve diğer sosyal medya şirketlerinin iş modellerini daha iyi anlamak gerekiyor. Bu basit sorunun izinden gittiğinizde şu an karşı karşıya

1 28

ÇALINAN DİKKAT

olduğumuz pek çok sorunun kaynağını görüyorsunuz. Ekran başında sitelerine bakarak geçirdiğiniz fazladan her sani ye Facebook’a daha çok para kazandırıyor, ekranı her kapattığınızda ise para kaybediyorlar. Bu parayı iki yoldan kazanıyorlar. Silikon Vadisi’nde vakit geçirmeden önce bunun ilk ve en bariz yolunu dü şünmüştüm sadece. Geçen bölümde söylediğim gibi, sitelerinde ne kadar vakit geçirirseniz o kadar çok reklam görüyorsunuz elbette. Reklamcılar size ve gözlerinize ulaşmak için Facebook’a para ödü yorlar. Ama Facebook’un kaydırmaya devam eunenizi, sitede kal manızı istemesinin daha ince, ikinci bir nedeni var. Bu nedeni ilk duyduğumda biraz dudak bükmüştüm - pek inandırıcı gelmemişti. Ama San Francisco ve Palo Alto’daki insanlarla konuşmaya devam ettikçe ve bu konuda şüphelerimi dile getirdikçe, 1 850’lerde cinsel liğin aynnulannı ilk kez duymuş bakire bir teyze muamelesi gör düm. Sen ne sanıyordun ki, diye soruyorlardı bana. Faccbook’ta, Snapchat’te, Twitter’da her mesaj gönderdiğinizde ya da durum güncellemesi yaptığınızda, Google’da yaptığınız her

aramada söylediğiniz her şey taranıyor, tasnif ediliyor ve depolanı yor. Bu şirketler sizi hedef almak isteyen reklamcılara saunak üzere profilinizi çı.k.anyorlar. Örneğin 20 1 4 ’ten bu yana, Gmail kullandı ğınızda Google’ın otomatik sistemleri tüm özel yazışmalarınızı ta rayıp size özgü bir “reklam profili” oluşturuyor. Mesela annenize e posta gönderip bebek bezi almanız gerektiğini söylediğinizde Gmail bir bebeğiniz olduğunu anlıyor ve size bebek ürünlerine ilişkin rek lamlar göndermeye başlıyor. “Artrit” sözcüğünü kullandığınızda si ze artrit tedavileri saunaya çalışıyor. Tristan’ın Stanford’da girdiği son derste öngörülen süreç başlıyor. Aza bunu bana şöyle açıkladı: “Facebook sunucularının içinde, Google sunucularının içinde bizi temsil eden ufak vudu bebekleri ol duğunu” hayal edin. "İlk başta bize pek benzemiyor. Genel bir insan tipi daha ziyade. Ama sonra tıklama izlerimizi [üstüne tıkladığımız her şeyi), kestiğimiz ayak tırnaklarını, dökülen saç tellerimizi [ara dığımız her şeyi, çevrimiçi hayatımızın en ufak aynntılarını] toplu yorlar. Anlamlı olduğunu düşünmediğimiz onca meta-veriyi bir ara ya getiriyorlar ve bebek bize gitgide daha çok benziyor. Sonra öme-

SiZi TAKIP EDiP YÖNLENDiREN TEKNOLOJiLERiN ARTIŞI

1 29

ğin YouTube’a girdiğimizde bebeği uyandırıp yüz binlerce video de niyorlar üstünde, hangisinin etkili olduğuna, hangisinde kollannın kıpırdadığına bakıyorlar ve sonra bunu bize sunuyorlar." Bu imge öyle korkunç geldi ki duraladım. Aza devam etti: “Bu arada, dünya üstündeki insanlann dörtte biri için böyle bir bebek var ellerinde.” Bu vudu bebekleri şu an için bazen çok kaba, bazen feci özel leşmiş durumda. İntemene bir şey ararken hepimizin yaşadığı bir deneyim vardır. Yakınlarda bir egzersiz bisikleti almaya kalkmıştım; üstünden bir ay geçmesine rağmen Google ve Facebook’ta bibnek bilmeyen egzersiz bisikleti reklamlanyla karşılaşıyorum halen “Alacağımı aldım ben!” diye bağırasım geliyor. Ama sistemler her geçen yıl biraz daha sofistike hale geliyor. Aza’nın söylediğine göre: “Öyle bir gelişme var ki, ne zaman bir sunum yapsam dinleyicilere fazla isabetli bir reklamla karşılaştıktan için Facebook’un konuşma lannı dinlediğini düşünen kaç kişi var diye soruyorum. Daha önce hiç bahsebnedikleri [ama önceki gün çevrimdışıyken arkadaşlanna anlattıktan] belli bir şeyle ilgili oluyor bu reklam. Bugünlerde din leyicilerin yansı ila üçte ikisi ellerini kaldırıyor genelde. İşin aslı da ha da ürkütücü. Hedeflenmiş reklamlar sunmak için dinleme yapı yor değiller aslında. Size dair oluşturduklan model o kadar isabetli ki size sihirbazlık gibi gelen öngörülerde bulunuyor.” Teknoloji şirketleri ücretsiz bir hizmet sunduklannda, bunun her zaman vudu bebeğini geliştirmek için olduğunu öğrendim. Google Haritalar neden ücretsiz? Vudu bebeği her gün nereye gittiğinizi ay nntılanyla içersin diye. Amazon Echo ve Google Nest Hub neden maliyetinin çok altında, 30 dolar gibi düşük bir fiyata satılıyor? Da ha fazla bilgi toplayabilsinler diye; vudu bebeği ekranda yaptığınız

aramaların yanı sıra evinizde neler söylediğinizi de içerebilsin diye. Hayatımızın büyük kısmını geçirdiğimiz siteleri kuran ve ayakta tutan iş modeli bu işte. Bu sistemin teknik adı “gözetim kapitalizmi” - Harvard’da profesörlük yapan Shoshana Zuboff tarafından türetil miş bir terim bu.2 Çalışmalarıyla günümüzde olup biten pek çok şeyi anlamamızı sağlamış bir isim Zuboff. Yüz yıldan uzun süredir rek lamcılık ve pazarlama biçimleri gitgide daha sofistike bir hal alıyor elbette - ama burada bir kuantum sıçraması söz konusu. Reklam pa-

1 30

ÇALINAN DİKKAT

noları geçen perşembe sabahın üçünde Google’da nasıl bir aram a yaptığınızı bilmiyorlardı. Dergi reklamları arkadaşlarınıza Face book’ta ve e-postalarınızda söylediğiniz her şeyin aynnbh bir profi line sahip değillerdi. Bu sistemin nasıl bir şey olduğunu hissettirmek için, “Satranç oynarken yapacağın tüm hamleleri önceden tahmin edebildiğimi hayal et,” dedi Aza. “Seni ezip geçmem işten bile ol maz. İnsani ölçekte olup biten de bu işte.” Uyguladıkları bazı pratik lerin yasalar tarafından yasaklandığı olmuş. örneğin Avrupa Birliği 201 Tde İnternet kullanıcılarının belli yollardan takip edilmesini en gellemiş -o bölgede Gmail hesabınızı tarayamıyorlar anık- ama da ha geniş kapsamlı mekanizmanın çarkları dönmeye devam ediyor. Tüm bunları anladığınızda, arkadaşlarınız ve ailenizle ekran dı şında buluşmanızı öneren bir tuşun neden bulunmadığını da anlaya bilirsiniz. Ekran zamanı yerine yüz yüze zamanı azam iye çıkarmak olurdu bu. Tristan şöyle diyor: “İnsanlar Facebook’u o gece arkadaş larıyla birlikte yapacakları harika bir şey bulmak için kullanıp he men siteden çıksalardı, Facebook’un hisse senedi fiyatı bundan nasıl etkilenirdi? İnsanların bugün Facebook’ta geçirdiği ortalama süre günde elli dakika civarında. . . . Facebook öyle hareket etseydi, in sanlar -çok daha tatmin edici bir şekilde- günde olsa olsa birlcaç da kika sitede kalırlardı.” Facebook’un hisse senedi fiyatı aşağı yuvar lanırdı; onlar için bir felaket olurdu. Bu sitelerin dikkat dağınıklığını azamiye çıkarmak için tasarlanmış olmasının nedeni bu. Daha çok

para kazanmak için dikkatimizi dağıtmaları gerekiyor. Tristan bu teşviklerin pratikte nasıl iş gördüğüne içeriden şahit olmuş. Bir mühendisin insanların dikkat becerisini artıran ya da ar kadaşlarıyla daha çok zaman geçirmelerini sağlayan bir düzenleme getirdiğini hayal etmemi istedi benden. "İki ila dört hafta sonra uyandıklarında ölçümlerin bulunduğu gösterge tablosunda bir de ğerlendirme görecekler. Müdürleri şöyle diyor olacak: ‘Sitede geçi rilen süre üç hafta önce niye azaldı? Ah. şu şu özellikleri eklediği miz için olacak. Şunlardan bazılarını geri alalım da rakamı tekrar yükseltebiliyor muyuz bakalım."’ Nasıl ki KFC’nin kı zarm ış tavuk yemenizi istediğini söylemek komplo teorisi değilse, bu da değil. Devam etmesine izin verdiğimiz yerleşik teşvik yapısının bariz bir

SlZt TAKİP EDİP YÖNLENDİREN TEKNOLOJb…ERtN ARTIŞI

131

sonucu, o kadar. “İş modelleri,” diyor Tristan, “yaşam zamanı üze rine değil ekran zamanı üzerine kurulu”.

Tristan’ın hikiyesini -kendisinden, arkadaşlarından, birlikte çalışu ğı insanlardan ve eleştirmenlerinden- öğrenirken bu noktada söyle meye bile utandığım çok basit bir şeyi fark ettim. Dikkat becerim deki gerilemeden sadece kendi hatalarımı ya da bir teknoloji olarak akıllı telefonun varlığını sorumlu tutuyordum yıllardır. Tanıdığım çoğu insan da aynısını yapıyor. Şöyle diyoruz kendi kendimize: Bu telefon çıku ve beni mahvetti. Her türlü akıllı telefonun aynı etkiyi doğuracağına inanıyordum ben. Ama Tristan bana gerçeğin daha karmaşık olduğunu gösteriyordu. Akıllı telefonun ortaya çıkışı ha yattaki dikkat dağıtan unsurları her halükarda bir parça aruracaktı elbette, ama dikkat aralığımızın gördüğü zararın büyük kısmı daha ince bir noktadan kaynaklanıyor. Kendi başına akıllı telefondan de ğil. akıllı telefondaki uygulamaların ve girdiğimiz İnternet siteleri nin tasarımından. Sahip olduğumuz telefonların ve bu telefonlarda çalışan prog ramların dünya üstündeki en zeki insanlar tarafından mahsus dikka timizi alabildiğine çekip bırakmayacak şekilde tasarlandığını öğretti bana Tristan. Ve bu tasarımın kaçınılmaz olmadığını anlamamızı is tiyor. Bu noktayı enine boyuna düşünmem gerekti, zira Tristan’dan öğrendiğim onca şey içinde en önemlisi bu gibi görünüyordu. Teknolojinin şu an dikkat becerimizi köreltecek şekilde iş gör mesi bir tercihti, öyle olmaya da devam ediyor - Silikon Vadisi’nin ve buna izin veren toplumun tercihi. İnsanların vaktiyle farklı bir se çim yapması mümkündü, şimdi de mümkün. Tüm bu teknolojilere azami dikkat dağınıklığına dönük bir tasanın dışında da sahip ola

biliriz. diyor Tristan. Hana tam tersi bir amaçla tasarlanmaları müm kün: insanlann dikkatlerini koruma ihtiyaçlanna alabildiğine saygı gösterecek, onlan olabildiğince az kesintiye uğratacak şekilde. Tek nolojinin insanlan daha derin ve anlamlı hedeflerinden uzaklaştır mak yerine bu hedefleri gerçekleştirmelerine yardımcı olacak şekil de tasarlanması mümkün.

ÇALINAN DiKKAT

1 32

Benim için çok şaşırtıcıydı bu. Mesele sadece telefon değil, şu anki telefon tasarımı. Mesele İnternet değil, şu anki İnternet tasarımı - ve bu tasarımdan sorumlu olan insanların odaklandığı teşvikler. Şayet farlclı teşvikler etrafında tasarlanmış olsalardı, telefonunuzdan ve dizüstü bilgisayarınızdan, sosyal medya hesaplannızdan vazgeç meniz gerekmezdi. dikkat beceriniz de şimdikinden çok daha iyi olurdu. Durumu böyle görmeye başladığınızda önünüzde bambaşka bir yol açıldığına. içinde bulunduğumuz krizden çıkışın ilk adımlarının göründüğüne inanıyor Tristan. Bu sorunun tek sorumlusu telefon ve intemetin varlığı ise hapı yuttuk demektir - çünkü toplum olarak bu teknolojilerden vazgeçecek değiliz. Ama sorunların büyük kısmın dan telefonlann, internetin, İnternet sitelerinin mevcut tasarımı so rumluysa ve bunların başka türlü iş görmeleri mümkünse, bambaşka bir noktadayız demektir. Bakış açınızı bu şekilde değiştirdiğinizde, bunu teknoloji yan lılığı ile karşıtlığı arasındaki bir tartışma olarak görmek saçma hale geliyor. bu yaklaşımın dikkatinizi çalan insanların paçalarını kurtar malarını sağladığını anlıyorsunuz. Asıl tartışma şu: Kimin çıkartan için, hangi amaçlarla tasarlanmış hangi teknolojiden bahsediyoruz?

Ama Tristan ve Aza bu sitelerin olabildiğince dikkat dağıtacak şe kilde tasarlanmış olduğunu söylediğinde bunun nasıl olduğunu ha len anlamamıştım. Büyük bir iddia gibi gelmişti bu bana. Bunu kav ramak için önce fena halde basit bir şeyi öğrenmem gerekti. Face book akışınızı açtığınızda bakılacak bir sürü şey görüyorsunuz - ar kadaşlarınızı, fotoğraflan, haberleri. 2008 yılında Facebook’ta ilk defa hesap açtığımda bunların hangi sırayla paylaşıldıklanna göre önüme geldiği şeklinde saftirik bir düşünceye sahiptim. Önce arka daşım Rob’un fotoğrafını görüyordum, çünkü az önce paylaşmıştı; sonra halamın durum güncellemesi geliyordu, çünkü Rob’dan önce güncelleme yapmıştı. Ya da gelişigüzel seçiliyor olabilir diye düşü nüyordum. Oysa yıllar içinde -bu sorular hakkında hepimiz daha

Stzl TAKİP EDİP YÖNLENDİREN TEKNOLOJİLERİN ARTIŞI

1 33

fazla bilgilendikçe- gördüklerimizin bizim için belli bir algoritmaya göre seçildiğini öğrendim. Facebook (ve diğerleri) haber akışınızda ne göreceğinize karar verirken size gösterebilecekleri binlerce şey var. O yüzden ne görü leceğine otomatik olarak karar veren bir parça kod yazmışlar. Neleri hangi sırada görmeniz gerektiğine karar vermek için kullanabilecek leri türlü türlü algoritma var. Sizi mutlu edecek şeyler göstermek için tasarlanmış bir algoritma kullanabilirler. Sizi üzecek şeyleri gösteren bir algoritma kullanabilirler. Arkadaşlarınızın en çok ko nuştukları şeyleri gösteren bir algoritma kullanabilirler. Kullanıla bilecek muhtemel algoritmaların listesi uzun. Kullandıkları algoritma sürekli değişiyor, ama değişmeyen bir ana ilke var. Ekrana bakmaya devam etmenizi sağlayacak şeyler gösteriyorlar size. Hepsi bu. Habrlayalım: Ne kadar fazla bakıma.ruz o kadar fazla para kazanıyorlar. Algoritma da bakmaya devam et menizi sağlayacak şeyleri bulmaya. ekranınıza bunlardan daha çok pompalayıp telefonunuzu elinizden bırakmanızı önlemeye dönük her zaman. Dikkatinizi dağıtmak için tasarlanıyor. Ama Tristan bu nun -gayet beklenmedik biçimde, kasıtlı olmaksızın- çok ciddi so nuçlar doğuran başka değişimlere yol açtığını öğrenmiş. Facebook’ta iki tane zaman akışı hayal edin. Biri sakin ve mutlu hissetmenizi sağlayacak güncellemeler, haberler ve videolarla dolu olsun. Diğeri ise kızgın ve sarsılmış hissetmenizi sağlayacak gün cellemeler, haberler ve videolarla. Algoritma bunlardan hangisini seçer? Algoritmanın sakin ya da kızgın olmanız konusunda bir ter cihi yok. Derdi bu değil. Tek bir derdi var: Kaydırmaya devam ede cek misiniz? Ama insan davranışında bir tuhaflık var maalesef. Olumlu ve sakinleştirici şeylere kıyasla olumsuz ve sarsıcı şeylere ortalama olarak daha fazla bakıyoruz.l Bir araba kazasına yol kena nnda çiçek dağıtan birine baktığınızdan daha uzun süre bakıyorsu nuz, o çiçekler kazada ezilmiş cesetlere kıyasla size daha çok haz verecek olsa dahi. Biliminsanları uzun süredir farklı bağlamlarda bu etkinin varlığını kanıtlıyorlar - size içinde bir kısmının mutlu, bir kısmının kızgın olduğu kalabalık bir grubun fotoğrafı gösterildiğin de içgüdüsel olarak önce kızgın suratları seçiyorsunuz. On haftalık

1 34

ÇALINAN DİKKAT

bebekler dahi kızgın suratlara farkl ı yanıt veriyorlar:• Psikolojide yıllardır bilinen ve geniş kanıtlara dayanan bir gerçek bu. “Olum suzluk yanlılığı” diye biliniyor.s Doğuştan gelen bu insan tuhaflığının intemette m uazzam bir et kisi olduğuna dönük kanıtlar gitgide artıyor. YouTube’da algoritma nın sizi seçmesini istiyorsanız videonuzun başlığına koymanız ge reken sözcükler hangileri? YouTube trendlerini takip eden en iyi si teye göre, “nefret ediyor, mahvediyor, fırçalıyor, yok ediyor” gibi sözcükler.6 New York Üniversitesi’nde gerçekleştirilen büyük bir ça lışmaya göre, tweeı’ lerinize eklediğiniz her ahlaki infial sözcüğüyle birlikte retweeı’ lenme oranınız ortalama yüzde 20 artıyor; bu oranı en çok artıran sözcükler ise “saldın”, “kötü” ve “suç(larnak)”.7 Pew Araştırma Merkezi tarafından gerçekleştirilen bir çalışmaya göre de, Facebook paylaşımlanruzda “bir fikre katılmadığınıza dair içerleme dolu bir mesaj” olduğunda aldığınız beğeni ve paylaşımların sayısı

iki katına çıkıyor.B Dolayısıyla sizi ekran başına mıhlamayı öncelik edinen bir algoritma -kasten değil ama kaçınılmaz olarak- sizde in fial ve öflce uyandırmayı öncelik ediniyor. Ne kadar infial uyandı rırsa, sizi o kadar meşgul ediyor zira.

Yeterli sayıda insan yeterli ölçüde zamanı sinirlenerek geçirdi ğinde kültür değişmeye başlıyor. Tristan’ın söylediğine göre, “nefret bir alışkanlık haline geliyor”. Bunun toplumumuzun iliklerine işle diğini görebiliyorsunuz. Gençliğimde İngiltere’de korkunç bir suç işlenmiş, on yaşında.ki iki çocuk Jamie Bulger adında bir bebeği öl dürmüşlerdi. Dönemin muhafazakar başbakanı John Major olaya yanıt olarak kamuoyu önünde, “daha az anlayış gösterip daha fazla kınamamız” gerektiğine inandığını söylemişti.9 O dönemde -on dört yaşındaydım- bunun kesinlikle yanlış olduğunu, insanların bir şey leri, (bel.ki bilhassa) en çirkin eylemleri dahi neden yaptığını anla manın her zaman daha iyi olduğunu düşünmüştüm diye hatırlıyo rum. Oysa hayatımızı öflceyi ödüllendirip merhameti cezalandıran algoritmaların dümen suyunda geçirdiğimiz bugünlerde bu tavır daha fazla kınayıp daha az anlama- sağdan sola hemen herkesin oto matik tepkisi haline gelmiş durumda.

sızı TAKIP EDiP YÖNLENDiREN TEKNOLOJiLERİN ARTIŞI

1 35

Motahhare Eslami adında bir araştırmacı bir ekibin parçası olarak

20 1 5 yılında Illinois Üniversitesi’nde bir grup olağan Facebook kul lanıcısına Facebook algoritmasının nasıl çalıştığını açıklamış. ıo Ne gördüklerini algoritmanın nasıl seçtiğini adım adım anlatmış. Gru bun yüzde 62 ’sinin haber akışlarının filtrelendiğinden bile haberi ol madığını, algoritmanın varlığına çok şaşırdığını görmüş. Çalışmaya katılan kişilerden biri,

Matrix filminde ana karakter Neo’nun bir bil

gisayar simülasyonu içinde yaşadığını anladığı ana benzetmiş bunu.

20 1 8 yılında bu kitap üstünde çalışmaya başladığımdan bu yana -bilhassa Tristan’ın çalışmaları sayesinde- bu mevzular hakkında kendi farkındalığım hızla artıyor; ama akrabalarımdan bazılarını arayıp algoritmanın ne olduğunu biliyorlar mı diye sordum. Hiçbiri –ergenler dahil- bilmiyordu. Komşularıma sordum. Boş gözlerle baktılar. Çoğu insanın bunu bildiğini varsaymak işten bile değil, ama bunun doğru olduğunu sanmıyorum. Hem her şeyi biliyor ol sanız dahi tek başına herhangi bir koruma sağlamıyor bu.

Öğrendiğim kanıtları bir araya getirdiğimde, görüştüğüm insanların şu anki işleyişiyle bu düzeneğin dikkat becerimize altı farklı yoldan

zarar verdiğine

ilişkin kanıtlar sunmuş olduklarını gördüm. (8. Bö

lilm’de bu argümanlara karşı çıkan biliminsanlarını konu edeceğim; okuduğunuz argümanlardan bazılarının tartışmalı olduğunu unut mayın.) Birincisi, bu site ve uygulamalar zihnimizi sık aralıklarla ödül isteyecek şekilde eğitmek için tasarlanıyor. Kalp ve beğeni açlığı çekmemize yol açıyorlar. Provincetown’da bunlardan mahrum kal dığımda sancılı bir yoksunluk döneminden geçmem gerekmişti. Bu pekiştirmelere ihtiyaç duyacak şekilde koşullandınldığınızda, diyor Tristan, “gerçeklikte, fiziksel dünyada, inşa edilmiş dünyada olmak çok zor oluyor - çünkü diğeri kadar sık, o kadar doğrudan ödüllen dirme sunmuyor”. ı ı Bu açlık yüzünden telefonunuzu daha çok eli nize alıyorsunuz. İşinizden ve ilişkilerinizden uzaklaşıp bir doz daha

retweet peşine

düşüyorsunuz.

ÇALINAN DiKKAT

1 36

İkincisi, bu siteler yaptığınız şeyler arasında normalden daha fazla geçiş yapmaya -telefonunuzu elinize almaya ya da bilgisayar da Facebook açmaya- itiyor sizi. Böyle olduğunda o işten bu işe ge çiş yapmanın - 1 . Bölüm’de tartıştığım gibi- dikkat bakımından do ğurduğu maliyet devreye giriyor. Bunun düşünmenin niteliğine ka fayı bulmak ya da dumanlamak kadar zarar verdiğini gösteriyor ka nıtlar. Üçüncüsü, bu siteler -Tristan’ın tabiriyle- sizi “petrol çıkarır gi bi deliğinizden çıkarmayı” öğreniyor. Sizi neyin harekete geçirdiği ni öğreniyorlar - nelere bakmayı sevdiğinizi, nelerden heyecanlan dığınızı, nelere kızdığınızı, nelere kudurduğunuzu. Size özgü tetik leyicileri öğreniyorlar - bilhassa sizin dikkatinizi neyin dağıtacağını. Dikkatinize nüfuz edebildikleri anlamına geliyor bu. Ne zaman te lefonunuzu elinizden bırakacak olsanız, site size geçmiş davranış larınızdan öğrendiğine göre kaydırmaya devam etmenizi sağlayacak olan malzemeyi sunup duruyor. Basılı metin ya da televizyon gibi daha eski teknolojilerin sizi bu şekilde hedef alması mümkün değil. Sosyal medya tam olarak hangi noktayı kazacağını biliyor. En zayıf noktalarınızı öğrenip hedef alıyor. Dördüncüsü, algoritmaların çalışma şeklinden dolayı bu siteler sizde çoğu zaman öfke uyandırıyor. Biliminsanları yıllardır gerçek leştirdikleri deneylerde öfkenin dikkat becerimize zarar verdiğini kanıtlıyorlar. Sizi kızdırdığımda etrafınızdaki argümanların niteliği ne daha az dikkat edeceğinizi 1 2 ve “işlem derinliğinde aza.ima” ya şayacağınızı i l -yani daha sığ, dikkatsiz bir şekilde düşüneceğinizi keşfetmiş durumdalar. Bu hissi hepimiz yaşamışızdır - öfke kabar masıyla birlikte doğru dürüst dinleme becerimizin kayboluşunu. Bu sitelerin iş modelleri her gün öfkeyi körüklüyor. Algoritmaların öne çıkardığı sözcükleri haurlayalım - saldın, kötü, suç(lamak). Beşincisi, sizi kızdırmanın yanı sıra kendinizi diğer insanların öfkesiyle çevrelenmiş gibi hissettiriyor bu siteler. Bu da sizde farlc.lı bir psikolojik tepki doğurabiliyor. Bu kitabın ilerleyen bölümünde tanışacağınız Califomia Eyaleti Kamu Sağlığı Hizmetleri Birimi Başkanı Dr. Nadine Harris bunu şöyle açıklıyor: Bir gün size bir ayı nın saldırdığını hayal edin. Dikkatinizi olağan kaygılarınıza -akşam

Sizi TAKİP EDİP YÖNLENDİREN TEKNOLOJİLERİN ARTIŞI

1 37

ne yiyeceğinize, kirayı nasıl ödeyeceğinize- vermeyi bırakırsınız. Diken üstünde olursunuz. Dikkatiniz etrafınızdaki beklenmedik teh likeleri taramaya başlar. Saldın sonrasında günlerce ve haftalarca gündelik kaygılara odaklanmakta zorlanırsınız. Ayılarla sınırlı değil bu. Bu siteler size ötlte ve düşmanlık dolu bir ortamda olduğunuzu hissettirdikleri için diken üstünde oluyorsunuz - dikkatiniz gitgide daha çok tehlike arayışına yöneliyor, kitap okumak ya da çocukları nızla oynamak gibi daha yavaş odaklanma biçimlerine yer kalmıyor. Aluncısı, bu siteler toplumu ateşe veriyorlar. Dikkat becerimizin gördüğü hasarın birkaç safhadan oluşan en karmaşık biçimi bu - ve bence en

zararlısı.

Adım adım bakalım.

Sadece birey olarak dikkat gösteriyor değiliz; hep birlikte, toplum olarak dikkat gösteriyoruz. Bir örnek vereyim. Biliminsanları

1970’

lerde dünyanın dört bir yanında k.Joroflorokarbon adı verilen bir grup kimyasal içeren saç spreyleri kullanıldığını keşfettiler. Bu kimyasal lar sonrasında atmosfere girip korkunç bir etki yaratıyorlardı - at mosferin bizi güneş ışınlarından koruyan hayati bir kısmına, ozon tabakasına

zarar

veriyorlardı. Biliminsanları bunun zaman içinde

yeryüzündeki hayat için ciddi bir tehdit oluşturabileceği uyarısında bulundular. Sıradan insanlar bu bilgiyi özümsediler ve doğru oldu ğunu gördüler. Sonras ında, sıradan insanlardan oluşan aktivist grup ları ortaya çıktı ve kloroflorokarbonlann yasaklanmasını istediler. Aciliyeti konusunda diğer insanları da ikna edip bunu büyük bir si yasi mesele haline getirdiler. Siyasetçiler üstünde baskı oluştu ve k.Joroflorokarbonlar tamamen yasaklanıncaya kadar devam etti bu baskı. İnsan türünün karşı karşıya olduğu bu tehlikeden kaçınmak için her aşamada toplum olarak dikkat göstermemiz gerekti - bilimin özümsenmesi, doğru olduğunun anlaşılması, bir araya gelinip eylem talebinde bulunulması, siyasetçiler üstünde baskı oluşturulması. Oysa bugün bahsi geçen sitelerin toplum olarak bir araya gelip bu şekilde sorun belirleyip çözme becerimize ciddi

zarar

verdiğini

gösteren kanıtlar bulunuyor. Sadece birey olarak dikkat becerimize değil, kolektif dikkat becerimize de zarar veriyorlar. İnsanlarda in-

1 38

ÇALINAN DiKKAT

fial yaratan malzemeleri daha hızlı ve daha öteye yayan algoritmalar yüzünden şu an yanlış iddialar sosyal medyada doğrulardan çok da ha hızlı yayılıyor. Massachussetts Teknoloji Enstitüsü’nün (MiT) gerçekleştirdiği bir çalışmada, Twiner’da gerçek haberlere kıyasla sahte haberlerin altı kat daha hızlı yayıldığı ortaya çıkmış; 14 keza 201 6 ABD başkanlık seçimleri esnasında Facebook’ta çıkan düpedüz yanlış haberler on dokuz anaakım haber sitesinde çıkan gündem başlıklarının toplamından daha hızlı yayılmış.•5 Bunun sonucunda saçmalıklara -gerçek olmayan şeylere- dikkat göstermeye itiliyoruz sürekli. Ozon tabakası bugün tehdit altında olsaydı, bu tehdidin mil yarder George Soros tarafından uydurulduğunu, ozon tabakası diye bir şey olmadığını ya da deliklerin aslında Yahudilerin uzay lazerleri tarafından açıldığını iddia eden bağnazca viral haberler, uyanda bu lunan biliminsanlannın sesini bastırırdı. Yalanlar içinde kaybolduğumuzda, kendi vatandaşlarımıza atar lanıp durduğumuzda zincirleme bir reaksiyon ortaya çıkıyor. Neler olup bittiğini anlayamaz hale geliyoruz. Bu şartlar altında, karşı kar şıya olduğumuz kolektif sorunları çözemez oluyoruz. Daha geniş kapsamlı sorunlarımızın daha kötüye gideceği anlamına geliyor bu. Sonuçta toplum daha tehlikeli bir yer gibi hissettirmekle kalmayacak - sahiden daha tehlikeli hale gelecek. Çöküş başlayacak. Gerçek tehlike arnılcça biz de daha fazla diken üstünde olacağız. YouTube’da size önerilen videoları seçen algoritmayı tasarlayıp yöneten mühendislerden biri olan Guillaume Chaslot adında bir adam Tristan’a bu dinamiğin nasıl işlediğini göstermiş. Guillaume Tristan’a kapalı kapılar ardında neler döndüğünü anlatmak istemiş. Facebook’ta olduğu gibi, ne kadar uzun süre video izlerseniz You Tube da o kadar çok para kazanıyor. O yüzden bir videoyu izlemeyi bıraktığınızda size otomatik olarak başka bir video öneriliyor ve oy natılıyor. Bu videolar nasıl seçiliyor peki? YouTube’un da bir algo ritması var - infial yaratan, şok edici, aşın şeyler gördüğünüzde da ha uzun süre izlediğinizi o da fark etmiş durumda. Guillaume You Tube’un gizli tuttuğu verilerle bunun nasıl işlediğini ve pratikte ne anlama geldiğini görmüş. Yahudi Soykırımı hakkında olgulara dayanan bir video izlediği-

sızı TAKİP EDİP YÖNLENDİREN ’IBKNOLOJILERİN AR TIŞI

1 39

nizde size her biri daha aşırıya kaçan başka videolar öneriliyor ve beş-alb videoluk bir zincirin sonunda Soykınm’ı inkir eden bir vi deoyla karşılaşıyorsunuz genellikle. Keza l l Eylül hakkında normal bir video izlediğinizde l l Eylül komploculanndan bir video önerili yor. Algoribna (ya da YouTube’da çalışan biri) Soykırım inkircısı ya da l 1 Eylül komplocusu olduğu için değil. İnsanlan en çok sarsacak ve izlemeye devam ebnelerini sağlayacak ne varsa onu seçiyor oldu ğu için. Tristan bu konuyu araştırmaya başlamış ve şu sonuca varmış: “Başladığınız yer neresi olursa olsun sonu çılgınlığa varıyor.” Guillaume’un Tristan’a sızdırdığına göre, YouTube Alex Jones’ un ve onun İnternet sitesi olan InfoWars’un videolarını 1 5 milyar kez önermiş. 20 1 2 yılında gerçekleştirilen Sandy Hook katliamının düz mece olduğunu, yaslı ailelerin hiç çocuğu olmayan yalancılar oldu ğunu iddia eden feci bir komplo teorisyeni Jones. Bu iddialar sonu cunda ölüm tehditlerine maruz kalan ailelerden bazıları evlerini terk etmek zorunda kalmışlar. Kendisine dava açıldığında mahkemede katliamın gerçek olduğunu kabul eden Jones, katliamı inkar eniği sırada “bir tür psikoz” içinde olduğunu söylemişl6 - delice iddiala rından sadece biri. “Bir karşılaştırma yapalım,” diyor Tristan.

"New York Times, Washington Post ve Guardian’ın toplam İnternet trafiği

ne kadar? Hepsini toplasan on beş milyara yaklaşmaz bile.“1 7 Ortalama bir genç günbegün bu pisliklere maruz kalıyor. Tele fonunu elinden bıraktığında o öfke duygusu geçiyor mu peki? Ka nıtlar pek çok kişi için bunun böyle olmadığına işaret ediyor. Büyük bir araştırmada beyaz milliyetçilere nasıl radikalleştikleri soruldu ğunda, çoğunluğu İnternet üzerinden olduğunu söylemiş - kendile rini en çok etkileyen site olarak da YouTube’u göstermişler. ıs Twit ter’daki aşın sağcı insanlar üzerinde gerçekleştirilen başka bir çalış mada da açık ara en çok başvurdukları sitenin YouTube olduğu or taya çıkmış. 19”Sırf YouTube izlemek insanları radikalleştiriyor," di yor Tristan. Gazeteci Decca Aitkenhead ile gerçekleştirdiği söyle şide, YouTube gibi şirketler “aram ızda birkaç tane çürük elma var” diye düşünmemizi istiyorlar, diyor; “sistematik olarak, her gün kolu çevirdikçe daha çok radikalleşme pompalayan bir sistem içinde mi yiz” diye sormamızı istemiyorlar. "Çürük elmalar yetiştirip duruyo-

ÇALINAN DiKKAT

140

ruz. Çürük elma fabrikası, çürük elma çiftliği olup çıktı.lc."20 Uyuşturucuya karşı savaşı konu alan Chasing tlu! Scream (Çığ lığın Peşinde) adlı kitabımın Brezilya baskısını yazarken tanıdığım muazzam bir genci, arkadaşım Raull Santiago’yu görmek için 20 1 8 başkanlı.le seçimleri öncesinde Brezilya’ya gittiğimde bunun bizi ne reye götürebileceğine dair bir fikir edinmiştim. Rio’nun en geniş ve yoksul gecekondu mahallelerinden olan Complexo do Alemilo’da büyümüş Raull. Tepelerde şehrin çok üst lerine, neredeyse bulutlara kadar uzanan, beton, teneke ve kablolar dan oluşan girintili çıkıntılı devasa bir ziggurat burası. Dört bir ya nından elektrik sağlayan eğreti kabloların geçtiği dar, beton sokak aralarında en

az 200.000 insan yaşıyor.

Devletten hemen hiç destek

gönneden tuğla tuğla inşa etmiş insanlar bu koca dünyayı. Alemio’ daki sokak aralarının gerçeküstü bir güzelliği var: Napoli’nin belir siz bir kıyamet sonrası haline benziyorlar. Raull çocukken en yakın arkadaşı Fabio ile birlilcte, okyanus ve Kurtarıcı İsa heykeline doğru Rio’nun tamamını karşılarında görebildikleri tepelerde uçurtma uçu runnuş. Hükümet buraya sı.lc sı.lc tanklar gönderinniş. Brezilya devletinin yoksullara karşı tutumu belli aralıklarla aşın şiddet tehdidi yoluyla onları baskı altında tutmak olmuş. Raull ve Fabio okula giderken so kak aralarında sürekli cesetler görürlenniş. Alemio’daki herkes po lisin yoksul çocukları vurup uyuşturucu satıcısı olduklarını iddia edebileceğini, üzerlerine uyuşturucu veya silah yerleştirebileceğini biliyonnuş. Polisin pratikte yoksulları öldünne izni varmış ve herkes de bunu biliyonnuş. Fabio tüm bunlardan uzaklaşması en muhtemel çocuk olarak görünüyonnuş hep - matematiği çok iyiymiş ve annesiyle özürlü kız kardeşi için para bulmaya kararlıymış. Anlaşmalar yapıp duruyor muş - bölgedeki barları boş şişeleri kendisine satmaya ikna etmiş örneğin, sonrasında da kendisi şişeleri toptan satıyonnuş. Ama bir gün korkunç bir haber almış Raull: Diğer pek çok çocuk gibi Fabio da polis tarafından vurulup öldürülmüş. On beş yaşındaymış. Raull arkadaşlarının teker teker öldürülmesine seyirci kalama yacağına karar venniş - ve yıllar içinde cesur bir adım atmış. Polisin

sızı TAKIP EDiP YÖNLENDiREN TEKNOLOJiLERiN ARTIŞI

141

masum insanları öldürüşünU, üzerlerine uyuşturucu veya silah yer leştirişini gösteren, cep telefonuyla çekilmiş videoların toplandığı Coletivo Papo Reto adında bir Facebook sayfası açmış. Yayınlanan videoların gitgide yayılmasıyla iyice bUyümüş sayfa. öncesinde po lisi savunan insanlar dahi polisin gerçek davranışını görüp karşı çık maya başlamış. İntemetin üçüncü sınıf vatandaş muamelesi gören insanların seslerini bulmalarına, seferber olup direnç göstermelerine imkin sağladığını gösteren ilham verici bir hikaye bu. Gelgelelim İnternet bu olumlu etkiyi doğururken sosyal medya algoritmaları tam tersi bir etki yaratıyor, Brezilya’daki demokrasi karşıtı güçleri fıştekliyordu. Jair Bolsonaro adında, yıllarca kıyıda köşede kalmış eski bir subay vardı. Anaakımın epey dışındaydı, çünkü iğrenç şeyler söyleyip halkın büyük bölümlerine ağır saldın larda bulunuyordu. Brezilya diktatörlükle yönetilirken masum in sanlara işkence ebniş olanlara övgüler düzüyordu. Senato’daki kadın vekillere, tecavüz edilmeyecek kadar çirkin olduklarını, tecavüze “değmeyeceklerini” söylemişti.21 Oğlunun eşcinsel olmasındansa ölmesini yeğlediğini söylemişti. Derken YouTube ve Facebook Bre zilya’da insanların başlıca haber kaynaklarından biri haline geldi. Algoritmaları infial yaratan öfke dolu içeriklere öncelik tanıyordu ve Bolsonaro’nun erişebildiği kitle muazzam büyüdü. Bir sosyal medya yıldızı haline geldi. Başkanlık yarışında Alemio sak.inleri gi bi insanlara açıktan saldınp ülkenin yoksul, koyu tenli vatandaşla rının “üremek için bile yetersiz olduklarını’’,”hayvanat bahçesine dönmeleri" gerektiğini söyledi.22 Gecekondu mahallelerine daha şiddetli askeri saldınlar düzenlenmesi için polise daha fazla güç ver me -toptan kıyıma izin verme- vaadinde bulundu. Ortada acil çözüm bekleyen devasa sorunlarla boğuşan bir top lum vardı - ama sosyal medya algoritmaları aşın sağcılara ve çılgın bir dezenformasyona destek çıkıyordu. Seçim öncesinde internette dolaşan bir haber Alemao gibi gecekondu mahallelerinde yaşayan pek çok insanı fazlasıyla endişelendirdi. Bolsonaro taraftarları, Bol sonaro’nun başlıca rakibi olan Femando Haddad ’ın Brezilya’daki tüm çocukları eşcinsel yapmak istediğine ve bunun için kurnaz bir teknik geliştirdiğine ilişkin bir uyarı videosu hazırlamışlardı. Video-

ÇALINAN DiKKAT

1 42

da bir bebek biberon emiyordu, ama biberonda bir tuhaftı.le vardı emziği penise benzeyecek şekilde boyanmışb. Haberde Haddad ’ın Brezilya’daki tüm anaokullarına bu biberondan dağıtacağı söyleni yordu. Seçim boyunca en çok paylaşılan haberlerden biri oldu bu. Gecekondu mahallelerinde yaşayan insanlar bebeklerin bu penis emziklcrden emmesini isteyen birine oy vermelerinin mümkün ol madığını, onun yerine Bol sonaro’ya oy vereceklerini söylemeye baş ladılar. Algoritmaların pompaladığı bu saçmalıklar koca ülkenin ka derini değiştirdi. Bolsonaro beklenmedik biçimde başkanlığı kazanınca taraftar ları “Facebook ! Faccbook ! Faccbook !” diye tezahürat yaptılar.23 Al goritmaların onlar için nasıl iş gördüğünü biliyorlardı. Brezilya top lumunda bunun dışında işbaşında olan pek çok etmen vardı elbette - ama Bolsonaro’nun neşeli taraftarları öncelikle bunu seçmişti. Seçimlerin üstünden çok geçmeden Alemio’daki evinde patla ma sesine benzeyen bir gürültü duyduğunu anlattı bana Raull. Dışarı koşunca mahallenin üstünde uçan ve aşağıdaki insanlara ateş eden bir helikopter görmüş

tam da Bolsonaro’nun sözünü verdiği türde

bir şiddet. Dehşete kapılan Raull çocuklarına bağınp saklanmalarını söylemiş. Sonrasında Skype üstünden konuştuğumuzda daha önce hiç görmediğim kadar sarsılmıştı. Ben bu satırları yazarken şiddet de tırmanmaya devam ediyor. Raull’u düşündüğümde sosyal medya ve YouTube’un öfkeden beslenen algoritmalarının dikkat ve odaklanma becerilerimizde nasıl derinden hasar yarattığını görebiliyordum. Bu siteler insanların bi rey olarak dikkat gösterme becerilerine

zarar veriyor.

Sonra insan

ların kafasını öyle gülünç saçmalıklarla dolduruyorlar ki gerçek teh ditleri (kendilerini vurmayı vaat eden otoriter bir lider) var olmayan tehditlerden (çocuklarının, biberonların üstüne penis çizilerek eşcin scl yapılması) ayırt edemez hale geliyorlar. Buna yeterince maruz kalan her ülke zamanla gerçeklikten kopuş ve öfke içinde kaybolup sorunlarına anlam veremez, çözüm bulamaz hale geliyor. Bu da so kakların ve göklerin sahiden daha tehlikeli bir hal alması anlamına geliyor - iyice diken üstünde yaşamaya başlıyor insanlar ve dikkat becerileri daha da kötüye gidiyor.

sızı TAKİP EDİP YÖNLENDİREN ’IBKNOLOJİLERIN ARTIŞI

1 43

Bu trendler devam edecek olursa hepimizin geleceği bu olabilir. Sırf Brezilya’da olup bitenler dahi hayatlanmızı doğrudan etkiliyor aslında. Bolsonaro Amazon yağmur ormanlannın -gezegenimizin akciğerlerinin- yok edilişine iyice hız vermiş durumda. Bu biraz da ha devam edecek olursa daha da kötü bir iklim felaketine sürükle neceğiz. San Francisco’da Tristan’la bunları konuşurken parmaklarını saçlarının arasında gezdirip bu algoritmaların “toplumun toprağını çüıiittüğünü” söyledi bana. “Toplumsal bir dokuya ihtiyacımız var; bu doku çürüdüğünde neyle karşılaşacağımızı kim bilir.”

Bu düzenek -birey ve toplum düzeyinde- gitmek istediğimiz yerden sistematik olarak saptırıyor bizi. “Diyelim ki GPS sisteminiz var ve ilk seferinde gayet iyi çalıştı,” diyor eski Google strateji uzmanı Ja mes Williams, “ama ikinci seferde gitmek istediğiniz yerin birkaç sokak uzağına götürdü sizi. Sonrasında da bambaşka bir şehre.” Sırf

GPS ’i finanse eden reklamcılar böyle olsun diye para ödedikleri için. “Bir daha onu kullanmazsınız.” Oysa sosyal medya tam da böyle ça lışıyor. “Gitmek istediğimiz bir yer var ve çoğu zaman bizi oraya gö türmüyor - yolumuzdan uzaklaştınyor. Bize enformasyon uzamında değil de fiziksel uzamda rehberlik ediyor olsaydı böyle bir şeyi asla kullanmazdık. Tanımı gereği kusurlu bir şey olurdu.”

Tristan ve Aza tüm bu etkilerin bir araya gelmesinin insanlarda bir gerileme yarattığına, bir nevi “sürüm düşürme”ye yol açtığına inan maya başlamış. Şöyle diyor Aza: “Kendimize tersine mühendislik yapma süreci içindeyiz bence. İnsan kafatasım açıp bizi kontrol eden ipleri bulduk; kendi iplerimizi oynatmaya başladık. Böyle olunca belli bir yönde kazara yapılan ani bir hareket kolunuzun iyice çekil mesine yol açıyor; bu da ipinizi biraz daha çekiyor. . . . Böyle bir çağa doğru gidiyoruz.” Tristan ise “insanlar kolektif biçimde gerilerken, makinelerin yükselmesine” şahit olduğumuza inanıyor.24 Rasyonel liğimiz, zekamız, odaklanma becerimiz gitgide azalıyor.

ÇALINAN DiKKAT

144 Şöyle diyor

Aza:

"Bütün kariyerini iyi olduğunu hissettiğin bir

teknoloji için çalışarak geçirdiğini hayal et. Bu teknoloji demokra siyi güçlendiriyor. Yaşam tarzını değiştiriyor. Yaptığın şeyler nede niyle arkadaşların sana değer veriyor. Sonra birdenbire şöyle diyor sun: Üstünde hayatım boyunca çalıştığım bu şey sadece anlamsız değil, aynı zamanda en sevdiğim şeyleri mahvediyor." Edebiyatın, büyük bir iyimserlikle yarattık.lan şeyin kontrolünü kaybeden insanların hikayeleriyle dolu olduğunu söylüyor

Aza. Dr.

Frankenstein’ın yarattığı canavar kaçıp cinayet işliyor sözgelimi. Dünyanın en ünlü İnternet siteleri için mühendis olarak çalışan ar kadaşlarıyla konuşurken bu hikayeleri düşünmeye başlamış. Onla ra, örneğin öneri motorlarının neden bazı şeyleri önerip bazı şeyle ri önermediği gibi temel sorular soruyormuş. “Neden öyle şeyleri önerdiğine emin değiliz,” diyorlarmış. Yalan da değil - tam olarak anlamadıkları şeyler yapan bir teknoloji oluşturmuş durumdalar. Onlara hep şöyle diyormuş

Aza:

"Alegorilere göre, tam da yaptığı

nız şeyi bırakmanız gereken nokta değil mi bu - eserinizin öngöre mediğiniz şeyler yapmaya başladığı nokta yani?" Tristan bu konu hakkında Senato önünde ifade verirken şu so ruyu sormuş: "Dikkat aralığımız daralırken, karmaşıklığı ve nüans ları kavrama becerimiz gerilerken, ortak hakikatimiz çöküp gider ken, inançlarımız komplo teorileri haline gelirken, sorunlarımızı çözmek için ortak gündemler belirleyemezken dünyanın karşı kar şıya olduğu acil sorunları nasıl çözebiliriz ki? En çok ihtiyaç duy duğumuz noktada anlamlandırma becerimiz yok oluyor. Bugün bu rada olmamın nedeni daha da kötüye gidişin günbegün teşvik edili yor olması.’’25 Bana daha sonra söylediğine göre bu konuda bilhassa endişeli olmasının sebebi, insan türü olarak bugüne kadar karşılaş tığımız en büyük zorlukla yüz yüze olmamız - iklim krizini tetikle yerek, yaşamak için bağımlı olduğumuz ekosistemi yok ediyor ol mamız. Odaklanamaz haldeyken küresel ısınma sorununu çözme miz mümkün olabilir mi? Tristan ve Aza gitgide artan bir aciliyetle şu soruyu sormaya başlamış: Dikkatimizi çalan bu düzeneği pratikte nasıl değiştirebi liriz?

8

Yedinci Neden: Zalim İyimserliğin Arbşı

(ya da: Bireysel Değişim Neden Önemli Bir Başlangıç Ama Yeterli Değil)

“O ôGLEDEN SONRA kızımla birlikteydim,” diyor İsrailli-Amerika lı teknoloji tasaruncısı Nir Eyal, bir şeylerin çok ters gittiğini fark ettiği günü hatırlarken. “Güzel bir öğleden sonra planlamıştık.” Ba ba-kız okunan kitaplardan birini okuyorlarmış ve kızı “İstediğiniz süper güce sahip olabilseydiniz hangisini seçerdiniz?” sorusunun yazılı olduğu sayfaya gelmiş. Kızı soruyu düşünürken Nir’e mesaj gelmiş ve “kızımla birlikte orada olmak yerine telefonuma bakmaya başladım”. Kafasını kaldırdığında kızı orada değilmiş. Çocukluk, çocuklarla anne babalan arasındaki ufak bağlantı an larından oluşur. Bu anları kaçırdığınızda geri dönüşü olmaz. Nir işte bunu fark etmiş: ’’Telefonuma gelen şeyin, kendisinden daha önemli olduğu mesajını almıştı kızını." Bu ilk defa oluyor da değilmiş. “Dikkat dağınıklığımı ciddi cid di düşünmem gerektiğini fark ettim.” Ama Nir’in buna neden olan teknolojiyle ilişkisi hayati bir yönden bizlerin ilişkisinden farklıy mış. Tristan gibi o da Stanford’daki “ikna teknolojileri” laboratuva rında B. J. Fogg ile çalıştıktan sonra Silikon Vadisi’ndeki en etkili şirketlerden bazılarında görev almış, kullanıcılarını kendilerine bağ lamalarına yardımcı olmuş. Şimdi ise bunun kendi kızının başına geldiğini görüyormuş. “iPad zamanı! iPad zamanı !” diye bağırıp in temete girmek istiyormuş küçük k.ız. 1 Nir bunun üstesinden gelme nin bir yolunu bulması gerektiğini fark etmiş - kızı için, kendi için ve hepimiz için.

ÇALINAN DiKKAT

146

Nir’in bu krizle başa çıkmak için önerdili yollardan birini ay nntılı olarak ele almak istiyorum. Nir’in yaklaşımı Tristan ve Aza’ nın geliştirdiğinden çok farklı. önemli bir yaklaşım bu, çünkü tek noloji endüstrisinin kısmen kendi yol açhğı dikkat sorunlan için bi ze önereceği yaklaşımın da bu olacağı belli gibi. Nir’in zihninin gerisinde bir yerlerde ne yapması gerektiğine da ir hazır bir şablon varmış. Gençliğinde aşın kiloluymuş - bunu du yunca çok şaşırdım, zira şu an sınm gibi ve kaslı. “Şişmanlar kam pı”na gönderilmiş, her türlü rejim ve detoksu denemiş, şekeri ve ha zır yemeği kesmeye çalışmış. Hiçbiri işe yaramamış. En nihayetinde şunu fark ebniş: “Bu sorundan McDonalds’ı sorumlu tubnayı çok is tesem de, asıl sorun bu değildi. Duygulanmı yiyordum ben. Gıdayı bir şeylerle başa çıkma yolu olarak kullanıyordum.” Bunu anlayınca da “sorunu gerçekten çözebilir” hale gelmiş. Kaygılan ve mutsuz luğuyla temasa geçmiş, güreşe başlayıp vücudunu yavaş yavaş de ğiştirmeye başlamış. “Gıdanın bir rolü vardı tabii,” diyor, “ama so runun ana kaynağı değildi”. Hayati bir ders aldığını söylüyor: “Ha yatımda beni kontrol ettiğini hissettiğim bir şey vardı ve onu kontrol altına aldım.” Uygulamalara ve cihazlara balımlı olmanın üstesinden gelmek için, hepimizin içinde bu dikkat dağınıklıklanna boyun eğen parça mıza karşı koyacak bireysel beceriler geliştirmemiz gerektiğine inanmaya başlamış Nir. Bunun için de önce kendi içimize, bunlan zorlantılı biçimde kullanmak istememize yol açan nedenlere bakma mız gerektiğini düşünüyor. Tristan ve Aza gibi insanlar, diyor, “bana bu şirketlerin ne kadar kötü olduğunu söylüyorlar. Ben de diyorum ki, siz ne yapmayı denediniz peki? Öyle değil mi? Siz ne yaptınız? Çoğu zaman hiçbir şey.” Bireysel değişimlerin “ille savunma hanını” oluşturması gerektiğine inanıyor Nir, “bunun başlangıç noktası da biraz içebakış, biraz kendimizi anlamak”. Evet, diyor, ortam değişti: “iPhone’u yaratan siz (sıradan teknoloji kullanıcısı] değilsiniz. Sizin suçunuz değil. Sizin suçunuz demiyorum zaten. Sizin sorumluluğu nuz diyorum. Bunlar ortadan kaybolmayacak ki. Şu veya bu biçim altında hep burada olacaklar. Biz ne yapabiliriz peki? Kendimizi uyarlayabiliriz. Tek seçeneğimiz bu.”

ZALİM lYlMSERLlôlN ARTIŞI

147

Kendimizi nasıl uyarlayabiliriz peki? Ne yapabiliriz? Gerçek leştirebileceğimiz bireysel değişimler için kanıt bulmak amacıyla sosyal bilimler literatürünü okumaya başlamış Nir. Gördüğü en iyi yanıtlan Pürdilclcat adlı kitabında ortaya koymuş. Bunlardan bilhas sa birinin bizi bu sorundan kurtarabileceğine inanıyor Nir. Hepimi zin içinde “tetikleyiciler” var - hayatımızda bizi kötü alışkanlıklara boyun eğmeye iten anlar. Nir kendisi için bunun “yazı yazmak” ol duğunu fark etmiş: “Yazmak hiç kolay olmuyor. Hep zorlanıyorum.” Bilgisayarın başına oturup da yazmaya çalıştığında çoğunlukla sı kılmaya ya da gerilmeye başlıyormuş. “Yazı yazarken tüm bu kötü şeyler yüzeye çıkıyor.” Ve içinde bir şey tetikleniyormuş. Bu rahat sız edici duygulardan uzaklaşmak için de çabucak yapması gereken başka bir şey olduğunu söylüyormuş kendi kendine. “Bunun en ko lay yolu şu - hemen bir e-postalanma bakayım. Hemen bir telefo numu açayım.” “Akla gelebilecek her türlü bahaneyi düşünüyorum,” diyor. Zorlantılı biçimde haberlere bakıyor, kendi kendine iyi bir yurttaşı n yapması gerekenin bu olduğunu söylüyormuş. Yazdığı ya zıyla güya alakalı bir Google

araması

yapıp iki saat sonra kendini

bir tavşan deliğinin dibinde tamamen alakasız şeylere bakarken bu luyormuş. “İç tetikleyici dediğimiz şey rahatsız edici bir duygusal durum,’’ diyor Nir.”Bütün mesele ondan kaçınmak oluyor. Bu rahatsız edi ci durumdan nasıl çıkabilirim diyorsunuz." Peşin hükümlere varma dan herkesin kendi tetikleyicilerini keşfetmesi, düşünmesi ve ketle yecek yollar bulması gerektiğine inanıyor. O karıncalanma hissinin, sıkıntının ya da stresin geldiğini hissettiğinde

ne olduğunu saptıyor,

bir deste yapışkan kağıt alıp öğrenmek istediklerini not alıyormuş. Google aramasına, yazdığı yazının halın sayılır bir kısmını bitirdik ten sonra -ancak o

zaman- geçiyormuş.

Nir’de bu işe yaramış. “Alışkanlıklara bağımlı olmadığımızı” öğretmiş ona. “Alışkanlıkları kesintiye uğratmak mümkün. Sürekli kesintiye uğruyorlar zaten. Alışkanlıkları değiştirmek mümkün. İç tetikleyicinin ne olduğunu anlayarak ve davranış itkisi ile davranışın kendisi arasına mesafe koyarak değiştiriyoruz alışkanlıkları.’’ Böyle bir sürü teknik geliştirmiş Nir. Bunlar arasında”on dakika kuralı"

1 48

ÇALINAN DlKKAT

adını verdiği tekniği hepimizin benimsemes i gerektiğine inanıyor telefonunuza balana itkisi hissettiğinizde on dakika bek.leyin. ı “Za man çizelgesi” yöntemini kullanm8JJ11Z gerektiğini de söylüyor Nir - yani her gün ne yapacaiunıza dair aynnu lı bir program oluşturup buna sadık kalmamızı tavsiye ediyor.l Telefonumuzdaki bildirim ayarlanru değiştirip, kullandığımız uygulamaların gün boyunca bizi kesintiye upatınasını ve dikkatimizi daiJtmasını önlemeyi de öne riyor. Telefonumuzdaki uygulamalardan silebildiğimiz kadarını sil memiz, geri kalanlarla da ne kadar zaman geçirmek istediğimizi ön ceden belirlememiz gerektiğini söylüyor. E-posta listelerinden çık mayı ve -mümkünse eğer- e-postalanmız için günde birkaç defa ol mak üzere “ofis saatleri” belirleyip geri kalan zamanda onlara hiç bakmamayı öneriyor.4 Bu yöntemlerle, diyor Nir, “insanların bunun o kadar da zor ol madığını fark etmelerini sağlamak istedim. O kadar zor değil. Ne yapmanız gerektiğini bildiğinizde dikkat dağınıklığıyla baş ebnek çok kolay.” Bu yöntemleri neden daha çok insanın uygulamadıiJDa şaşıyor gibiydi Nir. “Akıllı telefonu olan insanların üçte ikisi bildi rim ayarlarına hiç dokunmuyor. Nasıl yani? Zor bir şey değil ki bu. Böyle şeyler yapmamız gerekiyor, hepsi bu.” Teknoloji şirketlerine esip gürlemek yerine birey olarak biz ne yapıyoruz diye sormamız gerektiğini söylüyor. “Konuşmaya niye şöyle başlamıyoruz: Senin şu an yapabileceğin her şeyin üstünden geçtik mi? önce onları ya pabilir miyiz? . . . Bildirim ayarlanru değiştir! Çocuk oyuncağı işte, değil mi? Beş dakikada bir gelen şu Facebook bildirimlerini kapat yahu! Gününü planlamaya ne dersin? Kaçımız gününü planlıyor? Twiner’daki haberlerin ya da dış dünyada olup bitenlerin zamanı mızı gasp ebnesine izin veriyoruz - halbuki ben zamanımı nasıl kul lanmak istiyorum diye sorabiliriz.”

Nir bana bunları söylerken kendi içimde bir çauşma hissettim. Tam da beni Provincetown’a götüren manuğı ifade ettiğinin farkınday dım. İçimde derinlerde bir yerde böyle düşünen bir taraf vardı. Onun gibi ben de bu sorunun bizden kaynaklandığına, kendimizi değiştir-

ZALİM IYlMSERLlôlN ARTIŞI

149

memiz gerektiğine inanıyordum. Bunda bir doğruluk payı yok de ğildi. Nir’in önerdiği müdahalelerin her birinin faydalı olduğuna ina nıyorum. Çalışmalannı inceledikten sonra bu yöntemleri teker teker denedim ve birçoğu ufak da olsa gerçek bir fark yarattı benim için. Gclgelclim söylediklerinde beni rahatsız eden bir şey vardı ve bunu dile dökmem biraz zaman aldı. Teknoloji şirketleri dikbı so runlarımız hakkında nasıl düşünmemizi istiyorlana ona bire bir kar şılık geliyordu Nir’in yaklaşımı.

Artık krizi yadsıyamayan bu şirket onlardan ziyade bizim kendimize

ler başka bir şey yapıyorlar: Bunu

daha fazla hikim olarak çözmemiz gereken bireysel bir sorun olarak görmeye itiyorlar bizi usulca. O yüz.den iradenizi güçlendireceği id diasıyla çeşitli araçlar sunmaya başlamış durumdalar. Yeni iPhonc’ lann hepsinde o gün ve o hafta ne kadar Ekran Zamanı geçirdiğinizi söyleyen bir seçenek, gelen mesajları engellemenizi sağlayan bir

Rahatsız Etmeyin fonksiyonu bulunuyor. Facebook ve lnstagram da bunlara karşılık gelen mütevazı araçlar sunuyor. Hana Tristan’ın slo ganını kullanmaya başlayan Mark Zuckerbcrg, Facebook’ta geçiri len zamanın “iyi geçirilmiş zaman” olacağını vaat ediyor - ama onun için

bütün

mesele, kendi gildülerinizde nasıl bir terslik oldu

ğunu düşünmenizi sağlayan, Nir’in önerdiği türde araçlar. Nir hak kında bir bölüm yazmamın sebebi onun olağandışı olması değil, ne yapmamız gerektiği konusunda Sili.kon Vadisi’ne hikim olan görüşü en dürüstçe ifade eden kişi olması. Teknoloji şirketlerinin teknolojiden kopmamızı kolaylaştırmak için çok şey yaptıklarını söyleyip durdu Nir. Bunu açıklamak için şöyle bir örnek verdi: Katıldığı bir toplantı esnasında patronun tele fonunu çıkarmasıyla birlikte diğer herkes de aynısını yapabileceğini hissetmiş. “Bu neden teknoloji şirketinin sorumluluğu olsun ki? Bi lakis teknoloji şirketi size ’ rahatsız etmeyin’ diye güzelim bir fonk siyon veriyor. Bir buton veriyor. Tek yapmanız gereken bu. App le’dan daha ne sorumluluk istiyoruz ki? Çalışma arkadaşlarınızla toplantı yapacaksanız bir saat için ‘rahatsız etmeyin’ moduna geçin işte. O kadar mı zor?” Bu yaklaşımın bende yarattığı rahatsızlık, Nir’in dikkat dağınık lığını yenmek üzerine gerçekleştirdiği çalışmalardan birkaç yıl önce

ÇALINAN DiKKAT

150

yazdığı kitaba baktığımda belirginleşti. Hooud:

biı-Forming Producıs

How ıo Build Ha

(Tutkun: Nasıl Alışkanlık Yaratan Ürünler

Üretebiliriz?) adlı kitap teknoloji tasarımcıları ve mühendislerine hi taben yazılmıştı. Kitabı “insan davranışının reçetesini” sunan bir “yemek kitabı” olarak tarif ediyor Nir.s Bu kitabı sıradan bir İnternet kullanıcısı olarak okumak bir tuhaf

eski bir Batman fi lminde kötü

adamın yakalandıktan sonra yaptığı her şeyi adım adım anlattığı ina benziyor. Şöyle diyor kitapta Nir: “Kabul edelim, hepimiz ikna işin deyiz. İnovatörler insanları onlardan istediklerimizi yapmaya ikna edecek ürünler yapıyorlar. Bu insanlara kullanıcı diyoruz; açıktan söylemesek de her birinin yaptığımız şeye feci şekilde bağlanmasını istiyoruz gizliden gizliye.’’6 Bunun için kullanılacak yöntemleri”zihin manipülasyonu" ola

rak tarif ediyor Nir.7 Amacın insanlarda “bir açlık yaratmak” oldu ğunu söylüyor - ve bunu yapmak için B. F. Skinner’a model olarak aufta bulunuyor. Yaklaşımını kendi blog yazılarından birinin başlı ğıyla özetlemek mümkün: “Kullanıcıları kendinize bağlamak mı is tiyorsunuz? Delirtin onlan.’’11 Tasarımcının amacı, kullanıcıların tekrar tekrar geri dönmesini sağlayacak bir”iç tetikleyici" yaratmak.9 Ne tür bir insanı hedefle diğini kafasında canlandırmasına yardımcı olmak için, tasarımcının Julie adında, “dışarıda kalmaktan korkan” bir kullanıcı hayal etme sini söylüyor Nir: “Şimdi bir şey yakaladık işte ! Korku güçlü bir iç tetikleyici; ürettiğimiz çözümü Julie’nin korkusunu yatıştıracak şe kilde tasarlayabiliriz.’’10 Bu şekilde duygularla oynamayı başardığı nızda”bir alışkanlık oluşuyor ve kullanıcı olağan durumlarda, örne ğin sıra beklerken zaman geçirmek istediğinde otomatik olarak te tiklenip ürünü kullanmaya başlıyor," diyor Nir olumlayarak . ı ı T.asan mcılann sizin benim gibi insanlara “uzun süreler boyun ca, tercihen hayatlannın geri kalanı boyunca aynı davranışı tekrar ettirmesi” gerekiyor. 1 2 Nir bunun insanlann hayatını daha iyiye gö türdüğüne inandığını söylüyor, ama şunu da ekliyor: “Alışkanlıklar karlılığa çok iyi gelebiliyor.”13 Bunun bazı etik sınırlan olması ge rektiğini söylüyor Nir: Çocuklan hedef almanın yanlış olduğuna ve tasanmcılann “kendi mallanyla kafayı bulmalan”, kendi uygulama-

ZALİM İYİMSERLİÔİN ARTIŞI

151

lannı kullanmaları gerektiğine inanıyor. •4 Düzenlemelere toptan karşı değil - Facebook’ta haftada otuz beş saatten fazla zaman ge çiriyorsanız, karşınıza bir sorununuz olabileceğini söyleyip sizi yar dım alabileceğiniz yerlere yönlendiren bir pencere çıkmasının yasal gereklilik olması gerektiğine inanıyor. Bunları okudukça rahatsız oldum. Nir’in uygulama tasarımı için hazırladığı “yemek kitabı” muazzam başarı kazanmış - örneğin Mi crosoft CEO ‘su çalışanlarına, övgüler düz.dülü bu kitabı okumalarını söylemiş; teknoloji konferanslarında da büyük rağbet gören bir ko nuşmacı şu an N ir. önerdiği tekniklerden ilham alan pek çok uygu lama var. Kullanıcıları “delirtme” hareketinde Silikon Vadisi’ ne ön derlik etmiş isimlerden biriydi kendisi - ama vaftiz oğlum Adam gi bi insanlar sahiden delirince çözümün teknoloji şirketlerinin eylem lerini değil, öncelik.le kendi bireysel davranışlarımızı değiştirmek olduğunu söylüyordu bana. Konuştuğumuzda iki kitabı arasında endişe verici bir uyuşmaz lık gördüğümü söyledim ona.

Hooked kitabında

"feci şekilde bağ

lanmamızı" ve bir sonraki tekno-dozu alıncaya kadar “acı” çekme mizi sağlayacak güçlü düzenekler kullanmaktan bahsediyor. Pürdik

kat kitabında ise bu düzeneğin dikkatimizi dağıttığını hissettiğimiz de ılımlı kişisel değişimlere yönelmemiz gerektiğini söylüyor. İlk kitapta bizi bağlamak için kullanılan devasa ve kuvvetli güçleri, ikinci kitapta ise bundan kurtulmamızı sağlayacağını söylediği ufak tefek, ince kişisel müdahaleleri tarif ediyor. “Ben tam tersini görüyorum aslında,” dedi Nir yanıt olarak.

“Hooked kitabında bahsettiğim her şeyi bir parmak dokunuşuyla ka patabilirsin. Canlan cehenneme.”

Nir’in yaklaşımının bende neden gitgide büyüyen bir rahatsızlık uyandırdığını başka insanlarla konuşunca daha iyi anladım. Bu in sanlardan biri San Francisco Eyalet Üniversitesi’nde işletme profe sörü olarak görev yapan Ronald Purser oldu. Bana daha önce duy madığım bir düşünceden, “zalim iyimserlik”’ diye bir kavramdan bahsetti Ronald: derin nedenleri içinde yaşadığımız kültürde yatan

152

ÇALINAN DiKKAT

büyük bir sorun -örneğin obezite, depresyon, bağımlılık- karşısında insanlara iyimser bir dille basit, bireysel çözümler sunulması. Bunun kulağa iyimser gelmesinin nedeni, insanlara sorunun kısa zamanda çözülebileceğinin söyleniyor olması - ama aslında zalim bir yakla şım, çünkü sunulan çözüm o kadar sınırlı, derinde yatan nedenlere karşı o kadar kör ki çoğlı insanda başarısız olması kaçınılmaz. İlk olarak tarihçi Lauren Berlant tarafından dile getirilen bu dü şüncenin pek çok örneğini sundu Ronald. Kavramı dikkatle ilişkili ama ayn bir fikre -strese- uyguladığında anlamaya başladım bu dü şünceyi. Üstünde durmaya değer bence, çünkü odaklanma söz ko nusu olduğunda Nir’in -ve pek çoğumuzun- yaptığı bir hatayı gör memizi sağlayabileceğine inanıyorum. Bir New York Times muhabirinin yazdığı çok satan bir kitaptan bahsetti bana Ronald. Yazar okurlarına şöyle diyormuş: “Stres bize dayatılan bir şey değil. Bizim kendi kendimize dayattığımız bir şey.”u Stres bir duygu. Stres bir dizi düşünce. Stresin eriyip gibnesi için farklı düşünmeyi -uğultu yapan düşüncelerinizi susturmayı öğrenmek yeterli. Meditasyon yapmayı öğrenmeniz yeterli. Yaşadı ğınız stres farkındalığa ulaşmayı başaramamaktan kaynaklanıyor. Bu mesaj iyimser bir vaatle çınlıyor - oysa Stanford lşlebne Fa kültesi’nin yaptığı kapsamlı bir araştırmayla. gerçek dünyada stresin başlıca nedenlerinin belirlendiğine dikkat çekiyor Ronald. ABD’de bu nedenler “sağlık sigonanızm olmaması, sürekli işten çıkarılma tehlikesi, karar alınırken söz hak.kı ve özerklikten yoksun olmak, uzun çalışma saatleri, kurumsal adaletin düşük olması ve gerçekdışı talepler”. •6 Sağlık sigonanız yok, şeker hastasısınız ve insülin alma ya paranız yetmiyor, zorba bir patron tarafından haftada altmış saat çalışmaya zorlanıyorsunuz; çalışma arkadaşlarınızın birer birer işten çıkarıldığını görüyor, sıranın size geldiğinden şüpheleniyorsunuz bu gibi durumlarda yaşadığımız stres “kendi kendimize dayattığımız bir şey” değil. Bize dayatılan bir şey. Ronald meditasyonun bazı insanlara yardımı olabileceğini dü şünüyor ve buna ben de katılıyorum, ama stres ve aşağılanmadan meditasyon yoluyla kurtulmanızı söyleyen bu tipik çok satan kitap "bir saçmalık. Bunu dört çocuğu olan ve üç işte birden çalışan -

ZALİM IYİMSERLlôlN ARTIŞI

153

Hispanik kadınlara söyleyin balcalım“. Stresten kurtulmak için dü şüncelerinizi değiştimıenin yeterli olduğunu vurgulayan insanların”ayncalıklı bir konumdan" konuştuğunu söylüyor Ronald. “Onlar için bunu söylemek kolay.” Bazı insanlara sunduğu sağlık sigona sında kesintiye giden -ve aynı zamanda çalışanlarına meditasyon dersleri sunduğu için aynı New York TiTMs yazan tarafından methe dilen- bir şirketten bahseni bana. Bunun nasıl bir zalimlik olduğunu görebiliyoruz. İnsanlara sorunlarının bir çözümü olduğunu söyleyip -yaşadığın stres hakkında farklı düşün, bir şeyin kalmayacak!- son ra da onları bir kibusun içine abyorsunuz. Çalışanlara insülin ver meyip düşünme şekillerini nasıl değiştirecekleri konusunda dersler veriyoruz. “Pasta yesinler” diyen Marie Antoinette’in yirmi birinci yüzyıl versiyonu bu: “Anın içinde olsunlar.” Zalim iyimserlik ilk bakışta nazik ve iyimser görünüyor, ama çok çirkin artçı etkileri var çoğu zaman. O ufak, sınırlı çözüm başa nsız olduğunda -ki çoğu zaman öyle oluyor- bireyin sistemi değil kendini suçlamasını sağlıyor. Çuvalladığını, yeterince iyi olmadığını düşünmeye başlıyor insan. “Dikkati stresin toplumsal nedenlerin den”, örneğin fazla çalışmadan uzaklaştırıp “kurbanı suçlama” ha line dönüşebiliyor bu yaklaşım çabucak. Sorun sistemde değil sen de, diye fısıldıyor. Ronald bunları söylerken Nir’i ve örneğini oluşturduğu genel Silikon Vadisi yaklaşımını düşündüm yeniden. Bizi kendine bağla yan, korkularımızla oynayan ve kendi deyişiyle bizi “deli” etmek için tasarlanmış bir dijital modelin pazarlanması ve teşvik edilmesi üzerinden geçimini sağlıyor Nir. Bu model onu da kendine bağla mış. Ama -bu sistemler hakkındaki bilgisi ve serveti bakımından feci ayncalıklı bir konumda olduğu için, kendi tekniklerini kullana rak bir parça kontrol sağlayabilmiş. Şimdi de herkesin böyle yapma sının çözüm olduğunu düşünüyor. Daha derinde yatan sorunlarla ilgilenmek yerine kendimizi suç lamamızın Nir’in pekili işine geldiği gerçeğini bir kenara bırakalım - teknoloji endüstrisinden geçimini sağlıyor ne de olsa. Daha temel bir şeye bakalım. İşin aslı şu ki onun yaptığını yapmak herkes için o kadar kolay değil. Zalim iyimserliğin sorunlarından biri bu: genel-

ÇALINAN DiKKAT

1 54

Jikle istisnai şartlar alunda ortaya çıkmış istisnai vakalara genelge çer hale gelebilirlermiş gibi muamele ebnesi. İşinizi yeni kaybebniş, bir sonraki hafta evinizden çıkarılma tehlikesi altındayken medi tasyonla huzur bulmak o kadar kolay değil. Yorgunluktan tükenmiş ve stres alundayken, önünüzdeki stres dolu birkaç saati atlabnak için bir tür merhem ihtiyacı içindeyken sıradaki hamburgere, Facebook bildirimine ya da OxyContin hapına hayır dernek o kadar kolay de ğil. Nir’in ve teknoloji endüstrisinin genelinin gitgide artan biçimde yaptığını yapıp insanlara bunun “çocuk oyuncağı” olduğunu söyle mek, “alt tarafı bir butona basacaksınız” demek çoğu insanın hayat gerçeklerini yadsımak oluyor. Daha önemlisi, insanların bunu yapması gerekmemeli. Zalim iyimserlik dikkat becerimizi mahveden sistemleri önemli ölçüde de ğiştirmemizin mümkün olmadığını varsaydığı için kendi benlikleri mizi değiştirmeye odaklanmamız gerektiğini söylüyor. Halbuki bu sistemleri ne diye verili kabul edelim? Bizi kendine bağlamak ve “delirtmek” için tasarlanmış programlarla dolu bir ortamı ne diye kabul ebnemiz gereksin? Nir’in çocukluğunda yaşadığı obezite deneyimiyle kurduğu analojiyi düşündüğümde benim için iyice netleşti bu. Bu benzerliğin üstünde biraz durmak gerektiğini, çünkü şu an neyi yanlış yaptığı mız hakkında bize çok şey söylediğini düşünüyorum. Şu an bize ina nılmaz geliyor ama bundan elli yıl önce Batı dünyasında obezite çok azdı. O zamanlar çekilmiş plaj fotoğraflarına bakınca bizim ölçüt lerimize göre herkesin ince olduğunu görürsünüz. Sonrasında bir di zi değişim meydana geldi. Taze, besleyici gıdaya dayalı bir gıda te darik sisteminin yerini esasen işlenmiş çerçöpten oluşan bir sistem aldı. Halklarımızı ciddi strese maruz bıraktığımız için sıkıntıdan kendini yemeğe vermek çok daha cazip hale geldi. Yürümenin veya bisiklete binmenin çoğunlukla imkansız olduğu şehirler kurduk. Başka bir deyişle -sizin veya benim kişisel bir hatamızdan dolayı değil- çevrenin değişmesiyle birlikte vücutlarımız da değişti. Top luca kilo aldık. 1960-2002 yılları arasında bir yetişkin ortalama 1 0 kilo aldı. 1 7 Sonra ne oldu peki? Buna yol açan daha büyük kuvvetleri be-

ZALiM IYIMSERLIÔIN ARTIŞI

1 55

lirleyip onlarla yüzleşmek, obeziteden kaçınmanın daha kolay oldu ğu sağlıklı bir çevre kunnak yerine, birey olarak kendimizi suçla mayı öğrendik diyet endüstrisinden. Kendi hatalarımdan dolayı şiş manladım, diye düşünmeyi öğrendik. Yanlış gıdayı seçtim. Açgöz lülük ettim, tembellik ettim, duygularımla doğru dürüst ilgilenme dim, yeterince iyi değilim. Bir dahak.i sefere daha iyi kalori saymaya karar verdik. (Ben de yaşadım bunları.) öncelik.le toplumsal neden lerin doğurduğu bir krize kültürün sunduğu başlıca yanıt bireysel di yet kitapları ve diyet planları oldu. Sonuç ne oluyor peki? Biliminsanlarının araştırmalarına göre, içinde yaşadığımız kültürde diyet yapıp kilo veren insanların yüzde 95’i bu kiloları bir ita beş yıl içinde geri alıyor. ıs Yirmi kişiden on dokuzu demek oluyor bu. Neden peki? Çünkü ilk başta kilo alma mıza yol açan nedenlerin büyük kısmı ıskalanıyor. Sistemik bir ana liz yok. Gıda tedarik sistemindeki krizden, etrafımızı önceki nesil lerin yedikleri gıdalarla ilgisi olmayan fazlasıyla işlenmiş, bağımlı lık yapan gıdalarla çeviren krizden bahsedilmiyor. Bizi fazla yemeye iten stres ve kaygı krizi açıklanmıyor. Bir yerden bir yere gitmek için çelikten bir kutuya sıkışmamız gereken şehirlerde yaşadığımız ger çeğine değinilmiyor. Bizi her gün belli şekillerde davranmaya iten bir toplum ve kültür içinde yaşadığımız gerçeği diyet kitaplarında görmezden geliniyor. İçinde bulunduğunuz ortam diyetle değişmi yor - krizin nedeni de o geniş ortam. Diyetiniz bittiğinde, sizi kilo almaya iten sağlıksız ortamın içinde kalmaya devam ediyorsunuz. İnşa ettiğimiz ortam içinde kilo vermeye çalışmak sizi sürekli aşağı indiren bir yürüyen merdivende yukarı koşmaya çalışmak gibi. Bir kaç kişinin kahramanca bir çabayla tepeye ulaşması mümkün - ama çoğumuz kendimizi yeniden dipte buluyor, bunun bizim suçumuz olduğunu hissediyoruz. Nir gibi insanlara kulak verdiğimiz takdirde dikkat sorunlarının artışına da kilo sorunlarının artışına olduğu gibi yanıt vereceğimiz den ve aynı felaket sonuçlarla karşılaşacağımızdan korkuyorum. Bu yaklaşımı sadece Silikon Vadisi teşvik ediyor değil. Dikkat sorunları hakkında yazılmış kitapların hemen hepsinde (ki bu kitap için araş tırma yaparken birçoğunu okudum) bireysel ayarlar gerektiren bi-

ÇALINAN DiKKAT

1 56

reysel arızalar olarak sunuluyor bu sorunlar. Dijital diyet kitaptan bunlar. Nasıl iti diyet kitaptan obezite sorununa çözüm olmadıysa. dijital diyet kitaptan da dikkat krizine çözüm olmayacak. Burada iş

başında olan daha derin kuvvetleri anlamamız gerekiyor. Yaklaşık kırk yıl

önce

patlak verdiğinde obezite

krizine başka

türlü yanıt vcnncmiz mümkündü. Çevre değişmediği takdirde ken dine hiltim olmanın uzun vadede -Nir gibi yüzde beşlik istisnalar hariç- pek işe yaramadığına işaret eden kanıtlara kulak verebilirdik. Onun yerine neyin işe yaradığına bakabilirdik: çevreyi belli bir şe kilde dcğiştinnenin. Taze, besleyici gıdayı ucuz ve erişilir, şekerle dolu çcrçöpü pahalı ve erişilmez kılmak için hükümet politikaları uygulayabilirdik. İnsanların sıkınbdan kendilerini yemeye vennesi ne yol açan stres ebnenlerini azaltabilirdik. İnsanlann rahatça yürü yebileceği ya da bisiklete binebileceği şehirler kurabilirdik. Abur cubur gıda reklamlarının çocuktan hedef alıp damak tatlarını hayat boyu şekillendirmesini ya.saklayabilirdik. Bunlardan bazılarını ya

pan -Norveç, Danimarka, Hollanda gibi- ülkelerde obezlik düzeyi nin çok daha düşük olmasının, fazla kilolu insanlara kendilerini to parlamalarını söylemeye odaklanan -ABD ve Britanya gibi- ülke lerde ise çok yüksek olmasının nedeni bu. ı9 Benim gibi insanların kendilerinden utanmaya. kendilerini aç bırakmaya harcadı.klan onca enerji bu siyasi değişimlerin talep edilmesine harcanmış olsaydı şu an obezlik ve sıkıntı çok daha az olurdu. Tristan teknoloji bilincinde de benzer bir değişime ihtiyacımız olduğuna inanıyor. Senato önünde ifade verirken şöyle demiş: “Ken dinize hikim olmayı deneyebilirsiniz, ama ekranın diğer tarafında size karşı çalışan bin tane mühendis var.” Nir’in tam olarak kabul lenmediği gerçek de bu - kendisi de o tasarımcılardan biri olarak görev yapmış olmasına rağmen. Tekrar altını çizeyim: önerdiği tav siyelerin her birine katılıyorum. Sahiden de şu an telefonunuzu çı karıp bildirimleri kapatmalısınız. Sahiden de iç tetikleyicilerinizi saptamaya çalışmalısınız. Vesaire, vesaire. (Tristan da buna inanı yor.) Ama buradan yola çıkıp da, odağınızı işgal edip yağmalamak için -kısmen bizzat Nir tarafından- tasarlanmış bir ortam içinde dik katinizi verebilir hale gelmek “o kadar kolay” değil.

ZALİM IYtMSERLlôlN AR TIŞI

157

Nir’le tartışmamız konuştukça hararetlendi. Kitapta yer alan az sayıdaki tartışmalı söyleşiden biri bu oldulu için, Nir’e adil davnn malc. adına yanıtlanru -burada aktaramadıklarını dahil- tam olarak duyabilesiniz diye söyleşinin ses kaydının tamamını kitabın inıernet sitesine koydum. Onunla konuşmak düşüncelerimin berralclaşmasını sağlaclı. Dikkat becerimizi geri kazanmak için belli bireysel çözüm leri elbette benimsememiz gerektiğini, ama bu çözümlerin kendi başlarına muhtemelen yeterli olmayacağını insanlardan saklamama mız gerektiğini fark etmemi sağladı. Dikkatimizi bizden çalan kuv vetlerle kolektif olarak yüzleşip onları değişime zorlamamız da ge rekecek. Zalim iyimserliğin -insanlara onları başarısızlığa yazgılı kılan basit bir hikiye anlatmanın- altemalİfi kötümserlik değil, hiçbir şeyi değiştirmenin mümkün olmadığı düşüncesi değil. Önümüz.deki al ternatif, sahici bir iyimserlik. Hedefimizin önünde duran engelleri dürüstçe kabul edip, o engelleri birer birer ortadan kaldınnak için diğer insanlarla birlikte çalışma yollanru bulmamız gerekiyor. Bu noktada çok güç bir soruyla baş başa kaldığımı fark enim. Bunu yapmaya tam olarak nereden başlayacağız peki?

9

Derinlikli Çözüme İlk Bakışlar

TEKNOLOJİMİZİN NASIL İŞLEDİÔİ hakkında bunca şey öğrendikten sonra önümde iki net ve acil soru belirdi. Birincisi: Dikkat ve odak lanma becerimize zarar vennesini önlemek için bu istilacı teknolo jide ne gibi değişiklikler yapılabilir? İkincisi: Bu dev şirketlerin söz konusu değişimleri gerçekleştirmelerini nasıl sağlayabiliriz? Tristan ve Aza -kendi deneyimlerine ve Profesör Shoshana Zu boffun çalışmalarına dayanarak- kalıcı bir çözüm bulmak için so runun köküne inmemiz gerektiğine inanıyorlar. O yüzden bir sabah açık açık, “Gözetim kapitalizmini doğruca yasaklayabiliriz,” dedi bana Aza. Ne dediğini anlamak için biraz durakladım. Bunun zaaf larınızı bulmak için çcvrimiçi hareketlerinizi takip eden, sonrasında bu kişisel verileri davranışlarınızı değiştinnek isteyenlere satan iş modellerinin hepsinin hükümetçe yasaklanması demek olduğunu açıkladı. Bu modelin “temelden demokrasi ve insan karşıu” olduğu nu ve ortadan kalkması gerektiğini düşünüyor Aza. tik duyduğumda bana abartılı ve açıkçası imkansız geldi bu, ama Tristan ve Aza çok yaygın hale gelen bir şeyin çok zararlı ol duğu anlaşıldıktan sonra yasaklanmasının tarihte pek çok örneği bu lunduğunu anlattılar. Kurşunlu boya, örneğin. ABD’deki evlerin ço ğunda kullanılan bir şeyken çocukların ve yetişkinlerin beyinlerine zarar verdiği, odaklanmalarını zorlaştırdığı anlaşılmıştı. Tristan’ın akıl hocalarından biri olan Jaron Lanier’in işaret eniği gibi, bunu öğ rendiğimizde insanların evlerini boyamalarını yasaklamadık. Boya nın içindeki kurşunu yasakladık sadece. Eviniz bugün de boyanıyor - ama daha iyi ürünlerle. Kloforokarbonlar keza. Daha önce değin-

159

DERİNLiKLİ ÇÖZÜME İLK BAKIŞLAR

diğim gibi, çocukluğumun geçtiği, saç spreyine takıntılı 1980’lerde saç spreylerindeki bir maddenin bizi güneş ışınlarından koruyan ozon tabakasını yok ettiği keşfedildi. Hepimiz dehşete kapıldık. Kloforokarbonlan yasakladık. Saç spreyleri halen mevcut ama fark lı iş görilyorlar, ozon tabakası da toparlanıyor. Medeni bir toplum olarak alınıp satılamayacağına karar verdiğimiz bir süril şey de var - insan organlan, örneğin. Diyelim ki gözetim kapitalizmini yasakladık, dedim Tristan ve Aza’ya. Ertesi gün, ertesi hafta, ertesi yıl Facebook ve Twitter he saplanma ne olacak peki? “Microsoft’un vaktiyle yaşadığı gibi bir kriz yaşarlar bence,” dedi Aza. 2001 yılında

ABD hükümeti

Micro

soft’un tekelleştiği hükmüne varmışu. Şirket kendini yeniden icat et ti ve şimdi “odadaki iyi niyetli yetişkin gibiler. Aynı dönüşüm Face book’un da başına gelir bence”. Böyle bir yasağın ardından pratikte bu şirketler kendilerine fi nansman sağlamanın farklı yollarını bulmak zorunda kalacaklar. Or tada bariz bir model var, bu satırları okuyan herkesin

az çok

dene

yimlediği alternatif bir kapitalizm biçimi - abonelik modeli. Face book kullanmak için her birimizin her ay elli sent ya da bir dolar ödediğini düşünelim. Birdenbire Facebook reklamcılar için çalışma yı, gizli arzu ve tercihlerinizi esas üriln olarak sunmayı bırakacaktır. Sizin için çalışmaya başlayacaktır. İşi reklamcıları mutlu edenin ne olduğunu anlayıp bunu onlara vermeniz için sizi manipüle etmek de ğil -ilk defa- sizi mutlu edenin ne olduğunu anlayıp onu size ver mek olacaktır. Çoğu insan gibi siz de odaklanabilmek istiyorsanız, sitenin bunu kolaylaştıracak şekilde yeniden tasarlanması gereke cektir. Ekran başında tecrit edilmek yerine sosyal bağlar içinde ol mak istiyorsanız, sitenin bunu nasıl mümkün kılacağını bulması ge rekecektir. Bu şirketlerin sağ kalmalarının bariz bir yolu daha var: devlet tarafından satın alınıp kamu mülkü haline gelmek. Sosyal medyayı ekonominin kapitalist tarafından çıkarmak olurdu bu. Kulağa sert geliyor olabilir, ama bu satırları okuyan herkes bugün bu modelden doğruca fayda sağlıyor aslında. Hepimiz kanalizasyonlanmız olması gerektiğini düşünüyoruz - kolera salgınlarıyla ve sokaklarda dışkı-

ÇALINAN DİKKAT

1 60

larla dolu bir dünyaya geri dönmek istemiyorsak kaçınılmaz bir zo Hemen her ülkede k.analiz.asyonlann mülkiyeti, bakımı ve dilz.enlemesi hilkilmetlerin elinde; devlet karşıb aktivistler dahi burada devlet iktidarının iyiye kullanıldığı görüşündeler. Hükilmetler aynı modeli uygulayarak sosyal medyanın artık vazgeçilmez bir kamu hizmeti olduğunu kabul edip, yanlış teşvik lerle işlediği takdirde kolera salgınlarının psikolojik muadiline yol açbğıru teslim edebilirler. Sosyal medyanın yönetimini hilkilmete bırakmak kötü bir fık.ir olur - otoriter liderlerin bunu nasıl suistimal edebileceğini hayal etmek zor değil. Daha iyi bir seçenek var neyse ki: hilkilmetten bağımsız kamu mülkiyeti. Britanya’da B BC ‘nin mül kiyeti kamuya ait; kamu tarafından finanse ediliyor ve kamu yararı na yönetiliyor - ama günlük işleyişi hükümcnen bağımsız. Bu mo del kusursuz değil ama o kadar iyi iş görüyor ki B BC şu an dünyanın en saygın medya kurumu.1 Finansal teşvikler -abonelik sistemi, kamu mülkiyeti ya da baş ka bir model yoluyla- değiştirildiğinde bu sitelerin doğası da şim diden öngörebileceğimiz şekilde değişebilir. Bunun için uygun fi nansal teşvikler devreye girdiğinde büyük sosyal medya siteleri nin dikkat aralığınuzı ve toplumlarımızı mahvetmek yerine iyileşti recek şekilde yeniden tasarlanmasının’’teknik olarak zor olmadığı " nı söylüyor Aza İlk başta bunu anlam.akta zorlandım; görmek is tedikleri değişikliklerin ardından sosyal medyanın neye benzeyece ğini sordum. Tristan, Aza ve diğerleri ufak değişikliklerden büyük değişikliklere doğru açıklamaya başladılar; sonra da bu değişiklik lerden herhangi birinin gerçekleşmesi için neler olması gerektiğini anlatblar. Bu şirketlerin söz konusu uygulama ve sitelerin kasten kafamızı altüst eden, bizi istediğimizden daha uzun süre çcvrimiçi tutan bo yutlarının birçoğunu bir gecede kaldırabileceğinden bahsebneye başladılar. Şöyle diyor Aza: “örneğin Facebook bildirimlerinizi günde tek bir bildirim alacağınız şekilde kümelendirmeye yarından itibaren başlayabilir. . . . Bunu yarından itibaren yapabilirler.” (Tris tan’ın Google’da çalışırken hazırladığı o tartışma yaratan slayt gös terisinde önerdiği şeylerden biriydi bu.) Size her dakika birinin forunluluk bu.

.

DERiNLiKLi ÇÖZÜME iLK BAKIŞLAR

161

toirafınızı beğendiğini. paylaşımınıı.a yorum yaptığını, yarın doğum günü olduğunu vb. söyleyen, “sürekli damarlarınıı.a akıtılan bu dav ranış kokaini” yerine her gün gazete gibi her şeyi özetleyen tek bir güncelleme alacaksınız böylece. Saat başı defalarca kesintiye uğra mak yerine günde bir defa bakmaya yönlendirileceksiniz. “Başka bir örnek,” diyor Aı.a. “Sonsuz kaydırma.” Kendi icadı bu; ekranın dibine ulaştığınızda otomatik olarak daha fazlasının son suza dek yüklenip durması. “Bu sistem beyniniz işe karışıp karar verme fınatı bulamadan itkilerinizi yakalıyor.” Facebook, Instagram ve diğerlerinin sonsuz kaydırmayı öylece kapatması mümkün - ek ranın dibine ulaştığınızda kaydırmaya devam etmek için bilinçli bir karar vermeniz gerekecek böylece. Keza insanları siyasi açıdan en çok kutuplaştırıp kolektif dikkat becerimizi çaldığı ortaya konmuş şeyleri kapatmaları da mümkün. YouTube öneri motorunun insanları radikalleştirdiğine dair kanıtlar bulunduğuna göre, diyor Tristan verdiği bir söyleşide: “Kapatın git sin. Şak diye kapatabilirler.’’2 öneri seçeneği ortaya çıkmadan önce insanlar kaybolup gidiyor, sırada ne izleyeceklerini söyleyecek bi rini arıyor değillerdi sonuçta. Zihin kirliğinin en bariz biçimlerinin önü kesildikten sonra daha derinlere, bu sitelerin kendinize hikim olup uzun vadeli hedeflerinizi düşünmenizi kolaylaştıracak şekilde nasıl yeniden tasarlanabilece ğine bakmaya başlayabiliriz, diyor Tristan ve Aza.”Farklı arayüzle rin nasıl olabileceğini hayal etmek o kadar zor değil," diyor Aza. Bu nun en bariz örneği Tristan’la ilk görüşmemizde başladığımız nok taya uzanıyor: “Yakında bulunan ve bugün buluşmak istediğini gös teren arkadaşlarınızın listesi” diye bir sekme olabilir. Bu sekmeye basıp bağlanabilir, telefonunuzu bırakıp arkadaşlarınızla takılabilir siniz. Dikkatinizi emen ve dış dünyadan uzak tutan bir vakum yerine sizi en verimli biçimde, görmek istediğiniz insanlarla eşleştirerek dış dünyaya gönderen bir tramplen haline gelebilir sosyal medya. Keı.a (diyelim) bir Facebook hesabı açtığınızda sitede günde ve ya haftada ne kadar zaman geçirmek istediğiniz sorulabilir. Siz de on dakika ya da iki saat dersiniz -size kalmış- ve site bu hedefe ulaş manıza yardımcı olabilir. O sınıra dayandığınızda site ciddi ölçüde

ÇALINAN DİKKAT

162

yavaşlayabilir örneğin. Amazon’un gerçekleştirdiği testlerde bir say fanın yükleme hızında meydana gelen 100 milisaniyeli.k gecikmenin dahi insanların önemli bir kısmının ürün saun almadan siteden ay nlmasına yol açhğı ortaya çıkmış.l “Beyniniz itkinize yetişip, bura da olmak istiyor muyum gerçekten, diye sorma şansına kavuşmuş oluyor böylece,” diyor Aza Düzenli aralıklarla size hayatınızda ne gibi değişiklikler yap mak istediğinizi de sorabilir Facebook . Daha fazla egzersiz yapmak, bahçe işlerine girişmek, vejetaryen olmak ya da bir heavy metal gru bu kurmak istiyorsunuzdur belki. Sonrasında aynı değişimi gerçek leştirmek istediğini belirten ve spor arkadaşlığının eşdeğeri bir şey arayan yakınınızdaki insanlarla –arkadaşlarınızla, arkadaşlarınızın arkadaşlarıyla ya da oturduğunuz bölgedeki ilgili yabancılarla– eş leştirebilir sizi. Böylece “etrafınızı istediğiniz davranışlarla çevir menin bir yolu” haline gelir Facebook, diyor Aza Bir dizi bilimsel kanıta göre, bir şeyleri değiştirmek istiyorsanız yaptığınız şeyi ya pan insan gruplarıyla bir araya gelmelisiniz. Şu an için, diyor Tristan ve Aza, sosyal medya dilckatinizi yaka layıp en yüksek teklif verene satacak şekilde tasarlanıyor, ama niyet lerinizi anlayıp gerçekleştirmenize yardımcı olacak şekilde tasarlan ması da mümkün. Bu şekilde hayatı olumlayan bir Facebook tasar lamanın ve programlamanın, şu an karşımızda duran hayat emici Facebook’u tasarlamak kadar kolay olduğunu söylüyor Tristan ve Aza Sokaktaki insanlardan bu iki Facebook arasında seçim yapma larını istesek çoğu niyetlerinize hizmet edeni tercih edecektir bence. Neden hayata geçirilmiyor peki bu diğer Facebook? Mesele yine iş modeli, diyor Tristan ve Aza. Bu sosyal medya şirketleri az önce oku duğunuz değişiklikleri hemen şimdi hayata geçirecek olsalar ciddi para kaybederler. Mevcut ekonomik yapılan içinde dikkat aralığınız veya toplumun geneli için doğru olanı yapmaları mümkün değil bu şirketlerin. Her şeyden önce bu nedenle, sosyal medyanın üstümüz deki etkilerinin değişmesi için iş modelinin değişmesi gerekiyor. İş modeli de ancak hükümetlerin dayatacağı düzenlemelerle de ğiştirilebilir, diyor Tristan ve Aza. Az önce tarif ettiğim değişimler karlılık için tehdit olmaktan çıkıp abone çekmenin heyecan verici .

.

.

DERiNLiKLi ÇÔZÜME iLK BAKIŞLAR

163

yollan haline gelmeye başlayabilir o zaman. Şu anda sizin çıkarla rınız �anabilmek, çevrimdışı görüştüğünüz arkadaşlarınız ol ması, sakin sakin tartışabilmek- ile sosyal medya şirk.etlerinin çı karları arasında temel bir çatışma bulunuyor. Gözetim kapitalizmi nin yasaklanması ve farklı bir iş modeline geçilmesiyle birlikte bu çatışma sona erecek. Tristan’ın dediğine göre, sizin çıkarlarınız ile kullandığınız ürünün çıkarlarının aynı hizada olması için para ödü yor olacaksınız. Perde arkasındaki o Silikon Vadisi mühendisleri si ze ve niyetlerinize karşı çalışmak yerine sizin için ve niyetlerinize hizTMt etTMk için çalışıyor olacaklar birdenbire. Bir gün bana şöyle dedi Aza: “Esas mesele şu ki teknolojinin mevcut halinde hiç kimse vakit geçirme veya karar alma tarzımız dan memnun değil. Bu tepeden o tepeye ulaşmak zor, çünkü bir va diden geçmemiz gerekiyor. Düzenlemelere düşen rol bu - o vadiden geçişi kolaylaştırmak. Diğer tepe çok daha güzel ama.”

Aza ve Tristan’dan öğrendiklerimi çoğunlukla ikna edici buldum ama bu şirketlerin böyle devam ebnesini önlemek için yasaları kul lanmamız gerektiği argümanına temkinli yaklaşıyordum. Bunun bir kaç nedeni vardı. Birincisi, sorunu abartıyor olabilirler mi, diye dü şünüyordum. Nir Eyal ile konuştuğumda bana, “Her nesilde bir me selenin sadece olumsuz yanlarına bakmak istediğimiz böyle ahlaki panik dönemleri oluyor,” dedi. ’’Tristan 1950’lerdeki çizgi roman tartışmasından bire bir alıntı yapıyor neredeyse" - o dönemde yeni bir kanlı çizgi roman dalgasının çocuklarda şiddet eğilimi yarattığı na inanıyordu pek çok insan. “( 1950’1erde] Tristan gibi insanlar Se nato’ya gidip senatörlere çizgi romanların çocukları keş zombilere Oysa bugün dönüştürdüğünü söylüyorlardı - bire bir aynı şey. çizgi romanları zararsız bir şey olarak görüyoruz.” Bu zeminde Tristan, Aza ve mevcut teknoloji iş modelini eleş tiren diğer insanların bel bağladığı bilimin yanlış olduğunu savunu yor Nir - ve bu görüşe katılan başkaları da var. Son iki bölümde or taya koyduğum sosyal bilimin bir kısmının çarpık ya da yanlış ol duğuna inanıyor Nir.

164

ÇALINAN DiKKAT

Bu tartışmaya dair bir fikriniz olması için aynntılı bir örnek vereceğim. Tristan, daha önce bahsettiğim kanıtlar üzerinden, You Tube’un insanları radikalleştirdiğini savunuyor. Nir de buna karşılık olarak, programcı Mark Ledwich tarafından gerçekleştirilen ve You Tube’da video izlemenin kullanıcılar üstünde radikalleşmeyi hafif azaltan bir etkisi olduğunu gösteren yakın tarihli bir çalışmaya işaret ediyor.4 Tristan ise, buna yanıt olarak, Nir’in atıfta bulunduğu araş tırmann değersiz olduğunu söyleyen Princeton profesörü Arvind Narayanan ve diğer pek çok eleştirmene yönlendiriyor insanları.s Adım adım gidelim. YouTube’un insanları radikalleştirdiğini söyle yenler bu etkinin zaman içinde görilldüğilnü savunuyorlar. Bir profil yaratıp oturum açıyorsunuz ve YouTube tercihlerinize dair bilgi top lamaya başlıyor; izlemeye devam etmeniz için size sunduğu içerik de gitgide daha aşın hale geliyor. Oysa Nir’in aktardığı araştırmada, oturum açmış tek bir kullanıcı bile incelenmemiş. Oturum açmadan YouTube’da bir video başlatıp -örneğin Boris Johnson’ın bir konuş ması- yan tarafta beliren önerilere bakılmış sadece. YouTube’u böy le sıradışı bir şekilde kullandığınız takdirde videolar zaman içinde aşınlaşmıyor ve YouTube’un radikalleşmeyi azalttığını söylemek mümkün oluyor. Ama muazzam sayıda YouTube kullanıcısı oturum açıyor aslında. (Tam rakamı bilmiyoruz, YouTube bu bilgiyi gizli tutuyor.) Teknoloji şirketlerinin kafamızla oynama yollarının her biri ko nusunda Tristan ile Nir arasında böyle bir atışma mevcut; zıt sonuç lara varmış titiz sosyal bilimcilere atıfta bulunuyor taraflar. Tristan Yale, New York Üniversitesi ve Harvard’dan akademisyenlere, Nir ise Oxford Üniversitesi’nden Profesör Andrew Przybylski gibi Tris tan’ın uyarılarının abartılı olduğunu düşünen akademisyenlere baş vuruyor. Ne oluyor burada peki? İki taraf da samimiyetsiz değil ama bu sitelerin tetiklediği değişimlerin ölçümü çok karmaşık ve zor. Burada epey belirsizlik içeren kararlar verdiğimizi kabul etme miz gerekiyor. Tarihin akışı içinde belli alanlarda Nir’in, belli alan larda Tristan’ın haklı olduğu ortaya çıkacak muhtemelen. Ama temel bir ikilemle baş başa kalıyoruz yine de. Sosyal medya şirketlerinin böyle davranmaya devam etmelerine izin verip vermemek konusun-

DERiNLiKLi ÇÖZÜME iLK BAKIŞLAR

165

da şu an yapmamız gereken seçimler var. Ne yapmamız gerektiği konusunda kendi kararımı vermeme yardımcı olan iki şey oldu. Birincisi bir düşünce deneyi; ikincisi ise Facebook’un içinden gelen somut kanıtlar. Nir’in yanıldığını ama yine de onun tavsiyesine göre hareket et tiğimizi düşünelim - gözetim kapitalizminin küçük düzenlemelerle bizi kendine bağlamaya devam etmesine izin verdik diyelim. Sonra da Tristan’ın yanıldığını ama yine de onun tavsiyesine göre hareket ettiğimizi düşünelim - büyük teknoloji şirketlerinin istilacı pratik lerine son verecek düzenlemeler getirdik diyelim. Tristan yanılıyorsa, onun tavsiyesine göre hareket ettiğimizde çok daha az hedeflenmiş reklama maruz kaldığımız. daha az para harcadığımız, daha az gözetlendiğimiz ve karşılığında birkaç sosyal medya şirketine abone olmak için her ay ufak bir meblağ ödememiz gereken ya da bu şirketlerin kanalizasyonlar veya otoyollar gibi ko lektif çıkarlarımız için işletilen kamu hizmetleri halinde devralınmış olduğu bir dünya yarabnış olacağız. Nir’in istediğini yaparsak ne ola cağını hayal edelim şimdi de. Ya o yanılıyorsa? Elimizde ne kalacak? Dikkat becerimiz iyice azalacak, siyasi aşırılık yayılacak, etrafımız da gördüğümüz rahatsız edici eğilimler artmaya devam edecek. Beni ikna eden ikinci nokta daha da belirleyici oldu. 2020 ba harında bir gün Facebook’un bu konular hakkında aslında gizliden gizliye, bizim duyamayacağımızı zannederken neler düşündüğü açı ğa çıktı.6 Şirket içi pek çok belge ve yazışma Wall Street Journal ga zetesine sızdırıldı. Algoribnasının kolektif dikkatimize zarar verdiği ve Trump ile Brexit’in destek bulmasına yardımcı olduğu iddialarına yanıt olarak şirketin kapalı kapılar ardında, çalıştırdığı en iyi bili minsanlarından oluşan bir ekip toplayıp iddiaların doğru olup olma dığını, doğruysa bu konuda ne yapılabileceğini anlamaya çalıştığı ortaya çıktı. Ekibe Common Ground (Ortak Zemin) adı verilmişti. Şirketin biliminsanları gizli verilerin -Facebook’un kamuya aç madığı malzemenin- hepsini inceledikten sonra kesin bir sonuca varmışlardı. “Algoritmalanmız bölücülüğün (divisiveness) insan beyni üstündeki çekim gücünden istifade ediyor,” diyorlardı; “kon trol altına alınmadığı takdirde” site kullanıcıların "dikkatini çek-

166

ÇALINAN DİKKAT

mek ve platformda geçirilen zamanı artırmak için onlara gitgide da ha bölücü içerikler" pompalamaya devam edecekti. Yine çalışmaları Wall Streeı Journal gazetesine sızdırılan farklı bir Facebook ekibi de aynı sonuçlara varmıştı. Aşınlılcçı gruplara kablan insanların yüzde 64 ‘ünün Facebook algoritmalarının doğrudan önerileriyle bu grup tan bulduğunu keşfetmişlerdi. Yani dünyanın dört bir yanında insan lar Facebook akışlarında “Kablmanız Gereken Gruplar” başlığıyla ırkçı, faşist, hatta Nazi gruptan görüyorlardı. Almanya’da site üstün de bulunan siyasi grupların üçte birinin aşınlılcçı olduğu konusunda uyanda bulunan Facebook’un kendi ekibi sözünü sakınmadan şu so nuca varıyordu: “Öneri sistemlerimiz sorunu büyütüyor.” Facebook’un biliminsanlan tüm seçenekleri dikkatle analiz et tikten sonra ortada tek bir çözüm bulunduğu sonucuna varmışlardı: Facebook’un mevcut iş modelinden vazgeçmesi gerekiyordu. Şirke tin büyümesi ile toksik sonuçlar arasında o kadar yakın bağlanb var dı ki büyüme girişimlerinden vazgeçilmesi gerekiyordu. Tek çılcış yolu “büyüme karşıtı” bir strateji benimsemekti - bilerek küçülmek ve dünyayı mahvetmeyen, daha az varlıklı bir şirket olmayı seçmek. 7 Kendi çalışanları açık bir dille Facebook’un insanlara ne yaptı ğını gösterdiğinde şirk.et yöneticileri nasıl yanıt vermişti peki? Wall Streeı Journal muhabirlerinin detaylı raporuna göre, araştırmayla dalga geçip ona “Bol bol sebze meyve yiyin” yaklaşımı adını ver mişlerdi. Bazı ufak ayarlar getirmiş ama önerilerin çoğunu görmez den gelmişlerdi. Common Ground ekibi dağıblmış, varlığına son ve rilmişti. Journa/’ın haberine göre: “Zuckerberg platformu toplumun iyiliği adına yeniden düzenleme çabasına ilgisini kaybetmeye baş ladığını da ima etmiş, . . . önüne bir daha böyle bir şey getirmemele rini istemişti.” Bunu okuduğumda, Rio’daki gecekondu mahallesin de bu algoritmaların -taraftarlarını Bolsonaro’nun zaferini “Face book ! Facebook !” tezahüratlarıyla kutlamaya itecek kadar güçlü olan algoritmaların- yardımıyla seçilmiş olan aşın sağcı hükümetin gönderdiği helikopterlerin dehşeti altında yaşayan arkadaşım Raull Santiago’yu düşündüm. Algoritmalannın faşizme destek olduğu -Almanya’da Nazizme destek olduğu- gerçeği karşısında bir şey yapmayan bir Facebook’

DERİNLİKLİ ÇÖZÜME lLK BAKIŞLAR

167

un, odaklanma ve dikkat becerimizi korumayı hiç dert etmeyeceğini fark ettim. Bu şirketler hiçbir zaman kendilerini sınırlamayacaklar. Böyle davranmaya devam ebnelerine izin vermenin doğurduğu risk ler, aşın tepki vennenin doğurduğu risklerden çok daha fazla. Dur durulmaları gerekiyor. Bizim tarafımızdan.

Gözüm korkmuştu. Böyle bir hedefe nasıl ulaşabileceğimiz konu sunda hiçbir fikrim olmadığını hissettim bir süre. Argümanı bura ya kadar getirdikten sonra kötümser bir sessizliğe gömülen pek çok kişi var. Evet, bu sistem fena halde ayağımıza dolanıyor, diyorlar, ama uyum sağlamamız gerekiyor, çünkü durdurulması mümkün de ğil. Derin bir siyasi kadercilik hissinin her köşeye yayıldığı bir kül tür içinde yaşıyoruz. Bunu uyuşturucuyla savaşı konu alan Chasing ıhe Scream adlı kitabımı yazarken gönnüş, dünyanın dört bir yanın da bu konu hakkında konuşmuştum. Bilhassa ABD’de tekrar tekrar duyduğum şey şuydu: Evet haklısın, uyuşturucuyla savaş tam bir fe laket ve başarısızlık örneği. (Amerikalıların yüzde 80’inden fazlası buna katılıyor.) Evet haklısın, uyuşturucunun suç olmaktan çıkarıl ması ya da yasallaşunlması daha iyi olur. Ama öyle bir şey olma yacağına göre - bağımlı bir akraba için iyi bir avukat ya da rehabi litasyon merkezi biliyor musun? Siyasi kötümserlik insanları sırf ki şisel, bireysel çözüm arayışına zincirliyor. Oysa işin aslı şu: Bu umutsuzluk kendi kendini baltalamak ol duğu gibi, ampirik açıdan da yanlış bence. Kendime şunu haurlat tım: İnsanlık tarihinde teknoloji şirketleri kadar güçlü kuvvetler de falarca yenilgiye uğradılar ve her seferinde aynı şekilde oldu bu. Sı radan insanların bir hareket oluşturup daha iyisini talep ebneleri ve bu talepleri gerçekleşinceye kadar diretmeleri sayesinde. Kulağa muğlak veya idealist geliyor olabilir, o yüzden kendi ailemde ve muhtemelen sizin ailenizde de son üç nesil içinde meydana gelen bir değişim örneğinden bahsetmek istiyorum. Ben kırk bir yaşındayım. Anneannem ve babaannem 1962 yılın da benimle aynı yaştaydılar. İskoçyalı anneannem Amy McRae İs koçya’da işçi sınıfından insanlann oturduğu bir binada, İsviçreli ba-

168

ÇALINAN DiKKAT

baannem Lydia Hari ise İsviçre Alpleri’nde bir dağda yaşıyormuş o yıl. Kızlan eğitmenin bir işe yarayacağını düşünen kimse olmadığı için on üç yaşında okuldan ayrılmaya zorlanmış Amy. Abisi eğitimi ne devam ederken o çalışmaya. tuvalet temizlemeye gönderilmiş; ça lışma hayatı boyunca da bu işi yapu. Evsiz insanlarla çalışmak iste miş, ama bu tür işler pratikte kadınlara kapalıymış; kadın olarak ye rini bilip susması söylenmiş. Lydia ise bir İsviçre köyünde büyümüş. gençliği çizim ve resim yaparak geçmiş. Sanatçı olmak istiyormuş, ama kızlann sanatçı olamayacağı söylenmiş ona. Genç yaşta evlen miş ve kocasının sözünü dinlemesi söylenmiş. Bundan yıllar sonra evlerinin mutfağında otururken kocasının Lydia’ya boş bir kupa gös terip “Kaffee!” (kahve) diye bağırdığını duyacaktım - hemen gidip getirmesi bekleniyordu. Bazen eskizler çiziyordu, ama hayatının başka türlü olabileceğini hatırlattığı için moralini bozuyordu bu. Anneannem ve babaarınem kadınlann hemen her iktidar siste minin dışında bırakıldığı, kendi hayatlan hakkında karar vermekten men edildiği bir toplumda yaşıyorlardı. 1962 yılında Britanya’nın ve ABD’nin bakanlar kurulunda, İsviçre hükümetinde tek bir kadın yoktu. Britanya’da meclis üyelerinin, ABD’de senato üyelerinin yüz de 4 ‘ünden azı, İsviçre Federal Meclisi üyelerinin yüzde birinden azı kadındı - İsviçre’de yirmi kantonun on yedisinde (babaannem in yaşadığı kanton dahil) kadınlann oy verme hakkı bile bulunmuyor du. Kurallann erkekler tarafından erkekler için belirlendiği anlamı na geliyordu bu. Amerikalı ve Britanyalı kadınların ipotek kredisi alabilmek ve banlca hesabı açabilmek için evli olmalan ve kocala rından yazılı izin almaları gerekiyordu. İsviçreli kadınların eşlerin den yazılı izin almadan işe girmeleri bile yasaktı. Dünya üstünde hiçbir yerde ev içi şiddete karşı sığınma evleri bulunmuyordu; bir erkeğin kansına tecavüz etmesi hiçbir yerde yasalara aykın değildi. ( 1980’ 1erde evlilik içi tecavüzü yasaklamak için adımlar atıldığında Califomia Meclis üyelerinden biri, “Karımıza da tecavüz edemeye ceksek kime tecavüz edeceğiz?” diye itiraz etmişti.K) Pratikte erkek ler eşlerini dövebiliyorlardı, çünkü polis bunu suç olarak görmüyor du; kızlarını taciz edebiliyorlardı, zira bu konu öyle bir tabuydu ki kimse polise bildirmiyordu.

DERiNLiKLi ÇÖZÜME iLK BAKIŞLAR

169

Bu gerçekleri yazarken on beş yaşındaki yeğenimi düşünüp dur dum. Büyük babaannesi gibi o da çizim ve resim yapmayı çok sevi yor; onu ne zaman resim yaparken görsem aklıma Lydia geliyor, bundan 85 yıl önce İsviçre’deki köyünde onun da aynısını yaptığını hayal ediyorum. Lydia’ya boşa vakit harcamayı bırakıp erkeklere hizmet etmeye başlaması söylenmişti. Yeğenime ise “Büyük bir sa natçı olacaksın - hadi sanat okullarına bakmaya başlayalım,” deni yor. Yeğenim babaannemi hiç gönnedi, ama feminizmin dünyayı na sıl değiştirdiğini bilmek Lydia’yı mutlu ederdi diye düşünüyorum. Bu konunun bir erkek tarafından bu şekilde açıklanmasının na sıl rahatsız edici olduğunu biliyorum, hele ki dünyada halen ciddi bir cinsiyetçilik ve kadın düşmanlığı mevcutken, kadınlar halen de vasa engellerle karşı karşıyayken. Kadın hakları için verilen müca delenin henüz kazanılmış olmadığını, kaydedilen pek çok ilerleme nin tehdit altında olduğunu biliyorum. Ama doğru olduğunu bildiğim bir şey var: Anneane n m ve babaannemin hayatları ile yeğenimin ha yatı arasındaki fark muazzam bir başarı ve bunun gerçekleşmesinin tek bir nedeni var. Sıradan kadınların bir araya gelip örgütlü bir ha reket oluşturmuş ve bunun için savaş vermiş, işler zora girdiğinde bile savaşmaya devam etmiş olmaları. Feminist mücadele ile odaklanma becerimiz için verilen müca dele arasında pek çok fark var elbette. Ama kafamda bu örneğe geri dönüp durmamın çok temel bir nedeni var. Feminist mücadele sıra dan insanların devasa ve kıpırdatılamaz görünen kuvvetlere kafa tu tabileceğini öğretiyor bize - ve bunu yaptıklarında gerçek bir deği şim ortaya çıkabildiğini. 1962 yılında erkeklerin toplam kuvveti, bu satırları yazdığım 202 1 yılında büyük teknoloji şirketlerinin sahip olduğu güçten katbekat fazlaydı. Hemen her şey -her meclis, her şir ket, her polis kuvveti- erkeklerin kontrolü altındaydı; o kurumlar var olduğundan beri böyleydi bu. O şartlar altında “Hiçbir şey de ğişmez, vazgeçin, kadınların erkeklere tabi olarak yaşamayı öğren mesi gerekecek” demek işten bile değildi. Dikkatimizi bizden çalan devasa kuvvetleri düşünürken bugün pek çok insan böyle düşünme ye itiliyor. Ama güçsüz olduğumuz, hiçbir şeyi değiştiremeyeceği miz şeklindeki kötümser inanç yanlış aslında.

1 70

ÇALINAN DİKKAT

Tarihten başka bir örneği düşünelim. Ben eşcinselim. 1962 yı lında bunun için hapse atılırdım. Şimdi evlenebiliyorum. Homofobi 2000 yıl boyunca hakim oldu ve sonra bu hakimiyetini kaybetti. Aradaki fark -tek fark- hayaılannı engelleyen kuvvetlerin son bul masını talep eden sıradan insanların oluşturduğu bir hareket oldu. Bi7.den önceki insanlar vazgeçmedikleri, ayağa kalktı.klan için şimdi özgürüm ben. Eşcinsel insanlar için verilen eşitlik mücadelesi ile şimdiki mücadele arasında da büyük farklar var elbette. Ama hayati bir koşutluk da var: Hiçbir güç kaynağı ya da fikir kafa tutulamaya calc kadar büyük değildir. Büyük teknoloji şirketleri güçlerinin zap tedilemez olduğuna, değişim için savaşmanın nafile olduğuna inan mamızı istiyorlar. Nihayetinde yıkılıp giden diğer güçler kadar kı nlgan aslında bu şirketler de. Bir hareket oluşturup savaşmazsak ne olacalc peki? Tristan ve Aza düzenlemeye tabi tutulmayan gözetim kapitalizminin bize ne ler yapacağını yeni yeni görmeye başladığımızı söylüyor. Mutlalca daha da sofistike ve istilacı bir hale geleceğini. Pek çok örnek ver diler bana. Sözgelimi “stil alctanmı” diye bir teknoloji mevcut. Bu teknolojiyi kullanarak, bir bilgisayara Van Gogh’un bir sürü tablo sunu gösterdikten sonra önüne yeni bir manzara koyuyorsunuz ve bu manzarayı Van Gogh üslubunda yeniden üretebiliyor. Aza’nın söylediğine göre, “stil alctanmı”nın çok yalcında bize karşı kullanıl ması mümkün: “Google bugün Gmail’inizin tamamını okuyarak si zin tarzınızı taklit eden bir model oluşturup bunu reklamcılara sata bilir. Kullanıcı olarak sizin ne olup bittiğinden haberiniz bile ol maz”, ama sizin tarzınızla yazılmış olduktan için fazlasıyla hoş ve ikna edici gelen e-postalar almaya başlarsınız. Daha da kötüsü, Aza’ya göre: “Gmail’inizin tamamına, çabuk ve olumlu cevap ver diğiniz e-postalann hepsine balcıp o tarzı öirenebilirler. Size özgü bir ikna edicilik taşıyan tarzı öğrenebilirler yani. Bunun yasalara aykın bir tarafı yok. Sizi buna karşı koruyan tek bir yasa bile yok. Mahremiyet ihlali mi bu? Verilerinizi satıyor değiller. Sizin nasıl çalıştığınızla ilgili -kendinize dair bildiklerinizden bile daha fazla sını içeren- asimetrik bir bilgiyi en yüksek teklifi verene satıyorlar, o kadar.”

DER1NUKU ÇÖZÜME iLK BAKIŞLAR

171

Zaaf olduğunu bile bilmediğiniz zaaflardan istifade edebilecek ölçüde bir asimetri var burada . Sırada bekleyen teknolojile yenilik lerle birlilcte, Fortnite ile büyümüş bir çocuğa Spacc Invadcrs oyunu nasıl göri.lni.lyorsa, gözetim kapitalizminin mevcut biçimleri de ya kında öyle görünmeye başlayacak. Facebook 20 1 5 yılında dizüstü bilgisayarınız ve telefonunuzdaki kameralardan duygularınızı tespit edebilen bir teknoloji için patent başvurusunda bulunmuş. Düzen leme getirmediğimiz takdirde, diye uyarıyor Aza, “süpcrbilgisayar larımız ti.im açıklarımızı bulmak için harekete geçecek, kimse de ‘Bu yapılan doğru mu?’ diye sormayacak. Halen kendi kararlarımızı kendimiz veriyormuşuz gibi gelecek bize”, ama “faillilc ve özgür ira de doğrudan saldın altında kalacak”. Tristan’ın akıl hocası, emektar Silikon Vadisi mühendislerinden Jaron Lanier eskiden Minority Report I Azınlık Raporu gibi pek çok Hollywood distopyası için danışmanlık yapıyormuş, ama insanları neler beklediğine dair uyarılarda bulunmak için gitgide daha korku tucu teknolojiler tasarladığı, tasarımcılar da “Ne güzelmiş. nasıl gerçekleştirebiliriz bunu?” diye yanıt verip durdukları için bu işi bı rakmak zorunda kalmış. “İntcmette, platformlarda ya da dijital teknolojide belli değişik likler yapmak için çok geç kaldığımızı söyleyen insanlarla karşıla şıyorum bazen,” diyor James Williams. Oysa birileri ucuna bir sap takmayı akıl edinceye değin balta dediğimiz şey 1 ,4 milyon yıl bo yunca var oldu. İnternet ise “daha on bin günlük bile değil”. Şu an bir yarışın içinde olduğumuzu fark ettim ben. Bir tarafta nasıl çalıştığımızı çözen ve dikkatimizi baltalayan istilacı teknolo jilerin hızla artan gücü var. Diğer tarafta ise bize karşı değil bizim için çalışan teknolojiler, odaklanma becerimizi paramparça etmek yerine besleyen teknolojiler talep eden bir hareket olması gerekiyor. İnsani teknoloji hareketi, Profesör Shoshana Zuboff, Tristan ve Aza gibi bir avuç cesur insandan oluşuyor şu an. 1960’1arın başındaki da ğınık cesur feminist grupların eşdeğeri bu insanlar. Hepimizin bir karar vermesi gerekiyor: Onlara katılıp savaşacak mıyız? Yoksa is tilacı teknolojilerin hükmen galip gelmesine izin mi vereceğiz?

10 Sekizinci Neden: Stres Artışı ve Tetilclediği Teyalckuz Hali

KENDi KENDiME BiR DiKKAT SORUNUM olduğunu ilk defa kabul edip Provincetown’a kaçtığımda. odaklanma becerime ne olduğu ko nusunda basit bir hikiyem vardı - İnternet ve cep telefonları yüzün den bozulmuştu. Şimdi bunun fazla basit olduğunu –teknolojinin ar kasında duran iş modelinin teknolojinin kendisinden daha önemli olduğunu- biliyordum, ama daha da önemli bir şey öğrenmek üze reydim. Bu teknolojiler onlara karşı bilhassa savunmasız olduğu muz bir uğrakta hayaumıza girdiler - teknolojiden ve tasarımından apayrı nedenlerle kolektif bağışıklık sistemimizin zayıf düştüğü bir uğrakta. Bunun nedenlerinden bazılarını hepimiz bir düzeyde sezebili yoruz.

2020 başlarında Kanıt Temelli Psikiyatri Konseyi ile birlikte

çalışmaya karar verdim; birlikte dünyanın önde gelen anket şirket lerinden YouGov’u dikkat konusunda (bildiğim kadarıyla) ilk bilim sel kamuoyu araştırmasını ABD ve Britanya’da gerçekleştirmekle görevlendirdik. Araştırmada dikkatlerinin zayıfladığını hisseden in sanlar belirlendikten sonra onlara neden böyle düşündükleri sorul du.

On seçenek arasından kendilerine uygun olduğunu düşündükleri

tüm seçenekleri işaretlemeleri söylendi. İnsanların sorunlarının bir numaralı nedeni olarak gösterdikleri unsur telefonları değildi. Yüz de 48’i stres demişti. İki numaralı neden çocuk sahibi olmak ya da yaşlanmak gibi hayat şartlarında meydana gelen değişimlerdi ve yi ne yüzde 48’i tarafından seçilmişti. Yüzde 43’lük oranla üç numaralı

STRES ARTIŞI VE TETIKLEDIÔI TEYAKKUZ HALI

173

sorun uyumakta zorlanmak ya da kötü uyumaktı. Telefonlar yüzde 37 ile dördüncü sıradaydı. Buradaki bilimi daha aynntılı incelemeye başladığımda sıradan insanlann sezgilerinde yanılmadıklannı öğrendim. Telefonlanmız ya da intemetten daha derin kuvvetler iş başında burada - ve bu kuv vetler intemetle sağlıksız bir ilişki geliştirmeye itiyor bizi. Bu mevzular hakkında hayati bir atılım gerçekleştirmiş olan ka dınla (kendisi daha sonra Califomia Eyaleti Kamu Sağlığı Hizmet leri Birimi Başkanı olacaktı) sohbetim esnasında bunun ilk boyutu nu anlamaya başladım. Bu kitap için tanıştığım onca insan içinde en çok takdir ettiğim kişi o olabilir. Hikayesini ilk duyduğunuzda, an lattığı durum çok uç olduğu için sizin hayatınızla pek ilgisi yokmuş gibi gelebilir - ama okumaya devam edin, çünkü keşfettiği şey pek çoğumuzun dikkatini paramparça eden bir kuvveti anlamamıza yar dımcı olabilir.

1980’ 1erde Califomia’nın Palo Alto şehrinin banliyölerinde okuldan eve dönerken endişe dolu olan Nadine adında genç, siyah bir kızın hikiyesi bu. Nadine annesini seviyormuş - annesi ona tenis konun da zorlu hareketler öğretmiş ve Nadine’e eğitim almasını söyleyip duruyormuş. çünkü bir kez edindiğinizde kimsenin elinizden alama yacağı bir şeydir eğitim. Ama annesinin -kendi kabahati olmadan- bambaşka davrandığı zamanlar da oluyormuş. “Sorun şu ki,” diye yazacaktı daha sonra Nadine, “hangi anneyle karşılaşacağımızı hiç bilmiyorduk. Her gün okuldan sonra tahmin oyunu oynuyorduk evde mutlu anne mi olacaktı, korkutucu anne mi?”1 Yirmi yıl sonra Dr. Nadine Burke Harri s muayene odasında kar şısında oturan iki çocuğa baktığında vücudunda bir şey hissetmiş tanıdık, eski bir sızı. Çocuklardan biri yedi diğeri sekiz yaşındaymış; birkaç saat öncesinde babalan onlan arabasına sürüklemiş. emniyet kemerlerini bilerek takmadan yola çıkmış ve bir duvar buluncaya kadar sürmeye devam etmiş. Sonra duvan hedef alıp olabildiğince hızlanmış. Çocuklara bakıp ne kadar korkmuş olabileceklerini dü şünmüş Nadine. "O tür bir korkunun nasıl bir his olduğunu sezgile-

ÇALINAN DiKKAT

1 74

rimle biliyordum," dedi bana birlikte oturmuş konuşurken. "Anlamlı geliyor mu bilmiyorum ama fizyolojik düzeyde empati kurabiliyor dum çocuklarla.

O anlarda neler olduğunu biliyorum."

Bu çocukla

nn da ebeveyninden biri paranoid şizofrenmiş. Annesinin akıl hastalığıyla, daha sağlıklı anlarında kendisine öğretmiş olduğu gibi, derslerinden hep

tam

not alarak başa çıkmış

Nadine. Harvard’a girmiş, sonrasında halk sağlığı ve pediatri oku muş. Öğrendikleriyle ne yapacağına karar verme noktasına geldi ğinde çocuklara yardım etmek istediğini fark etmiş. Sınıf arkadaş larından pek çoğu sonrasında zengin insanlara tıp hizmeti sunarken, Nadine San Francisco’nun kentsel dönüşüme uğramamış son bölge lerinden biri olan, şiddetin kol gezdiği, zorluklarla dolu, çok yoksul bir mahalle olan Bayview’a gitmiş. Orada çalışmaya başladıktan kı sa bir süre sonra arkadaşlarıyla birlikteyken bir silah sesi duymuş. Sesin geldiği yere koştuğunda, vurulmuş ve kan kaybından ölmek üzere olan on yedi yaşında bir oğlan görmüş. Yeni mahallesinde uy kularında serseri kurşunların kendilerine isabet etmesinden korkan yaşlıların bazen küvetlerinde uyuduğunu öğrenmiş. Sonradan sürek li böyle rasgele bir şiddet ortamında yaşamanın nasıl bir şey olduğu üstüne düşünmüş. Bayview’da yaşamanın sürekli korku ve stres em mek olduğunu fark etmiş. Robert adını vereceğim, DEHB (Dikkat Eksikliği ve Hiperakti vite Bozukluğu) teşhisi konmuş on dört yaşında bir oğlanı muayene etmiş bir gün. (Bu bölümde Nadine’in ricasıyla hastalarının tıbbi mahremiyetini korumak için değiştirdiğim başka aynntılar da oldu.) Robert’a bir süre Ritalin adlı uyarıcı ilaçtan yazılmış, ama pek bir etkisi olmamış gibiymiş. İlacın kendisine iyi gelmediğini söylüyor muş Robert; bırakmak istiyormuş, ama önceki doktorları dozunu gitgide artırarak kullanmaya devam etmesini söylemişler ısrarla. Nadine Robert ile annesine dikkat sorunlarının ne zaman başla dığını sormuş. Robert on yaşındayken başlamış sorunlar.

O dönem

de ne olduğunu sormuş. Babasının evinde yaşamaya başladığını söylemişler. Boşanmadan ve genel olarak oğlanın hayatından bah setmişler - sonra Nadine nazikçe neden babasının yanına gönderil diğini sormuş. Anlatmaları biraz zaman almış. ama kesik kesik de

STRES AR TIŞI VE TE11KLEDIÔI TEYAKKUZ HALI

175

olsa hikiye ortaya çıkmış. Robert’ın annesinin bir erkek arkadaşı varmış ve anne bir gün eve geldiğinde adamın duşta oğlunu istismar eniğini görmüş. Kendi çocukluğu boyunca cinsel istismara maruz kalmış olan anne istismarcı erkekler karşısında dehşete kapılıp ta leplerine boyun etme eğilimindeymiş.

O an

kendini çaresiz hisset

miş - ve çok utanç duyduğu bir şey yapmış. Polisi

aramak yerine oğ

lunu babasının yanına göndermiş. Robert ne zaman ziyarete gelse kendisini istismar eden adam orada onu bekliyormuş halen. Nadine bu vaka üstüne çok düşünmüş ve karşılaştığı daha kap samlı bir sorunla bağlantılı olup olamayacağını merak etmeye baş lamış. Bayview’daki sağlık merkezine geldiğinde dikkat sorunları tanısı koyulan çocukların sayısının -daha varlıklı mahallelere oran la- çok yüksek olması dikkatini çekmiş; uygulanan ilk ve çoğu za man tek yöntem de Ritalin ya da Addcrall gibi çok kuvvetli uyarı cılar yazmak oluyormuş. Nadine ilaçların türlü türlü sorunları çöz me gücü olduğuna inanan biri -tıp okumasının nedeni bu- ama

bu

çocukların karşı karşıya oldukları sorunu yanlış teşhis ediyor olabilir miyiz diye düşünmeye başlamış. Biliminsanlannın onyıllar önce yaptıktan önemli bir keşfi ha tırlamış Nadine: insanların savaş bölgeleri gibi dehşet verici ortam larda farklı bir hale geçtikleri gerçeğini. Sohbetimiz esnasında, daha önce kısaca değindiğim bir örnek verdi bana Nadine. Ormanda yü rürken karşınıza kızgın, size saldırmaya hazır görünen bir boz ayı çıktığını düşünün.

O an beyniniz o akşam ne

yiyeceğinizi ya da ki

rayı nasıl ödeyeceğinizi dert etmeyi bırakır. Tamamen tek bir şeye, tehlikeye odaklanacak şekilde daralır. Ayının her hareketini takip et meye başlarsınız, zihniniz kaçış yollarını taramaya başlar. Teyakkuz haline geçersiniz. Şimdi bu ayı saldırılarının sık gerçekleştiğini hayal edin. Hafta da üç defa sokağınızda kızgın bir ayının belirdiğini ve komşularınız dan birini kapıp götürdüğünü düşünün. Bu durumda “aşın teyakkuz” diye bilinen bir hal gelişir muhtemelen. Tehlikeye karşı sürekli te tikte olursunuz - önünüzde bir ayı var mı diye. Nadine bunu şöyle açıklıyor: "Aşın teyakk uz her köşe başında bir ayı aramak esasen. Dikkatiniz o an olup bitenlere, öğrenmeniz gereken derse, yapmanız

176

ÇALINAN DİKKAT

gereken işe odaklanmak yerine potansiyel lehlike işarellerine odak lanıyor. Bu durumdaki insanlar dikkal göslermiyor değiller. Ortam daki 1ehlike emarelerine dikkal göslerir haldeler. Odak noklalan bu." Roberl’ın kendisini istismar ebniş ve yine edebilecek olan adamı birkaç gün içinde lekrar göreceğini bilirken sınıfında olUrmuş ma lematilc öğrenmeye uğraşlığını hayal ebneye çalışmış Nadine. Bu şartlar alunda zihni loplama işlemlerine nasıl odaklanabilir ki, diye düşünmüş. Zihni lek bir şeye, lehlike lespil ebneye hazırken. Ro ben’ın beynindeki bir anza değil bu - kallanılmaz şartlar karşısında verilmiş doğal ve zorunlu bir yanıl, sonucuna varmış. Tedavi eniği çocuklardan doğuşlan bir kusuru olduğu söylenenler arasında kaçı nın aslında böyle bir durumda olduğunu öğrenmek islemiş Nadine. Muayenehanesindeki ekibiyle birlikle bu soruyu bilimsel olarak in celemeye karar vermiş. Konuyla alakalı bilimsel çalışmaları oku duklan sonra, bir çocuğun travma yaşayıp yaşamadığını ve bunun ölçüsünü belirlemenin genelgeçer bir yolu olduğunu öğrenmiş. Bu na Olumsuz Çocukluk Deneyimleri Çalışması deniyor.2 Çok basil bir yönlem. Çocukluğunuzda şu on kötü şeyden birini -fiziksel is lismar, zalimlik ya da ihmal gibi ebnenler- yaşadınız mı, diye soru luyor. Sonra da şu an herhangi bir sorun –obezile, bağımlılık ya da depresyon– yaşıyor musunuz, diye soruluyor. Nadine, ekibince ledavi edilen I OOO’den fazla çocuğun hepsinin bu şekilde incelenmesine karar vermiş - ne ölçüde bir çocukluk travması yaşadıklarını ve bunun baş ağrılan, kann ağrılan ve (en önemlisi) dikkal sorunları gibi diğer sorunlarla bağınlısı olup olma dığını görmek için. Bu aynnlılı değerlendirmeyi lek lek lüm çocuk lar için yapmışlar. Dön veya daha fazla lürde travma yaşamış çocuklara dikkal ve ya davranış sorunları lanısı koyulma ihlimali, hiç travma yaşamamış olanlara oranla 32,6 kat fazla çıkmış.3 Travma yaşayan çocukların odaklanma sorunlan yaşama ihlimalinin çok daha yüksek olduğu şeklindeki genel bulgu, ABD’nin dön bir yanında diğer biliminsan lan larafından da onaylanmış. örneğin ayn bir araşlırmada Dr. Ni cole Brown çocukluk travmasının DEHB semplomlannı üçe kalla dığını bulmuş.4 Bri1anya Ulusal İstalistik Kurumu tarafından ger-

snES ARTIŞI VE TETIKLEDlôl n:YAKKUZ HALI

ın

çekleştirilen bir çalışmada, ailesi finansal kriz yaşayan çocuklara dikkat sorunları tanısı koyulma ihtimalinin yüzde 50 artbğı ortaya çıkmış.s Ailede ciddi bir hastalık görtıldtlğtlnde bu rakam yüzde 75 oluyormuş.

Anne babadan biri mahkemeye çıkuğında ise neredeyse

yüzde 200. Bu kanıtların sayısı fazla değil ama gitgide aruyor ve Na dine’in Bayview’da keşfettiklerini kabaca onaylıyor gibi. Odaklanma hakkında hayati bir gerçeği açığa çıkardığına inan maya başlamış Nadine: normal bir şekilde dikkat göstermek için kendinizi güvende hissetmeniz gerektiğini. Zihninizin ufukta ayılar, aslanlar ya da bunların modem eşdeğerlerini tarayan kısımlarını ka patıp kendinizi tek bir güvenli konuya bırakabilmeniz gerektiğini. Avustralya’nın Adelaide şehrinde, bu konuda uzman laşmış bir çocuk psikiyatristi olan

Dr. Jon Jureidini

ile görtıştüğümde, odağınızı da

raltmanın “güvenli bir ortamda çok iyi bir sttateji” olduğunu öğren dim. "Çünkü bir şeyler öğrenmenizi, gelişmenizi sağlıyor. Ama teh likeli bir ortamdaysanız seçici algı [tek bir şeye odaklanmak] aptalca bir sttateji. Onun yerine dikkatinizi ettafa eşit bir şekilde dağıtma nız, tehlike işaretleri

aramanız gerekiyor."

Bunu öğrendikten sonra, önceki doktorlarının Robert’a yaklaşı mının ciddi bir hata olduğunu fart etmiş Nadine: “Cinsel saldırının tedavisi Ritalin değil tabii.” Bu çocuklar için “ilaçlar esas nedenle ri değil yüzeydeki semptomları tedavi ediyor. . . . Bir çocuğun çoğu zaman korkunç davranışlarda bulunması, sisteme bir şeylerin yan lış olduğunu gösterme yolu aslında.” Dikkat sorunu yaşayan çocuk larda bunun çoğu zaman feci bir stres alunda olduklarının işareti ol duğuna inanmaya başlamış Nadine. Adelaide’de bu konuda uzman laşmış olan Jon’ın söylediğine göre, “Bu durumdaki bir çocuğa ilaç verdiğinizde şiddet içeren ya da kabul edilemez bir durumun içinde kalmalarına yardımcı oluyorsunuz”. Cinsel istismara maruz kalmış bir grup çocuğu kalmamış olanlarla karşılaştıran bir çalışmada, teş his edilebilir DEHB oranının ilk grupta iki katına çıktığı görülmüş.6

(DEHB ’nin tek nedeni bu değil - diğer nedenlere daha sonra deği neceğim.) Robert’ın karşılaştığı yaklaşımın korkunç sonuçlan olabiliyor. Norveç’te siyasetçi Inga Marte Thorkildsen’le bu mesele hakkında

ÇALINAN DiKKAT

178

görüştüm. Inga kendi seçmen bölgesinde bul unan bir çocuğun ya şadı.klan karşısında sarsılıp

bu konulan araştırmaya başlamış ve bir

kitap kaleme almış. Öğretmenlerinin aşın teyakkuzun tüm işaretle rini gösterdiğini düşündükleri sekiz yaşında bir oğlan çocuğu söz konusuymuş. Yerinde duramıyor, sürekli ortalıkta koşturuyor, söz dinlemiyormuş çocuk. DEHB tanısı koyulmuş ve uyarıcı verilmiş. Bundan kısa süre sonra kafatasında on yedi santimlik bir delik.le ölü bulunmuş. Onu sürekli istismar ettiği ortaya çıkan babası tarafından öldürülmüş. Oslo’da konuştuğumuzda bana şöyle dedi lnga: “Kimse bir şey yapmamış. çocuğun dikkat sorunları var filan demişler. İlaç verildiği dönemde çocukla konuşmamışlar bile.” Bu yanlış yaklaşımsa doğru yolu ne, diye düşünmeye başlamış Nadine. Robert’a ve bakımı altındaki onun gibi çocukların hepsine nasıl yardım edebileceğine kafa yormuş. İlk önce ebeveynlerine açıklama yapmaya başlamış: "Çocuğunuzdaki odaklanamama soru nunun vücudunun çok fazla stres hormonu üretmesinden kaynaklan dığına inanıyorum. Bunu şöyle düzelteceğiz: Bir ortam yaratmamız gerekiyor. Çocuğunuzun yaşadığı ve şahit olduğu korkutucu ve stresli şeyleri sınırlamamız gerekiyor. Üstüne de bol bol tampon, bol bol ilgi, bol bol bakım koymamız gerekiyor. Bunun için de anne ola

rak

sizin kendi hayatınızda olup bitenlere di.k.lcat göstermeniz, on

larla yüzleşmeniz gerekiyor." Nasıl yapılacağına

dair pratik yollar sunamadıktan sonra böyle O yüzden Bay Area’daki hayı�ver

bir şey söylemenin anlamı yok.

lerden yardım toplayıp bu öneriyi hayata geçirmek için elinden ge leni yapmış Nadine. Robert’ınki gibi vakalarda atılması gereken pek çok adım var, diyor. İstismarcı karşısında kendini neden çaresiz his settiğini anlayabilmesi için anne nin terapi görmesine yardımcı ol maları gerekiyormuş. Uzaklaştırma karan çıkarıp istismarcıyı Ro bert’ın hayaundan sonsuza dek çıkarmak için aileye hukuki yardım sağlamaları gerekiyormuş. Vücutlarıyla yeniden bağ kurabilmeleri için hem çocuğa hem anneye yoga tedavisi önerilmeliymiş. Uyku ve beslenme düzenlerinin iyileştirilmesi için yardım almaları gereki yormuş. Nadine’in söylediğine göre, "sunduğunuz araçların insanların

STRES AR TIŞI VE TETİKLEDIÔI TEYAKKUZ HALI

179

yaşadığı sorunlarla aynı ölçekte olduğuna" dikkat ebneniz gereki yor. Daha derine inen bu çözümlerin büyük çaba istediğini vurgu luyor - ama çocuklarda yarattığı dönüşüme şahit olmuş. “Çocukluk travması yaşadığınızda, sonrasında artık arızalı ya da kusurlu oldu ğunuzu duymak insanların işine geliyor bence, . . . [oysa] değişmek mümkün.” Mesleğinde bunu sürekli görüyormuş: “Doğru tanı ko yulduktan, doğru desteği aldık.tan sonra takdirlik öğrenci haline ge len çocukların sayısı akıl alır gibi değil.’’ Bundan dolayı onun için”keyifli bir iş" bu, çünkü “değişim potansiyelinin muazzam olduğu nu gösteriyor bize. Klinikte gördüğüm şey bu. Gayet tedavi edilebi lir bir durum söz konusu. Öyle tedavi edilebilir ki akıl alır gibi değil. Kolayca ulaşılabilen pek çok yöntem de var”. İnsanları bilgilendir mek için yeterince uğraştığımız takdirde “o noktaya varacağımıza” inanıyor Nadine. “Toplumun ve tıbbın –hepimizin– bu konuya yak laşım tarzının dönüştüğü noktaya ulaşacağız.”

Nadine kendisi de yıllar önce Palo Alto banliyölerinde korku içinde yaşayan bir çocuk olduğu için bu işi yapabildiğine inanıyor. “Bu dizmde bir deyiş var,” diyor, “çektiğin acıya şükret, çünkü başkala rının acısıyla empati kurmanı sağlıyor” Onu son görüşümden kısa bir süre önce Califomia’nın en kı demli tıbbi makamı olan Kamu Sağlığı Hizmetleri Birimi Başkan lığı ’na atanmıştı Nadine. Ama bu ne kadar prestij ve iktidar taşıyor olsa da, başka bir şeyden daha fazla gurur duyduğunu söyledi bana. Yakınlarda Robert ve annesiyle görüşmüş. Aldık.lan kapsamlı yar dım sonucunda yavaş yavaş nasıl değiştiklerini görmüş. Robert dik kat sorunları için ilaç almıyormuş artık, odaklanmakta da zorluk ya şamıyormuş. Arınesiyle aralarındaki empati güçleniyormuş. Derin bir düzeyde, çocuğa ilaç vermenin asla ulaşamayacağı bir düzeyde iyileşiyorlarmış. Robert’ın annesi kendi maruz kaldığı cinsel istis marın onu çocuğunu koruyamaz hale getirdiğini görebiliyor ve ha yatında ilk defa kendine başka türlü, şefkatle bakabiliyormuş. Bu da

geliyormuş. Her ikisi de, diyor Nadine, bundan sonra “hikayenin farklı gelişebileceğini anlı yorlar”

oğluna şefkat duyabilmesi anlamına

ÇALINAN DİKKAT

1 80

Nadine Robert’ın yaşadılı ciddi travmanın yıkıcı etkilerini görmüş, ama Bayview’daki olatan hayatın da -beraberinde getirdili onca stresle birlikte- dikkati aşındırdıAına inanmaya başlamış. Çocukken istismara maruz kalmamış hastalan

dahi sürekli

evden çı.k.anlma. aç

kalma veya vurulma endişesi içindeymiş. Düşük düzey baskı albn dalannı ş sürekli. Nadine bana bunu açı.kladıAında. cinsel istismar

kadar rahatsız

edici olmayan stres biçimlerinin de dikkati etkileyip etkilemedilini anlamak istedim. Bu konu hakk ındaki bilimsel kanıtların biraz kar maşık oldutunu ölrendim. Laboratuvarlarda ortaya çıkan kanıtlara göre, hafif-orta stres altında oldutumuzda dikkat gerektiren bazı faaliyetlerde kısa vadede daha iyi performans gösteriyoruz. 7 Benzer bir deneyimi hepimiz yaşamışızdır: Ben sahneye çıkıp konuşma yapmadan önce bir baskı artışı hissediyorum, ama uyanmamı, ken dime gelip en iyi performansımı göstermemi sallıyor bu artış. Stresin vadesi uzayınca ne oluyor peki? Tipik bir çalışmanın bulgularına göre, bu şartlar altında hafif düzeyli stres dahi “dikkat süreçlerini önemli ölçüde değiştircbiliyor”.s Bu noktada bilim o ka dar net ki yakın tarihli bir özette şöyle deniyor: "Stresin beyinde uzun vadeli etkileri olan yapısal delişimlere yol açabildiği iyi bili niyor

artık.’’9

Neden acaba, diye sormaya başladım. Bunun nedenlerinden bi ri, stresin sıklık.la dikkati baltaladıAını bildilimiz başka sorunları te tikliyor olması. örneğin evrimsel antropoloji alanında önde gelen isimlerden Profesör Charles Nunn uykusuzluktaki artışı incelemiş ve “stres ve aşın teyakkuz” altındayken uyumakta zorlarıdığımızı keşfetmiş. •° Kendinizi güvende hissetmediğinizde gevşeyemiyor.ıu nuz, çünkü bedeniniz size “tehlike altındasın. uyanık kal” diyor. Ya ni uyuyamamak bir arıza değil, diyor Charles - “tehdit altında oldu ğunuzu hissettiğiniz şartlarda adaptif bir eylem”. ı ı Uykusuzluğu gerçekten tedavi etmek için “kaygı ve stres kaynaklarını hafifletme miz gerektiği” sonucuna varıyor Charles. Nedenleriyle yüzleşmek gerekiyor yani.

STRES ARTIŞI VE TETIKLEDIÔI TEYAKKUZ HALI

181

Daha derinde yatan bu nedenler neler olabilir peki? Biri şu: Her on ABD vatandaşından albsının kriz anlarında başvurabileceği birik miş parası 500 dolardan az; Bab dünyasındaki diğer pek çok ülke de bu noktaya doğru gidiyor. Ekonomideki büyük yapısal değişimler sonucunda ona sınıf çöküş halinde. Yaşadığınız maddi stres arttığın da düşünme kabiliyetinize ne olduğunu anlamak istedim ve Chicago Üniversitesi Hesaplamalı Bilim Bölümü’ndc profesör olarak görev yapan Scndhil Mullainathan’ın bu konu haklcında titiz çalışmalar ger çekleştirdiğini öğrendim . 1 2 Hindistan’daki şekerkamışı hasatçıları üzerine inceleme yapan bir ekibin parçası olmuş Scndhil. Hasat ön cesi (parasızken) ve sonrasındaki (yeterince paralan varken) düşün

me becerilerini test etmişler. Hasat sonundaki maddi güvenlik halin IQ seviyesinin ortalama 13 puan fazla olduğunu bul

de hasatçıların

muşlarll - muazzam bir fark bu. Neden peki? Maddi sıkıntı yaşamış herkes bu sorunun yanıtını sezgisel olarak biliyordur. Maddi açıdan hayatta kalma endişesi içinde olduğunuzda, çamaşır makinesinin bo zulmasından çocuğunuzun ayakkabısını kaybebncsine varıncaya de ğin her şey o haftayı atlatma beceriniz için tehdit oluşturur hale gelir. Tıpkı Nadine’in hastalan gibi teyakkuz halinde olursunuz. Stresin bu büyük nedenini incelerken Nadine’in söylediği bir şe yi düşünüp durdum: “Sunduğunuz araçların insanların yaşadığı so runlarla aynı ölçekte olduğuna” diklcat etmeniz gerekiyor. Maddi strese uygulandığında ne anlama geliyor bu acaba diye düşündüm. Ve tam da bu soruya yanıt veren bir yer olduğunu öğrendim. Finlan diya’da merkez ve sağ partilerden oluşan bir koalisyon hilkümeti

20 1 7

yılında bir deney yapmaya karar vermiş. Herkese her ay ga

rantili, ufak bir temel gelir sağlamamız gerektiği fikri dünyanın dört bir yanındaki siyasetçiler ve vatandaşlar tarafından arada sırada öne sürülüyor. Buna göre devlet şöyle diyor: Size sadece temel ihtiyaç larınızı (gıda, barınma. ısınma) karşılayacak ölçüde ufak bir miktar para vereceğiz. Sizin hiçbir şey yapmanız gerekmiyor - güvende ol manızı ve sağ kalmak için gereken asgari gelire sahip olmanızı isti yoruz, o kadar. Cumhuriyetçi başkan Richard Nixon’dan Demokrat başkan adayı Andrew Yang’e kadar birçok kişi tarafından öne sürül müş bir fikir bu.

ÇALINAN DİKKAT

182

Finlandiya konuşmayı bırakıp sahiden denemeye karar vermiş bu fıkri. •4 Yirmi beş ila elli sekiz yaşlarında rasgele

2000 vatandaşı

seçip onlara şöyle demişler: önümüzdeki ilci yıl boyunca her ay size karşılıksız 560 avro vereceğiz. Beraberinde neler olup bittiğini takip eden titiz bir bilimsel program oluşturmuş, proje bittiğinde sonuçlan yayımlamışlar. Çalışmada önemli rol oynamış iki biliminsanıyla görüştüm:

Dr. Signe Jauhilinen ve Turku Üniversitesi Sosyal Bilim

ler Bölümü’nde profesör olarak görev yapan Olavi Kangas bana bul gularını anlattılar. Dikkat ve odaklanma konusunda “çok ciddi farklar” oluştuğunu söylüyor Olavi - temel gelir almaya başladıklarında insanların odak lanma becerisi çiddi ölçüde artmış. Signe nedenini tam olarak anla yamasalar da, “para sorunlarının konsantrasyona iyi gelmediği” bul gusuna ulaştıklarını söylüyor. “Maddi durumunuz konusunda endişe içinde olmak beyninizin büyük kısmını işgal ediyor. Endişelenme niz gerekmediğinde, başka şeyleri düşünme kapasiteniz artıyor.” Garantili temel gelir -<:üzi bir milctar olsa dahi- alıcılara ayak larını nihayet sağlam zemine bastı.klan hissini vermiş gibi görünü yor. Dünyada kaç insan şu an böyle hissediyordur? Stresi azaltan her şey dikkat gösterme becerimizi artırıyor. Finlandiya herkes için. bir güvenlik hanı oluşturan ama çalışmamayı özendirmeyecek miktarda temel gelirin, aşın teyakkuzun nedenlerinden birini ortadan kaldıra rak insanların odaklanma becerisini artırdığını göstermiş. Telefonlarımız ve intemetle yaşadığımız sorunları yeniden dü şünmeye ini bu beni. İnternet çoğumuz için 1990’ların sonlarında, orta sınıfın çökmeye başladığı, maddi güvensizliğin yükselişte ol duğu ve 1945’te yaşayan insanlara kıyasla bir saat daha az uyku uyu duğumuz bir toplumun içinde ortaya çıktı. Daha stresli bir toplum dikkat dağmıkhğına karşı koymakta daha fazla zorlanıyor olmalı. Gözetim kapitalizminin insanları manipüle etmeye yönelik sofistike yöntemlerine karşı koymak her zaman zor olurdu, ama o dönemde zaten zayıflıyor gibiydik, manipille edilmesi daha kolay bir haldey dik. Bizi gitgide savunmasız bırakan diğer nedenleri de incelemeye koyuldum.

STRES ARTIŞ! VE TETİKLEDlôt TEYAKKUZ HALI

1 83

Bu kitapta öne sürdüğüm argümanı kannaşıklaşuran bir nokta hak kında açık konuşmak istiyorum şimdi. Nadine’in bana öğrettiklerin de -ve sonrasında öğrendiğim daha genel bilimde- burada yazdık larımın genel akışına ters düşen bir şey var. Giriş bölümünde gördüğünüz gibi, elimizde insanların odaklan ma becerisindeki değişimleri takip eden uzun vadeli bir çalışma ol masa da, dikkat sorunlarımızın kötüye gittiğini öne sürmenin makul olduğuna inanıyorum. Çünkü odaklanma ve dikkate

zarar veren çe

şitli etmenler bulunduğunu ve bu etmenlerin yükselişte olduğunu kanıtlayabiliyoruz. Ama buna karşı bir argüman da var. Ya dikkat becerimizin iyiye gitmesine yol açan karşı eğilimler de aynı anda mevcutsa? Nadine şiddete maruz kalmanın odaklanma becerinize zarar verdiğini gös termiş bulunuyor. Ama geçtiğimiz yüzyılda Batı dünyasında şiddet önemli bir düşüş gösterdi. Haberlerde okuduklarımıza ters düştüğü nü biliyorum, ama gerçek bu - Profesör Steven Pinker

İyilik Melekleri adlı

Do*ammn

kitabında bunun kanıtlarını açık açık ortaya ko

yuyor. Bu eğilimin beklentilerimize ters düşmesinin nedeni televiz yon ve intemette sürekli şiddet ve tehlike görüntülerine maruz kalı yor olmamız; ama şu bir gerçek ki atalarımıza kıyasla şiddetli bir saldırıya maruz kalma veya cinayete kurban gitme ihtimalimiz çok daha düşük. Yakın zamanlara kadar bütün dünya -şiddet ve korku bakımından- Bayview’a daha çok benziyordu, hana daha kötüydü. Dayak yeme ya da öldürülme tehlikesi bir insanın karşı karşıya kalabileceği en büyük stres kaynağı şüphesiz. Bu tehlike düşüşte ol duğuna göre, dikkat ve odaklanmanın bu bakımdan

iyiye gitmiş ol

ması gerekir. Bu konuda açık olmak istiyorum. Odaklanmayı artıran bu tek -ama çok önemli- eğilimin ters yöndeki etmenlerin hepsine baskın çıktığını mı düşünüyorum? İlgi lendiğimiz ya da uğraştığımız şeylerin birinden diğerine geçiş yap ma eğilimindeki muazzam artışın. daha az uyku uyumanın, gözetim kapitalizminin devasa düzeneğinin, maddi güvensizlikteki artışın et kilerine baskın çıkıyor mu? Hepsi hesaba katıldığında çıkmıyor ben-

1 84

ÇALINAN DİK.KAT

ce. Ama bilgisayarda hesaplayabileceğimiz bir şey değil bu - bu et kilerin her birini nicelleştirip karşıla.şurmak çok zor. O yüzden ma kul insanlar bana kaulmayabilir. Nadine’in ortaya koyduğu kanıtla rın toplum olarak dikkat becerimizin

arttığına işaret ediyor olması

gerektiği söylenebilir.

Ama daha sonra,

içinde bulunduğumuz kültürde dikkati darma

dağın eden başka bir kuvvet, kendi hayabm boyunca gücünü artır maya devam eden bir kuvvet bulunduğunu öğrendim.

Geçen her on yılla birlikte Batı dünyasında kültür olarak gitgide da ha uzun saatler çalışıyoruz. New York eyaletinin kuzeyinde bulunan Rochester Üniversitesi’nde görüştüğüm psikoloji profesörü Ed Deci, 1969’da tam zamanlı iş olarak görülen süreye günümüzde yılda bir ay daha eklenmiş olduğunu göstermiş. •� Yirmi birinci yüzyıl başlar ken Kanada sağlık hizmetleri ülkedeki insanların işyerinde nasıl va kit geçirdiklerini incelemeye karar vermiş. Yüzden fazla -özel ve kamusal, büyük ve küçük- işyerinde 30.000 ’den fazla insanı ince leyip bu konuda en ayrıntılı araştırmalardan birini ortaya koymuşlar. Çalışma saatleri arttıkça insanlarda dikkat dağınıklığının arttığı, üretkenliğin azaldığı •6 ve “bu iş yüklerinin sürdürülebilir olmadığı” sonucuna varmışlar. 1 1 Bu durumun dikkat becerimiz açısından içerimlerini tam olarak anlamam için, insanların işyerinde ya.şadı.klan stresi önemli ölçüde azaltmanın yollarını denemiş olan iki yere gitmem gerekti. Arala rında 1 6.000 kilometre mesafe bulunan bu yerlerde uygulanan de neyler de çok farklı - ama bugün dikkat becerimizin maruz kaldığı hasan nasıl tersine çevirebileceğimiz konusunda önemli içerimler ta.şıdıklanna inanıyorum.

il

Hız ve Bitkinlik Artışını Tersine Çevirmenin Yollannı Bulanlar

ANDREW BARNES durup dinlenmek bilmiyormuş. 1987 yılında fi nans sektöründeki düzenlemelerin kaldırılmasının ertesinde, Britan ya’nın Wall Street’i olan City of London’da çalışıyormuş. Şirketler istedikleri gibi at koşturabiliyorlarmış; finansal kabadayılık patlama yapmış, milyarlarla oynayan takım elbiseli adamlar borsa binasında birbirlerine bağınp duruyorlarmış. Bu dünyada sabah 7:30’dan son ra işe gelenler sünepe,

akşam

7:30’dan önce çıkanlar enayi olarak

görülüyormuş. Andrew da yılın yansında karanlıkta uyanıyor, eve karanlıkta dönüyormuş. Yüzünde güneşi hissetmeyi özlemiş. City of London’da herkes daha iyi çalışmanın daha çok çalış mak, iş bütün hayatınızı tüketinceye kadar çalışmak olduğuna ina nıyormuş. Muhtelif talepkir şirketler arasında gidip gelmiş Andrew. Bunlardan birinde, çalışmaya yeni başlayanların hepsini ilk gün ön lerindeki masada önceden daktilo edilmiş bir istifa dilekçesi bekli yormuş. Dilekçeyi imzalamaları emredildikten sonra şöyle deniyor muş: Patronu memnun edemezsen bu dilekçe ortaya çıkar ve işin bi ter. Andrew bu yorucu varoluştan nefret etmeye başladığını fark et miş yavaş yavaş. "Geri dönüp baktığımda yirmili yaşlarımı hırs su nağında feda ettiğimi, sonrasında muhtemelen ailemi de feda ettiği mi görüyorum,’’ diyor. Aşın çalışmak ona bazı ilişkilere mal olmuş ve ancak yıllar sonra çocuklarıyla ilişki kurabilir hale gelmiş. Andrew İngiltere’den ayrılıp Avustralya ve Yeni Zelanda’ya ta şınmış, oralarda zaman içinde çok başarılı olup bir dizi büyük firma sahibi olmuş. Onu görmeye gittiğimde Auckland şehrine bakan çatı

ÇALINAN DİKKAT

1 86

katı dairesinde buluştuk - ama City of London’da geçirdiği o güneş siz günlerin hatırası hiç silinmemiş. 20 1 8 yılında bir uçak yolculuğu esnasında okuduğu bir ekonomi dergisinde işyeri üretkenliği hakkında bir araştırma raporu görmüş. İlgisini çeken bazı rakamlar varmış raporda. Araştınnaya göre, Bri tanya’da ortalama bir çalışan işiyle günde üç saatten az meşgul olu yormuş aslında. 1 Yani insanlar işyerinde geçirdikleri zamanın ço ğunda zihnen orada değillermiş. Ofiste uzun saatler geçirirken ha yatları geçip gidiyor ve pek iş yapmıyorlarmış aslında. Andrew bunu düşünüp durmuş. Yeni Zelanda’da sahibi olduğu, vasiyet hazırlayan ve vakıf fonları işleten Perpetual Guardian şirke tinin 240’tan fazla kişinin çalıştığı bir düzineden fazla ofisi varmış. Bu düşük üretkenlik rakamlarının kendi çalışanları için de geçerli olup olmadığını merak etmiş. Herkesin kaybettiği bir durum bu zira. Çalışanlar sıkılıyor, dikkatleri dağılıyor, başka şeyler için, bilhassa yeterince göremedikleri aileleri için endişe ediyorlar. İşveren de önündeki vazifeye odaklanmış bir işgücünden yoksun kalıyor. An drew’nun zihninin gerisinde, kötü bir şekilde çalıştığı, kendi odak lanma ve muhakeme gücünün bozulduğunu hissettiği yılların hatı rası duruyormuş. Bir gün kendine şu soruyu sormuş: Şirketimi baştan aşağı de ğiştirsem ve herkes aynı ücret karşılığında bundan böyle haftada sa dece dört gün çalışsa nasıl olur? Dinlenmeleri için, doğru dürüst bir sosyal hayat için, aileleriyle ilgilenmeleri için -çoğunlukla mesai arasında ufak zaman dilimlerine sıkıştırmaya çalıştı.klan şeyler için- vakitleri olur böylece. Ya bunun karşılığında, çalışanlar önlerindeki vazifeye günde sadece kırk beş dakika daha fazla odaklanabilecek olurlarsa? Üstünkörü yaptığı hesap bu senaryoda şirketin üretkenli ğinin artacağına işaret ediyormuş. İnsanlara dinlenmek ve eğlenmek için daha fazla zaman tanımanın, ofiste oldukları zamanda daha üretken çalışmaları anlamına geliyor olabileceğini düşünmüş An drew. Bunun doğru olup olamayacağını görmek için çalışma saatlerini değiştirme denemelerinin tarihine bakmaya başlamış. örneğin Bri tanya’da Birinci Dünya Savaşı esnasında insanları haftada yedi gün

HIZ VE BiTKİNLİK ARTIŞINI TERSiNE ÇEVİRME

1 87

çalıştıran bir mühimmat fabrikası varmış. Gün sayısını altıya indi rince genel üretimin artt ığı görülmüş. Bu ilkenin kapsamı ne ölçüde genişletilebilir acaba, diye düşünmeye başlamış Andrew. Ve cesaret isteyen bir adım atmış. Bir konferans görüşmesi ayar layıp tüm çalışanlarına yakında aynı ücret karşılığında haftada sa dece dört gün çalışacaklarını söylemiş. Ama karşılığında, demiş, işi nizi gerçekten yapmanın yollarını bulacaksınız; üretkenliğinizin ar tacağını düşünüyorum, ama bana haklı olduğumu göstermeniz ge rekiyor. Bu değişikliği iki ay boyunca deneyeceğiz. O dönemde üretkenlikte bir düşüş görmezsek haftada dört gün çalışmayı kalıcı hale getireceğim. Perpetual’ın şirket merkezinden epey uzakta, Ro torua adlı bir kasabada bulunan ofislerine gittiğimde görüştüğüm Amber Taare, bana ilk tepkisinin şu olduğunu söyledi: “Nasıl yani, doğru mu duyuyorum?” Çalışanlarda heyecan uyanmış, ama tem kinliymişler. Böyle bir plan başarılı olabilir mi, göremediğimiz bir bityeniği mi var acaba, diye düşünmüşler. Yine Rotorua ofislerinde çalışan Gemma Mills’in söylediğine göre: “İşe yarayacağına pek inanmamıştım.” Andrew’nun idare ekibi de şüpheyle yaklaşmış. "İn

san Kaynakları şefim resmen yıkıldı," diyor Andrew. İdareciler üret kenliğin zarar göreceğine ve bundan kendilerinin sorumlu tutulaca ğına eminlermiş. Şirkete hazırlanmaları için bir ay süre tanımış Andrew; bu sü reçte herkesin nasıl daha iyi çalışabileceğini düşünmesi gerekiyor muş. Gerçek sonuçlan ölçmek için de akademik araştırmacılardan oluşan bir ekip çağırmış. Yıllardır devam eden üretkenlik sızıntıları tespit edilmiş ve nihayet çözüme kavuşturulmuş. örneğin işi veri girmek olan bir çalışan, kullandıkları iki farklı sistem birbiriyle ir tibat içinde olmadığı için aynı veriyi günde iki kez girmek zorunda kalıyor ve günde bir saat kaybediyormuş. Hemen bilişim bölümüne gidip bu sorunun çözülmesini istemiş. Şirkette bunun gibi yüzlerce değişim olmuş. Başka bir ofiste. çalışanlar bir kutu bayrak almış ve rahatsız edilmek istemeyenlerin bundan böyle masasına bir bayrak koymasına karar verilmiş. Perpetual Guardian çalışanlarından Russell Bridge. “Aklımızın yatması biraz zaman aldı. çünkü zorlayıcı bir fikir.” diyor. "Onca za-

1 88

ÇALINAN DİKKAT

man sabah 8 akşam 5 şeklinde çalışınca içiniu işliyor bu model." Ama değişim gerçek.leşmiş. İnsanlar ekstra günlerini farklı şekiller de değerlendirmişler. Amber üç yaşındaki kızını haftanın bir günü kreşe göndermeyip onunla daha fazla oyun oynamaya başlamış. Gemma ise dinlenmeye daha fazla vakit ayırarak sonuçta kendini sa hiden daha iyi hissetmeye başlamış. Russcll evinde onarımlar yap maya ve “ailesiyle daha iyi zaman geçirmeye” başlamış. Bu sayede “insanların molaya ihtiyacı olduğunu, o zaman daha üretken oldu ğumuzu” farlc ebniş. İşe döndüğünde kendini daha “tazelenmiş” his sediyormuş artık. Bu deneyi yaşamış olanlar arasından konuştuğum hemen herke sin diğer değişimler arasında öne çıkardığı bir değişim oldu. Gem ma’nın dediğine göre: “Dikkatim o kadar kolay dağılmıyordu.” Ne den peki? Kendisi için bunun gevşemek.le ilgili olduğunu söyledi. “Sürekli hareket halinde olduğunuzda beyniniz kolay kolay kapan mıyor sanının. Işıkları söndürüp gevşeyecek zamanı ayırmıyorsu nuz. . . . Beyniniz sürekli düşünmeye alışıyor.” Ama “gevşemek için fazladan bir günü” olduğunda rahatlayabildiğini görmüş Gcmma işe döndüğünde de zihni daha berrakmış. Buna inanmanın çalışanların işine gelen bir tarafı vardı elbette - fazladan dinlenme zamanını korumak istiyorlardı. Daha önemlisi nesnel ölçümlerdi. Değişimleri inceleyen akademisyenlerin bulgu ları ne olmuştu? Akademisyenler dikkat dağınıklığı emarelerinin hepsinde ciddi azalma görmüşler.2 örneğin insanların işyerindeyken sosyal medyada geçirdikleri zaman -bilgisayarlarının takip altına alınması yoluyla ölçüldüğünde- yüzde 35 azalmış. İşle meşgul ol ma, ekip çalışması ve uyarım seviyeleri ise -bunların bazıları çalı şanların gözlemlenmesi, bazılarıysa kendilerine dair anlattıkları yo luyla ölçülmüş- yüzde 30 ila 40 artış göstermiş. Stres düzeyi yüzde 1 5 azalmış. Çalışanlardan duyduğuma göre daha fazla uyku uyuyor, dinleniyor, kitap okuyor, gevşiyorlarmış. Andrew’nun -bu deneye başlangıçta hayli şüpheyle yaklaşan- idare ekibi şaşırtıcı bir sonuca varmış: Şirket daha önce beş günde gösterdiği performansı dört gün de gösteriyormuş artık. Değişimler kalıcı hale getirilmiş. Auckland Üniversitesi İşletme ve İktisat Fakültesi’ndeki çalış-

HIZ VE BITKlNLlK ARTIŞINI TERSiNE ÇEViRME

189

malannın parçası olarak bu değişimler Uz.erine çalışan Dr. Helen De laney’nin gülümseyerek söylediğine göre: “Feci bir başarısızlık ol madığını söyleyebiliriz herhalde. İşler hallediliyordu, müşteriler mutluydu, çalışanlar mutluydu.” Çalışanlarla yaptığı derinlemesine görüşmelerde “dört günlük çalışma haftasını ağırlıklı olarak çok sevdiklerini” görmüş Helen. “Bayılıyorlardı. Kim bayılmaz ki?” Fazladan bir günün çalışanlara iki şey verdiğini gözlemlemiş Helen. Birincisi, “modem hayabn keşmekeşi içinde kaybolup giden ilişki lerini geliştirmelerini sağlamıştı”. Helen’a söylediğine göre, kıdemli bir yönetici boşalan zamanını önceden bağ kurmakta zorlandığı oğ luyla geçirmeye başlamış: “Aslında oğluyla birlikte olmayı sevdiği ni, onun da kendisini çok sevdiğini, birlikte iyi vakit geçirdiklerini fark ebnişti.” İkincisi, kendilerine de zaman ayırabildilclerinden bah sediyorlarmış sık sık. Helen’a şöyle diyorlarmış: “Etrafımda kimse olmadığında., çocuklarım, eşim, hiç kimse olmadığında kendim ola biliyorum.” Benzer bir şey pek çok başka yerde denenmiş; deneyler çok farklı olsa da benzer sonuçlar ortaya çıkmış. 1920’ 1er Britanyası’nda, kahvaltılık gevrek üreten W. G. Kellogg çalışma zamanını günde se kiz saatten alb saate indirdiğinde, işyerinde meydana gelen kazalar (dikkati ölçmek için iyi bir gösterge) yüzde 4 1 azalmış.1 Microsoft 20 19 yılında Japonya’da haftada dört gün çalışmaya geçmiş ve üret kenlikte yüzde 40 aruş olduğunu bildirmiş:’ Yaklaşık aynı zaman larda İsveç’in Göteborg şehrinde bir huzurevi aynı ücret karşılığında günde sekiz saatten altı saat çalışmaya geçmiş ve çalışanlar daha fazla uyku uyumaya, daha az stres yaşamaya, daha az hastalık izni kullanmaya başlamış.s Aynı şehirde Toyota çalışma zamanını günde iki saat azalttığında teknisyenlerin üretkenliğinde yüzde 1 1 4, şirke tin kinnda yüzde 25 artış görülmüş. 6 İnsanlar daha az çalıştıklarında odaklanma becerilerinin önemli ölçüde arttığına işaret ediyor bunlar. Daha fazla çalışmanın her za man daha iyi çalışma olduğu şeklindeki mantığa karşı çıkmamız ge rektiğini söylüyor Andrew. “Çalışmanın zamanı olduğu gibi, çalış mamanın da zamanı var,” diyor, ama günümüzde çoğu insan için "sorun zamanımızın olmaması. Zaman, düşünme ve biraz dinlenme

ÇALINAN DiKKAT

190

hepimizin daha iyi kararlar almasını sağlıyor. Sırf bu fırsatı yarat mak.la, yaptığım işin, çalışanların yaptığı işin niteliği artıyor." Kendi tavsiyesine uygun hareket etmiş Andrew. Şimdilerde hafta sonları hiç çalışmıyormuş -hayatında daha önce hiç yapmadığı bir şeymiş bu- ve yanına intemete bağlı hiçbir cihaz almadan yakınlardaki bir adada bulunan evine gidiyormuş. Başlangıçta temkinli olduğunu söyleyen çalışanlardan biri olan Gemma ise şöyle diyor: “Geceya nsına kadar çalışmaktan çok daha fazlası var hayatta. . . . İş dışında bir hayatınız olması gerekiyor.” Sonrasında, Stanford Üniversitesi’nde örgütsel davranış alanın da profesör olarak görev yapan Jeffrey Pfeffer ile bu konu hakkında görüştüm. Bu yöntemin işe yaramasının nedeni çok açı.le, diyor Jeff rey, istediğin sporsevere sorabilirsin. “Bir futbol ya da beyzbol maçı kazanmak istiyorsan, takımının tükenmiş olmasını ister misin?” Ve bu soruyu yanıtlamadan şöyle ekliyor: “Hepimiz için geçerli değil mi bu?”

Bir gün Auckland sahilinde yürüyüşe çıktım ve gördüklerimi düşün düm - ilk defa gitgide hızlanan toplumumuzun mantığına doğru dan kafa tutmuş bir yere gitmiş olduğumu fark enim. Bizi daha hızlı yürümeye, daha hızlı konuşmaya, daha çok çalışmaya iten bir kültür içinde yaşıyoruz; üretkenlik ve başarının kaynağının bu olduğu öğ retiliyor bize. Oysa buna hayır diyen, “Biz yavaşlayacağız, dinlenme ve dikkate daha fazla yer ayıracağız,” diyen bir grup insan vardı bu

rada. Bu ak.lı başında karar çoğumuza imkansız bir lüks olarak görü nüyor şu an. Çoğu insan yavaşlayamıyor, çünkü yavaşladı.kları tak dircle işlerini veya statülerini kaybedeceklerinden korkuyorlar. Yılda bir hafta olsun tatil yapan Amerikalıların oranı bugün sadece yüzde 56. O yüzden insanlara dikkat becerilerini artırmak için ne yapma ları gerektiğini söylemek -aynı anda tek bir işle meşgul olmak, daha fazla uyumak, daha çok kitap okumak, zihnin gezinmesine izin ver mek- zalim iyimserliğe kayabiliyor rahatlıkla. Toplumumuzun şu anki işleyiş tarzı böyle şeyler yapmalarına izin vermiyor. Ama böyle

HIZ VE BITKİNLlK ARTIŞINI TERSİNE ÇEVİRME

191

olması şart değil. Toplumun değişmesi mümkün. Bu konu üstüne düşündükçe biraz rahatsız oldum, çünkü Yeni Zelanda’da olup bi tenleri bu şekilde anlabnak sizde yanlış bir izlenim uyandırabilirdi. Andrew Bames’ı çok sevdim -alışılmadık ölçüde aydınlanmış ve düzgün bir işveren- ama kendi patronunuzun da bir aydınlanma ya şayıp çalışma sürenizi haftada dört güne indirmesini beklemenizi is temem. Bu değişimin gerçekleşmesini istiyorsak başka bir yoldan gitmemiz gerekecek muhtemelen. Yüz yıldan uzun süredir çalışanlara garanti edilmiş bir dinlenme ve düşünme dilimi olan hafta sonunu düşünelim. Nasıl oldu bu? On sekizinci yüzyılda Sanayi Devrimi dalga dalga ilerlerken işçilerin birçoğu işverenleri tarafından günde on saat, haftada alu gün çalış maya zorlanıyordu. Fiziksel ve zihinsel olarak yıkıcı bir durumdu. Bunun üzerine birlik olup yaşamak için zaman talep ebneye başla dılar. Çalışma saatlerinin azalulmasını talep eden ilk grev 1 79 1 yı lında Philadelphia’da gerçekleşti. Polisten dayak yiyen işçilerin bir çoğu sonrasında işinden kovuldu. Ama vazgeçmediler. Daha sıkı sa vaştılar. 1 835 yılında sekiz saatlik çalışma günü için ille genel grev yapıldı. Ancak onyıllar süren bu gibi mücadeleler sonunda sekiz sa atlik çalışma günü ve hafta sonları hemen herkes için geçerli hale geldi. Andrew gibi birkaç istisna hariç şirket sahipleri -tıpkı Facebook gibi- kendi istekleriyle sizin daha az vaktinizi alacak değiller. Buna zorlanmaları gerekiyor. Hafta sonlarının ortaya çıkışı toplumun hız lanması karşısında verilmiş en sert yanıt oldu. Haftada dört gün ça lışma süresi de ancak benzer bir mücadeleyle kazanılabilir. Bu içgörü bu hedefe ulaşmanın önünde duran diğer bir büyük engelle bağlantılı. Haftada dört gün çalışma süresi maaşlı çalışanlara uygulanabilir - ama gitgide daha çok kişi sözleşmesiz ya da sabit çalışma saatleri olmadan iş yapmaya çalıştıkları “esnek ekonomi” modeline zorlanıyor. Bu gelişme spesifik bir değişimin ürünü: ABD ve Britanya gibi ülkelerde hükümetler sendikaları dağıtıp büyük öl çüde yok ettiler. Çalışanların bir araya gelip sözleşme ve sabit çalış ma saati gibi şeyler talep etmelerini gitgide güçleştirdiler. Bunun uzun vadeli tek çözümü sendikaların adım adım yeniden inşa edil-

ÇALINAN DİKKAT

192

mesi - ve böylece insanların bu temel haklan talep ebne gücüne ka vuşması. Halihazırda başlamış bir süreç bu. örneğin ABD’nin dön bir yanında hazır yemek satan restoranlarda çalışanlar sendikalaşıp saat başı asgari 1 5 dolar talep ediyor ve m uazzam

haşan

kazanıyor

lar. 22 milyondan fazla çalışanın maaşında artış sağladılar ve gerek Donald Trump’a gerekse Joe Biden’a oy vermiş eyaletlerde çoğun luğun desteğini kazanmak gibi güç bir işi başarmış durumdalar. Ama bence işverenlere karşı mücadele etmenin ötesine geçip kendi içimizdeki bir şeyle de savaşmamız gerekecek. Perpetual Gu ardian’da çalışanlarla geçirdiğim sürede söylediklerini ikna edici buldum

ama içimden bir ses karşı çıkmaya devam eni, söyledik

lerinde hatalar arayıp durdum. Bunun neden olduğunu anlayamadım önce. Sonradan fark enim k.i ben çoğunlukla ancak gün sonunda pes tilim çık.tığında yeterince çalışmış olduğumu hissediyordum. İlk Macintosh bilgisayarını tasarlamış olan ekip, üstünde "Haftada

90

saat çalışıyorum ve buna bayılıyorum !" yazan tişörtler giyiyordu.7 Günümüz profesyonel sınıfının çılgın sloganı olabilir bu. Pek çoğu muz kimliğimizi tükeninceye kadar çalışmak etrafında kuruyoruz. Buna haşan diyoruz. Gitgide hızlanmaya dayalı bir kültür içinde ya vaşlamak zor; çoğumuz yavaşlayınca suçluluk duyuyoruz. Bunu hep birlikte –toplumsal, yapısal bir değişim olarak- gerçekleştirmemiz bu yüzden önem taşıyor.

Covid- 19 bütün dünyaya yayıldığında pek çok kişi -onca trajedi ve dehşetin içinde- bunun en azından bir iyi sonucu olabileceğini dü şündü. Pek çok insan (herkes değil) her gün işe gidip gelmekten, sü rekli masasının başında görülme baskısından kurtulmuştu. Dinlen me için biraz daha alan açılabileceği düşünüldü. Oysa Covid esna sında çalışma saatleri arttı - kapanmanın ilk bir buçuk ayında ABD’ de ortalama bir çalışan günde üç saat fazladan çalıştı.s Fransa, İs panya ve Britanya’da insanlar günde ortalama iki saat daha fazla ça lıştılar.9 Bunun nedeni tam olarak belli değil. Kimileri Zoom toplan tılannın çok uzun sürmesinden, kimileri ise ekonomik güvensizlik tavan yapmışken insanların çalıştıklarını gösterme hevesinin daha

HIZ VE BİTKiNLiK ARTIŞINI TERSiNE ÇEViRME

1 93

da artmış olmasından kaynaklandığını düşünüyor. Dışarıdan büyük bir kuvvetin -küresel bir pandeminin dahi- ge lip de bizi daha uzun çalışma çarkından kurtaramayacağının göster gesi bu. Bu ancak kuralları değiştirmek için kolektif mücadele ver diğimizde olabilecek bir şey. Ama haftada dört gün çalışma süresiyle ilgili başka bir şeyi daha gösterdi Covid bize. İşyerlerinin çalışma pratiklerini çok kısa bir sü re içinde kökten değiştirip iş görmeye devam etmelerinin mümkün olduğunu. 202 1 başlarında l.oom’da yeniden görüştüğümüzde An drew BartlCs şöyle dedi: “Bundan bir buçuk yıl önce bir İngiliz ban kasının yönetim kurulu başkanı ‘60.000 çalışanı olan bir bankayı ev den idare edebiliriz’ deseydi, olur mu öyle şey derdik, değil mi?” Ama oldu, gayet de sorunsuz bir şekilde. “E haftada beş değil dört gün çalışarak da işler yürüyebilir herhalde?” Diğer idareciler An drew’ya haftada dört gün çalışmanın işe yaram asının mümkün ol madığını, zira gözlerinin önünde olmadı.klan takdirde çalışanlarına güvenemeyeceklerini söylüyorlarmış eskiden. O idarecileri arayıp şimdi tekrar düşünmeleri gerektiğini söylemiş Andrew: “Hepsi ev den çalışıyor artık. Ve ilginçtir, işler de halloluyor.” Çalışma tarzımız sabit ve değiştirilemez görünüyor, ta ki deği şinceye kadar. sonra da ilk başta öyle olması gerekmediğini fark edi yoruz.

Öte yandan Paris’te çalışanlar hayatlarını yavaşlaunak için buna ko şut bir öneriyle çıkagelmişlerdi. Akıllı telefon öncesinde, patronla rın ofisten evine dönmüş çalışanlarıyla temas kurması alışıldık bir şey değildi. Çocukluğumda pek çok arkadaşımın anne babası talep kar işlerde çalışıyordu - ama eve geldikten sonra işverenlerinden te lefon aldıklarını hemen hiç görmedim. 1980’ 1erde nadir görülen bir şeydi bu; bitince bitiyordu iş. Göreve sürekli hazır olanlar doktorlar, başkanlar, başbakanlardı sadece. Ama e-posta hayatımıza hakim olmaya başladığından bu yana çalışanların gece gündüz günün her saati yanıt vermesi yönünde git tikçe artan bir beklenti oluştu. Gerçekleştirilen bir çalışmada Fran-

ÇALINAN DİKKAT

1 94

sa’daki profesyonel meslek sahiplerinin üçte birinin yanıt vermeleri beklenen bir e-postayı kaçırma korkusuyla intemetten uzaklaşama dıklan ortaya çıkmış. •o Başka bir çalışmada, hiç ç� gelmeyen ak şamlarda dahi sırf göreve hazır olma beklentisinin çalışanlarda kay gı yarattığı ortaya çıkmış. ıı Çalışma saati kavramı ortadan kaybol muş durumda aslında; hepimiz her an göreve hazır yaşıyoruz. 20 1 5 yılında Fransız doktorların le burnout yani tükenmişlik sendromun dan mustarip hastaların sayısında patlama olduğunu açıklamasıyla birlikte seçmenler harekete geçilmesini talep ettiler - Fransız hükü meti de telekom şirketi Orange’ın başkanı olan Bruno Mettling’i ka nıtlan inceleyip çözüm bulmakla görevlendirdi. Mettling bu sürekli göreve-hazır çalışma tarzının insanların sağlığı ve iş yapabilme be cerisi bakımından feci etkileri olduğu sonucuna vardı. Ciddi bir re form önerisinde bulunarak herkesin “bağlantıyı koparma” hakkı ol ması gerektiğini söyledi. Basit bir hak bu. Açıkça tanımlanmış çalışma saatlerine hakkı nız olduğunu, o saatler dışında bağlantıyı koparıp e-postalannıza bakmamaya ya da işle ilgili herhangi bir temasta bulunmamaya hak kınız olduğunu söylüyor. Fransız hükümeti 20 1 6 yılında yasalaştırdı bunu. Elliden fazla çalışanı olan şirketler hangi saatlerde temas ku rulabileceğini kararlaştırmak için çalışanlarıyla resmi müzakereye girmek zorundalar - bunun dışında kalan saatler yasak bölge artık. (Daha küçük şirketler saatleri kendileri belirleyebiliyor, çalışanları na resmen danışmaları gerekmiyor.) O günden itibaren, insanları be lirlenen saatler dışında e-postalara yanıt vermeye zorlayan bazı şir ketler ceza almış. Örneğin yerel şube müdürlerinden birinin belirle nen saatler dışında e-postalara cevap vermediğinden şikayet eden böcek ilaçlama şirketi Rentokil, müdüre 60.000 avro ödeme yapmak zorunda kalmış. Paris’e gidip oradaki şirketlerde çalışan arkadaşlarımla konuş tuğumda bu konudaki değişimin pratikte çok yavaş gerçekleştiğini öğrendim - yasa sıkı bir düzenlemeyle uygulanmadığı için çoğu Fransız büyük bir değişim yaşamış değil henüz. Ama hepimizin git mesi gereken doğrultuda atılmış bir ilk adım bu. Paris’te bir kafede otururken gördüklerimi düşündüm. İnsanlara

HIZ VE BITKlNLlK ARTIŞINI TERSİNE ÇEVİRME

1 95

yasal hak tanımadığınız sürece, iş saatleri dışında işle bağlanuyı ko parmanın faydalarından bahseden tatlı kişisel gelişim dersleri ver menin anlamı yok. Hana patronlarınca gevşemelerine izin verilme yen insanlara gevşemenin faydalarından bahsebnek onlarla alay et mek oluyor - kıtlık çeken insanlara Ritz’de yemek yemenin onlara ne kadar iyi geleceğini söylemek gibi bir şey. Bağımsız bir servetiniz varsa ve çalışmanız gerekmiyorsa bu değişimleri hemen gerçekleş tirebilirsiniz muhtemelen. Ama geri kalanlarımızın bizden alınan zaman ve mekinı geri kazanmak için kolektif bir mücadelenin par çası olması gerekiyor - nihayet dinlenebilmek, uyuyabilmek ve dik katimizi tazeleyebilmek için.

12 Dokuzuncu ve Onuncu Nedenler: Beslenme Düzeninin Bozulması ve Kirliliğin Artması

ÇOC:UKLUÔUMDA VE GENÇLIÔIMDE Londra’nın banliyölerinden birindeki evimden bana Satüm’ün halkaları kadar yabancı göıii nen bir yere süıii lüyordum her yaz. Babam İsviçre Alpleri’ndeki bir dağ da, ahşap bir çiftlik evinde dünyaya gelmişti. “Çiftliğe git de,” diye bağırırdı, “erkek olmayı öğren!” Böylece yılın altı haftası her sabah yavru bir horozun ötüşüyle, babamın çocukken dört kardeşiyle pay laştığı ufacık odada, ciddi bir kafa karışıklığı içinde uyanıyordum. İsviçreli babaannem ve dedemle tek başıma kaldığım ilk yaz do kuz yaşındaydım. Hayatları boyunca çoğunlukla kendi yetiştirdik leri, büyüttükleri ya da öldürdükleri şeyleri yemiş olduklarını öğren dim. Kendi meyve sebzelerini diktikleri kocaman bir bahçeleri var dı, et için kendi hayvanlarını yetiştiriyorlardı. Ama yemekler önüme konduğunda öyle bakıyor, yenebilir olduklarını anlamakta bile zor lanıyordum. Annem ve anneannem işçi sınıfından İskoç kadınlardı; cipsler, kızartmalar, süpennarketten alınmış işlenmiş gıdalar ve bol bol Kinder Sürpriz çikolatası yiyerek büyümüştüm. Ben yedi yaşın dayken mikrodalga fırın almıştık; o noktadan itibaren ana besin kay nağım mikrodalgada ısıtılmış pizza ve patates kızartması oldu. İs viçre’de geçirdiğim ilk birkaç hafta cips, pizza diye yalvardım, ye mek olarak gördüğüm ne varsa ondan istedim ve babaannemin ha zırladıklarını yemeyi reddettim. “Ce n’est pas nourriture !” diyordum tüm içtenliğimle: “Yemek değil bu.”

BESLENME DÜZENiNiN BOZULMASI VE KIRLILIÔIN ARTMASI

I 97

Babaannem ve dedem şaşkına dönmüştü. Bir gün babaanne m pes edip birkaç saat uzaklıktaki şehre. bir McDonald ’s şubesine gö türdü beni. Kendisi bir şey almadı, suratında şeflaltli bir tiksinti ifa desiyle Big Mac hamburgerimi ve patates kı.zartmalanmı yiyişimi seyretti. Bundan yıllar sonra Las Vegas’ta Rio kumarhanesinin ar kasındaki çöplükten çürümüş, kurtlanmış yiyecekler yiyen, akıl saA lıAı hiç yerinde olmayan evsiz bir adama rastladım. Ve yüzümde be liren ifadenin o gün Zürih’teki McDonald’s şubesinde babaannemin yüzünde beliren ifadenin aynısı olduğunu fark enim. Babaannem ve dedemden bana uzanan iki kuşak içinde insan ol manın en temel unsurlarından birinde çarpıcı bir dönüşüm olmuştu - vücudumuza yakıt olarak. koyduAumuz şeylerde. Dünyanın dört bir yanında görüştüğüm uzmanlara göre, bu değişimin bel genişli ğimiz ve kalbimiz için kötü olduğunu hepimiz biliyoruz, ama hayati bir etkisi daha olduğunu görmezden geliyoruz: dikkat becerimizi önemli ölçüde çaldıAını. Dale Pinnock Britanya’nın en tanınmış beslenme uzmanlarından biri; Londra’da birlikte yemeğe oturduğumuzda menüdeki ağız su landıran hamburgerlere bakmamaya çalışıp sırf onu etkilemek için tofu ve sebze söyledim. Bu kadar çok insanın odaklanmak konusun da neden sıkıntı yaşadığını anlamak için şöyle düşünebileceğimi söyledi: “Araba motoruna şampuan koyarsan arıza yaptıAında şaşır mazsın.” Oysa Batı dünyasında her gün vücudumuza “insan için ya kıt olmaktan çok uzak” maddeler koyuyoruz. Dikkatin dağılmaması vücudunuzun belli şeyler yapabilmesini gerektiren fiziksel bir süreç, diyor Dale. Vücudunuzu -ihtiyaç duyduğu besinlerden yoksun bıra karak. ya da kirletici maddelerle doldurarak.- bozduğunuzda dikkat beceriniz de bozuluyor. Dale ve dünyanın dört bir yanında görüştüğüm diğer uzmanlar şu anki beslenme tarzımızın odaklanma becerimize üç temel yönden

zarar verdiğini söylediler. Birincisi, düzenli enerji sıçramaları ve çö küşlerine yol açan bir beslenme düzenimiz var şu an. örneğin bol şeker içeren abur cuburlar yediğinizde, diyor Dale, "kan şekeriniz tavan yapıp sonra tekrar dibe vuruyor. Fiziksel odaklanma becerinizi etkiliyor bu, zira enerji tavana vurduğunda

tam olarak. dikkat göste-

ÇALINAN DiKKAT

1 98

remez oluyorsunuz“. Halbuki çoğumuz güne farkında bile olmadan öyle şeylerle başlıyoruz. ’’Tipik rutini düşün. İnsanlar sabahları bellci bir kisc k.ahvalnlı.k gevrek, bir dilim de ekmek yiyorlar. Şekerli gev rek ve beyaz ekmek, genellikle.” Bu gıdalarda çok az lif bulunduğu için, size enerji veren glikoz “çok çok hızlı salınıyor. Kan şekeriniz hızla yükseliyor, ki bu harika - yaklaşık yirmi daki.kalığına”. Sonra “çakılıyor ve bitkinlik hissetmeye başlıyorsunuz,” bu noktada “bey niniz puslanıyor”. Bu olduğunda masanızda otururken düşünmekte zorlanıyorsu nuz. Çocuğunuz o çakılmayı okulda otururken yaşıyor ve öğretme nini dinleyemez hale geliyor. “Çok çok az enerjiniz oluyor, canlan dırıcı bir şeye ihtiyacınız olduğunu hissediyorsunuz sürekli . . . . Kan şekerinizin düştüğünün işareti bu.” Böyle olduğunda sizin de çocu ğunuzun da canı ufak bir odaklanma patlaması daha yaşamak için şekerli-karbonhidratlı bir şeyler istiyor. “Her öğünde bu ucuz, bok tan karbonhidratlardan tüketir olduğunuzda, bu iniş çıkışı tekrar tek rar yaşıyorsunuz.” Bu tür gıdaları kafeinle birlikte tükettiğinizde kan

şekeri üstündeki etkilerinin iyice arttığını ekliyor Dale. ‘’Tek başına bir knıvasan yediğinizde kan şekerinizde sıçrama oluyor tabii, ama kahveyle birlikte yediğinizde sıçrama iyice artıyor ve daha da sert bir çakılma yaşıyorsunuz." Bu sıçrama ve çakılmalar gün boyunca devam ediyor, bitkinlikten uzun silrcli odaklanamaz hale geliyoruz. Tüm bunlar -metaforu biraz değiştirirsek- “mini otomobile roket yakıtı koymak gibi,” diyor Dale. “Çabucak yanıp bozulur araba yakıtı kaldıramaz çünkü. Ama kendisi için uygun yakıtı koyduğu nuzda gayet güzel çalışır.” Şu an.ki beslenme düzenimizin enerji çakılmalanna yol açtığı konusunda o kadar güçlü bir bilimsel fikir birliği mevcut ki, Britan ya Ulusal Sağlık Hizmctleri’nin bilgileri özenle teyit eden resmi İn ternet sitesi bu konuda uyanda bulunuyor.’ Yani çocuklarımızın odaklanma ve dikkat becerisini artırmak için atmamız gereken ilk adım, “onları kahvaltıda kolayla, bir kisc dolusu şeker ve sütle değil doğru dürüst gıdalarla beslemek,” diyor Dale. Bunu yaptığımızda sonuçlarını hemen göreceğiz, çünkü “gelişmekte olan beyinler de ğişime çok duyarlı oluyor”. (Dale’in daha sonra açıkladığı gibi, anne

BESLENME DÜZENİNİN BOZULMASI VE KIRLlUôlN ARTMASI

199

babalar çocuklarının kötü beslenmesi için uğraşan bir reklamcı or dusuna ve zaafl arı mızdan istifade etmek için tasarlanmış bir gıda te darik sistemine karşı savaş vermek zorundalar şu an - bu konuya da ha

sonra geleceğim.) İkincisi, çoğumuzun şu an beynimizin gelişip tam işlev görmesi

için ihtiyaç duyduğu gıdalardan mahrum bırakan bir beslenme dü zeni olması da odaklanma becerimize

zarar

veriyor.2 İnsanlık tari

hinin neredeyse tamamında kabaca babaannem ve dedem gibi bes lenmişiz - nereden geldiğini bildiğimiz taze gıdalar tüketmişiz. Gıda alanında önemli bir yazar olan ve Dale’i de büyük ölçüde etkilemiş olan Michael Pollan’ın açıkladığına göre, babaannem ve dedemle

aramızda bulunan

ilci kuşak içinde gıda ciddi bir bozulmaya maruz

kalmış. Yirminci yüzyıl ortalarında taze gıdadan süpermarketlerde satılan ve tekrar ısıtılmak için üretilen önceden pişirilmiş, işlenmiş gıdaya doğru hızlı bir geçiş olmuş. Bu gıdanın bambaşka bir yoldan satışa hazırlanması gerekiyor. Süpermarket raflarında dururken bo zulmasın diye stabilizatörlerle ve koruyucu maddelerle doldurulma sı gerekiyor ve gıdanın besleyiciliğini büyük ölçüde azaltıyor bu en düstriyel süreç. Sonrasında, biz öncekinden çok farklı gıdalara alıştıkça, gıda endüstrisi ilkel haz merkezlerimizi hedef almanın gitgide daha so fistike yollarını bulmaya başlamış. Gıdaları doğada hiç görülmeyen miktarda şekerle, trans yağlarla ve muhtelif yeni icatlarla doldur muşlar. ABD ve Britanya’da şu an yenen gıdaların çoğu “aşın işlen miş gıda” kategorisine giriyor - Michacl Pollan’ın dikkat çektiği gi bi, doğada bulunan şeylerden o kadar uzak ki bu gıdalar, asli bile şenlerinin ne olduğunu anlamak bile çok zor. Bunun odaklanma becerimizi tam olarak nasıl etkilediği konu sunda bir parça belirsizlilc var, ama elimizde çok güçlü ipuçları bu lunuyor. 1970’1erden bu yana, beslenme düzenimizin değişmesiyle birlikte dikkat becerimize ne olduğunu anlamak için tasarlanmış ba zı bilimsel çalışmalar gerçekleştirilmiş. örneğin 2009 yılında Hol landalı bir grup biliminsanı odaklanmakta zorlandıkları belirlenmiş olan yirmi yedi çocuğu iki gruba ayırmışlar.J On beşine “eleme” di yeti uygulanmış; yani çoğumuzun her gün yediği çerçöpten -koru-

ÇALINAN DiKKAT

200

yucular, katkı maddeleri, sentetik boyalar- uzak durup babaannemle dedemin yemek diyeceği şeylerle beslenmek rorunda kalmışlar. Di ğer on ikisi ise Bau’nın bildik beslenme düzenine devam etmiş. Ekip ne olduğunu görmek için çocukları birkaç hafta boyunca gözlem al tında tutmuş. Koruyucu maddeler ve boyalardan uzalc kalan çocuk ların yüzde 70’inin dikkat becerisinin arttığı, analama artışın ise yüzde 50 gibi muazzam bir rakam olduğu onaya çıkmış. Ama bu ufak çaplı bir çalışma olduğu için aynı ekip bunun de vamını getirmeye karar vermiş. Bu defa aynı deneyi yüz çocukla gerçekleştirmiş. çocukları beş hafta boyunca takip etmişler. Bir kez daha eleme diyetine sadık kalan çocukların çoğunun dikkat ve odak lanma becerisinde büyük artış görülmüş, yarısından fazlası çarpıcı bir ilerleme göstermiş. Bu çalışmaları gerçekleştiren biliminsanlan bu çocukların gün lük beslenme düzenlerindeki bir şeye alerjileri olduğu için odakla namadıkları fikrini araştırıyormuş çoğunlukla. Bu da mümkün. Ama gerçekleştirdikleri deneyler öğrenmekte olduğum şu daha genel dü şünme şekline daha iyi oturuyor gibi görünüyor: Yemek için evril diğimiz türde gıdalar tükettiğimizde beynimiz daha iyi iş görüyor. New York’ta “beslenme psikiyatrisi” alanının öncü isimlerinden

Dr.

Drew Ramsay ile görüştüm - beslenme tarzımız ile yaşadığımız psi kolojik zorluklar arasındaki bağlantıları çözmeye çalışan yeni bir alan bu. Bu içgörülerden şüphe eden insanlara “dikkatin nereden geldiğini sanıyorlar diye sormak isterim,” diyor Drew. "Beyin gıda larla inşa oluyor. Ortada temel bir bağlantı var yani.’’ Beyninizin bü yüyüp gelişmesi için, diyor Drew, hayati gıdalardan oluşan geniş bir havuza ihtiyacı var. Üstüne epey çalışma gerçekleştirilmiş bir örnek verecek olursak, büyük ölçüde balıklarda bulunan omega-3 yağ asi dinden yoksun bir beslenme düzeniniz olduğunda beyniniz

zarar gö

rüyor. Bunların yerine takviye gıdalar kullanmak da yeterli değil vücudunuz kapsüllere kıyasla gerçek gıdalardaki besleyici madde leri çok daha verimli biçimde özümsüyor. Üçüncü neden biraz daha farklı. Mevcut beslenme düzenimiz ihtiyaç duyduğumuz şeylerden yoksun olduğu gibi, beynimizde ne redeyse uyuşturucu gibi iş gören kimyasallar da içeriyor. Örneğin

BESLENME DÜZENiNiN BOZULMASI VE KIRLILIÔIN ARTMASI

201

2007 yılında Southampton’da bir grup biliminsanı üç ve sek.iz-dokuz yaşlarında olan 297 normal çocuğu iki gruba ayırmış.4 Gruplardan birine beslenme düzenimizde sürekli rastlanan yaygın katkı madde leri içeren, diğerine ise içermeyen bir içecek verilmiş. Sonrasında davranışları gözlenmiş. Gıda boyalarını içen çocuklarda hiperalcti vite görülme ihtimali ciddi ölçüde daha fazla çıkmış. Bu konuda ka nıtlar yeterince güçlü ve kesin çıkınca, söz konusu boyalar pek çok Avrupa ülkesinde yasak.lanmış - ama ABD’dek.i düzenleyiciler ya saklamayı reddetmiş ve ülkenin en sevilen kahvaltı gevrekleri ve atıştırmalık ürünlerinden bazılarında halen her gün tüketiliyor bu boyalar. DEHB oranlarında Avrupa ile ABD arasında ortaya çıkan farkın bir açıklaması bu olabilir mi, diye düşündüm bunu öğrendi ğimde. Dale’in söylediğine göre, burada sahiden neler olup bittiğini an lamak için dünyanın diğer yerlerine, insanların fiziksel ve zihinsel olarak. bizden daha zinde oldukları, DEHB ve demans tanılarının da ha düşük olduğu yerlere bakmak gerekiyor. Göreceklerimizin ilk başta şaşınıcı geleceğini söylüyor Dale, çünkü beslenme düzenleri bizden çok farklı - bazıları ağırlıklı olarak. balık yerken, bazıları he men hiç yemiyor; bazıları çok fazla, bazıları az bitki yiyor, bazıla nnda karbonhidratlar çok fazla, bazılarında hiç yok. Sihirli bir mal zeme aradığınızda bulamıyorsunuz. Ama “hepsini birleştiren bir şey var. Bizi hasta eden çerçöpe yer yok orada. Rafine karbonhidratlara, işlenmiş gıdalara, uyduruk yağlara yer yok. İşlenmemiş gıdalarda temelleniyor hepsi de . . . . Anahtar nokta bu. Sihirli değnek bu - iş lenmemiş gıdalara geri dönmek. Gıdaların asli hallerine.” Sadece dedelerimizin ve ninelerimizin yemek kabul edeceği gıdalardan ye memiz gerektiğini, süpermarketlerin ön taraftaki sebze meyve reyo nu ile arka taraftaki et ve balık reyonundan alışveriş yapmamız ge rektiğini söyleyen Michael Pollan’dan alıntı yapıyor Dale. Orta kı sımdakiler gıda değil aslında, diye uyarıyor. Gelgelelim çocukları sağlıklı besinlere teşvik etmek yerine ge nellikle en kötülerini koyuyoruz önlerine. Boston’da çalışan bir diğer beslenme psikiyatristi,

Dr.

Umadevi Naidoo’nun söylediğine göre,

ABD’de okullarda verilen öğle yemekleri için aynlan kaynak bundan

ÇALINAN DiKKAT

202 birltaç yıl

önce kesilmiş ve gıda şirketleri devreye girip okullara ken

di sabş makinelerini koymuşlar. Çocukların “işlenmiş şeyler, gofret çikolata yemeye başlaması ile,” diyor Umadevi, dikkat sorunların daki artış arasında “kesinlikle” bir bağlantı olacak. İşte bu -ve diğer pek çok- nedenden ötürü, Portland’da görüştilAüm DEHB uzmanı Profesör Joel Nigg şöyle diyor: “Büyüle bir değişim gerçekleşiyor. . . . Çocuğunuzdaki DEHB ’nin gıdayla bir ilgisi olabileceğini düşü nüyorsanız, bilim de sizinle aynı fıltirde artık.”S

GörüştüAüm insanlann hepsini sevdim - ama bu görüşmeler esna sında ciddi bir rahatsızlık da duydum. Zira kendi hissettiğim pek çok duygu, bana odaklanma becerimizi mahvettiğini söyledikleri gıdalara bağlanmış durumda. Sağlıksız besinlerde teselli bulacak şekilde yetiştirildim ben. Kendimi kötü hissettiğimde burnumda on lar tütüyor. Bu beslenme düzeninin beni nasıl etkiliyor olabileceğini düşünürken Provincetown’da gerçirdiğim zamanı düşünmeye başla dım yeniden. Hazır yemek diye bir şey yoktu orada - McDonalds yoktu! KFC yoktu! Burger King bile yoktu ! Tek bir pizzacı vardı: Spiritus Pizza. Öyle olunca üç ay boyunca sağlıklı, taze gıda dışın da bir şey yemedim neredeyse - ki İsviçre’de geçirdiğim uzun yaz lan saymazsak, hayatımın herhangi bir noktasında sağlıklı beslen diğim en uzun süreden iki ay otuz gün daha fazla bu. Orada o kadar rahat ve iyi odaklanabilmemde bunun da payı olmuş olabilir mi, di ye düşündüm. Tüm bunlan kurcalarken İsviçreli babaannemi en son gördü ğüm zamanı düşünüp durdum. Seksenlerinin ortasındaydı ve evinin bulunduğu dağa yürüyerek çıkmıştık - o benden hızlı yürüyordu. Kocaman bahçesine götürdü beni; tavuktan etrafımızda serbestçe eşelenirlcen o bahçeyle ilgilendi - yabani otlan temizledi, havuçla nnın ve pırasalannın durumuna baktı. Sonra çevik el hareketleriyle o akşam yiyeceğimiz şeyleri topladı. Yemeği pişirirlcen seyrettim onu. Nefes almak kadar doğaldı onun için. Şimdi farlc ediyorum ki benim için bir aydınlanma inı olmalıydı bu. Gelgelelim bu kanıtlann insanlara zalim iyimserlik kokan bir

BESLENME DÜZENINtN BOZULMASI VE KİRLİLlÔIN ARTMASI

203

şekilde sunulduğunu da hayal edebiliyorum. lnstagram fenomenle rinin bu noktaları “Bakın işte! Yediklerinizi değiştirirseniz odaklan ma beceriniz geri gelecek ! Siz de yapabilirsiniz!” şeklinde payla şımlarla sunduklarını gözünüzde canlandırabilirsiniz. Oysa -bu ki tap için öğrendiğim pek çok şey gibi- öncelikle yapısal bir sorun bu. Tanıdığım insanların hiçbirinin babaannem ve dedem gibi bir dağı ve çiftliği yok - gıdalarını süpermarketlerden almaları gerekiyor. O süpermarketler de doğduğumuz andan itibaren muazzam reklam bütçeleriyle teşvik edildiğimiz işlenmiş gıdalarla dolu. Bu sorunun üstesinden gelmek için her birimizin payına düşen bireysel değişim ler var, ama arkasında yatan büyük kuvvetlerle mücadele etme ihti yacı daha fazla. Bugün nasıl ki -Tristan’dan öğrendiğim gibi- ne za man telefonunuzu elinizden bırakmaya kalksanız perde arkasında yeniden elinize almanız için u�ıp didinen bin tane mühendis var sa, ne zaman işlenmiş gıdaları bırakmaya çalışsanız pes edip geri dönmeniz için u�ıp didinen bir grup uzman pazarlamacı var. Siz daha bilincine bile varmadan çok önce olumlu duyguları sağlıksız gıdalarla ilişkilendirmeniz için ellerinden geleni yapıyorlar. Beni beynimin sağlığından ziyade tamamen kendi kir marjlarını besleye cek şekilde programlamışlar - sadece beni de değil. Bir kuşağın da ha damak tadını bozup dikkatini çalmaması için kapatılması gere kiyor bu makinenin.

Dikkat krizinin sıradaki nedeni bu kitapta bahsettiğim tüm etmenler arasında potansiyel bakımından en büyüğü. Havadaki kirliliğe, satın aldığımız ürünlerdeki endüstriyel kimyasallara maruz kalmanın bi zim için kötü olduğunu hepimiz biliyoruz. Bu kitap için araşurma yapmaya başladığım sırada bana sormuş olsaydınız, hava kirliliğinin astıma ve başka solunum sorunlarına yol açtığını çok basit bir şekil de anlatabilirdim örneğin. Ama bu kirliliğin odaklanma becerimize de ciddi zarar verdiğini gösteren kanıtların gitgide arttığını öğrenin ce şaşırdım. Bunu anlamak için konuyla ilgili bilimsel literatürü etraflıca okudum ve bu etkilerin keşfedilmesinde ön saflarda bulunmuş bili-

ÇALINAN DiKKAT

204

minsanlarıyla görüştüm. Profesör Barbara Demeneix’nin -Fransa’ nın en büyük sivil nişanı olan Legion d’honneur dahil olmak üzere büyük ödüller kazanm ış, saygıdeğer biliminsanlanndan biri- açık ladığına göre: “Farklı kirlilik biçimleri hayatınızın her safhasında dikkat arahğınızı etkiliyor.” Bunun “DEHB dahil olmak üzere sinir sel gelişimle ilgili hastalıkların katlanarak artıyor olmasında” et men olduğunu söylüyor Barbara. Şu an etrafımızda çevreyi kirleten o kadar çok madde var ki, .. bugün normal bir beyne sahip olmamız mümkün değil“. Sıradan vatandaşlar olarak bizim en iyi bildiğimiz kirlilik biçi mi, etrafımızdaki havanın kirliliği; o yüzden İngiltere’nin Lancaster Üniversitesi’nde çevre bilimi profesörü olarak görev yapan ve hava kirliliğinin beynimizi nasıl etkilediği konusunda çığır açma potan siyeli taşıyan araştınnalar gerçekleştiren Barbara Maher ile görüş tüm.6 Bugün büyük şehirlerden birinde yaşamak kimyasal bir çorba -araba motorlarından salınanlar gibi farkla kirletici maddelerden oluşan bir karışım- solumak anlamına geliyor, dedi Barbara bana. Beyniniz demir gibi bu türden kimyasallara -solunum sistemi yoluy la- özümseyecek şekilde evrilmiş değil, bunlarla ne yapacağını bi lemiyor. Dolayısıyla sırf kirli bir şehirde yaşamakla”beyniniz kro nik bir travmaya maruz kalıyor" ve buna yanıt olarak yangı oluşuyor. Bu aylar yıllar boyunca devam ettiğinde ne oluyor peki, diye sordum Barbara’ya. “Sinir hücrelerinin, nöronların zarar görmesine yol açı yor,” dedi. “Kirlilik düzeyine, genetik hassasiyetinize bağla olarak zaman içinde beyin hücreleriniz zarar görüyor.”7 Kirlilik arttıkça beyninizin aldığı hasarın da arttığını bulmuş Barbara. Bu hasara yıllarca maruz kaldığınızda en kötü beyin deje nerasyonu biçimlerinden biri olan demans geliştirme riskiniz artıyor. Kanada’da gerçekleştirilen bir çalışmada büyük karayollanndan bi rinin elli metre yakınında yaşayan insanlarda demans görülme ora nının yüzde 1 5 daha fazla olduğu ortaya çıkmış.s Peki bu yangı du rumunun daha erken yaşlarda zihnin işleyişine etkisi ne oluyor, diye sordum Barbara’ya. “Saldırganlık, kontrol kaybı, dikkat bozukluğu doğurabilecek kronik bir etkisi olması muhtemel.” Çocukların halen gelişmekte olan beyinleri söz konusu oldu-

BESLENME DÜZENiNiN BOZULMASI VE KIRLILIÔIN ARTMASI

205

ğunda kanıtlar bilhassa endişe verici, diyor Barbara.9 “Kirlilik dü zeyi çok yüksek olan ortamlarda bu dejeneratif hastalıkların çok çok küçük yaştaki çocuklarda başladığına dair kanıtlar görüyoruz bugün. Gelecek kuşak bu . . . . Meksika’daki meslektaşım MRI taramaları ya pıyor ve kötü etkilenen gençlerde beyin dokusu hacminin azaldığını görüyorlar şimdiden.”ıo Kirlilik düzeyi arttıkça

zarar da artıyormuş

öyle ki bazı insanlarda “lezyonlar” görülüyormuş: “Çok genç in sanların beyninde dahi [demans hastalarında görülen) plaklar ve dü ğümlerden görülebiliyor.” Barcelona’da çalışan bir biliminsanı, Pro fesör Jordi Sunyer şehrin dön bir yanındaki okul çocuklarının dikkat becerisini test ettiğinde, kirlilik düzeyinin arttığı yerlerde çocukların performansının daha kötüye gittiğini bulmuş. 1 1 Gerçekten ürkütücü görünüyordu bütün bunlar. Düpedüz etra fımızı sarm ış bir dikkat katili bulunduğu anlamına geliyordu; gözü mün korktuğunu hissetti.m . Bununla nasıl savaşabiliriz ki? Biraz ta rih öğrendiğimde elime bazı ipuçları geçmeye başladı.

Önce tek bir

kirletici maddenin dikkatimiz üstündeki etkisine baktım: kurşunun. Kurşunun insanlar için zehirli olduğu gerçeği antik Roma’dan bu ya na biliniyor. Mimar Vittuvius şehrin borularında kurşun kullanılma ması için imparatorluk yetkililerine yalvarmış örneğin. Ne var ki ev lerin boyanmasında ve su borularında yüzyıllar boyunca kullanıldığı gibi, yirminci yüzyıl başlarında benzine de ilave edilmeye başlanmış - dünyanın her şehrinde havaya pompalandığı ve insanlar tarafından solunduğu anlamına geliyor bu. Biliminsanları kurşunlu benzinin fe laket sonuçlar doğurabileceği konusunda uyarıda bulunmuşlar he men. 1925 yılında General Motors benzine kurşun katmanın “Tann’ dan bir armağan” olduğunu söylerken, ABD’de kurşun konusunda bir numaralı uzman olan

Dr. Alice

Hamilton General Motors CEO’

suna ateşle oynadığı uyarısında bulunmuş: “Kurşun olan yerde er ya da geç kurşun zehirlenmesi baş gösterir.”1 2 Bunun insanların beyin leri üstünde feci etkileri olabileceği belliymiş: Yüksek dozlarda kur şun zehirlenmesi insanlarda halüsinasyona, akıl kaybına ve ölüme yol açar zira. Kurşunlu benzinin geliştirildiği fabrikalarda çalışan larda maruz kalma yüzünden şiddetli delilik ve ölüm salgınları gö rülmüş.

206

ÇALINAN DİKKAT Benzinin bu riskleri taşımayan kurşunsuz hali hep mevcut ol

masına rağmen büyük şirketler görünüşe göre ticari bir nedenle bu na şiddetle direnmişler: kurşunlu versiyon için patent alıp daha fazla para kazanabilecekleri için. Kurşunun güvenli olup olmadığına dair tüm araştırmaları kırk yıl boyunca kurşun endüstrisi fınansc etmiş - ve biliminsanlannın kurşunun güvenli olduğu sonucuna vardıkları konusunda dünyaya güvence vermişler. Kurşunlu benzinin piyasaya hAkim olmasını sağlayan bu kara rın, dünyanın dört bir yanında insanların odağını büyük ölçüde çal dığı ayyuka çıkmış durumda. Kanada’nın Simon Frascr Üniversite si’ndc sağlık bilimleri profesörü olarak görev yapan Bruce Lanphcar ile bu konu hakkında görüşmeye gittim. 1980’lerde genç bir akade misyenken New York’un kuzeyindeki Rochester’da, kurşunun ço cukların bilişscl becerileri üstündeki etkilerini inceleme amaçlı bir pozisyon tek.lif edilmiş kendisine. Kurşunlu boya 1978 yılında ya saklanmış olmasına rağmen milyonlarca insan halen kurşunla dolu evlerde yaşadığı ve kurşunlu benzin her yerde kullanıldığı için ço cukların halen çok fazla kurşuna maruz kaldığını biliyormuş Bruce. Bunun onlara ne yaptığını öğrenmek istemiş. Projenin parçası olarak, vücutlarında ne kadar kurşun bulundu ğunu görmek için Rochcster’daki tüm çocuklara kan tahlili yapılmış. Sonuçlan görünce afallamış Bruce. ıJ Rochester’daki her üç çocuk tan birinde kurşun zehirlenmesi varmış. Siyah çocuklarda her iki ço cuktan birinde. Rochester bu bakımdan sıradışı bir örnek değil - bir kaç yıl öncesinde gerçekleştirilen başka bir araştırma, 1970 yılına gelindiğinde sanayileşme öncesi insanlara kıyasla modem Ameri kalıların vücudunda 600 kat daha fazla kurşun bulunduğunu açığa çıkarmış. Çevre Koruma Teşkilatı’nın tahminlerine göre, 1927 ile 1987 yıllan arasında ABD’dc sırf kurşunlu benzinden 68 milyon ço cuk zehirli kurşun düzeylerine maruz kalmış. Bruce ve diğer biliminsanlan kurşunun odaklanma ve dikkat be cerisini ciddi ölçüde baltaladığını göstermişler. Çocukken kurşuna maruz kaldığınızda. diyor Bruce, “DEHB kriterlerini karşılama riski iki buçuk kat artıyor”. Diğer kirlilik biçimleriyle birleştiğinde daha da artıyor bu etki. Örneğin anneniz hamilelik esnasında kurşuna ma-

BESLENME DÜZENİNİN BOZULMASI VE KİRLİLİÔİN ARn.tASI

207

ruz kaldıysa ve sigara da içiyorsa. DEHB tanısı koyulma ihtimaliniz

sekiz kat artıyor. 14 Bruce’un gelişinden önce Rochester’daki anneler -ABD’nin her

tarafındaki

anne ler gibi- kurşun zehirlenmesi konusunda uyarılmış

ve sonrasında bunun kendi suçlan olduğu söylenmiş. Yetkililer an nelere şöyle demişler: Anneleri olarak evde yeterince toz almadığı nız için çocuklarınız bu şek.ilde kurşuna maruz kalıyor. Evde daha çok temizlik yapın, çocuklarınızın ellerini daha fazla yıkamalarını sağlayın. Daha kapsamlı bir çabanın parçasıymış bu: Kurşun endüs trisi de sorunun esasen çocuklarını evlerinde bulunan kurşundan ko rumayı “beceremeyen”, “eğitilmesi imkinsız zenci ve Porto Rikolu” anne

babalardan

kaynaklandığını öne silrmüş. 1 �

Oysa Bruce’un yaptığı incelemelerde toz almanın ve e l yıkama nın hiç fark yaratmadığı ortaya çıkmış. 1 6 Koca bir şehrin ve bir ku şak çocuğun zehirlenmiş olduğunu, ailelere de bunun kendi suçlan olduğunun, yeterince temiz olmamalarından kaynaklandığının söy lendiğini görmüş. Kurbanları suçlamak konusunda daha da ileri gi den biliminsanlan olmuş. Sorunun ailelerin beyne zarar veren bir metale yüksek düzeyde maruz kalarak yaşamaları değil, çocuklar daki bir akıl hastalığı olduğunu söylemişler. Çocuklarda kurşunlu boya parçalarını ağızlarına alıp dunnalanna yol açan “pika” adında psikolojik bir rahatsızlık bulunduğunu söylemişler. Çocuklar “sap kın iştahlı” damgası yemiş ve bu sorunun (yine) esasen siyah ve kah verengi tenli çocuklarda görüldüğü iddia edilmiş. 1920’ lerden bu yana kurşun endüstrisi her safhada bu yanıltma taktiklerine başvurmuş. Satın aldıkları bazı biliminsanlan kurşunun insan beynine zarar verdiğine ilişkin kanıtlara sistematik olarak şüp he düşürmüşler. Daha en başta. 1920’ lerde Thomas Midgley adlı bir biliminsanı düzenlediği basın toplantısında kurşunlu ürünler kullan manın gayet güvenli olduğunu beyan etmiş. Kendisinin tam da des tek verdiği ürünlerin yol açuğı feci bir kurşun zehirlenmesinden yeni kurtulmuş olduğunu söylememiş gazetecilere. Kurşun endüstrisi her safhada ısrarla şunu söylemiş aslında: Tehlikenin gerçek olduğu ko nusunda en ufak bir şüphe varsa, insanların vücutlarını kurşunla dol durmamıza izin verilmeli.

ÇALINAN DiKKAT

208

Bu kitap için yaptığım araştınnalar esnasında, içinde bulundu ğumuz dikkat krizinin yapısal doğasını aklımdan çıkarmamak için sürekli mücadele vennem gerekti. Son derece bireyci bir kültürde yaşıyoruz, sorunlarımızı bireysel hatalar olarak görüp bireysel çö zümler

aramaya

itilip duruyoruz. Odaklanamıyor musun? Aşın ki

lolu musun? Depresyonda mısın? Bu kültürde şöyle düşünmemiz öğretiliyor bize: “Benim hatam bu. Bu çevresel sorunlardan kurtul manın bireysel bir yolunu bulmam gerekiyordu.” Şimdi ne zaman böyle hissetsem Rochester’da çocuklan kurşundan zehirlenirken ev lerinin tozunu daha sık almaları ya da çocuklarında kurşunlu boya parçalarını emmeye dönük “sapkın” bir arzu bulunduğu söylenen anneleri düşünüyorum. Ortada temel nedeni çevrede yatan muazzam bir sorun olduğunu rahatlıkla görebiliyoruz artık - oysa verilen ilk yanıt insanlara tüm enerjilerini hiçbir fark yaratmayan bireysel bir faaliyete harcamalarını ya da (daha kötüsü) zehirlenmiş çocuklarını suçlamalarını söylemek olmuş. Sorumluluk tek tek bireylerin sırtına yüklendiğinde, sırf kendi davranışlarını değiştirerek çözüm bulmaları söylendiğinde sorun da ha da büyümüş olsa olsa. Sorun nasıl çözülmüş peki diye araştırdı ğımda tek bir yanıt çıktı karşıma: Çözüm, sıradan vatandaşlar bilim sel kanıtları öğrenip birlik olduklarında ve hükümetlerinden bu şir ketlerin kendilerini zehirlemesine son verecek şekilde yasaları de ğiştinnelerini talep ettiklerinde gelmiş. örneğin Britanya’da kurşun lu benzine karşı mücadeleye Jill Runnene adında bir ev kadını ön derlik etmiş:

198 l

yılında gelindiğinde hükümetin benzindeki kur

şun miktarını üçte iki oranında azaltmasını sağlamış. (Sonradan kur şun tamamen yasaklanmış.) Kendini ve toplumundaki çocukları ko rumak için yapmış bunu. içinde bulunduğumuz dikkat krizinin tamamı için bir metafor olduğunu hissettim bunun. Dikkat ve odaklanma becerimiz devasa dış güçler tarafından istila ediliyor, yağmalanıyor, zehirleniyor - ve kurşunlu boya ve benzini yasaklamamız gerekirken evimizin tozunu almamız. ellerimizi daha çok yıkamamız söyleniyor bize de bir ba kıma. Kurşun zehirlenmesine karşı mücadele şu

an

bizim için pek

çok yönden model oluşturuyor. Tehlikeler onlarca yıl ortada iken -

BESLENME DÜZENİNİN BOZULMASI VE KIRLILIÔIN ARTMASI 1920’ 1erin ortalarında

209

Dr. Alice Hamilton tarafından isabetli bir şe

kilde belgelenmişken- ancak sıradan vatandaşlar odaklanma, dikkat gösterme becerilerini çalan kuvvetlere karşı demokratik bir hareket oluşturduklarında bir şeyler değişmeye başlamış. 1975 yılında orta lama bir Amerikalının kanında desilitre başına 1 5 mikrognun kurşun bulunurken, günümüzde bu rakam 0,85 mikrognuna inmiş durumda.

ABD Hastalık Kontrol ve önleme Merkezleri’nde çalışan bilimin sanlarının tahminlerine göre, yasağın sonucunda ortalama bir ana okulu öğrencisinin IQ’su beş puan artmış durumda.17 Dikkat katil leriyle savaşta çarpıcı ilerlemelerin mümkün olduğunun kanıtı bu.

Ama o günden bu yana “piyasada sayıları artan başka çok fazla [dik kate zarar veren] kimyasal” belirdiği için kurşundan kunulmanın faydasının pek kalmadığından korktuğunu söyledi Barbara Deme neix. Dikkat üstünde etkileri olabilecek ne gibi kimyasallara maruz kalıyoruz bugün peki, diye sordum ben de. “Ana fai llerle başlaya lım: Böcek ilaçlan. Plastikleştiriciler. Alev geciktiriciler. Makyaj malzemeleri.” Avrupa piyasasında bulunan iki yüzden fazla böcek ilacının yaklaşık üçte ikisinin ya beyin gelişimini ya da tiroit hor monu sinyallerini etkilediğini söyledi Barbara. Yaygın bir kirletici madde olan poliklorlanmış bifenillere (PCB) insanların şu an maruz kaldığı düzeyde maruz bırakılan maymunlarda kısa süreli hafıza ve zihin gelişiminde ciddi sorunlar görülmüş. ı s Bir grup biliminsanı annelerin maruz kaldığı -ve metal kapların yüzde 80’inde kaplama olarak kullanılan- bisfenol A ya da BPA adlı kirletici maddenin mik tarını incelemiş. 1 9 Bu kimyasala maruz kalan anne lerin çocuklarında davranış sorunları görüldüğünü bulmuşlar. Barbara yaklaşık yirmi yıldır gelişimsel nörotoksisite alanında çalışıyor - gerek satın aldığımız ürünlerden gerekse yediğimiz gı dalardan maruz kaldığımız kimyasalların fetüs ve bebek gelişimini nasıl etkilediğini inceleyen bilim dalı bu. Avrupa Parlamentosu ta rafından bu konuda kapsamlı araştırmalar yapması için görevlendi rilmiş, başka pek çok araştırma projesinde de koordinatörlük yapmış - ve araştırmaları esnasında onu bilhassa endişelendiren bir alan ol-

ÇALINAN DiKKAT

210

muş. Hamilelik başladığı andan itibaren bebeğin gelişimi, “erken gelişimi düzenleyen” hormonlar tarafından şekillendirilir. Barbara da söz konusu kimyasalların bu endokrin sinyalleri üstünde etkisi olup olmadığını araştırmaya başlamış.20 Ve birçoğunun “radyo pa raziti”ne benzer bir etki yaratıp insan gelişimine, bilhassa beynin ge lişimine rehberlik eden sistemi bozup rayından çıkardığını keşfet miş. Bu dikkati etkiliyor, diyor Barbara, çünkü beynin nasıl gelişe ceğine bu sistem rehberlik ediyor. Beyniniz normal gelişmediğinde dikkat beceriniz de ciddi

zarar görebiliyor.

2005 ila 20 1 2 yıllarında etrafımızda yaygın bulunan pek çok maddeyi test etmiş Barbara - ve ekibinin test ettiği maddelerin sayısı arttıkça şu an içinde bulunduğumuz ortamın endokrin sistemini boz duğuna dair kanıtlar da artmış. Günümüzde doğan tüm çocuklara önden “toksik bir kokteyl” bulaşmış olduğu uyarısında bulunuyor.21 Buna itiraz edenler var: Bazı biliminsanlan bu tehlikelerin fazla abartıldığına inanıyorlar. örneğin Amerikan B ilim ve Sağlık Kon seyi Barbara’nın iddialarını alaya almış, tarif ettiği etkilerin meyda na gelmesi için bu kimyasallardan bazılarına muazzam dozda maruz kalmak gerektiğini öne sürmüş.

Mother Jones

dergisinin iddiasına

göre bu grup, tartışmadan çıkarı olan kimyasal madde şirketleri ve büyük tanm şirketleri tarafından finanse ediliyor22 (grup bu iddiayı yalanlıyor), o yüzden şüphelerine biraz şüpheyle yaklaşmamız ge rekiyor - ama illaki yanıldık.lan anlamına gelmiyor bu. Bu noktala nn aynntılanyla incelenmesi için daha fazla kaynak gerekiyor. Kurşun hikiyesi şimdi dikkate

zarar veren

diğer kimyasallarda

tekrar ediyor gibi görünüyor bazen. Araştırmaların büyük çoğunlu ğu bu kimyasalların kullanımından kir eden endüstriler tarafından finanse ediliyor; muhtemel zararlar konusunda sistematik olarak şüphe uyandırıyor bu endüstriler. Ü rünlerinin doğurduğu tehlike ko nusunda en ufak bir şüphe olduğu sürece bu kimyasalları kullanma ya devam etmelerine izin verilmesi gerektiğini öne sürüyorlar. Bunları duyduğumda görüştüğüm biliminsanlarına şunu sormak istedim hep: Peki hangi ürünlerde bu kirletici maddelerden bulunu yor, bunları hayatımdan nasıl çıkarabilirim? Metal kutuların BPA ile kaplandığını söylüyorsunuz - metal kutulardan uzak mı durmalı-

BESLENME DÜZENiNiN BOZULMASI VE KIRLILlôlN ARTMASI

21 1

yım? Ama Barbara Demeneix’nin söylediğine göre, kirletici madde lerle tıka basa dolu bir onamda onlardan kişisel olarak uzak durma ya çalışmak boşa kürek çekmek. “Organik gıdalar tüketebiliriz. Ev lerimizi olabildiğince havalandırabiliriz. Gidip kınalda yaşayabili riz.” Ama endokrin bozucu maddeler söz konusu olduğunda “kaçış yok, hiçbir yere kaçamayız”. Birey düzleminde kaçış yok. Kirliliğin dikkat becerimize verdiği zararı önlemek için ne ya pabileceğimizi anlama umuduyla, sisli bir günde Kanada’nın batı kı yısında bulunan Horseshoe Körfezi’ndeki kayalıklarda Bruce Lan phear ile görüşmeye gittim. Buraya kano yapmaya gelmişti Bruce, önümüzde uzanan denizde foklar kollarını çırpıyor, dalgaların altın da kayboluyordu. “Şuna baksana.” dedi. “Bulutlar. Su. Yeşillik.” Yaptığımız görüşmeden anladığıma göre, şu an iki şekilde yanıt vermemiz gerekiyor. Birincisi, yeni kimyasallar konusunda yeni bir yaklaşıma ihtiyacımız var. Şu an itibarıyla “peş peşe yapılan çalış malarla toksik oldukları gösterilinceye kadar kimyasalların masum olduğu varsayılıyor”. Piyasaya yeni bir kimyasal içeren bir ürün sun mak istediğinizde canınızın istediğini kullanabiliyorsunuz; sonraki yıllarda, yetersiz finansmanla çalışan biliminsanlarının o ürünün gü venli olup olmadığını anlamak için uğraşıp didinmesi gerekiyor. “Neden peki? Çünkü kararları endüstri veriyor.” Bunun değişme si gerekiyor, diyor Bruce. “Esasen yeni kimyasallara, yeni kirletici maddelere uyuşturucu muamelesi yapmamız gerekiyor.” Sıradan in sanlar tarafından kullanılmaya başlanmadan önce test edilmeleri ge rekiyor - sıkı testlerden geçmeden evinize ve kanınıza girmelerine izin verilmemesi gerekiyor. İkincisi, halihazırda yaygın kullanılan kimyasallar için de bu testleri yapmamız ve bu araştırmaların endüstri tarafından finanse edilmeyen biliminsanlan tarafından gerçekleştirilmesi gerekiyor. Aralarından bazılarının zararlı olduğu ortaya çıkarsa yurttaşlar ola rak birlik olup -kurşun gibi- yasaklanmalarını talep etmemiz gere kiyor. Barbara Demeneix’nin dobra dobra söylediği gibi: “Bunu çok geçmeden kontrol altına almamız gerekiyor.” Barbara Maher’ın bana söylediğine göre. kendi uzmanlık alanı olan hava kirliliği söz konusu olduğunda. hükümetlere elektrikli ara-

ÇALINAN DİKKAT

212

halara geçişi yasalar yoluyla gerçekleştinneleri için baskı uygula mamız gerekiyor, zira bu sorunu ciddi ölçüde azalbyor elektrikli ara

balar. Buna ek olarak, liderleri atmaya zorlayabileceğimiz bazı ara adımlar bulundulunu vurguluyor: ômeiin kirliliğin yolun oldulu noktalara ağaç dikildiği

takdirde, ağaçlar kirlenmenin büyük kısmını

soğurup havayı pek çok toksinden arındırabilir.

Tüm bunlan sindinneye çalışırken Barbara Demeneix’nin söylediği bir şeyi düşünüp durdum: “Bugün nonnal bir beyne sahip olmamız mümkün değil.” Bundan yüz yıl

sonra

şu anki halimize dönüp ba

kıldığında ve neden dikkat göstermekte zorlandığımız soruldulunda şöyle denmesi muhtemel: "Etraftan beyinlerine ve odaklanma be cerilerine

zarar veren

kirletici maddeler ve kimyasallarla doluydu.

BPA ve PCB ’ye maruz kalıyor, metal soluyorlardı. Biliminsanlan bu nun beyinlerine ve odaklanma becerilerine ne yaptığını biliyordu. Dikkat göstermekte zorlanmalanna neden şaşıyorlardı acaba?" Ge lecekteki insanlar, bunu öğrendikten sonra beyinlerimizin korunma sı için birlik mi olduğumuz, yoksa bozulmaya devam etmelerine izin mi verdiğimiz sorusunun yanıtını da biliyor olacaklar.

13 On Birinci Neden: DEHB’nin Artışı ve Buna Verdiğimiz Yanıt

BUNDAN ON BEŞ YIL KADAR ÖNCE, yeğenlerim küçücükken tuhaf bir şey olmaya başladı. Öğrebnenlerine göre sınıflanndaki çok sa yıda çocuk gitgide huzursuzlanıyor, odaklanamaz hale geliyordu. Yerlerinde duramıyor, derslerine girmek istemiyorlardı. Benim ço cukluğumda İngiltere’de var olmayan -en azından nadir rastlanan bir fi.kir o dönemde yayılmaya başladı. Bazı araşurmacılar ve dok torlar bu çocuklarda biyolojik bir bozukluk bulunduğu için dikkat lerini veremediklerini öne sürüyorlardı. İngilizce konuşulan dünya da inanılmaz bir hızla yayıldı bu fi.kir. Sırf 2003 ile 20 1 1 arasında dikkat eksikliği ve hiperakıiviıe bozukluğu (DEHB) tanısı ABD’de toplamda yüzde 43, kızlar arasında yüzde 55 artış gösterdi. Şu an gelinen noktada ABD’deki gençlerin yüzde 1 3’üne bu tanı koyulur ken, bunlann büyük çoğunluğuna güçlü uyancı ilaçlar veriliyor. Britanya’da da muazzam bir artış oldu: 1986 yılında -ben yedi yaşındayken- DEHB tanısı koyulan her çocuk başına yüz çocuk şu an bu durumda. Sırf 1998 ile 2004 arasında uyancı verilen çocuk sa yısı iki kalına çıktı. Yetişkinler olarak yaşadığımız dikkat sorunlan söz konusu ol duğunda. pek çok şeyin bizi etkilediğini rahatlıkla kabul ediyoruz çoğu zaman - istilacı teknolojilerin, stresin, uykusuzluğun vb. Oysa aynı güçlükleri çocuklarımız yaşadığında, geçtiğimiz yirmi yılda çok basil bir hikiyenin çekimine kapılıyoruz: bu sorunun büyük öl çüde biyolojik bir arızanın sonucu olduğunu söyleyen hikayenin. Bunu derinlemesine araştırmak isledim. Bu kitapla.ki bölümler ara-

214

ÇALINAN DlKKAT

sında yazmakta en çok zorlandığım bölüm oldu bu, çünkü ciddi bi liminsanlannı n hakkında en çok anlaşmazlık yaşadı.klan konu bu. Onlarla görüştüğümde en ıemel noktalarda bile anlaşamadıklarını öğrendim - DEHB diye bir şeyin, çoğu insana söylendiği gibi, biyo lojik bir hastalık olarak sahiden var olup olmadığı sorusu da buna dahil. O yüzden bu bölümde yavaş yavaş, dikkatle ilerlemek istiyo rum. Hakkında en çok -otuzdan fazla- uzmanla görüştüğüm konu bu oldu, yeni sorularla tekrar tekrar yanlarına ginim uzun süre. Ama konuştuğum uzmanların hepsinin kabul eniği birkaç şeyi baştan ortaya koymak istiyorum: DEHB tanısı koyulan herkesin ger çek bir sorunu var. Uyduruyor ya da numara yapıyor değil bu insan lar. Nedeni ne olursa olsun, siz ya da çocuğunuz odaklanmakta zor lanıyorsanız suç sizde değil: Beceriksiz ya da disiplinsiz değilsiniz, size uygun düşebileceğini düşündüğünüz diğer damgaların da ge çerliliği yok. Şefkati ve çözüm için pratik yardım almayı hak edi yorsunuz. Uzmanların çoğu bazı çocuklarda odaklanma becerisinin zayıf olmasında biyolojinin bir etkisi olabileceğine inanıyor - ama bu etkinin ölçüsü konusunda anlaşamıyorlar. Bu gerçekleri aklımız da tutarak DEHB tartışmasının diğer boyuttan hakkında sakin sakin, dürüstçe konuşabilir olmamız gerekiyor.

Odaklanamayan çocuklarda biyolojik bir sorun olup olmadığı soru su yeni sayılabilecek bir tartışma aslında ve son birkaç yılda epey dönüşüm yaşadı. Amerikan Psikiyatri Birliği ilk olarak 1952 yılında insanların akıl sağlığında ortaya çıkabilecek tüm sorunlara dair bir rehber hazırladı ve odaklanmakta zorlanan çocuklarda biyolojik bir bozukluk bulunduğu fikri bu rehberde yoktu. 1968 yılına gelindiğin de bu fikir psikiyatristler arasında yeterince rağbet görmeye başla mıştı ve rehbere eklendi, ama bunun çok az sayıda çocuk için geçerli olduğuna inanılıyordu. Tanı koyulan çocuk sayısı her geçen yıl arnı. öyle ki ABD’nin güneyinde pek çok bölgede oğlan çocuklarının yüz de 30’una on sekiz yaşından önce DEHB tanısı koyuluyor bugün. Ra kamlar halen artmaya devam ediyor - şu an bu rahatsızlığa sahip ol dukları söylenen yetişkinlerin sayısı da muazzam . 3 milyondan faz-

DEHB’NİN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMlZ YANIT

215

lasına uyancı yazılıyor halihazırda. Uyarıcı pazarının büyüklüğü şu an 1 O milyar dolan aşmış durumda. Tüm bunlar olurken konu hakkında kutuplaştırıcı bir tartışma da patlak verdi. Bir tarafta DEHB ’nin çok büyük ölçüde kişinin genle rinde ve beyninde ortaya çıkan bir tersliğin sonucu olduğunu, teda visi için çok sayıda çocuk ve yetişkinin söz konusu uyarıcılardan al ması gerektiğini söyleyenler var. Bu taraf ABD’de büyük ölçüde bas kın çıkmış durumda. Diğer tarafta dikkat sorunlarının gerçek ve zah metli olduğunu, ama bunların ilaç yazılmasını gerektiren biyolojik bir bozukluk olarak görülmesinin yanlış ve zararlı olduğunu, farklı yardım biçimleri sunmamız gerektiğini söyleyenler var. Bu taraf Finlandiya gibi yerlerde büyük ölçüde baskın çıkmış durumda.

Biyolojik hikiyeyle ve onca insanın bu hikiyede neden doğruluk ve avuntu bulduğuyla başlayalım. Bir gün Amtrak treninde konuşmaya başladığım bir kadın ne iş yaptığımı sordu. İnsanlann dikkat göster mekte neden zorlandıklan hakkında bir kitap yazdığımı söyleyince bana oğlundan bahsebneye başladı. O sırada yazıya geçirmediğim için söylediklerini sadece genel aynntılanyla hatırlıyorum - ama oğ lu tipik bir deneyim yaşamış. Yıllarca okulda çok zorluk yaşıyormuş - sınıfta dikkatini vermiyor, başı sürekli derde giriyormuş. Anne hem oğlu için hem de diğer ebeveynlerin kendisi hakkındaki yargı larından endişe ediyormuş. Nihayetinde öğretmenler çocuğu dokto ra götürmesini istemişler. Doktor oğlanla konuştuktan sonra DEHB tanısı koyduğunu söylemiş anneye. Oğlunun diğer çocuklardan fark lı bir genetiği olduğu, bundan dolayı çoğu insanınkine benzemeyen, farklı bir beyin geliştirdiği anlamına geldiğini söylemiş bunun. Ye rinde oturup odaklanmayı onun için çok daha güçleştirdiğini. Keza Stanford Üniversitesi’nde psikoloji profesörü olan Stephen Hinshaw da bana DEHB ’nin “yüzde 75 ila 80’ini” genetiğin belirlediğini söy ledi - çok sayıda bilimsel çalışmaya dayanan yaklaşık bir rakam bu. 1 Çocuğunuzun bir maluliyeti olduğunu duymak acı verici bir durum. Anne sarsılmış - ama bu mesajın yanında bir sürü olumlu şey de söyleniyor anne babalara: Oğlunuzun davranışları sizin su-

ÇALINAN DiKKAT

216

çunuz değil. Hatta size anlayış gösterilmesi gerekiyor: Çok zor bir şeyle boğuşuyorsunuz. Daha da iyisi, bunun bir çözümü var. Oğlu na Ritalin adlı uyarıcı ilaçtan yazılmış. Oğlan ilacı almaya başladı ğında huzursuz, kıpır kıpır hali son bulmuş. Ama ilacı aldığında hissettikleri hoşuna gibtliyormuş - tanıdığım bir çocuk bu ilacı al dığında beyni kapanmış gibi hissettiğini söylemişti. Annesi de iki leme düşmüş. En nihayetinde on sekiz yaşına gelinceye dek oğlana ilacı vermeye devam etmeye karar vermiş; en azından bu sayede okuldan atılmaz diye düşünmüş. Bu hikiyenin çarpıcı bir boyutu yok: Oğlan kalp krizi geçirmiş değil, metamfetamin kullanmaya da başlamamış. Her şey göz önüne alındığında doğru olanı yaptığını düşünmüş anne. Kadını gayet iyi anlıyorum. Ama kendisi gibi bunun öncelikle uyarıcılarla çözülmesi gereken büyük ölçüde genetik bir sorun ol duğuna inanan insanların sayısının arbtlası beni endişelendiriyor ve bunun birkaç nedeni var. Bu nedenleri açıklamaya başlamanın en iyi yolunun öncelikle şu soruya kafa yormak olduğunu düşünüyorum: DEHB kavramı çocukların, hatta yetişkinlerin bile ötesine uzanıp yepyeni bir canlı kategorisi haline geldiğinde ne oldu?

1990’larda Emma adında dokuz yaşında bir av köpeği bir gün vete rinere götürülmüş. Endişe içindeki sahibi köpeğin bir sorunu oldu ğunu söylemiş. Sürekli kaygı içindeymiş Emrna - durmaksızın yi yor, birdenbire çılgına dönüp duvarlardan sektiği, havlayıp durduğu zamanlar oluyormuş. Evde yalnız bırakıldığında iyice zıvanadan çı kıyormuş. Emma’yı anlatırken sahibinin tekrar tekrar kullandığı bir sözcük olmuş: hiperaktif. Ne yapacağını bilemediği için veteriner den yardım istemiş. Köpeği getirdiği veteriner Nicholas Dodman İngiltere’den göç edip -otuz yıllık kariyerinde- ABD’nin önde gelen uzman veteriner lerinden biri haline geldiği gibi, Tufts Üniversitesi’nde profesör de olmuş. Emma ve sahibine aralarındaki etkileşimi geliştirecek yeni beceriler öğrenmeleri için önce köpek eğitimine gitmelerini söyle miş Nicholas. İşe de yaram ış bu - ama

tam olarak değil. Sahibi

Em-

DEHB’NİN ARTIŞI VE BUNA VERDİÔİMİZ YANIT

217

ma’nın sorunlarının yaklaşık yüzde 30 oranında azaldığını söylemiş. Bunu duyan Nicholas Emma’da DEHB olduğuna karar vermiş - hay van davranışlarının yorumlanması konusunda kendi gerçekleştirdiği atılımlardan önce sadece insanlara uygulanan bir kavrammış bu. Köpek için uyarıcı ilaç Ritalin yazmış ve sahibine ilacı günde iki de fa Emma’nın mamasına karıştırmasını söylemiş. Aradan çok geçme den geri dönen sahibi sevinç içindeymiş. Sorunun çözüldüğünü söy lemiş. Köpek evin içinde zıplayıp durmayı da sürekli yemeyi de bı rakmış. Yalnız bırakıldığında halen feci uluyormuş, ama onun dışın da sahibinin hep istediği köpek haline gelmiş. Massachusens’teki evinde Nicholas’la buluştuğumda, kliniğin de olağan bir vaka haline gelmişti bu. DEHB tanısı koyduğu hayvan lara düzenli olarak Ritalin ve diğer uyarıcılardan yazıyordu. Psiki yatrik sorunlar için hayvanlara ilaç verilmesinde öncü bir figür ol muştu Nicholas.ı Bu konuma nasıl geldiğini merak ediyordum. Pek çok bilimsel atılımda olduğu gibi her şeyin kazara başladığını söyledi. 1980’lerin ortalarında Poker adında bir atı muayene etmesi için çağrılmış. Ta kıntılı bir şekilde “tahta kemirme”

(cribbing)

davranışı gösteriyor

muş Poker - günün büyük kısmını ahırda kapalı geçirdiklerinde at ların yaklaşık yüzde 8’inde baş gösteren feci bir zorlantılı davranış bu. Tekrar eden tuhaf bir hareket: katı bir şeye -önündeki çite örne ğin- dişlerini geçirdikten sonra boynunu eğiyor, yutkunuyor ve şid detli bir homurtu çıkarıyor at. Bunu zorlantılı biçimde tekrar tekrar yapıyor. O dönemde bu davranış için insanın kanını donduran bir te davi uygulanıyormuş. Veterinerler hava ememesin diye bazen atın yüzünde delikler açıyor ya da çite dişlerini geçiremesin diye atın du daklarına pirinç halkalar geçiriyorlarmış. Bu yöntemleri dehşet ve rici bulan Nicholas başka bir seçenek ararken aklına bir fikir gelmiş. İlaç versek nasıl olur? Ata opioid bloke edici nalokson ilacından ver meye karar vermiş Nicholas. “Birkaç dakika içinde at tamamen dur du,” diyor. “Sahibi şaşkına döndü.” Yaklaşık yirmi dakika sonra aynı davranış yeniden baş göstermiş, “ama sonrasında aynı yöntemi pek çok başka atta denedik ve bire bir aynı sonucu aldık” "Beyin kim yasını değiştirerek davranışları bu ölçüde değiştirebiliyor olmak be-

218

ÇALINAN DiKKAT

ni büyüledi," diyor Nicholas. “Kariyerimi değiştirdi.” O andan itibaren pek çok hayvanın sorunlarını o güne dek sa dece insanlara uygulanan yollarla çözmenin mümkün olduğuna inanmaya başlamış Nicholas. örneğin Calgary Hayvanat Bahçesi durmaksızın volta atan bir kutup ayısıyla ilgili olarak kendisine da nışhğında, ciddi dozda Prozac vermelerini tavsiye etmiş. Volta at mayı bırakan hayvan kafesinde uslu uslu oturmaya başlamış. Kıs men Nicholas’ın bakış açısında meydana gelen değişim sayesinde, bugün tavuklardan morslara kadar anti-psikotik ilaç verilen pek çok tür, Xanax ve Valium kullanan papağanlar, Prozac kullanan kediler var. ABD’nin önde gelen hayvanat bahçelerinden birinde çalışan bir görevlinin bir muhabire söylediğine göre, psikiyatrik ilaçlar “muh teşem bir yönetim aracı kesinlikle, biz onlara öyle bakıyoruz. Hay vanları yatıştırabiliyor olmak içimizi rahatlatıyor”.3 Bugün ABD’de ki hayvanat bahçelerinin neredeyse yansı hayvanlarına psikiyatrik ilaç verdiklerini kabul ediyorlar, Nicholas’ın kliniğine gelen hayvan sahiplerinin yüzde 50 ila 60’1 psikiyatrik ilaç için geliyorlar. Gerçek guguk kuşları için Guguk Kuşu gibi geliyor bu hikiye kulağa bazen. Nicholas’la görüşmeden önce bunu belli bir şekilde gerekçelen dirmesini bekliyordum. Pek çok doktorun çocukları dikkat sorunu yaşayan anne babalara anlattığı hikayeyi anlatacağını, bunun biyo lojik nedenleri olan ve dolayısıyla ilaçlar biçiminde biyolojik çö zümler gerektiren bir bozukluk olduğunu söyleyeceğini düşünmüş tüm. Ama öyle olmadı. Bilakis kendisini bu bilime götüren yolcu luğun başladığı yerden, yani takıntılı bir şekilde tahta kemiren atlar dan yola çıktı açıklamasında. “Bir atın yabanda bunu yaptığını gören yok. ’ Evcilleştirme’nin, atlan doğal olmayan ortamlarda tutmanın doğurduğu bir rahatsızlık bu,” dedi. “Ahıra koyulmasalardı, erken den böyle bir psikolojik baskıya maruz bırakılmasalardı bu rahatsız lık gelişmezdi.” Bu atların başına gelenleri anlatırken kullandığı bir tabir dikka timi çekti. Bu atların “biyolojik ereklerin ketlenmesinden” mustarip olduklarını söyledi. Gezmek, koşmak ve otlamak istiyor atlar. İçle rinde taşıdıkları bu doğayı dışa vuramadıklannda davranışları ve odaklan kayıyor, tepki göstermeye başlıyorlar. "Biyolojik erekleri-

DEHB’NİN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMtz YANIT

219

nizin ketlenmesinin doğurduğu baskı öyle bir şey ki Pandora’nın ku tusunu açıyor," diyor Nicholas, “bu ezici psikolojik baskıyı ya da ça resizliği hafifletecek” bir davranış bulmaya çalışıyorsunuz. “Atlar yabanda vakitlerinin yüzde 60’ını otlayaralc geçiriyorlar, dolayısıyla rahatlama sağlayan şeylerden birinin bu türden bir sahte otlama ha reketi olması şaşırtıcı değil.” ‘Z.oochosis adı verilen duruma -kafese kapatılan hayvanlarda sık görülen delilik- kendi yaklaşımının, yani hayvanlara ilaç vermenin son derece sınırlı bir çözüm olduğunu açıkça kabul ediyor Nicholas. örneğin o kutup ayısına ilaç vermenin sorunu çözüp çözmediğini soruyorum. “Hayır,” diyor. “Yara bandı bu. Sorun kutup ayısının ku tup ortamından çıkarılıp hayvanat bahçesine kapatılmış olması. Doğadaki kutup ayılan kutup tundrasında kilometrelerce yürüyorlar. Fokların bulunduğu yerleri arıyor, yüzüyor, fok yiyorlar. Bu kutup ayısının kapatıldığı kafesin gerçek yaşamla ilgisi yok. O yüzden, tıp kı hapse giren biri gibi, gerçek yaşamdan yoksun bırakılmanın do ğurduğu iç sancıyı yatıştırmak için volta atıyorlar. . . . Halen yerinde duran ama kullanamadıkları içgüdüleri var.” Uzun vadeli çözüm hayvanat bahçelerini kapatıp tüm hayvan ların doğalarına uygun ortamlarda yaşamalarına izin vermek, diyor Nicholas. Hiçbir şeye odaklanamayan, tüm zamanını takıntılı biçim de kendi kuyruğunu kovalayarak geçiren bir köpekten bahsetti bana. Manhattan’da ufacık bir dairede yaşıyormuş köpek. Sonra bir gün sahipleri aynlınca bir çiftlikte yaşamaya gönderilmiş - ve kuyruğu nu kovalama ve odaklanma sorunları ortadan kaybolmuş. Tüm kö peklerin günde en az bir saat tasmasız koşması gerekiyor, ama ABD’ deki evcil köpeklerin çok azı bunu yapabiliyor. diyor Nicholas. En gelleniyorlar, bu da sorunlar yaratıyor. Nicholas’ın öyle bir dünyayı kendi başına sihirli bir şekilde ya ratması mümkün değil. Bu uzun vadeli çözümler ortada yokken ne yapmamı istersin, diye soruyor bana. Bunu uzun süre konuştuk. Ne demek istediğini anladığımı, ama hiç içime sinmediğini anlatmaya çalıştım. Bu hayvanlar sıkıntılarını dışa vurma yolu olarak bu dav ranışları gösteriyorlardı - Poker kapatılmaktan, Emma yalnız bıra kılmaktan nefret ediyordu, çünkü atların koşması, köpeklerin sürü

220

ÇALINAN DiKKAT

içinde olması gerekiyordu. Verdikleri sinyalleri ilaçlar yoluyla sus tunnanın sahiplerinde bir tür fantaziyi besliyor olmasından endişe ediyordum - bir hayvanı alıp doğasını görmezden gelebilecekleri, ne pahasına olursa olsun hayvanın değil sahibinin ihtiyaçlarına uy gun bir hayat yaşamasını sağlayabilecekleri fantazisini. Hayvanın sı kıntısını işibTıemiz gerekiyor, bastırmamız değil. Söylediklerimi düşündWcten sonra, daha bebekken anne lerinden koparılıp acımasız fabrika çiftliklerinde yaşayıp ölen, tüm hayatla nnı içinde arkalarına bile dönemedikleri bölmelerde geçiren domuz lardan bahsetti bana Nicholas. “Bu domuzun içtiği suya Prozac ko yarak hayatını çok daha iyi hale getirebilir, bu katlanılmaz duruma daha az psikolojik sancıyla katlanmasını sağlayabilirim. Buna karşı çıkar mıydın?” diye soruyor. Ama önüme koyduğu seçenekler var olmamalı, diyorum. Farazi düşüncesinde çok fazla şeyi kabul ediyor - arızalı bir ortamı verili kabul ediyor, olsa olsa bu ortama uyum sağlamaya çalışıp acısını biraz olsun yatıştırabileceğimizi varsayı yor. Bundan daha iyi seçeneklere ihtiyacımız var. “İyi de gerçeklik seçim meselesi değil ki,” diye yanıt veriyor. “önümüzde duran şey neyse o. Elinde ne varsa onunla iş göreceksin.”

Bunun üzerine, odaklanmakta zorlanan çocuklar da Emma gibi ola bilir mi, aslında çevresel olan bir sorun için ilaç veriliyor olabilir mi bu çocuklara, diye sormaya başladım kendime. Biliminsanlarının bu konuda hiç mi hiç anlaşamadıklarını öğrendim. Dikkat sorunları ta nısı koyulan çocukların sayısında görülen muazzam artışın çocuk ların yaşam tarzında meydana gelen birkaç büyük değişimle çakış tığını biliyoruz. Çocukların onalıkta koşmalarına çok daha az izin veriliyor - sokaklarda, mahallelerde oyun oynamak yerine neredey se tüm zamanlarını evlerinde ya da sınıflarda geçiriyorlar. Çocukla nn bambaşka bir beslenme düzeni de var bugün - beyin gelişimi için gereken besleyici maddelerin pek çoğundan yoksun, dikkati olum suz etkileyen şeker ve boyalarla dolu bir beslenme düzeni. Çocuk ların okullarda aldıkları eğitim de değişmiş durumda: neredeyse ta mamen yüksek stres yaratan sınavlara hazırlanmaya odaklı. merak

DEHB’NIN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMIZ YANIT

22 1

duygularım beslemekten uz.ak bir eğitim. DEHB tamlanmn bu büyük değişimlerle aym anda yülcselişe geçmesi tesadüf mü, yoksa arada bir bağlantı var mı? Beslenme düzenimizdeki çarpıcı değişimlerin ve kirlilikteki artışın çocukların dikkat sorunlarında artış yarattığına ilişkin kanıtlan daha önce ele almıştım; diğer değişimlerin çocuk ların dikkatini nasıl etkiliyor olabileceğine dair kanıtlara da bir son raki bölümde değineceğim. Çocuklarda DEHB konusunda farklı bir yaklaşıma öncülük et miş biriyle başlamak istiyorum. İngiltere’nin önde gelen çocuk psi kiyatristlerinden biri olan ve dünyada DEHB hakkında hilcim olan konuşma tarzını en yüksek sesle eleştiren isimlerden Dr. Sami Ti mimi ile Uç yıl içinde defalarca görüştüm. Bin küsur yıl önce bir ka tedral etrafında inşa edilmiş, o zamandan beri toprağa geri dönmek için iç çeker görünen bir şehir olan Lincoln’a gittim onu görmek için. Şehrin eski kesimleri çalışanlarına asgari ücret ödeyen zincir mağazalar tarafından ele geçirilmiş gibi; Sami buraya taşındığında, kendi kabahatleri olmaksızın düşük ücret ve pek az umutla zorluk içinde yaşayan insanlarla karşılaşmış muayenehanesinde. Lincoln’ daki insanların ciddi pratik yardıma ihtiyacı olduğunu görmüş ama insanların ondan tek bir şey beklediğini görünce şaşırmış. Ken di deyişiyle, “psikiyatristin temelde ilaç yazan biri” olduğunu düşü nüyor, ona ilaç otomatı muamelesi yapıyorlarmış. Kendisinden ön ce orada çalışan psikiyatristten DEHB için uyarıcı ilaç yazılan yirmi yedi çocuk devralmış; bölgedeki okullar da daha fazla çocuğa ilaç yazılması için bastırıyormuş. Sami de bu yaklaşımı kolayca devam ettirebilirmiş. Ama çekinceleri varmış. Doktor olarak bu çocuklara karşı so rumluluğunu ciddiye alacaksa, hayatlarına ve içinde yaşadıktan or tama yakından bakması gerektiğine inanıyormuş. Sami’den önceki psikiyatristin DEHB tanısı koyup uyarıcı verdiği çocuklardan biri kimliğini saklamak için adına Michael diyeceğimiz- on bir yaşında bir oğlanmış. Annesi tarafından Sami’nin ofisine sürüklenen oğlan Sami’yle konuşmayı bile reddetmiş. Annesi ne yapacağını bileme diğini anlatırken Michael kızgın kızgın somurtarak orada öylece oturmuş. Michael’ın okulda başını belaya sokup durduğunu, odak-

222

ÇALINAN DİKKAT

lanmayı reddedip saldırganlaşbğını anlatmış annesi. Kadın bunları antahrken Michael araya girip durmuş, asılc suratla oradan ayrılmak istemiş. Sami tek seansla karar vermeyi reddetm iş. Daha fazlasını öğ renmesi gerektiğini hissediyormuş - birkaç ay boyunca anne ve oğ luyla görüşmeye devam etmiş. Bu sorunların ne zaman başladığını anlamak istiyormuş. Yavaş yavaş ortaya çıkmış ki Michael’ın baba sı iki yıl önce başka bir şehre taşınmış, oğluyla hemen hiç konuş maz olmuş. Bu olaydan sonra okulda yaramazlılc yapmaya başlamış Michael. Sami çocuğun kendini reddedilmiş hissediyor olabileceği ni düşünmüş: “Çocukken bir adım geri çekilip olaylara daha rasyo nel, nesnel açıdan balcacak zihin gelişimine sahip olmuyorsunuz. . . . Babanız gelip sizi göreceğini söyleyip de hiç gelmeyince sizde bir sorun olduğunu düşünmeye başlıyorsunuz. Sizi görmek istemediği için gelmediğini sanıyorsunuz. İyi biri olmadığınız için. Sorun çılc.a np durduğunuz için.” Bir gün Michael’ın babasına telefon etmeye karar vermiş Sami. Görüşmek için Sami’nin muayenehanesine gelmeyi kabul etmiş adam ve durumu konuşmuşlar. Yola gelen baba yeniden oğlunun ha yatının istikrarlı bir parçası olmaya karar vermiş. Michael’ı çağınp kendisinde hiçbir sorun olmadığını söylemiş Sami. Babasındaki uzaklaşmanın onun suçu olmadığını. Bir bozukluğu olmadığını. Yü züstü bırakıldığını, bunun kendi suçu olmadığını. Durumun değişe ceğini. Michael babasıyla yeniden bağ kurarken birkaç ay içinde uyancı ilaçlan almayı bıralcrnış. Yoksunluğun ciddi ve korkunç et kileri olabildiği için ilaçlan yavaş yavaş kesmiş Sami. Zaman geç tikçe Michael için pek çok şey değişmiş. Hayatında örnek alabile ceği bir erkek varmış artık. Babasının uzaklaşmasına yol açan kötü bir insan olmadığını biliyormuş. Okulda yaramazlık yapmayı bıra kıp derslerini öğrenmeye başlamış yeniden. Altta yatan sorunu teş his edip çözdüğünü, böylece dikkat sorunlannın yavaş yavaş ortadan kaybolduğunu hissetmiş Sami. Muayene eniği başka bir çocuk, adına Aden dediği dokuz ya şında bir oğlan, evde uslu dururken okulda yaramazlık yapıyormuş. Öğretmeni çocuğun hiperaktif olduğunu. diğer çocuklann dikkatini

DEHB’NIN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMlz YANIT

223

dağıtıp durduğunu söylemiş ve çocuğa uyarıcı verilmesini istemiş. Okulu ziyaret etmeye karar veren Sami gördükleri karşısında deh şete kapılmış. Aden’ın öğretmeni sınıfa sürekli sessiz olun diye ba ğırıyor, pek sevmediği anlaşılan Aden’a ve diğer birkaç çocuğa se bepsiz cezalar veriyormuş. Sınıf tam bir kaos ortamıymış ve suçla nan Aden oluyormuş. Sami önce öğretmene Aden hakkında anlattığı hikiyeyi değiştirmesi için yardımcı olmaya çalışmış; kadın onu din lemeyince anne babasının Aden’ı daha düzgün bir okula gönderme lerine yardımcı olmuş. Yeni okuluna yerleşince kendine gelen Aden’ ın dikkat sorunları da ortadan kaybolmuş. Sami halen ara sıra çocuklara uyarıcı veriyor, ama nadiren, kısa süreliğine ve diğer tüm seçenekleri denedikten sonra. Muayeneha nesine dikkat sorunlarıyla gelen çocuk vakalarının büyük çoğunlu ğunda, can kulağıyla dinlediği ve çocuğun içinde yaşadığı ortamı değiştirmek için pratik destek sunduğu takdirde sorunun hemen her seferinde azaldığını ya da ortadan kalkuğını söylüyor. İnsanlar bir çocuğa DEHB tanısı koyulduğunu duyunca bunun sözgelimi zatürre tanısı gibi olduğunu hayal ediyorlar çoğu zaman, diyor Sami - doktorun altta yatan bir patojeni ya da hastalığı teşhis ettiğini, bu fiziksel sorunun çözümü için ilaç yazacağını. Oysa DEHB söz konusu olduğunda doktorun uygulayabileceği fiziksel bir test bu lunmuyor. Çocukla ve çocuğu tanıyan insanlarla konuşup çocuğun davranışının psikiyatristler tarafından oluşturulmuş bir davranış lis tesine oturup oturmadığını anlamaya çalışmaktan başka yapabileceği bir şey yok. Bu kadar. Şöyle diyor Sami: “DEHB bir tanı değil. Tanı değil. Bazen birlikte baş gösteren belli davranışların tarifi sadece. Hepsi bu.” Bir çocuğa DEHB tanısı koyduğunuzda o çocuğun odak lanmakta zorlandığını söylemiş oluyorsunuz, o kadar. ‘"Neden’ so rusu hakkında hiçbir şey söylemiyor bu size.’’ Bir çocuğun öksürüğü olduğunu öğrendikten sonra öksürüğünü dinleyip ‘Evet, bu çocuğun öksürüğü var’ demek gibi bir şey. Bir çocuğun dikkat sorunları oldu ğunun teşhis edilmesi sürecin ilk adımı olmalı, son adımı değil. Sami’nin deneyimleri beni etkiledi, ama bu etkileyici anekdot ların ötesinde, bu yaklaşımın -çocuğu dinleyip altta yatan sorunu çözmeye çalışmanın- sahiden işe yaradığını nereden bileceğiz, so-

224

ÇALINAN DİKKAT

rusunu da sordum. Bu soruyu derinlemesine kurcaladım. Çocuklara uyarıcı ilaç verildiğinde neler olduğunu inceleyen bir sürü çalışma olduğunu öğrendim (sonuçlarına birazdan geleceğim). Sınır koy mak, tutarlı bir şekilde geribildirimde bulunmak vb. yöntemler üze rine ebeveynlik dersleri verildiğinde neler olduğunu inceleyen ça lışmalar da vardı (sonuçlar pek net değil. ama hafif bir iyileşme gö rülüyor çoğu zaman). Ama benim öğrenmek istediğim şey şuydu: Sami’nin yaptığı gibi müdahale ettiğinizde neler olduğunu inceleyen araştırmalar var mıydı? Bulabildiğim kadarıyla koca dünyada bu soruya yakın bir şeyi uzun süreli bir çalışmayla incelemiş sadece bir grup biliminsanı ol muştu - ben de araştırmalarını gerçekleştirdikleri yer olan Minnea polis’e onlarla görüşmeye gittim. Orada çocuk psikolojisi alanında profesör olan Alan Sroufe 1973 yılında çok büyük bir soruya yanıt vermek için devasa bir kolektif araştırma projesi başlatmıştı: Haya tınızdaki hangi ebnenler sizi gerçekten şekillendiriyor? Şehrin ban liyölerinde bahçe malzemeleri satan bir mağazanın kafesinde buluş tuk Alan’la. Kendisi yumuşak bir sesle konuşan nazik bir bilimin sanı; konuşmamızın sonunda torunlarını okuldan almaya gitti. Alan ve ekibi, hepsi de yoksul ailelerde doğmuş olan 200 kişiyi kırk yıl dan uzun süredir inceliyormuş.4 Doğumlarından orta yaşa gelinceye değin takip edilip analiz edilmiş bu 200 kişi. Ekip bu insanların ha yatındaki bir dizi etmeni ölçmüş - vücutlarını, ev hayatlarını, kişi liklerini, anne babalarını. Yanıtını aradıktan sorulardan biri de şu ol muş: Kişinin hayatındaki hangi etmenler dikkat sorunlarına yol açı yor olabilir?S Başlangıçta nasıl bir yanıt bulacakları konusunda kendinden epey eminmiş Alan. Dönemin pek çok biliminsanı gibi o da DEHB’ nin tamamen çocukların beynindeki doğuştan gelen biyolojik bir so rundan kaynaklandığına inanıyormuş; o yüzden yaptıktan en önemli ölçümlerden birinin çocuğun doğumundaki nörolojik durumuna iliş kin ölçüm olduğuna eminmiş. Bebeklerin ilk birkaç aydaki mizacını ve zaman içinde bir sürü şeyi daha ölçmüşler - anne babanın haya tının ne kadar stresli olduğunu, ailenin ne ölçüde sosyal destek al dığını. Ama Alan’ın gözü esasen o nörolojik ölçümlerdeymiş.

DEHB’NIN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMlz YANIT

225

Çocuklar Uç buçuk yaşı.na gelince hangilerinde DEHB görillece ği hakkında öngörüde bulunmaya başlamışlar. Hangi etmenlerin bu nu daha muhtemel kıldığını görmek istiyorlarmış. Çocuklar bUyU yUp de bazılarına sahiden dikkat sorunu tanısı koyuldukça bulgular Alan’ı çok şaşırtmış. Doğumdaki nörolojik durumun hangi çocuk larda ciddi dikkat sorunları görüleceğini öngörmek konusunda hiç yardımı olmadığı ortaya çıkmış. Neyin yardımı varmış peki? Alan’ın söylediğine göre, “içinde bulunduktan bağlam” en önemli unsurmuş ve “ortamdaki kaos miktarı” hayati bir etrnenmiş. Çok fazla stres bu lunan ortamlarda yetiştirilen çocuklarda dikkat sorunları görtılme ve

DEHB tanısı koyulma ihtimali önemli ölçüde artıyormuş. Anne ba baların hayatındaki yüksek stres düzeyinin birincil ettnen olduğu or taya çıkmış. “Gözler önüne serildiğini görebiliyordun,” diyor Alan. Stresli bir ortamda büyüyen çocuklarda bu sorunun görülme ih timali neden artıyordu peki? Nadine Burke Harris’ten öğrendikleri mi düşündüm elbene hemen. Alan buna ek -ve Nadine’in bulgula nyla uyuşan- bir açıklama sunmaya başladı. Üzüldükleri veya kız dıktan zaman küçük çocukların bir yetişkin tarafından yatıştırılmaya ihtiyaç duyduklarını söyledi. Yeterince yatıştınldıysak büyüdükçe kendi kendimizi yatıştırmayı öğrendiğimizi. Ailemizin bize verdiği rahatlama ve gevşemeyi içselleştirdiğimizi. Oysa stresli

anne baba

lar -kendi kabahatleri olmadan– çocuklarını yatıştırmakta zorlanı yorlar, çünkü kendileri çok gerginler. Bu yüzden çocuktan da ken dilerini sakinleştirmeyi öğrenemiyorlar. Bunun sonucunda güç du rumlara öflce ya da endişeyle yanıt verme ihtimalleri artıyor - ki odaklanma becerisini mahveden duygular bunlar. Uç bir örnek ve riyor Alan: Evinizden çıkarıldığınız gece çocuğunuzu ihtiyaç duy duğu şekilde rahatlatmayı deneyin bakalım. Bunun nedeni sadece yoksulluk değil, diye ekliyor. Orta sınıftan anne babalar da stres ya şıyorlar. “Hayat şartlan şu an pek çok anne babaya öyle ağır geliyor ki çocuklarına istikrarlı, huzurlu, destek verici bir ortam sunamıyor lar.” Bu keşif karşısında verilebilecek en kötü yanıt “anne babalan suçlamak”. Bu olsa olsa stresi artırıyor, çocuklar için daha fazla so run yaratıyor ve gerçeği ıskalıyor: “Ellerinden geleni yapıyor o anne babalar. Çocuklarını sevdikleri konusunda hiç şüphen olmasın.”

226

ÇALINAN DiKKAT

Ebeveynlik bir ortam içinde meydana geliyor - o ortam anne baba lan strese maruz bırakuğında çocuklar da bundan etkileniyor ister istemez. Bu konu hakkında onlarca yıl kanıt topladıktan sonra, “başlan gıçta inandığım şeylerin hiçbiri doiru çıkmadı,” diyor Alan. Sonra dan tanı koyulan çocuklann “büyük çoğunluğu DEHB ’ye yazgılı doğmarnışh. İçinde bulunduktan şartlara yanıt olarak gelişmişti bu sorunlar”.6 Anne babaların bu sorunlann üstesinden gelip gelemeyeceğini belirleyen hayati bir soru vardı, diyor Alan - bana Sarni’nin çalış malan hakkında çok şey söylüyormuş gibi görünen bir soruydu bu: “Destek aldığınız birileri var mı?” İnceledikleri aileler bazen etraf lanndaki insanlardan yardım alıyorlarmış. Bu yardım genellikle pro fesyonellerden değil, destek veren bir partner ya da arlcadaş grubun dan geliyormuş. Sosyal destek bu şek.ilde arttığında “bir sonraki saf hada çocuklarda sorun görülme ihtimali azalıyor”muş. Neden peki? Şöyle diyor Alan: “Daha az stres yaşayan anne babalar bebeklerine daha çok özen gösterebiliyor, bebekler de kendilerini daha güvende hissediyorlar.” Bu etki o kadar büyükmüş ki, “olumlu değişimi ön gören en güçlü etken anne babanın yıllar içinde aldığı sosyal deste ğin artması” imiş.7 Sarni’nin çocuktan dikkat sorunlan yaşayan ai lelere sunduğu esas şeyin de sosyal destek olduğunu düşündüm bu nun üzerine.

Ama burada bir zorluk var. Çocuğa Adderall ya da Ritalin gibi bir uyarıcı verdiğinizde dikkat becerisinin kısa vadede önemli bir iyi leşme göstereceği konusunda şüpheye yer yok.• Tartışmada nerede duruyor olurlarsa olsunlar görüştüğüm uzmanların hepsinin hemfi kir olduğu, benim de bizzat tanık olduğum bir nokta bu. Sürekli koş turan, bağıran, yerinde duramayan bir oğlan çocuğunun Ritalin al dık.tan sonra uslu uslu oturduğunu, hayatında ilk defa insanlarla göz teması kurabildiğini gördüm. Bu etkinin gerçek. olduğu ve ilaçlardan kaynaklandığı konusunda net kanıtlar var. Hummalı çalışma dönem lerinde uyarıcı kullanan pek. çok. yetişkin ark.adaşım var ve onlarda

DEHB’NİN ARTIŞI VE BUNA VERDtôlM1Z YANIT

227

da aynı etkiyi gösteriyor. 20 19 yılında Los Angeles’ta muhtelif tele vizyon dizilerinde yazarlık yapan İngiliz arkadaşım Laurie PeMy ile bir araya geldiğimde, büyük bir yazma işi söz konusu olduğunda konsantre olmasına yardımcı olduktan için reçeteli uyarıcılardan kullandığını söylemişti. Yetişkinler için makul bir karar gibi görü nüyor

bu

bana.

Ama dünyanın dört bir yanında çoğu doktorun çocuklara uyarıcı ilaç yazmak konusunda çok ihtiyatlı olmasının bir

nedeni

var - bu

ilaçların ABD’de olduğu kadar serbestçe yazıldığı bir ülke de yok (İsrail hariç). Bu konudaki endişelerim Sydney’deki St. Vincent’s Hastane si’nin alkol ve uyuşturucu kliniğinin müdürü Nadinc Ezard’la tanış tığımda belirginleşmeye başladı. Bağımlılık sorunu yaşayan insan larla çalışan bir doktor Nadinc; 20 1 5 yılında tanışhğımızda Avus tralya’da metarnfetarnin (met) bağımlılığında ciddi bir sıçrama ya şanıyordu. Doktorlar buna nasıl yanıt vereceklerini bilememişlerdi bir süre. Eroin söz konusu olduğunda bağımlı insanlar için makul bir ikame olan bir ilaç yazabiliyorlardı yasal olarak: metadan. Ama metarnfetarnin için böyle bir şey yok gibiydi. Nadinc de -başka dok torlarla birlikte- hükümetin izin verdiği hayati bir deneyin parçası olmuştu.9 Metarnfetarnin bağımlısı olan insanlara, ABD’de DEHB ta nısı koyulan çocuklara yılda bir milyon defa yazılan bir uyarıcıdan vermeye başlamışlardı: dekstroamfetarnin. Nadine’le konuştuğumuz esnada deney elli kişiye uygulanmış durumdaydı; daha büyük bir deneyin sonuçları ise bu kitap basıldık tan sonra yayımlanacak. Bu uyarıcıların insanlarda metarnfetarnin arzusunu azaltmış göründüğünü, zira az çok aynı ihtiyacı karşıladı ğını söyledi Nadine: “İlk kullanmaya başladıklarında, beyinlerinin uzun süredir ilk defa tamamen metarnfetarnin odaklı olmaktan çık tığını söylüyorlar. Birdenbire bir tür özgürlük hissettiklerini.” Has

talardan birinden bahsederken şöyle diyordu: “Metarnfetarnin aklın dan hiç çıkmıyormuş. Süpermarkete filan gittiğinde sürekli ’ Met alacak param kalacak mı? ’ diye düşünerek karar veriyormuş. Deks troamfetamin almaya başlayınca bundan kurtuldu.” Sigara içenlere nikotin bandı vermeye benzetti bunu Nadine.

228

ÇALINAN DiKKAT

ABD’de çocuklara düzenli olarak yazılan amfetaminlerle me tamfetamin arasındaki benzerlikleri keşfeden tek biliminsanı o de lil. Daha sonra, Columbia Üniversitesi’nde psikoloji profesörü olan Cari Hart ile görüştüm; Cari met balımlısı olan insanlara Adderall verilen deneyler yürütmüş. •o haçlar laboratuvarda benzer şekilde ve ri idilinde, uzun süredir met balımlısı olan bu insanlar Adderall ile metamfetamine neredeyse aynı şekilde yanıt vermişler. Nadine’in programı met batımlısı olan insanların tedavisinde dilşilnceli, şefkatli bir yaklaşım - ama çocuklara verdilimiz ilaçların makul bir met ikamesi oldutunu öğrenmek beni rahatsız eni. Sami’ nin söylediline göre: “Gayrimeşru yollardan alındılında çok tehli keli olduğunu söyledilin maddelerin aynılarının yasal olarak veril dilini farlc etmek biraz tuhaf. . . . Kimyasal olarak benziyorlar. Aynı şekilde iş görüyorlar. Benzer nörotransmiterler üstünde iş görüyor lar.” Ama -Nadine’in altını çizdili gibi- aralarında bazı önemli fark lar var. Met balımlılılından kurtulmaya çalışan insanlara, DEHB için çocuklara verilenden daha yüksek dozlarda ilaç veriliyor. haçlar hap halinde veriliyor ve böylece tüttürmeye ya da ilneyle almaya kı yasla beyninize daha yavaş salınıyorlar. Ve sokakta satılan ilaçlarda -yasak oldukları ve ancak suçlular tarafından satılabildikleri için- eczaneden aldıtınız haplarda bulunmayan türlü tilrlil kirletici madde oluyor. Ama yine de, bu ilacın çocuklara yaygın biçimde yazılmasını biraz daha araştırmaya ini beni bu.

Pek çok anne babaya çocuklarında DEHB olup olmadılını anlama nın bu ilaçlarla bailantılı basit bir yolu oldutu söylendi yıllarca. Pek çok doktor onlara bu ilaçlardan alan normal çocuklarda maniklik ve coşku, DEHB ’si olan çocuklarda ise yavaşlama görüldiilünü söyledi. Oysa biliminsanları tarafından dikkat sorunları olan ve olmayan ço cuklara bu ilaçlardan verildilinde bunun dolru olmadılı ortaya çık tı. Ritalin verilen tilm çocuklarda -hana tüm insanlarda- bir silreli line odaklanma ve dikkat becerisinde artış görülüyor. ı ı İlacın işe ya nyor olması, en başından biyolojik bir sorununuz oldutunu kanıtla mıyor - sadece bir uyarıcı aldıtınızı kanıtlıyor. İkinci Dünya Savaşı

DEHB’NIN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMtz YANIT

229

esnasında ordu tarafından radar teknisyenlerine uyarıcı verilmesinin nedeni de bu: çoğu zaman hiç değişmeyen bir ekrana bakıp durmak gibi sıkıcı bir işe odaklanmaya devam etmelerini kolaylaştırmış ol ması. Uyarıcı alan insanların çok sıkıcı hale gelip uzun monologlara girişmelerinin nedeni de bu - kendi düşünce akışlarına fazlasıyla odaklanıp yüzünüzde beliren sıkıntıdan patlama ifadesini algılaya mıyorlar. Bu ilaçlan çocuklara vennenin çeşitli riskleri bulunduğuna iliş kin bilimsel kanıtlar var. Bu ilaçlarla ilgili ilk risk fiziksel: Uyarıcı almanın çocukların gelişim sürecine sekte vurduğuna ilişkin kanıtlar bulunuyor. 12 Standart dozda ilaç alan çocuklar üç yıllık bir süre so nunda nonnalde olacaklarından yaklaşık üç santim daha kısa olu yorlar. ıl Uyarıcıların çocuklarda kalp sorunu ve buna bağlı ölüm ris kini artırdığı konusunda uyanlarda bulunan biliminsanları da var. 14 Çocuklarda kalp sorunları nadir göıiilüyor elbette - ama milyonlarca çocuk bu ilaçlardan aldığında ufak bir risk artışı bile ölüm sayısında gerçek bir artış anlamına geliyor. Ama en endişe verici bulduğum şeyi Madison’daki Wisconsin Üniversitesi Psikoloji Bölümü’nde görüşmeye gittiğim yardımcı do çent James Li’den duydum. “Uzun vadeli etkileri bilmiyoruz. Ger çek bu,” dedi Jarnes. Çoğu insan -bunlar arasında ben de vardım ke sinlikle- bu ilaçların test edilip güvenli bulunduğunu varsayıyor, ama “beyin gelişimi için doğurduğu uzun vadeli sonuçlar konusun da pek fazla araştınna yapılmış değil”. Bu bilhassa endişe verici, zi ra bu ilaçlan “küçücük çocuklara veriyoruz çok düşünmeden. Ço cuklar en hassas grup, çünkü beyinleri halen gelişim aşamasında. . . . Bunlar doğruca beyni etkileyen ilaçlar, değil mi? Antibiyotik değil bunlar.” Elimizde bulunan en iyi uzun vadeli araştınnalann hayvanlar üzerine çalışmalardan geldiğini gösterdi bana Jarnes - ki burada çar pıcı bulgular var. Ergenlik çağındaki sıçanlara üç hafta boyunca Ri talin verildiğinde -bir insana birkaç yıl boyunca verilmesinin eşde ğeri oluyor bu- beynin mükafat deneyimiyle ilgili hayati bir kısmı olan striyatumun önemli ölçüde küçüldüğü görülmüş. " Bu ilaçların insanlarda aynı etkiyi göstereceğini varsayarnayacağımızı, bu ilaç-

230

ÇALINAN DİKKAT

!ardan almanın bazı faydalan olduğunu vurguluyor James - ama “faydası oldu� gibi riski de olduğunun” farkına varmamız gereki yor. “Şu an kısa vadeli faydayı gözeterek hareket ediyoruz.” Diğer biliminsanlanyla görüştülfunde, bu ilaçlann olumlu etki lerinin gerçek ama şaşırtıcı ölçüde sınırlı olduğunu da ölrendim. New York Üniversitesi’nde çocuk ve ergen psikiyatrisi profesörü olarak görev yapan Xavier Castellanos’un söylediğine göre, uyan cılann etkileri üzerine gerçekleştirilmiş en iyi araşbrmalarda önemli bir şey bulunmuş: tekrar gerektiren faaliyetlerde çocuklann davra nışını iyiye götürdükleri ama öğrenmeye katkılan olmadığı. önce inanmadım açıkçası, ama sonra uyancı yazılmasını destekleyenlerin DEHB araştırmalannda altın standart diye niteledikleri çalışmaya baktım. •6 On dört ay uyancı kullanan çocuklar akademik testlerde yüzde 1 ,8 daha iyi performans göstermişler. Ama aynı süre boyunca sadece davranışlan konusunda rehberlik alan çocuklarda da yüzde 1 ,6 artış olmuş. Bir o kadar önemlisi, kanıtlar uyancılann başlangıçtaki olumlu etkilerinin kalıcı olmadığına işaret ediyor. Uyancı alan herkeste ila ca karşı tolerans gelişiyor - vücudunuz ilaca alışıyor, aynı etki için daha yüksek dozlarda ilaç almanız gerekiyor. En nihayetinde çocuk lann alabileceği azami doza ulaşıyorsunuz. Harvard Tıp Fakültesi’nde uyku uzmanı olarak görev yapan Dr. Charles Czeisler konuştuğum en endişeli biliminsanlanndan biriydi ve uyancı kullanmanın temel etkilerinden birinin daha az uyumak oldu�u söyledi. Gençlerin gelişimi için bunun çok endişe verici içerimleri oldu�nu anlattı - bilhassa daha uzun saatler çalışmak amacıyla bu ilaçlardan kullandıklannı gördüğü gençler için. “Tüm bu amfetaminlerin bu çocuklara itelenmesi bana opioid krizini ha tırlatıyor, ama bu seferki krizden kimse bahsetmiyor,” diyor Charles. “Ben çocuklcen bana amfetamin veren, çocuklara amfetamin satan biri hapse girerdi. Ama upkı opioid krizinde oldu� gibi . . . kimsenin bir şey yaptığı yok. Toplumumuzun kirli sırlarından biri bu.” ABD’de görüştüğüm biliminsanlarının çoğu -ki DEHB konusun da en saygın uzmanların birçoğuyla konuştum- uyarıcı yazmanın güvenli olduğuna, risklere ağır basan pek çok faydası olduğuna ina-

DEHB’NIN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMtz YANIT

231

nıyor. Hatta Amerikalı biliminsanlannın birçoğu -burada yapbğım gibi- karşı argümanları sunmanın tehlikeli olduğunu savunuyor: Bunun bazı anne babaların uyarıcı verilir endişesiyle çocuklarını doktora götilrmemelerine ve o çocukların gereksiz sıkınb yaşama larına neden olacağını söylüyorlar. Bazı insanların bu ilaçlan bir denbire kesebileceğine de inanıyorlar - ki bu tehlikeli; korkunç bir fiziksel yoksunluk yaşamaları mümkün. Ama dünyanın geri kala nında bilimsel kanaatler daha bölünmüş durumda, bu yaklaşım kar şısında şüphecilik ya da düpedüz muhalefet daha yaygın.

Pek çok insanın -Amtrak treninde tanıştığım kadın gibi- çocukları nın dikkat sorunlarının büyük ölçüde fiziksel bir bozukluktan kay naklandığına ikna olmalarının belirleyici bir nedeni var. Onlara bu soruna öncelikle çocuğun genetik yapısının neden olduğu söyleniyor çünkü. Daha önce değindiğim gibi, Profesör Stephen Hinshaw bana sorunun “yüzde 75 ila 80’inin” genlerden kaynaklandığını söyledi ki daha yüksek rakam verenler de var. Bu esasen biyolojik bir sorun sa şayet, esasen biyolojik bir çözüm de mantıklı - Sami ve diğerleri nin savunduğu türde müdahaleler de ancak ilave olabilir. Ama bu ko nuyu kurcaladıkça gerçeğin daha karmaşık olduğuna, tartışmanın iki kutbunun katı iddialarına pek oturmadığına inanmaya başladım. Şunu anlamak istiyordum: DEHB vakalannın yüksek bir yüzde sinin genetik bozukluktan kaynaklandığını gösteren istatistikler ne reden geliyor? Bu istatistikleri ortaya koyan biliminsanlanndan bun ların doğrudan insan genomu üzerine analizlerden gelmediğini öğ rendiğimde şaşırdım. Bunların hemen hepsi ikiz çalışmaları diye bi linen çok daha basit bir yöntemle elde edilmişti. Bu yöntemde tek yumurta ikizlerinden birine DEHB tanısı koyulduysa diğerine de ko yuldu mu diye bakılıyor. Bu işlem yeterince büyük bir ömeklem olu şuncaya kadar defalarca tekrarlandıktan sonra ortaya çıkan rakamlar karşılaştınlıyor. Böyle yapılmasının basit bir nedeni var. Bu çalışmalara katılan ikizlerin hepsi -tek yumurta ikizi olsunlar olmasınlar- aynı evde ay nı aile içinde büyümüş oldukları için, iki ikiz türü arasında bir fark

232

ÇALINAN DiKKAT

ortaya çıktığında bunun çevrelerinden kaynaklanmasının mümkün olmadığı. genlerinden kaynaklanıyor olması gerektiği düşünülüyor. Tek yumurta ikizleri genetik olarak birbirlerine çok daha fazla ben ı.edikleri için bir şeyin onlar arasında daha yaygın olduğu ortaya çık tığında ortada genetik bir bileşen olduğu sonucuna varıyor bilimin sanları.17 Bu farkın büyüklüğüne göre genlerin ne ölçüde belirleyici olduğunu görebiliyorsunuz. Son derece saygın biliminsanları tara fından yıllardır kullanılan bir yöntem bu. Biliminsanları DEHB ’yi bu yolla incelediklerinde her zaman çift yumurta ikizlerine kıyasla tek yumurta ikizlerinin her ikisine de DEHB tanısı koyulma ihtimalinin çok daha yüksek olduğunu bul muşlar. Yirmiden fazla çalışmada bu sonuç çıkmış - sonuçlar tutar lı. 18 DEHB ’yi genetiğin belirlediğine ilişkin istatistikler böyle ortaya çıkmış. Ama bu teknikte ciddi bir sorun olup olmadığını soran ufak bir grup biliminsanı da var. Bunu en ince bilimsel ayrıntılarıyla savunan insanlardan biriyle, Oakland, Califomia’da psikolog olarak çalışan Dr. Jay Joseph ile konuştum. Farklı bir grup bilimsel çalışmada tek yumurta ikizlerinin aslında çift yumurta ikizleriyle aynı ortamı de neyimliyor olmadığı kanıtlanmış.19 Tek yumurta ikizleri çift yumur ta ikizlerine kıyasla birlikte daha fazla zaman geçiriyorlar. Anne ba balarından, arkadaşlarından, okullarından daha benzer muamele gö rüyorlar (çoğunlukla birbirlerinden ayırt edilemiyorlar hatta). Kim likleri konusunda kafalarının karışması, ikizleriyle birleşik oldukla nnı hissetmeleri daha muhtemel. Psikolojik olarak birbirlerine daha yakınlar. Jay’in söylediğine göre pek çok yönden “içinde bulunduk ları ortamlar birbirine daha çok benziyor. . . . Birbirlerinin davranış larını daha fazla taklit ediyorlar. Daha benzer muamele görüyorlar. Tüm bunlar daha benzer davranışlarda bulunmalarına yol açıyor.” Yani, diyor, tüm bu çalışmalarda ortaya çıkan farkın genler dı şında bir açıklaması olabilir. “Çift yumurta ikizlerine kıyasla tek yu muna ikizlerinin davranışlannı şekillendiren ortamlann çok daha benzer olmasıyla” açıklanabilir bu fark. Dikkat sorunlannın birbi rine benzer olması da genlerinin değil hayatlannın benzerliğinden kaynaklanıyor olabilir. İçinde bulundukları ortamda dikkat sorunla-

DEHB’NIN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMİZ YANIT nna yol

233

açan etmenler vaıu şayet, çift yumurta ikizlerine kıyasla tek yumurta ikizlerinin her ikisinin de bunları aynı ölçüde deneyimleme ihtimali daha yüksek. Dolayısıyla, diyor Jay, “ikiz çalışmalarında genlerin ve çevrenin potansiyel etkileri birbirinden ayırt edilemi yor”. Çoğu zaman işittiğimiz istatistiklerin -<>rneğin DEHB ‘nin yüz de 75 ila 80 oranında genetikten kaynaklandığı verisinin– güvenilir bir temeli olmadığı anlamına geliyor bu.20 Bu rakamlar “yanılucı ve yanlış anlaşılıyor,” diyor Jay. Onca seçkin biliminsanının böyle hatalı bir tekniğe bel bağla dığı düşüncesi pek aklıma yatmadı. önceki kitaplarımda ikiz çalış malarına dayalı kanıtlardan kendim de faydalanmıştım. Ama DEHB’ nin öncelikle genetik kaynaklı olduğunu savunan bazı biliminsan larına bu çalışmaların kusurlarını sorduğumda birçoğu bu eleştiri lerde haklılık payı olduğunu hemen kabul etti. Sonrasında bunun ge netiğe dayalı bir sorun olduğuna inanmamızı gerektiren diğer ne denlerden bahsetmeye başladılar genellikle. (Bu nedenlere birazdan geleceğim.) İkiz çalışmalarının bir tür zombi teknik olduğuna, tam olarak savunulamayacağı bilinmesine rağmen bize duymak istedik lerimizi -bu sorunun büyük ölçüde çocuklarımızın genlerinde yat tığını- söylediği için atıf yapılmaya devam edilen bir teknik oldu ğuna inanmaya başladım. Bu ikiz çalışmalarını bir kenara bırakuğınızda. diyor Profesör James Li, DEHB konusunda tek tek genlerin oynadığı role ilişkin “her çalışmada tekrar tekrar” ortaya çıkan şey. “ölçümü nasıl yapar sanız yapın etkinin hep çok küçük” olduğu. “Çevrenin etkisi her za man daha fazla.” Tüm bunları sindirmeye çalışırken kendime şunu sormaya başladım: Genlerin DEHB’de hiç rol oynamadığı anlamına mı geliyor bu? Bunu savunmaya yaklaşan insanlar var - DEHB şüp hecilerinin fazla ileri gittiği nokta da burası bence. James’in açıkladığına göre, ikiz çalışmalarında genlerin rolü abartılıyor olsa da, SNP kalıtsallığı adında yeni bir teknik belli bir özelliğin genetiğe ne ölçüde bağlı olduğunu ikiz çalışmalarından farklı bir yöntemle ortaya koyuyor. Bu çalışmalarda ikiz türlerinin karşılaştınlması yerine aralarında hiçbir akrabalık bağı bulunmayan iki insanın genetik yapısı karşılaştınlıyor. örneğin sizin ve benim

234

ÇALINAN DİKKAT

genlerimizdeki uyuşmalar ile ikimizde de bulunan bir sorun -dep resyon, obezite, DEHB- aras ında bağınh olup olmadığına bakılıyor. Şu an için bu çalışmalarda dikkal sorunlarının yüzde 20 ila 30’unun genlerle ilgili olduğu bulgusu ortaya ç1.knuş.2ı Jamcs bunun yeni bir yöntem olduğunu ve sadece yaygın genetik varyasyona bakıldığım, dolayısıyla en nihayetinde gencliğin oranının bundan daha fazla çı kabileceğini söylüyor. Yani genetik bileşenleri göz ardı elmcnin yan lış olduğunu, ama sorunun larnamının ya da büyük kısmının genelik olduğunu söylemenin de yanlış olduğunu söylüyor.

Bu mevzuların bazı boyutlarını anlamama en çok yardımcı olan in sanlardan biri Portland’daki Oregon Sağlık ve Bilim Üniversile si’nde görüştüğüm Profesör Joel Nigg oldu. Uluslararası Çocuk ve Ergen Psi.kopalolojisi Araşlırma Kurumu’nun eski başkanı ve bu alanda önde gelen isimlerden biri Joel. Eskiden bazı çocukların genlerinin onları farklı olmaya ve farklı beyinler gelişlirmeye yazgılı kıldığı düşüncesinin bilim olduğunu söyledi bana Joel. Şimdiyse -onun da yazdığı gibi- “bilim ilerlemiş durumda”.22 Son araşlırmalar “genlerin kader olmadığını, daha zi yade olasılıkları elk.ilediğini” gös1eriyor.2J DEHB’ye hangi ebnenle rin neden olduğuna ilişkin uzun vadeli çalışmayı gerçekleşlirmiş olan Alan Sroufe da aynısını söylüyor: “Genler bir vakum içinde iş görüyor değiller. Gen araş11rmalarından öğrendiğimiz esas ders bu . . . . Çevreden gelen girdilere yanıl olarak açılıp kapanıyorlar.” Joel’in labiriyle, “yaşadığımız deneyimler düpedüz içimize işliyor” ve gen lerimizin dışavurum ıarzıru değiş1iriyor.2" Bunun nasıl bir şey olduğunu anlamamıza yardımcı olmak için bir analoji sunuyor Joel: “Çocuğunuz yorgun ve halsiz olduğunda kı şın okulda daha rahal nezle kapar. Daha kolay elkilenir.” Ama “nezle virüsü diye bir şey olmasaydı” ne yorgun ne dinlenmiş çocuklar nez le kapardı.ıs Keza genleriniz sizi çevrede bulunan bir leti.kleyiciye daha hassas kılabilir - ama çevrede bir tetikleyici olması gerekiyor. “DEHB konusunda kimi yönlerden bugün asıl büyük gelişme, çevre ye olan ilgimizin yeniden canlarımış olması,” diyor Joel.26

DEHB’NİN ARTIŞI VE BUNA VERDIÔIMtz YANIT

235

Joel uyarıcılara düşen belli bir rol olduğuna inanıyor. Kötü du rumlarda uyarıcıların hiç yoktan iyi olduğunu, çocuklara ve anne ba balara gerçek bir rahatlama getirebileceğini söylüyor. “Savaş alanın da kınk bir kemiği sabitliyorum. İyileştiriyor değilim. Hayabrun geri kalanında o bacak çarpık kalabilir ama adam yürüyüp gidebilecek en azından.” Ama böyle yapacaksak şu soruyu sormamızın da hayati olduğu nu söylüyor Joel: “Sorun tam olarak nerede? Çocuklarımızın neyle karşı karşıya olduğuna bakmalı mıyız?” Çocukların şu an dikkate

zarar verdiğini

bildiğimiz pek çok kuvvetle -stres, kötü beslenme,

kirlilik- karşı karşıya olduğunu söylüyor, nitekim ondan öğrendik ten sonra etraflıca inceledim bunları. "Bunları kabullenmemeliyiz bence. Çocuklarımızın bir kimyasal çorbası içinde büyümesi gerek tiği fikrini kabullenmemeliyiz örneğin. İçlerinde gerçek gıdaya pek rastlanmayan gıda dükkinlarıyla büyümeleri gerektiği fıkrini kabul lenmemeliyiz . . . . Bu değişmeli . . . . Bazı çocuklar çevrelerinden gördük.Jeri için rahatsızlar. Bu durumda

zarar ’ Yarattığımız bu zararlı or

tamla baş edebilsinler diye ilaç verip yahştınna lıyız onları’ demek suç kapsamına giriyor biraz. Hapiste olmakla baş edebilsinler diye mahkQmlara yatıştırıcı vermekten ne farkı var bunun?" İlaç verme nin etik olması için, alna yatan sorunu da çözmeye çalışmamız ge rektiğine inanıyor Joel. Karamsar bir ifadeyle şöyle diyor: “Eski bir metafor vardır. . . . Köylüler bir gün nehirde süzülen bir ceset görüyorlar. Ve doğru ola nı yapıyorlar. Cesedi nehirden çıkarıp gömüyorlar. Ertesi gün nehir den iki ceset daha geliyor, doğru olanı yapıp cesetleri gömüyorlar. Bu bir süre böyle devam ediyor ve en sonunda merak etmeye başlı yorlar - nehirdeki bu cesetler nereden geliyor, bunu durdurmak için bir şey mi yapsak acaba? Ve durumu anlamak için nehrin yukarıla nna gidiyorlar.” Sandalyesinde öne doğru eğilip şöyle diyor Joel: “Bu çocukları tedavi edebiliriz - ama er ya da geç bunun neden olduğunu anlama mız gerekecek.” Ben de nehrin yukarılarına gitmem gerektiğini fark ediyorum.

14 On İkinci Neden; Çoculdanmızm Maruz Kaldığı Fiziksel ve Psikolojik Kapatılma

BUNDAN BİRKAÇ YIL ÖNCE, Kolombiya’nın güneybatısındaki Cau ca’da bir onnan kıyısında konumlanmış ufak bir köyde günbatımın da otunnuş kahve içiyordum. Birkaç bin kişi yaşıyordu bu köyde, dünyanın dört bir yanında kendimizi uyanık tutmak için tükettiğimiz kafeinli içeceklerin hammaddesini yetiştiriyorlardı. Günü yavaş ya vaş kapatırlarken onları seyrediyordum. Yetişkinler sokağa masa sandalye atmış, yemyeşil bir dağın gölgesinde sohbet ediyorlardı. Onlar masadan masaya gezerken Batı dünyasında artık pek görme diğim bir şey dikkatimi çekti. Köyün her tarafında yetişkinlerin gö zetimi olmadan serbestçe oyun oynuyordu çocuklar. Bazılarında grup halinde yerde yuvarladıkları bir çember vardı. Bazıları onnan kıyısında birbirlerini kovalıyor, onnanın içine doğru girmeye kışkır tıyor, otuz saniye sonra çığlıklar ve kahkahalarla tekrar dışan kaçı yorlardı. Çok küçük -üç-dört yaşlarında görünen- çoculclar bile sa dece diğer çoculcların gözetiminde ortalıkta koşturuyorlardı. Ara sı ra çoculclardan biri düşüp annesine koşuyordu. Geri kalanlar ancak akşam sekizde anneleri çağırınca eve dönüyor, sokaklar nihayet bomboş kalıyordu. Anne babamın zamanında çok farklı yerlerde -Alpler’deki bir İsviçre köyünde ve işçi sınıfından insanların oturduğu bir İskoç ma hallesinde- çoculcluğun böyle göründüğünü düşündüm. Çok küçük yaştan itibaren anne babaları olmadan günün büyük kısmında ser bestçe koşturuyor, sadece yemek ve uyku için eve dönüyordu çocuk-

FlztKSEL VE PSİKOLOJİK KAPATILMA

237

lar. Aslına bakarsanız bildiğim kadarıyla tüm atalarıma binlerce yıl böyle görünmüştü çocukluk. Bazı çocukların böyle yaşamadıkları örneğin fabrikalarda çalışmaya ya da köleliğe zorlandıkları- dönem ler de var elbette, ama uzun insanlık tarihinde istisnai uç noktalar bunlar. Böyle yaşayan tek bir çocuk bile tanımıyorum bugün. Son otuz yılda çocuklukta muazzam değişimler oldu. 2003 yılına gelindiğinde ABD’de çocukların sadece yüzde I O’u düzenli olarak dışarıda oyun oynar hale gelmişti. 1 Çocukluk artık büyük ölçüde kapalı kapılar ar dında yaşanıyor, oyun oynama fırsatı bulduklarında da yetişkinlerin gözetimi alhnda ya da ekran başında oluyorlar. Çocukların okulda vakit geçirme tarzları da ciddi ölçüde değişti. ABD ve İngiltere’deki okul sistemleri siyasetçiler tarafından yeniden tasarlandı; öğrebnen ler zamanlarının çoğunu çocukları testlere hazırlayarak geçirmek zo runda kalıyorlar artık. ABD’de ilkokulların sadece yüzde 73’ünde te neffüs denebilecek bir şey var. Serbestçe oyun oynamak ve çevreyi incelemek kaybolup gitmiş durumda. Bu değişimler o kadar çabuk ve hep birlikte gerçekleşti ki, bu dönüşümün çocukların dikkat ve odaklanma becerisi üstündeki et kilerini bilimsel olarak ölçmek çok güç. Rasgele bazı çocukları Cau ca’daki o köyde, bazılarını ise Amerikan banliyölerinden birinde ev içinde yaşamaya gönderip, döndükten sonra odaklanma becerilerini ölçmek mümkün değil. Ama bu değişimin bazı etkilerini anlamaya başlamanın bir yolu olduğuna inanıyorum. Bu büyük dönüşümü ufak bileşenlerine ayınp bilimin bu etkiler hakkında ne söylediğine bakarak yapabiliriz bunu. örneğin Lenore Skenazy adında olağanüstü bir kadının hikaye sinin peşine düşerek yaptım bunu ben. Lenore biliminsanı değil, ak tivist. Kendi hayatında yaşadığı sarsıcı bir deneyim yüzünden bu dö nüşümün çocukları nasıl etkilediğini anlama çabasına girmiş. Bu mevzular üstünde çalışan en iyi sosyal bilimcilerden bazılarıyla bir likte çalışmaya başlamış. Onlarla birlikte, bugün çok daha fazla ço cuğun odaklanmakta zorluk yaşıyor olmasının nedenlerini -ve bu durumun nasıl düzeltilebileceğini- anlamak için pratik önerilere ön cülük etmiş.

238

ÇALINAN DİKKAT

1960’larda Chicago banliyölerinden birinde beş yaşında bir kız tek başına evinden dışarı çıkmış. Okulu on beş dakika yürüme mesafe sindeymiş ve her gün kendi başına okula gidiyormuş Lenore. Okul yakınlarındaki yola ulaşUiında. göisünde san kuşak bulunan, göre vi arabaları durdurup daha küçük çocuk.lan yolun diler tarafına ge çirmek olan on yaşında bir otlan güvenle karşıdan karşıya geçme sine yardımcı oluyormuş. Her okul gününün sonunda Lenore kapı dan yine yanında bir yetişkin olmadan çıkıyor, arkadaşlarıyla ma hallede geziniyor ya da koleksiyonunu yaptıiı dört yapraklı yonca lardan bulmaya çalışıyormuş. Evinin dışında çocukların kendiliiin den ayarladıtı. bazen Lcnore’un da katıldıiı maçlar yapılıyormuş genellikle. Dokuz yaşına geldilinde canı istediiinde bisikletine bi niyor, birkaç kilometre uzaktaki kütüphaneye gidip kitap seçtikten sonra sessiz bir yere kıvnlıp o kitapları okuyormuş. Başka zamanlar oyun oynamak isterler mi diye ark.adaşlarının kapısını tık.latıyormuş. Joel evdeyse Batman oynuyorlarmış. Betsy evdeyse Prenses ve Ca dı. Lenore hep cadı olmak istiyormuş. Nihayet karnı acıkınca ya da karanlık basmaya başlayınca eve gidiyormuş. Bu sahne bugün pek çotumuza ters, hatta afallatıcı geliyor. ABD’de son on yılda insanların sokakta tek başına yürüyen dokuz yaşında bir çocuk görüp ebeveyn ihmalkirhiı diye polisi aradıiı pek çok vaka yaşandı. Oysa 1960’ larda dünyanın dört bir yanında norm buydu. Hemen her çocutun hayatı buna benziyordu. Çocuk olmak dışarı çıkıp mahallede gezinmek, diler çocuk.lan bulup kendi oyun larınızı icat etmek anlamına geliyordu. Yetişkinlerin nerede olduğu nuz konusunda belli belirsiz bir fi.kirleri vardı. Çocuğunu sürekli ev de tutan, okula kendi götüren, oyun oynarken başında bekleyen, oyunlarına kanşan anne babalara deli diye bakılıyordu. Hikiyemize devam edersek, Lenore büyüyüp de çocuk sahibi olduğunda, 1990’larda New York City’de her şey çoktan değişmiş. Çocuklarını okula götürmesi, kapıdan geçerlerken beklemesi, gün sonunda onlan okuldan alması bekleniyormuş. Hiç kimse çocukla rının gözetimsiz oyun oynamasına izin vermiyormuş artık. Kendi-

FİZİKSEL VE PSİKOLOJİK KAPATILMA

239

lerinc göz kulak olacak bir yetişkin olmadığı sürece sürekli evde ka lıyormuş çocuklar. Lenore bir defasında ailesini Meksika’da bir tatil yerine götürmüş; çocuklar her sabah plajda toplanıp çoğu zaman kendi aralarında uydurdukları oyunlar oynuyorlarmış. Oğlunun sa bah kendisinden önce kalkbğını ilk kez orada görmüş Lenore. Diğer çocukları bulmak için plaja koşturuyormuş oğlan. Onu hiç bu kadar mutlu görmemiş Lenorc. “Benim bütün çocukluğum boyunca sahip olduğum şeye onun o bir hafta sahip olduğunu fark ettim,” diyor Lenore. “Dışarı çıkıp arkadaşlarıyla buluşabilmek, oyun oynayabilmek.” Dokuz yaşındaki oğlu lzıie’nin olgunlaşması için evde de bir parça özgürlük tatması gerektiğini düşünmüş Lenore. O yüzden günün birinde Izzie New York’ta daha önce hiç gitmediği bir yere gidip eve dönüş yolunu kendisi bulmak isteyince, iyi bir filtir gibi gelmiş bu Lenore’a. Ko cası Izzie’yle birlikte yere oturup hangi yoldan gideceğini planlama sına yardımcı olmuş. Güneşli bir pazar günü çocuğu Bloomingdale’s mağazasına götürmüşler, Lenore’un yüreği hafiften hop ederek ay rılmışlar. Bir saat sonra evlerinin kapısında belirmiş Izzie. Tek ba şına metroya ve otobüse binmiş. “Çok mutluydu, havalarda uçuyor du,” diye habrlıyor Lenore. Bu o kadar makul bir şey gibi gelmiş ki, gazeteci olan Lenore hikiyeyi anlatan bir yazı yazmış - diğer anne babalar aynısını yapacak cesareti bulabilsinler diye. Sonra tuhaf bir şey olmuş. Lenore’un yazısı dehşet ve tiksinsiyle karşılanmış. ABD’deki başlıca haber programlarının birçoğunda “Amerika’nın en kötü” annesi diye lanse edilmiş. Utanç verici bir ih malkarlık gösterdiği söylenerek eleştirilmiş, kendi çocuğunu büyük tehlikeye aruğı söylenmiş. Çağrıldığı televizyon programlarında ya nına çocuğu kaçırılıp öldürülmüş bir anne/baba konuyormuş - ço cuğunuzun güvenli bir şekilde metroya binmesi ile öldürülmesi aynı derecede muhtemelmiş gibi. Program sunucularının hepsi şuna ben zer bir soru soruyormuş Lenore’a: “Çocuğun eve dönmeseydi ne his sederdin peki?” “Şaşkına dönüyordum,” dedi Lenore, Jackson Heights, New York’taki evinde konuştuğumuzda. Oğluna daha yirmi-otuz yıl ön ce, o ve kendisini kınayan diğer tüm yetişkinler çocukken doğal

240

ÇALINAN DiKKAT

saydıkları bir şeyi verdiğini söylemiş onlara. İnsanlık tarihinin en güvenli dönemlerinden birinde yaşadığımızı açıklamaya çalışmış insanlara. Yetişkinlere ve çocuklara dönük şiddetin ciddi ölçüde azaldığını, çocuklarınıza yıldınm çarpma ihtimalinin bir yabancı ta rafından öldürülmeleri ihtimalinin üç katı olduğunu söylemiş. Yıl dınm çarpmasın diye çocuklarınızı hapseder miydiniz, diye sormuş. Bunun istatistiksel olarak daha mantıklı olduğuna işaret etmiş. İn sanlar bu argümana nefretle karşılık vermişler. Diğer anneler “Ne zaman kafamızı çevirsek çocuklarımızın kaçınldığını hayal ediyo ruz” demişler. Bunları duyduktan sonra şunu fark etmiş Lenorc: “Suçum buydu. Böyle düşünmemekti. önce en karanlık noktaya gi dip de ‘Aman aman, buna hiç değmez’ dememiştim. İyi bir Ameri kalı anne olmak böyle düşünmek oldu artık.” Çok kısa bir zaman içinde her nasılsa sadece “kötü bir annenin çocuklarından gözünü ayırdığına” inanır hale geldiğimizi fark etmiş Lenorc. 1960’1ann sonlarında yayınlanmış Susam Solca*’ bölümlerinin DVD’si çıktığında, başlangıç ekranına bir uyan koyulduğu dikkatini çekmiş Lenorc’un. Beş yaşında çocukların sokakta kendi başlarına yürüdükleri, yabancılarla konuştukları, boş alanlarda oyun oynadık ları bir programdan söz ediyoruz. Uyanda şöyle deniyormuş: “İzle yecekleriniz sadece yetişkinler içindir, küçük çocuklar için uygun olmayabilir.” Değişim öyle muazzam ki çocukların özgürlüğün neye benzediğini görmelerine bile izin yok artık, diye düşünmüş Lenore. Bu “devasa değişim”in bu kadar çabuk gerçekleşmiş olması Leno re’u şaşırtmış. Çocukların hayatına “çok radikal ve yeni fikirler ha kim olmaya başladı. Çocukların dışarıda güvenle oyun oynayama yacağı düşüncesi - insanlık tarihinde görülmemiş bir şey bu. Çocuk lar her zaman birlikte oyun oynamışlar, çoğu zaman yetişkinlerin doğrudan gözetimi altında olmadan . . . . İnsanlık tarihinin tamamında böyle olmuş hep. Buna birdenbire hayır demek çok tehlikeli - ço cuklara baş aşağı uyuyun demek gibi bir şey” Önceki tüm insan toplumlarının düşündüğü şeyin tersine dönmesi bu.

FlZtKSEL VE PSİKOLOJİK KAPATILMA

24 1

Lenore’la vakit geçirdikçe, etkilerini anlamak için bu değişimi beş farklı bileşene ayırıp her birine ilişkin bilimsel kanıtlara bakmamız gerektiğine inanmaya başladım. Bu bileşenlerden ilki en bariz olanı. Biliminsanlannın yıllardır ortaya koyduk.lan geniş kapsamlı kanıt lara göre, hareket eden ya da egzersiz yapan insanlann dikkat bece risi artıyor.2 örneğin gerçekleştirilen bir çalışmada, egzersizin ço cukların dikkat becerisinde “olağanüstü bir artış” yarattığı ortaya çıkmış.3 Portland’da görüştüğüm Profesör Joel Nigg bu kanıtlan şöyle özetliyor: “Gelişim çağındaki çocuklarda egzersiz beyindeki bağlantıları, frontal korteksi, kendi kendini düzenleme ve idari işle yişe destek veren beyin kimyasallarını artırıyor.”4 “Beynin gitgide daha verimli büyümesini sağlayan” değişimler yaratıyor egzersiz. Bunu gösteren kanıtların sayısı o kadar fazla ki bu bulgular “kesin” kabul edilmeli, diyor Joel.� Kanıtlar bundan daha net olamaz: Ço cukların etrafta koşturmaya dönük doğal arzularının önüne geçildi ğinde, dikkat becerileri ve beyinlerinin genel sağlığı zarar görüyor.

Ama Lenore bunun çocuklara daha da derinden zarar veriyor olabi leceğinden şüpheleniyormuş. Bu meseleleri araştıran önde gelen bi liminsanlarına ulaşmaya çalışmış - bunlar arasında psikoloji profe sörü Peter Gray, evrimsel primatolog Dr. isabet Behncke ve sosyal psikoloji profesörü Jonathan Haidt de varmış. Çocukların en önemli -hayatları boyunca ihtiyaç duyacakları- becerileri aslında oyun oy narken kazandıklarını öğrenmiş onlardan. Meydana gelen değişimin bu ikinci bileşenini -oyundan mah rum kalmak- anlamak için, Lenore’un Chicago banliyösünde çocuk olduğu o sahneyi ya da benim Kolombiya’da gördüğüm sahneyi gö zünüzde canlandırın yeniden. Birlikte serbestçe oyun oynarken han gi becerileri ediniyor o çocuklar? öncelikle çocukken başka çocuk ların yanında kendi başınıza olduğunuzda “Bir şeyler yapmayı öğ reniyorsunuz,” diyor Lenore. Bir oyun bulmak için yaratıcılığınızı kullanmanız gerekiyor. Sonra diğer çocuktan bulduğunuz oyunun en iyi oyun olduğuna ikna etmeniz gerekiyor. Sonra "oyunun devam

242

ÇALINAN DİKKAT

etmesi için insanları okumayı öğreniyorsunuz" Sıra size ya da on lara geldiğinde müzakere ebneyi öğrenmeniz gerekiyor - diğer in sanların arzu ve ihtiyaçlarını, bunları nasıl karşılayacağınız öğren meniz gerekiyor yani. Hayal kırıklığı ya da hüsranla baş ebneyi öğ reniyorsunuz. Tüm bunları “dışarıda bırakılarak, yeni bir oyun bu larak, kaybolarak, ağaçlara urmanarak” öjreniyorsunuz. “Sonra biri çıkıp ’ Daha yükseğe tırmansana ! ’ diyor ve unnansam mı diye ka rarsız kalıyorsunuz. Sorıra tırmanıyorsunuz ve havalara uçuyorsu nuz, bir dahaki sefere daha da yükseğe tırmanıyorsunuz - ya da bi raz daha yükseğe tırmanınca korkup ağlıyorsunuz. . . . Ama tepcde siniz artık. Bunların hepsi dikkatin hayati biçimleri.” Lenore’un akıl hocalarından biri olan Şilili oyun uzmanı Dr. lsa bel Behncke ile İskoçya’da bir araya geldiğimizde bana söylediğine göre, şu an elimizde olan bilimsel kanıtlar “çocuk gelişiminde oyu nun büyük rol oynadığı üç temel alan bulunduğuna” işaret ediyor. “Bunlardan biri yaratıcılık ve hayal gücü” - sorunları düşünüp çöz meyi öğrenmek. İkincisi “sosyal bağlar” - diğer insanlarla etkileşi me girmeyi ve sosyalleşmeyi öjrenmek. Üçüncüsü ise “canlılık” neşe ve haz yaşamayı öğrenmek. Oyundan öğrendiğimiz şeyler doğ ru dürüst bir insan olmanın tali parçalan değil, düpedüz nüvesi diyor isabet. Sağlam bir kişiliğin temellerini oyun atıyor, yetişkinlerin sonradan çocuklarına açıkladığı her şey bu temel üzerine inşa olu yor.6 Tam olarak dikkat gösterebilen biri olmak için, diyor isabet, bu serbest oyun temeline sahip olmanız gerekiyor. Gelgelelim birdenbire “tüm bunları çocukların hayatından çıka rıyoruz,” diyor Lenore. Çocuklar bugün oyun oynama fırsau bulduk larında dahi yetişkinlerin gözetimi altında oluyorlar genellikle; ku ralları onlar koyuyor, çocuklara ne yapacaklarını onlar söylüyor. Le nore’un çocukluğunu geçirdiği sokakta herkes softbol oynuyor, ku ralları kendileri gözetiyorlarmış. Serbest oyun gözetim altında oy nanan oyuna dönüşmüş ve -tıpkı işlenmiş gıdalar gibi- değerini bü yük ölçüde kaybetmiş durumda şu an. Yani çocuklar bugün “bu be cerileri geliştirme fırsatı bulamıyorlar,” diyor Lenore. "Çünkü ara bayla bir maça götürülüyorsunuz, size hangi pozisyonda oynayaca ğınızı, ne zaman topu yakalamanız, ne zaman topa vurmanız gerek-

FlzlKSEL VE PSiKOLOJiK KAPATILMA

243

tiğini, atıştırmalıkları kimin getireceğini söyleyen birileri var. Ve üzüm getiremiyorsunuz, çünkü dörde bölünmeleri gerekiyor ve bu da annenizin işi . . . . Çok farklı bir çocukluk bu, çünkü sizi yetişkin liğe hazırlayacak olan o uzlaşma deneyimini yaşamıyorsunuz." Bu nun sonucunda çocuklar “sorun da yaşamıyorlar, oraya kendi başla rına ulaşmanın heyecanını da” lrvine’daki Califomia Üniversite si’nde bilişsel bilimler alanında doçent doktor olan Barbara Samec ka bir gün şöyle demiş Lenore’a: “Yetişkinler çocuklara ‘Ortam bu. Ben haritasını çıkardım bile. Araştırmayı bırak,’ diyorlar. Çocuklu ğun tam tersi oysa bu.”7 Lenore, artık fiilen ev hapsinde olan bu çocukların eskiden oyun oynamaya aynlan onca zamanda ne yaptıklarını öğrenmek istemiş. Gerçekleştirilen bir çalışmada bu zamanın artık büyük ölçüde ev ödevlerine (198 1 ile 1997 arasında yüzde 1 45 artış göstermiş), ekran lara ve anne babayla birlikte yapılan alışverişe ayrıldığı ortaya çık mış.s 2004 yılında gerçekleştirilen bir çalışmada da, yirmi yıl önce sine kıyasla Amerikalı çocukların derslerine haftada 7,5 saat daha fazla zaman harcadığı ortaya çıkmış.9 Okullarda oyuna yer vermemenin “büyük bir hata” olduğunu söylüyor isabet. “Onlara önce şunu sormak isterim: Amaçları ne? Ne elde etmeye çalışıyorlar?” Çocukların öğrenmesini istiyorlar tah minen. “Bu insanların nereden akıl aldığını anlamıyorum, çünkü ka nıtlar tam tersine işaret ediyor: oyun yoluyla öğrenme fırsatı buldu ğumuzda beynimizin daha esnek, daha yaratıcı olduğuna. Öğrenme nin baJlıca yolu oyun. Oyun oynarken öğrenmeyi öğreniyorsunuz. Hem enformasyonun değişip durduğu bir dünyada kafanızı niye en formasyonla doldurmak isteyesiniz ki? Dünyanın yirmi yıl sonra ne halde olacağını hiç bilmiyoruz. Uyum sağlayabilen, bağlamı değer lendirebilen, eleştirel düşünebilen beyinler yaratmak istiyor olmalı yız. Tüm bunlar oyun yoluyla gelişiyor. Çok yanlış o yüzden, akıl alır gibi değil.”

Bu da söz konusu değişimin üçüncü bileşenini incelemeye itmiş Le nore’u. önde gelen bir sosyal psikolog olan Profesör Jonathan Ha-

ÇALINAN DiKKAT

244

idt’in iddiasına göre, çocuklar ve gençler arasında ciddi bir kaygı ar hşı söz konusu ve oyundan yok.sun kalmaktan kaynak.laruyor bu kıs men. Çocuklar oyun oynarlc.en beklenmedik olanla baş ebneyi sağ layan becerileri ölreniyorlar. Çocukları bu zorluklardan yoksun bı raktığınızda, büyüdüklerinde paniğe kapılıp çoğu şeyle baş edemez oluyorlar. Kendilerini yeterli görmüyorlar; büyüklerinin rehberliği olmadan bir şey yapabileceklerine inanmıyorlar. Kaygının yükseliş le olmasının bir nedeninin bu olduğunu savunuyor Haidt - kaygılı

olduğunuzda dikkatinizin zarar gördüğüne dair kuvvetli bilimsel ka nıtlar da mevcut

Burada dördüncü bir ebnenin daha iş başında olduğuna inanıyor Le nore. Bunu anlamak için, Rochester’da görüştüğüm psikoloji profe sörii Ed Deci ile çalışma arkadaşı Richard Ryan tarafından gerçek leştirilmiş bir keşfi kavramak gerekiyor. Araştırmalarında hepimiz de neyi neden yaptığımızı belirleyen iki lilr güdü bulunduğunu açığa çıkarmış bu ikili . •o Bir koşucu olduğunuzu hayal edin. Sizde uyan dırdığı hisler -saçınızdaki rüzgir, vücudunuzun kuvvetli olduğu ve sizi ileri taşıdığı hissi- nedeniyle sabahları koşmaya gidiyorsanız burada “içsel” bir güdü söz konusu. Ucunda başka bir ödül bekle diğiniz için değil, koşmayı sevdiğiniz için yapıyorsunuz bu faaliyeti. Sevdiğiniz için değil de, sizi sabahları kalkıp beraber koşmaya zor layan kah bir babanız olduğu için koştuğunuzu hayal edin şimdi de. Ya da Instagram’da tişörtsüz videolarınızı paylaşmak için koştuğu nuzu. beğenilere ve “off, çok seksi !” yorumlarına bağımlı olduğu nuzu hayal edin. Bu “dışsal” bir güdü. Eylemin kendisi size haz ya da lalmin verdiği için değil mecbur bırakıldığınız için ya da sonunda başka bir şey elde etmek için koşuyorsunuz demek bu. Richard ve Ed, bir şeyi dışsal güdüler temelinde, yani mecbur bırakıldığınız için ya da sonunda başka bir getirisi olduğu için yap maya kıyasla içsel güdüler temelinde -anlamlı bulduğunuz için yaptığınızda, odaklanmanın ve söz konusu faaliyeti sürdürmenin da ha kolay olduğunu keşfetmiş. Güdü ne ölçüde içselse. dikkati koru manın da o ölçüde kolay olduğunu.

FtztKSEL VE PSiKOLOJİK KAPATILMA

245

Bu yeni ve bambaşka çocukluk modelinde çocukların içgel gü düler geliştirmekten mahrum kaldığını düşünmeye başlamış Lenore. Çoğu insan, diyor, “kendisi için çok önemli ya da çok ilginç bir şey ler yaparak öğreniyor odaklanmayı . . . . Bir şeye ne olup bittiğine dik kat edecek ölçüde ilgi duyarak odaklanma alışkanlığı ediniyor insan. . . . İlgimizi çeken, bizi alıp götüren, heyecanlandıran bir şey söz ko nusu olduğunda odaklanmayı otomatik olarak öğreniyoruz”. Ama günümüzde çocuklar hayatlarının neredeyse tamamını yetişkinlerin söylediklerini yaparak geçiriyorlar. “Gününüz sabah yediden akşam dokuza kadar başka birinin önemli olduğunu düşündüğü şeylerle do lu olduğunda nasıl anlam bulabilirsiniz ki?” diye soruyor Lenore. “Sizi harekete geçiren şeyin ne olduğunu bulmak için boş zamanınız olmadığında anlam bulacağınızı sanmıyorum. Anlam bulacak zama nınız olmuyor ki.” Çocukluğunda mahallesinde gezinirken kendisini neyin -oku ma, yazma, kılık değiştirme oyunu- heyecanlandırdığını bulacak ve istediğinde bunların peşinden gidecek özgürlüğü olmuş Lenore’un. Bazı çocuklar da futbol oynamayı, tırmanmayı ya da ufak bilimsel deneyler yapmayı sevdiklerini keşfediyorlarmış. En azından bu yol la dilclcat göstermeyi, odaklanmayı öğrenmişler. Çocuklar için bu yol büyük ölçüde kapatılmış durumda şu an. Çocukların dilclcati sürekli başkaları tarafından yönetildiğinde nasıl gelişebilir ki, diye soruyor Lenore. Onları neyin büyülediğini nasıl öğrenebilirler ki? Dilclcatin gelişmesi için çok önemli olan içsel güdülerini nasıl bulabilirler ki?

Tüm bunları öğrendikten sonra, çocuklarımıza yaptıklarımız Leno re’u o kadar endişelendirmiş ki bütün ülkeyi turlayıp anne babalan çocuklarına zaman zaman özgür, yapılandırılmamış. gözetimsiz bir şekilde oyun oynamaları için izin vermeye teşvik etmeye başlamış. Çocukların serbestçe oynama ve keşfetme özgürlüğüne katkıda bu lunmak için Let Grow (Bırak Büyüsün) adında bir grup kurmuş. Şöyle diyormuş anne babalara: “Kendi çocukluğunuzu düşünmenizi ve yapmayı sevdiğiniz. çok sevdiğiniz. ama kendi çocuklarınızın yapmasına izin vermediğiniz bir şeyi anlatmanızı istiyorum.” Anne

246

ÇALINAN DiKKAT

babalann gözleri ışıyormuş hauralarla. “Kaleler yapardık. Hırsız po lis oynardık.” diyorlarmış Lenorc’a. “Geçen gün taruşuğım bir adam misket oynarmış. ’ En sevdiğin misket hangisiydi? ’ diye sordum. ‘Şarap rengiydi, üslilnde helezonlar vardı,’ dedi. Onca zaman önce sinde kalmış bir şeye olan sevgisini görcbiliyordun. Neşeyle dolu yordu.” Anne babalann hepsi bisiklete bindiklerini itiraf etmişler. “Hepsi ağaca çıkarmış. Hepsi gidip şeker alırmış.” Ama sonra bu gün çocuklarının bunları yapmalarına izin vermenin çok tehlikeli ol duğunu söylüyorlarmış. Kaçırılma riskinin ne kadar düşük olduğunu, şiddetin kendi kü çüklüklerine kıyasla ne kadar azaldığını anlatıyormuş Lenorc. Ço cuklarımızı evlere kapattığımız için değil, diye ekliyormuş - bunu biliyoruz, çünkü yetişkinlere dönük şiddet de ciddi ölçüde azaldı ve onlar ortalıkta serbestçe geziniyorlar hali. Anne babalar kafalannı sallayıp onaylıyor, ama çocuklarını evde tutmaya devam ediyorlar mış. Serbestçe oyun oynamanın bariz faydalarını anlatıyormuş Le nore. Anne babalar kafalarını sallayıp onaylıyor, ama çocuklarının dışarı çıkmasına yine izin vermiyorlarmış. Hiçbir şey işe yaramıyor gibiymiş. Lenore’un ümitleri suya düşmeye başlamış. “Bizim tara fımızda olan, niye böyle oldu diyen insanların bile bundan vazgeçe mediği” sonucuna varmış. Öte yandan bunu yapan tek kişinin ken disi olamayacağını. çünkü o durumda çocuğunu yalnız başına soka ğa salan delinin teki olarak görüleceğini fark etmiş. Kendi kendine şunu sormuş: Bunu başka türlü yapamaz mıyız? Anne babaların fikirlerini değiştirmek yerine davranışlarını değiş tirmeye çalışsak? Tek tek bireyler olarak değil grup olarak? Bu dü şüncelerle çok önemli bir deneyin parçası olmuş Lenore.

Long Island’da bulunan Roanoke İlkokulu bir gün Küresel Oyun Günü diye bir şeye katılmaya karar vermiş; yılda bir gün çocukların serbestçe oyun oynayıp kendi eğlencelerini kendileri yaratmalarına izin veriliyormuş. Öğretmenler dört sınıfı boş kutular, !egolar ve eski oyuncaklarla doldurup çocuklara “Hadi gidin oynayın,” demişler. Ne isterseniz onu yapın. Yirmi yıldan uzun süredir okulda öğret-

FİZiKSEL VE PSiKOLOJiK KAPATILMA

247

menlik yapan Donna Verbeck neşe ve kahkaha görmeyi bekleyen gözlerle çocuk.lan seyretmiş - ama bir terslik olduğunu hemen an lamış. Bazı çocuklar beklediği gibi hemen yumulup oyun oynamaya başlamış, ama çok sayıda çocuk öylece kalakalmış. Kutulara, lego lara, oyunlar uydurmaya başlayan bir avuç çocuğa bakıyor ama yer lerinden kıpırdamıyorlannı ş. Uzun süre öyle hareketsiz seyretmiş ler. En sonunda bu deneyim karşısında şaşkına dönen ve ne yapaca ğını bilemeyen bir çocuk bir köşeye uzanıp uykuya dalmış. Bana daha sonra anlattığına göre birdenbire şunu fark etmiş Donna: “Ne yapacaklarını bilmiyorlardı. Başka birilerinin oyununa nasıl katılacaklarını ya da kendi başlarına nasıl oyun oynamaya baş layacaklarını bilmiyorlardı. Nasıl yapacaklarını bilmiyorlardı.” Okul müdürü Thomas Payton şunu ekliyor: “Bir-iki çocuktan da bahset miyoruz. Böyle bir sürü çocuk vardı.” Donna sarsılmış ve üzülmüş. Bu çocukların oyun oynama özgürlüğünü daha önce hiç tatmadığını fark etmiş. Hayadan boyunca dikkatleri yetişkinler tarafından yö netilmiş hep. Bunun üzerine Lenore’un önderlik ettiği programa katılan ilk okullardan biri olmuş Roanoke İlkokulu. Let Grow grubu çocukların kendi kararlarını veren ve dikkat gösteren yetişkinler haline gelmesi için çocukluk döneminde gitgide artan düzeyde özgürlük ve bağım sızlık deneyimi yaşaması gerektiği fikrine dayanıyor. Programa ka tılan okullar haftada ya da ayda bir çocukların “ev ödevleri”nin eve gidip yetişkin gözetimi olmadan, bağımsız bir şekilde yeni bir şey yapıp bunu anlatmak olacağı sözünü veriyorlar. Kendi görevlerini kendilerini seçiyor çocuklar o gün. Dışarı çıkan her çocuğa, kendi lerini durdurup anne babalarının nerede olduğunu soran yetişkinlere göstermek üzere bir kart veriliyor. Kartın üstünde şöyle yazıyor: “Kaybolmuş değilim, ihmal de edilmiyorum. Kendi başıma olmamın yanlış olduğunu düşünüyorsanız lütfen Huck/eherry Finn ’i okuyun ve letgrow.org sitesini ziyaret edin. Kendi çocukluğunuzu hatırlayın. Anne babanız her an yanınızda mı oluyordu? Suç oranı günümüzde 1 963’teki haline geri döndüğüne göre, sizin çocukluğunuza kıyasla şimdi dışarıda oyun oynamak daha güvenli. Bırakın büyüyeyim.” Roanoke’de bu programa bir yıldan uzun süre katılmış çocuk-

248

ÇALINAN DiKKAT

larla görüşmeye gittim. Birçoğu maddi sıkıntı içindeki yeni göçmen anne babaların yaşadığı yoksul bir mahallede bulunuyor okul. Gö rüştüğüm ilk grup dokuz yaşındaki çocuklardı; neşeyle projenin par çası olarak neler yapuklarını anlatmak için birbiriyle yarışıyorlardı. Çocuklardan biri sokağında limonata tezgihı açmıştı. Bir başkası bölgedeki nehir boyunca yürüyüp “kaplumbağaları kurtarmak için” orada biriken çöpleri toplamıştı. ( Kız bunu deyince diğer çocuklar “Kaplumbağaları kurtarın !” diye bağırdılar.) Küçük bir kız bu proje öncesinde “gün boyu televizyon karşısında” oturuyormuş. “Bir şey yapmak gelmiyor ki insanın aklına,” diyor. Ama Let Grow için yap tığı ilk şey annesi için kendi başına yemek pişirmek olmuş. Bunu anlatırken ellerini heyecan içinde sallıyordu. Bir şeyler yapabildiği ni keşfetmek aklını başından almış gibiydi. Hikayelerini hemen paylaşmayan çocuklarla da konuşmak iste dim. Solgun, ciddi görünüşlü bir oğlan bana usulca şunları söyledi: “Arka bahçemizde bir ağaca bağlı bir ip var.” İpe tırmanmak daha önce hiç aklından geçmemiş, “ama en sonunda, deneyebilirim en azından, dedim”. Biraz tırmanmayı başarmış. İlk defa tırmanmanın nasıl bir his olduğunu anlatırken yüzünde hin bir gülümseme vardı. Çocuklardan bazıları yeni hevesler keşfetmiş. Donna’nın sını fında adına L. B. diyeceğim, pek çalışkan olmayan, derslerde genel de dikkati dağılan ya da sıkılan bir oğlan varmış. Bir şeyler okuma ya da ödev yapma konusunda annesiyle sürekli çatışma halindey miş. Let Grow projesi olarak bir tekne maketi yapmaya karar ver miş. Bir parça tahta, fotoblok levha, sıcak tutkal tabancası, kürdanlar ve iplikler toplamış; her gece başına oturup yoğun bir şekilde çalış mış. Denediği teknikler kötü sonuç verdiğinde tekrar tekrar dene miş. Bu ufak tekneyi başarıyla yapıp arkadaşlarına gösterdikten son ra daha büyüğünü yapmaya karar vermiş - kendi bahçesinde içinde uyuyabileceği gerçek büyüklükte bir vagon. Garajda duran eski bir kapıyı, babasının ingilizanahtarını ve tornavidalarını almış, tüm bunları nasıl bir araya getireceği konusunda okuma yapmaya başla mış. Çerçeve olarak kullanmak için komşularını bahçelerinde duran eski bambuları vermeye ikna etmiş. Çok geçmeden bir vagonu ol muş L. B.’nin.

FlztKSEL VE PSiKOLOJiK KAPATILMA

249

Sonra daha da büyük bir şey yapmaya karar vermiş - hem ka rada hem denizde giden, okyanusta yüzebilecek bir vagon. Suda yüzen şeylerin nasıl yapıldığı

hakkında

yazılar okumaya başlamış.

B. ile konuştuğumda yapım sürecini aynnblarıyla anlattı. Sonra

sında bir vagon daha yapacağını söyledi: “Hulahup çemberlerini içi ne koymak için nasıl kesmem gerektiğini çözmem gerekiyor, sonra da üstünü plastikle sarmam gerekiyor.” Bu projenin ona kendini na sıl hissettirdiğini sordum. “Farklı bir şey, çünkü ellerimi kullanıyo rum . . . . Bir şeyi hiç dokunamadan ekranda görmek yerine malzeme lere elinizi sürmek çok güzel bence.” Medikal muhasebe alanında çalışan annesiyle görüşmeye gittiğimde, “Annesi olarak oğlumun kendi başına neler yapabileceğinin farkında değildim galiba,” dedi bana. Oğlunun değiştiğini görmüş: “Kendine güvenmeye başladığı nı, hep daha fazlasını yapmak istediğini ve kendi yolunu bulmak is tediğini görebiliyordum.” Gurur içindeydi. Dediğine göre oğlu bir şeyler okusun diye uğraş vermiyormuş artık, çünkü bir şeyler inşa etmek hakkında okumalar yapıp duruyormuş oğlan. Şu dikkatimi çekti:

L. B.’ye ne yapacağı söylenip durduğunda -

dışsal güdülerle hareket etmeye zorlandığında- odaklanamıyor, sü rekli sıkılıyordu. Ama oyun yoluyla neyin ilgisini çektiğini bulma içsel bir güdü geliştirme- fırsatı yakalayınca odaklanma becerisi şahlanmış, saatlerce ara vermeden çalışıyor, tekne ve vagon yapı yordu. Öğretmeni Donna’nın söylediğine göre L. B.’nin sınıftaki hali de değişmişti. Okuma becerisi ciddi ölçüde artt ı ğı gibi, “bunu ‘oku mak’ olarak görmüyordu artık, çünkü hobisi haline gelmişti. Ger çekten sevdiği bir şeydi artık”. Diğer çocuklar arasında itibar kazan maya da başlamıştı - ne zaman bir şeyler inşa edilmesi gerekse

"L.

B.’ye gidelim, o bilir" deniyordu. "Bunu kimseden öğrenmedi.

Annesi babası yapmasına izin verdi, o kadar. . . . Kendi kafasını kul landı ve kendi kendine öğrendi," diyor Donna - en derin öğrenme lerde hep olduğu gibi. Aynı okulda öğretmenlik yapan Gary Karl son’ın söylediğine göre: “Bu öğrenme okulda ona sunabileceğimiz öğrenimden çok daha faydalı olacak onun için.”

B. ile konuşurken dikkatin biliminsanlarından öğrendiğim bir

250

ÇALINAN DiKKAT

başka boyutunu düşündüm - şu an çocuklanmızın dikkat becerisini köreltme yollanmızdan beşincisini oluşturuyor bence bu boyut. Da nimarka’nın Aarhus şehrinde psikoloji profesörü olan Jan Tonnes vang’ın söylediğine göre, herkesin bir “ustalık” duygusuna. bir alan da iyi olduğunu hissetmeye ihtiyacı var. İnsanın temel psikolojik ih tiyaçlarından biri bu. Bir konuda iyi olduğunuzu hissettiğinizde ona çok daha kolay odaklanabiliyorsunuz; beceriksiz olduğunuzu hisset tiğinizde ise dikkatiniz dağılıp gidiyor. L. B.’nin anlattıklannı din lerken, şu anki eğitim sistemimizin dar kapsamının pek çok çocuğa (özellikle de erkek çocuklara bence) hiçbir alanda iyi olmadıklarını hissettirdiğini fark ettim. Okul deneyimleri kendilerini sürekli bece riksiz hissetmekten ibaret oluyor. Oysa L. 8. bir konuda ustalık ka zanabileceğini -iyi olabileceğini- hissetmeye başladığında odaklan ma becerisi de şekillenmeye başlamıştı.

Programın başka bir boyutunu görmek için. arabayla yarım saat me safede, Long lsland’ın daha varlıklı bir bölümünde bulunan bir or taokulu ziyaret ettim. Öğretmen Jodi Maurici tek bir yılda -on iki, on üç yaşlarındaki- 200 öğrencisinden 39’una kaygı sorunları tanısı koyulunca Let Grow programına ihtiyaçtan olduğunu fark etmiş. Gelgelelim on üç yaşındaki öğrencilerin tek başlanna bir şey -ne olursa- yapması gerektiğini söylediğinde anne babaların birçoğu si nirlenmiş. “Çocuklardan biri çamaşırları yıkamak isteyince annesi ’ Hayatta olmaz. Çamaşır yıkarnayacaksın. Mahvedersin,’ demiş. Çocuk o an öyle yıkılmıştı ki anlatamam.” Jodi’ye şöyle demiş ço cuklar: “Kendi başıma denememe izin verecek kadar bile güvenmi yorlar bana.” “Bu çocuklar kendilerine güvenmeyi öğrenemiyor, çünkü ufak şeylerle oluşur güven,” diyor Jodi. Jodi’nin öğrencileriyle konuştuğumda programın başında nasıl dehşete düştüklerini dinlemek şaşırtıcı oldu. On dört yaşında iriyarı bir oğlan kaçırılmaktan ve “fidye telefonları”ndan hep çok korktuğu için şehre gitmediğini söyledi. Zeytinyağı dükkanının karşısında fı nnın bulunduğu bir yerde yaşıyormuş. ama kaygı düzeyine bakınca savaş bölgesi zannedersiniz. Let Grow programı ufak adımlarla ba-

FİZİKSEL VE PSiKOLOJiK KAPATILMA

251

ğımsızlığı tattırmış ona. önce kendi çamaşınnı kendi yıkamış. Bir ay sonra anne babası oturdukları yerin etrafında koşuya gitmesine izin vermiş. Bir yıl içinde arkadaşlarıyla birlik olup bölgedeki or manlık alanda bir kale inşa etmişler ve zamanlarının çoğunu orada geçiriyorlarmış artık. “Orada oturup konuşuyoruz,” diyor. “Ya da ufak yarışmalar düzenliyoruz. Annelerimiz yanımızda olmuyor. ‘Anne bana şunu getirsene’ diyemiyoruz. Farklı oluyor.” Onunla ko nuşurken yazar Neale Donald Walsch’un bir sözü aklıma geldi: “Ha yat konfor alanınızın kıyısında başlar.” Bu çocukla Lenore’la birlikte tanıştık ve sonrasında şöyle dedi Lenore: “Tarihi düşünsene, çok eski çağlan. Yemek yemek için bir şeyleri kovalamamız gerekiyor. Bizi yemek isteyen şeylerden sak lanmamız. bir şeyler aramamız gerekiyor. Barınak inşa etmemiz ge rekiyor. Bir milyon yıldır herkes böyle yapmışken bu kuşakta bunu ortadan k.aldınyoruz. Çocuklar hep birlikte barınak inşa etme, sak lanma, bir şeyler arama fırsatı bulamıyor. . . . İşte fırsat verilince bu çocuk ormana gidip barınak inşa etmiş.”

Bir yıl süren büyümenin, inşa etmenin ve odaklanmanın ardından L. B. ve annesi bir gün okyanusa gidip hem karada hem denizde gi den vagonu suya bırakmışlar. Vagon bir an suyun üstünde yüzdükten sonra batmış. Eve dönmüşler. “Hayal kınklığına uğradım, ama yüzdürmeye kararlıydım. O yüzden silikonladım,” diyor L. B. Okyanusa geri dönmüşler. Vagon bu sefer suyun üstünde kalmış, L. B. ve annesi süzülerek uzaklaş masını seyretmişler. “Biraz gurur duydum,” diyor L. B. “Suyun üs tünde yüzdüğünü görünce mutlu oldum.” Sonra eve dönmüşler ve L. 8. inşa etmek istediği bir sonraki şe ye odaklanmaya başlamış.

Lenore’un söylediğine göre çocuklarının Let Grow deneyine katıl maları konusunda anne babaların birçoğu ilk başta endişeliymiş. "Ama dışarıda bir sincap gönnüş. bir arkadaşına rastlamış ya da bo-

ÇALINAN DiKKAT

252

zuk para bulmuş olan çocuk gurur, mutluluk ve heyecan içinde, bel ki biraz terlemiş ya da acıkmış halde kapıdan içeri girdiğinde,

anne

babalar çocuklannın bunun üstesinden gelebildiğini görüyorlar. . . . Öyle gururlanıyorlar ki baştan aşağı değişiyorlar. ’ İşte benim oğ lum ! ’ diyorlar. Onlan değiştiren bu oluyor. Benim onlara çocuğu nuz için böylesi iyi olacak demem değil. Anne babalan sahiden de ğiştiren tek şey çocuklarının kendileri göz kulak olmaksızın, kendi yardımları olmadan bir şeyler yaptığını gönnek oluyor. . . . inanmak için görmeleri gerekiyor insanların. Çocuklannın çiçek açtığını gör meleri. Sonrasında çocuklarına daha önce neden güvenmediklerini anlayamaz oluyorlar. İnsanlann kafasındaki resmi değiştirmek ge rekiyor."

Lenore’dan ve birlikte çalıştığı biliminsanlanndan öğrendiğim şey lerden sonra, çocuklarımızın evde olduğu kadar okulda da daha faz la sınırlandığını düşünmeye başladım. Kendi kendime şunu sordum: Okullanmızın bugünkü yapısı çocuklarımızın sağlıklı bir odaklan ma becerisi geliştirmesine destek mi köstek mi oluyor? Kendi eğitimimi düşündüm. On bir yaşındayken ortaokulun ilk gününde serin bir sınıfta tahta bir sırada oturuyordum. Öğretmen sı nıftaki her çocuğun önüne birer kağıt koydu. Kağıdın üstünde bir çi zelge vardı. “Ders programınız bu,” dediğini hatırlıyorum öğretme nin. “Her gün hangi saatte nerede olmanız gerektiği yazıyor.” Prog rama baktım. Çarşamba günü saat dokuzda ahşap işleri, onda tarih, on birde coğrafya vb. öğrenecektim. Öfkeye kapıldım ve etrafıma baktım. Bir dakika, ne oluyor burada, diye düşündüm. Bu insanlar kim oluyor da bana çarşamba sabahı saat dokuzda ne yapacağımı söylüyorlar? Suç filan işlemiş değilim. Niye mahkum muamelesi görüyorum? Elimi kaldırıp öğretmene, neden ilginç bulduğum şeyleri öğren mek yerine bu derslere girmem gerektiğini sordum. “Ginnek zorun da olduğun için,” dedi. Bu yanıt bana pek tatmin edici gelmediği için ne demek istediğini sordum. “Ben öyle dediğim için,” diye ce vap verdi kızarak. Ondan sonraki her derste neden bunları öğreni-

Ftz.tKSEL VE PSİKOLOJİK KAPATILMA

253

yoruz diye sorup durdum. Yanıtlar hep aynıydı: Bunlardan sınav ola cağınız için; öğrenmek zorunda olduğunuz için; ben öyle dediğim için. Bir hafta sonra “kapa çeneni de öğren” denmeye başlandı. Evde kendi malzemelerimi seçerken günlerce okuyabiliyordum. Okulda ise beş dakika zor okuyordum. (DEHB kavramı o dönemde İngiltere’ de henüz yaygınlaşmış olmadığı için bana uyarıcı verilmemişti, ama bugün olsaydı verilirdi diye düşünüyorum.) Öğrenmeyi hep çok sevdim, okuldan ise hep nefret enim. Le nore’u tanıyıncaya kadar bunun bir paradoks olduğunu düşünmüş tüm hep. Büyük ölçüde parça parça ezberlerden oluştuğu için aldı ğım eğitim bana pek anlamlı gelmemişti; o dönemden bu yana yirmi beş yıl geçti ve eğitimin anlamı iyice kayboldu. Bau dünyasının bü yük kısmında eğitim sistemi siyasetçiler tarafından sınavlara çok da ha fazla öncelik verecek şekilde yapılandırıldı. Sınavlar hariç hemen her şey -oyun, müzik, teneffüsler- dışlanır oldu. Çoğu okulun ilerici olduğu bir altın çağ zaten hiç yaşanmamıştı, ama giderek dar bir ve rimlilik vizyonu etrafında oluşturulmuş bir eğitim sistemine geçildi. 2002 yılında George W. Bush tarafından yüriirlüğe koyulan Eğitim siz Çocuk Kalmasın Yasası ABD’nin dört bir yanında standartlaşmış sınavların sayısını muazzam ölçüde artırdı. Ve sonraki dört yıl için de çocuklara koyulan ciddi dikkat sorunu tanılan yüzde 22 aruş gös terdi. 1 1 Çocukların dikkat becerisinin gelişmesini sağladığını öğrendi ğim tüm ebnenleri yeniden düşündüm. Okullanmızda egzersize da ha az imkan sağlanıyor. Çocukların oyun oynamasına daha az imkan sağlanıyor. Sınav çılgınlığı okullarda kaygıyı artırıyor. Çocukların içsel güdülerini bulabilecekleri koşullar yaratılmıyor. Ve birçok ço cuğa ustalık kazanma, bir alanda iyi olduğunu hissebne fırsatı tanı mıyoruz. Okullan bu yöne sürüklemenin kötü bir fikir olduğu uya nsında bulunan pek çok öğretmen oldu, ama siyasetçiler okullara verilen mali desteği buna bağladılar.

Bundan daha iyi bir yol var mı acaba düşüncesiyle eğitim konusunda bambaşka bir yaklaşımın benimsendiği yerleri ziyaret etmeye karar

ÇALINAN DiKKAT

254

verdim. 1960’1ann sonlarında çocuklarının okulda aldığı eğitimden memnun olmayan Massachusetts’li bir grup anne baba ilk balcışta delice görünen bir şey yapmaya karar vermiş. Öğretmenin, sınıfın, müfredatın, ev ödevinin, sınavın olmadığı bir okul açmışlar. Kuru culardan birinin söylediğine göre, amaçlan sıfırdan yepyeni bir okul oluşturmalcmış. Eğitim diye düşündüğümüz hemen her şeyi dışarıda bıralcmışlar. İşte kuruluşunun üstünden elli yıldan fazla zaman geç miş olan bu okula gittim. Sudbury Vadisi Okulu dışarıdan balcıldı ğında harap bir Downton Abbey’ye benziyor - etrafı ağaçlıklar, ahır lar ve derelerle çevrili, kocaman, geniş. eski moda bir malikine. Or manda bir açıklığa gelmişsiniz hissi veriyor, her yeri çam ağaçları nın kokusu kaplıyor. Hannah adında on sekiz yaşında bir öğrenci bana etrafı gezdir meyi, okulun nasıl işlediğini açıklamayı teklif etti. önce piyano oda sına uğradık; çocuklar etrafımızda serbestçe dolaşıyorlardı. Buraya gelmeden önce olağan bir Amerikan lisesine gittiğini anlattı Han nah. “Ödüm kopuyordu. Sabahlan kalkmalc istemiyordum. Kaygı içinde okula gidip günü atlattıktan sonra bir an önce eve dönüyor dum,” dedi. “Orada oturup da hiç işime yaramayacağını düşündü ğüm şeyleri öğrenmek zorunda kalmalc çok zordu benim için.” O yüzden dört yıl önce buraya geldiğinde şaşkına dönmüş. Sudbury’de öğrenci arkadaşlarıyla birlikte oluşturacağı yapı dışında bir yapı ol madığı söylenmiş kendisine. Bir program ya da ders yok burada. Ne isterseniz onu öğreniyorsunuz. Zamanınızı nasıl geçireceğinizi ken diniz belirliyorsunuz. Ortalıkta gezinip çocuklarla konuşan okul ça lışanlarından size bir şeyler öğretmelerini isteyebiliyorsunuz, ama zorlama yok. Çocuklar bütün gün ne yapıyor peki, diye sordum. Dört ita on bir yaşındalci çocuklar zamanlarının çoğunu kendi yarattıktan, ba zen aylar süren ve Taht Oyunlan’nın çocuk versiyonu gibi- epik mitolojilere dönüşen olağanüstü aynntılı oyunlar oynayaralc geçiri yorlann ı ş. Klanlar oluşturup goblinler ve ejderhalarla savaşıyor, ge niş okul bahçesinde şatolar yapıyorlannış. Ellerini kayalara doğru sallayıp, “[bu oyunlarla) problem çözmeyi öğreniyorlar bence,” dedi Hannah. "Çünkü böyle şatolar yapıyorlar, sonra grup içinde bir ça-

FlztKSEL VE PSİKOLOJiK KAPATILMA

255

tışma çıktığında bunu çözmeleri gerekiyor. Yaratıcılığı ve farklı dü şünmeyi öğreniyorlar." Daha büyük öğrenciler ise gruplar oluşturup birlikte bir şeyler öğrenmek istiyorlarmış genellikle - aşçılık, çömlekçilik ya da mü zik. İnsanlar böyle öğrenme nöbetlerine giriyorlar, diyor Hannah. “Çok ilgimi çeken bir konuya rastlayınca hemen yapışıyorum, bir hafta ya da birkaç gün araştırıyorum, okuma yapıyorum, sonra başka bir şeye geçiyorum . . . . Tıp çok ilgimi çektiğinden, bir süreliğine tıb bın belli bir alanı hakkında yoğun okuma yapıp öğrenebildiğim her şeyi öğreniyorum. Sonra kertenkelelere geçiyorum - kertenkele en sevdiğim hayvan, o yüzden hakkında çok şey okuyorum. Şu an bü tün gün origami yapan bir grup var, çok hoş.” Geçtiğimiz yılı çalı şanlardan birinin yardımıyla İbranice öğrenerek geçirmiş Hannah. Kendi kendinize düzen yaratmanız gerekiyor olması okulda hiç düzen olmadığı anlamına gelmiyor, dedi Hannah okul arazisinde ge zerken. Aksine, okulun tüm kuralları günlük toplantılarda oluşturu lup oylanıyormuş. Herkes çıkıp öneride bulunabiliyor, herkes oy kullanabiliyormuş. Dört yaşında bir çocuktan yetişkin çalışanlara kadar herkesin söz hakkı aynıymış, herkesin tek bir oy hakkı varmış. Okulda yıllar içinde ayrıntılı bir kanunname oluşmuş. Kurallara ay kırı davrandığınız anlaşıldığında okuldaki tüm yaş gruplarını temsil eden bir jüri tarafından yargılanıyormuşsunuz; alacağınız cezaya da onlar karar veriyormuş. Örneğin bir ağaç dalını kırdığınızda birkaç hafta boyunca ağaçlara tırmanmanız yasaklanabiliyormuş. Okul o kadar demokratikmiş ki çalışanların her yıl yeniden işe alınıp alın mayacağı konusunda bile çocuklar arasında oylama yapılıyormuş. Dans odasını, bilgisayar odasını, kitaplarla kaplı duvarları gör düm. Bu okulda çocuklar belli ki sadece kendilerine anlamlı gelen şeyler yapıyordu. “Hayal gücünüzü kullanıp yaratıcı olma fırsatınız olmadığında bir kutunun içine hapsoluyorsunuz,” dedi Hannah. "Her bir ayrıntıyı öğrenme baskısı hissetmiyorum pek, anafikrin ya da en önemli şeylerin aklımda kalacağına güveniyorum. Sınav ol maması da yavaş yavaş öğrenme özgürlüğü veriyor.’’ Ben -tanıdığım herkesle birlikte- çok farklı bir sistemde yetiştiğim için ilk bakışta çok tuhaf buldum bunu. Hiçbir şey yapmama özgürlüğünüz oldu-

256

ÇALINAN DiKKAT

ğunda çocuklann çoğu azıbnıyor mu? Sudbury’de zorunlu okuma dersleri bile yok, ama çocuklar çalışanlardan ya da birbirlerinden okumayı öğrenme konusunda yardım isteyebiliyorlar. Bazı çocuk lann okuma yazmasının yarım yamalak olmasına yol açıyor olmalı bu, diye düşündüm ilk başta. Böyle bir eğitimin nasıl sonuç verdiğini öğrenmek için, Boston College’da araştırmacı psikolog olarak çalışan ve Sudbury Vadisi Okulu mezunlarının ne durumda olduğunu incelemiş olan Profesör Peter Gray ile görüşmeye gittim. Modem dünyada iş göremeyen di siplinsiz insanlar mı çıkmıştı okuldan? Mezunlann yansından faz lasının yüksek öğrenim gördüğünü, hemen hepsinin “ilgilerini çe ken ve hayatlarını kazanabildikleri bir iş bulmak konusunda olağa nüstü başanh” olduklannı görmüş Peter. 1 2 “İş dünyası, sanat, bilim ve tıp alanlarının yanı sıra hizmete ve beceriye dayalı diğer meslek leri içeren çok geniş bir yelpazede” işler bulmuşlar kendilerine. Baş ka yerlerde de onlar gibi çocuklar için benzer sonuçlar çıkmış. Pe ter’ın araşurmalanna göre, diğer çocuklara kıyasla bu şekilde “okul eğitimi almayan” çocuklann yüksek öğrenim görme ihtimali daha yüksek çıkmış. 13 Nasıl olabilir peki bu? Aslında insanlık tarihinin büyük bölü münde çocuklann Sudbury’de olduğu gibi öğrenim gördüğünü an lattı bana Peter. Avcı toplayıcı toplumlardaki çocuklar hakkında top lanan kanıtlan incelemiş’4 - evrimsel açıdan dünden önceki güne değin insanlar böyle yaşıyordu sonuçta. Çocuklar bu toplumlarda oyunlar oynuyor, ortalıkta geziniyor, yetişkinleri taklit ediyor, bir sü rü soru soruyor ve zaman içinde, pek formel eğitim almadan, yavaş yavaş beceri kazanıyorlardı. Sudbury bir anomali değil, diyor Peter - asıl anomali çok yakın zamanda, l 870’ 1erde çocukları hareketsiz durmaları, susup kendilerine söyleneni yapmaları için eğitmek, fab rikalarda çalışmaya hazırlamak amacıyla tasarlanmış olan modem okul. Çocukların merak duygusuyla çevrelerini keşfetme doğrultu sunda evrildiğini söylüyor Peter. Doğal olarak öğrenmek istiyor ço cuklar; kendilerine ilginç gelen şeylerin peşinden gidebildiklerinde kendiliğinden öğreniyorlar zaten. Her şeyden önce serbestçe oyun oynayarak öğreniyorlar. Araştırmalarında Sudbury’nin bilhassa öğ-

FiZiKSEL VE PSiKOLOJiK KAPATILMA

257

renme sorunu olduğu söylenen çocuklar üstünde etkili olduğunu bulmuş Peter. Sudbury’ye gelmeden önce “ciddi öğrenme sorunlan” yaşadığı söylenmiş olan on bir çocuğu incelediğinde, dördünün üni versite diploması aldığını, beşincisinin de alma yolunda olduğunu görmüş. Bunlar önemli bulgular, ama dikkatle ele alınmalan gerekiyor. Sudbury Vadisi’nin ücretleri yılda 7500 ila I 0.000 dolar - yani ço cuklannı buraya gönderen anne babalann nüfusun geri kalanına gö re maddi avantajları var zaten. Çocuklannın yüksek öğrenim görme ihtimalinin -her halükarda- daha fazla olduğu anlamına geliyor bu; çocuklann evde anne babalanndan bir şeyler öğrenme ihtimali de daha fazla. Dolayısıyla Sudbury Vadisi’ndeki çocuklann başarısını sadece okula atfetmek mümkün değil. Ama Peter bu modelin olağan okullarda görUlmeyen bir şekilde, öğrenmeyi gerçekten artıran bir şey yaptığını savunuyor. Bunun ne denini anlamak için, oyundan yoksun bırakılan hayvanlara ne oldu ğuna ilişkin kanıtlara bakmamız gerektiğini söylüyor. u örneğin iki sıçan grubunu karşılaştıran -benim de sonradan okuduğum- tipik bir çalışma dikkatini çektiğinde bu konuyu araştırmaya başlamış. İlk grubun diğer sıçanlarla oynaması tamamen önlenmiş. İkinci grubun ise diğer sıçanlarla günde bir saat oynamasına izin verilmiş. Sonra sında aralarında bir fark olacak mı diye sıçanların gelişimini seyret miş biliminsanları. Yetişkin sıçanlar arasında oyundan yoksun bıra kılmış olanlann daha fazla korku ve kaygı yaşadığı, beklenmedik olaylarla baş etmekte çok daha zorlandığı görülmüş. Oyun oynama fırsatı bulan sıçanların daha cesur, araştırmaya daha açık, yeni du rumlarla baş etme konusunda daha iyi oldukları görülmüş. Her iki sıçan grubunun da ortaya çıkan yeni sorunları çözme becerisi test edilmiş - yiyeceğe erişmek için yeni bir sekansı çözmesi gerekiyor muş sıçanların. Küçükken oyun oynamasına izin verilen sıçanlann çok daha zeki olduğu ortaya çıkmış. •6 Sudbury’de standartlaştırılmış eğitimin akıl ve anlamdan yok sun baskısından kurtulunca “eğitime daha fazla değer vermeye” baş ladığını fark etmiş Hannah. "Öğrenmek bana heyecan veriyor. Farklı şeylerin peşinden gitmek istiyorum. Buna zorlandığımı hissetmedi-

258

ÇALINAN DİKKAT

ğim için de motivasyonum kaybolmuyor." Bilimsel kanıtlara da otu ruyor bu - kendileri için anlam taşıyan şeylere dikkat gösterip öğ renmek yetişkinler ve çocuklar için daha kolay oluyor. Standartlaş hnlmış eğitim öğrenmenin anlamını ortadan kaldın yor çoğu zaman, ilerici eğitim ise her şeye anlam aşılamaya çalışıyor. Bundan dolayı, bu konuya ilişkin en iyi araştırmalar daha ilerici okullarda okuyan çocukların öğrendiklerini uzun vadede koruma, öğrenmeye devam etmek isteme ve öğrendiklerini yeni sorunlara uygulama ihtimalinin daha yüksek olduğunu gösteriyor. Bunlar en kıymetli dikkat biçim leri olarak görünüyor bana. Sudbury’nin dışında konuşurken, eskiden okul günlerinin bit mesini iple çekerken artık eve gitmek istemediğini söyledi Hannah. Konuştuğum diğer çocuklar da benzer bir bakış açısına sahip olduk larını söylediler - ve arkadaşlarıyla kolektif bir faaliyete katılmak için yanımdan ayrıldılar hemen. Eğitim diye bildiğimiz her şeyi -sı nav lan, dcğerlendinneleri, hatta fonncl öğretimi- bir kenara bıra kıp, yine de okuyup yazabilen, toplumda iş görebilen insanlar yetiş tirmenin mümkün olduğunu öğrenmek beni çok şaşırttı . Takınblı bi çimde çocuklarımıza aşıladığımız şeylerin ne kadarının (en iyi ihti malle) gereksiz olduğunu gösteriyor bu. Şahsen Sudbury’nin fazla ileri gittiğini hissediyorum. Daha faz la özgürlüğü yetişkin rehberliğiyle birleştirmenin bir yolu olup ol madığını görmek için başka ilerici okulları da ziyaret enim. Bilhassa Bcrlin’de bulunan Evangelischc Schule Bertin Zcntrum’u beğendim. Burada çocuklar incelemek istedikleri konulara hep birlikte karar veriyorlar - ziyaretim esnasında insanların uzayda yaşamasının mümkün olup olmadığı konusunu inceliyorlardı. Bir dönem boyun ca aldıktan derslerin yansı bu konuyla ilgili oluyor - roket yapımı nın fiziğini, aya gidişin tarihini, diğer gezegenlerin coğrafyasını in celiyorlar. Büyük bir kolektif proje halini alıyor bu süreç - sınıfta roket yapıyorlardı düpedüz. Parçalara ayrılıp ezbere öğrenildiğinde kuru ve sıkıcı görünen konular böylece çocuklar için anlam kazanı yor, daha fazlasını öğrenmek istiyorlar. Kendim çok farklı bir sistem içinde yetiştiğim için bu alterna tifler bende şüphe uyandırmaya devam etti. Ama hayati bir gerçeği

FlZtKSEL VE PSİKOLOltK KAPATILMA

259

tekrar tekrar hatırladım: Uluslararası sıralamalarda çoğu zaman dün yanın en başarılı okullarına sahip olduğu söylenen Finlandiya bu ile rici modellere çok daha yakın düşüyor. Finlandiya’da çocuklar yedi yaşından önce hiç okula gitmiyorlar - sadece oyun oynuyorlar. Yedi ile on alu yaş arasındaki çocuklar 9:00- 1 4:00 saatleri arasında okul da oluyorlar. Hemen hiç ev ödevi verilmiyor, liseden mezun olun caya kadar hemen hiç sınava girmiyorlar. Finlandiyalı çocukların hayatının merkezinde serbestçe oyun oynamak bulunuyor: Öğret menlerin her kırk beş dakikalık ders için çocuklara on beş dakika oyun süresi tanıması yasal zorunluluk. Sonuç ne peki? Çocukların sadece yüzde O, 1 ’ine dikkat sorunları tanısı koyuluyor; Finlandiya lılar dünyanın en çok okuyan, sayısal becerisi ve mutluluk düzeyi en yüksek insanları arasındalar. Sudbury’den aynlırken, gelenek.sel bir lisede geçirdiği zamanı hatırladığında “kendimi sıralardan birine oturmuş görüyorum, her şey gri. Tuhaf bir imge,” dedi Hannah. Halen o sistemin içinde sı kışıp kalmış olan arkadaştan için endişelendiğini söyledi. “Nefret ediyorlar. Başka bir şey yapma fırsatları olmadığı için üzülüyorum.”

Biz yetişkinler bugün çocukların ve gençlerin odaklanmakta ve dik kat göstermekte zorlanır göründüğünü fark ettiğimizde bunu bıkkın, bezgin bir üstünlük duygusuyla ifade ediyoruz genellikle. Bunun içerimi şu: Yeni neslin haline bak! Biz onlardan daha iyiyiz, değil mi ama? Niye bizim gibi olamıyorlar? Ama öğrendiğim onca şeyden sonra çok farklı düşünüyorum artık. Çocukların ihtiyaçtan var - ve o ihtiyaçtan karşılayacak bir ortam yaratma görevi biz yetişkinlere düşüyor. İçinde bulunduğumuz kültürde bu ihtiyaçtan çoğu zaman karşılamıyoruz. Serbestçe oyun oynamalarına izin vermiyoruz; ek ranlar yoluyla etkileşime girmek dışında yapacak pek bir şeyin ol madığı evlere kapatıyoruz onları; eğitim sistemimiz de onları körel tiyor ve sıkıyor. Çocuktan enerji çöküşleri yaratan, içerdiği uyuştu rucu benzeri katkı maddeleriyle hiperalctifleştiren, ihtiyaç duyduk tan besin maddelerini içermeyen gıdalarla besliyoruz. Beyni bozan kimyasallara maruz bırakıyoruz onlan. Sonuçta dikkat göstermeyi

ÇALINAN DhcKAT

260

öArmmektc zorlanmaları onların kusuru değil. Onlar için inşa etti ğimiz dünyanın kusuru.

Anne babalarla konuşurken hi.Ul kendi çocukluklarındaki en mutlu anlardan bahsetmelerini istiyormuş Lenore. Hemen her ı.aman özgür oldukları bir an oluyormuş daşlarla ytlrtlmek,

bu - bir kale inşa etmek, ormanda arka sokakta oyun oynamak. Lenore da onlara şöyle

diyormuş: “Yediğimizden içtiğimizden kısıp çocuklarımızı dans dersine gönderiyoruz, oysa kendi çocukluğumuzda en sevdiğimiz şeyleri vermiyoruz onlara.” Böyle devam etmemiz gerekmiyor, diye ekliyormuş. Hep birlikte kendimizi adayacak olursak çocuklarımızı bekleyen bambaşka bir çocukluk var - tekne inşa eden L. B. gibi de rinlemesine odaklanmayı öğrenebilecekleri bir çocukluk.

Sonuç

Dikkat İsyanı

ELİNİZDE TIJ1TUGUNUZ KİTAP bir kişisel gelişim kitabı olsaydı bu hikAye için çok hoş ve basit bir sonuç sunabilirdim. Çok tatmin edici bir yapısı oluyor o tür kitapların: Yazar -çoğu zaman kendisinin de yaşadığı- bir sorunu belirleyip şahsen nasıl çöulüAünü adım adım anlatıyor size. Sonra da şöyle diyor: “Sevgili okur, benim yaptığımı şimdi sen de yapabilir, özgürlüğüne kavuşabilirsin artık.” Ama bu kitap bir kişisel gelişim kitabı değil ve söyleyeceklerim daha karma şık olacak - bu da bir itirafla başlamak anlamına geliyor: Bu sorunu kendim de tam olarak çözmüş değilim. Hana bunları salgın nede niyle kapandığımız günlerde yazıyorum ve dikkat becerim hiç ol madığı kadar kötü durumda. Benim için çöküş rüya gibi geçen tuhaf bir ayda meydana geldi. 2020 Şubatı’nda Moskova uçağına binmek üzere Heathrow Havaa lanı’na girdim. Bu kitap boyunca sözlerini aktardığım eski Google strateji uzmanı James Williams’la görüşmeye gidecektim. Havaala nının yabancılaşuncı san ışığı altında uçuş kapısına doğru koşturur ken tuhaf bir şey dikkatimi çekti. Çalışanlardan bazılarının yüzünde maske vardı. Çin’in Wuhan şehrinde yeni bir virüsün ortaya çıkmış olduğunu haberlerde okumuştum elbette, ama -pek çoğumuz gibi birkaç yıl önceki domuz gribi ya da Ebola krizlerinde olduğu gibi bu sorunun da salgın haline gelmeden kaynağında kontrol altına alı nacağını varsaymıştım. Çalışanların paranoyası diye gördüğüm şey biraz canımı sıktı ve uçağa bindim.

262

ÇALINAN DİKKAT

İndiğimizde acayip ılık bir Rus kışıyla karşılaştım. Yerlerde hiç kar yoktu, insanlar tişört giyiyor, kürit paltolarını yok pahasına satı

yorlardı. Karsız sokaklarda yürtlrken kendimi ufacık ve kaybolmuş hissettim. Moskova’da her şey kocaman - insanlar devasa beton apartmanlarda yaşıyor. çirkin kalelerde çalışıyor, ikisi arasında se kiz şeritli otobanlarda gidip geliyorlar. Kolektif olanı devasa göste rirken bireyi rüzgirda sürüklenen bir kum tanesi gibi hissettirecek şekilde tasarlanmış bir şehir burası. James on dokuzuncu yüzyılda yapılmış bir apartmanda yaşıyordu; Rus klasikleriyle dolu kocaman bir kitaplığın önüne oturduğumuzda kendimi bir Tolstoy romanına düşmüş gibi hissettim. Kısmen kansı Dünya Sağlık Örgütü’nde ça lıştığı için, kısmen de Rus kültürü ve felsefesini sevdiği için orada yaşıyordu James. Odaklanma üzerine yıllarca çalıştıktan sonra dikkatin -hepsi de şu an çalınmakta olan- üç farklı biçimi olduğuna inanmaya başla dığını söyledi. Bu biçimlerin üzerinden geçtiğimizde, o Ana dek öğ rendiğim şeylerin birçoğu da netleşti benim için. Dikkatin ilk katmanının spot ışığı olduğunu söylüyor James. A " nında/dolaysız eylemler“e odaklanmak oluyor bu -”Mutfağa gi dip kahve yapacağım," örneğin. Gözlüklerinizi mi bulmak istiyor sunuz? Buzdolabında ne olduğunu mu görmek istiyorsunuz? Kita bın bu bölümünü okumayı bitirmek mi istiyorsunuz? Daha önce açıkladığım gibi, buna spot ışığı denmesinin sebebi odak daralma sının söz konusu olması. Spot ışığınız şaştığında ya da arızalandı ğında bu tür yakın vadeli eylemleri gerçekleştiremez oluyorsunuz. Dikkatin ikinci katmanı ise yıldız ışığı. “Daha uzun vadeli he defler, projeler” için kullanabildiğiniz odaklanma biçimi bu. Kitap yazmak istiyorsunuz, örneğin. Bir iş kurmak istiyorsunuz. İyi bir an ne/baba olmak istiyorsunuz. Buna yıldız ışığı denmesinin sebebi, kendinizi kaybolmuş hisseniğinizde yıldızlara bakıp hangi yöne git tiğinizi hatırlıyor olmanız. Yıldız ışığınız şaştığında “daha uzun va deli hedefler sizin için gözden kayboluyor,” diyor James. Ne tarafa gittiğinizi unutmaya başlıyorsunuz. Dikkatin üçüncü katmanı ise gün ışığı. Uzun vadeli hedefleri nizin neler olduğunu bilmenizi sağlayan odaklanma biçimi bu. Kitap

SONUÇ: DiKKAT iSYANI

263

yazmak istediğinizi nereden biliyorsunuz? İş kunnak istediğinizi ne reden biliyorsunuz? İyi bir anne / baba olmanın ne demek olduğunu nereden biliyorsunuz? Bunları ancak açık seçik düşünerek anlaya bilirsiniz. Buna gün ışıtı denmesinin sebebi; sadece gün ışığının vurduğu yerlerde etrafı açık seçik görebiliyor olmamız. Dikkatiniz gün ışığını kaybedecek kadar dağıldığında, diyor James, “kim oldu ğunuzu, ne yapmak istediğinizi, nereye gitmek istediğinizi bile an layamayabilirsiniz”. Gün ışığınızı kaybetmenin “dikkat dağınıklığının en derin biçi mi” olduğuna, “çözülmeye” bile yol açabileceğine inanıyor James. Kim olduğunuz hakkında bir hikiye oluşturacak zihinsel alanınız ol madığı için kendinizi anlayamaz hale geliyorsunuz bu durumda. Kü çük hedeflere saplanıp kalıyor ya da dış dünyadan gelen -rt’twut’ler gibi- basit sinyallere bağımlı hale geliyorsunuz. Çağlayan gibi bir dikkat dağınıklığı içinde kendinizi kaybediyorsunuz. Yıldız ışığınızı ve gün ışığınızı bulmak için uzun süreli düşünme ve zihin gezinme siyle geçen dönemlere ihtiyacınız oluyor. İçinde bulunduğumuz dik kat krizinin bizi odaklanmanın bu üç biçiminden de mahrum bırak tığına inanıyor James. Işığımızı kaybediyoruz. Bunu farklı bir metaforla da anlayabileceğimizi söylüyor James. Bilgisayar korsanları bazen bir İnternet sitesine çok spesifık bir bi çimde saldınnaya karar verirler. Çok sayıda bilgisayarın bir siteye aynı anda bağlanmaya çalışmasını sağlarlar - ve böylece “siteyi ge len trafikle baş edemez hale getirirler, öyle ki kimse bağlanamaz ha le gelir ve site çöker” “Hizmeti engelleme saldınsı” deniyor bu yön teme. Hepimizin zihninde buna benzer bir saldın yaşadığını düşü nüyor James. “Saldın altında olan sunucu biziz, enfonnasyon gön dererek dikkatimizi çekmeye çalışan bir sürü şey var ortalıkta Herhangi bir şeye yanıt venne kapasitemiz zarar görüyor. Ya dikkat dağınıklığı ya da felç halinde bırakıyor bizi.’’ Öyle dolup taşıyoruz ki”bütün dünyamız işgal ediliyor, olan biteni görüp de dikkatimizin nasıl dağılmış olduğunun, bu konuda ne yapmamız gerektiğinin far kına varmamızı sağlayacak bir yer bulamıyoruz. Bütün dünyamızı sömürgeleştirebiliyor bu." Öyle tükeniyoruz ki “karşı koyacak alan bulamıyoruz”

264

ÇALINAN DİKKAT

James’in dairesinden ayrılıp başkentin sokak..lannda yürüdüm ve dikkatin aslında dördüncü bir biçimi de olabilir mi acaba diye dü şünmeye başladım. Bunun adına stat ı�ıkları demek istiyorum - bir birimizi gönne, işitme ve kolektif hedefler oluşturup bunlar için bir likte savaş venne becerimiz. Bu kaybolduğunda neler olduğunun ür kütücü bir örneğinin etrafımda geliştiğini görebiliyordum. Kış mev siminde Moskova’daydım ve hava çok sıcak olduğu için dışarıda ti şörtle geziyordu insanlar. Sibirya’da bir sıcak hava dalgası başlıyor du - böyle bir cümle yazacağımı hiç düşünmezdim. İklim krizinin bundan daha bariz bir göstergesi olamaz - yine Moskova bundan on yıl önce ciddi onnan yangınlarından çıkan dumanlara boğulmuştu. Ama Rusya’da iklim aktivimıi çok az - krizin ölçeği düşünüldüğün de dünyanın diğer yerlerinde de keza. Çünkü bu kadar önemli olma yan başka şeylerle meşgulüz. Bu konuda çoğu insandan daha suçlu olduğumu biliyordum - korkunç karbon salımlanmı düşündüm. Londra’ya dönerken bu uzun yolculukta dikkat hakkında çok şey öğrendiğimi ve kendi dikkat becerimi adım adım düzeltebilece ğimi hissediyordum. Uçaktan indiğimde artık havaalanında çalışan herkesin maske taktığını gördüm; gazeteler insanların hastane ze minlerinde ya da koridorlarında öldüğü İtalya’dan fotoğraflarla do luydu. O zaman bilmiyordum ama hava yolculuğunun dünyanın dört bir yanında durdurulmasına günler kalmıştı. Heathrow Havaalanı çok geçmeden ıssızlaşacaktı. Birkaç gün sonra eve yürürken dişlerimin takırdadığını fark et tim. Londra’da da ılık bir kış vardı, cereyanda kaldım herhalde diye düşündüm; ama yarım saat sonra eve vardığımda tir tir titriyordum. Yatağa kıvrıldım ve üç hafta boyunca banyoya gitmek dışında çık madım bir daha. Feci ateşim vardı, hezeyanlı gibiydim neredeyse. Neler olduğunu anlayabilir hale geldiğimde İngiltere Başbakanı Bo ris Johnson televizyona çıkıp herkese evlerinde kalmaları gerektiği ni söylüyordu; çok geçmeden kendisi de ölümün eşiğinde hastaneye yatırıldı. Gerçekliğin duvarlarının yıkılmaya başladığı bir stres rü yası gibiydi her şey.

SONUÇ: DiKKAT iSYANI

265

O ina dek dikkat becerimi iyileştirmek için bu yolculukta öğrendik lerimi adım adım uyguluyordum. Hayatımda altı büyük değişiklik yapmıştım. Bir: Bir işten diğerine daha az geçiş yapmak için ön-taahhüt yön temini kullandım. Davranışlannızı değiştirmek istiyorsanız şimdi den o arzuyu sağlama alacak, sonradan caymayı güçleştirecek adım lar atmanız gerektiğinin farkına varmak anlamına geliyor bu. Benim için hayati adımlardan biri, daha önce değindiğim gibi, kSafe adlı büyük plastik kasalardan satın almak oldu. Telefonunuzu içine ko yup kapağını kapatıyor, tepesindeki kadranı -on beş dakikadan iki haftaya kadar- istediğiniz süreye ayarlıyorsunuz ve telefonunuz o süre boyunca kilit altında kalıyor. Bu yolculuğa çıkmadan önce şöy le böyle kullanmıştım kSafe’i. Şimdi istisnasız her gün kullanıyorum ve uzun odaklanma süreleri kazandırıyor bana. Dizüstü bilgisaya nmda da İnternet bağlantısını istediğim süre boyunca kesen Free dom adında bir program kullanıyorum. (Bu cümleyi yazarken sayaç üç saatten geriye sayıyordu.) İki : Dikkat dağınıklığı hissime yanıt verme şeklimi değiştirdim. Kendime “Tembelsin, yeterince iyi değilsin, neyin var senin böyle?” diye kızardım eskiden. Daha iyi odaklanmak için kendimi utandır maya çalışlrdım. Şimdi ise, Mihaly Csikszentmihalyi’den öğrendik lerim ışığında, kendimle çok farklı şekilde konuşuyorum. Akış ha line girmek, zihninin derinlemesine odaklanma becerisine erişmek için ne yapabilirsin şu an, diye soruyorum. Akışın Mihaly’den öğ rendiğim üç temel bileşenini hatırlayıp şöyle diyorum kendime: Ba na anlamlı gelen ne yapabilirim şu an? Becerilerimin sınırında ne var? Nasıl bu ölçütlere uyan bir şey yapabilirim? Akış aramanın kendi kendini utandırmaktan çok daha etkili olduğunu fark ettim. Üç: Sosyal medyanın dikkat aralığımızı kırmak için tasarlanmış olduğuna ilişkin öğrendiklerim ışığında, yılın altı ayında sosyal medyadan tamamen uzak duruyorum. (Birkaç haftalık kesitler ha linde bölünüyor bu süre.) Buna sadık kalmak için uzak duracağım zamanı önceden ilan ediyorum - Twitter’da belli bir süre siteden uzak duracağımı söyleyen bir paylaşım yapıyorum ki bir hafta sonra

266

ÇALINAN OhCKAT

yoldan dönüp de tekrar girmeyeyim. Arkadaşım Lizzie’den de şif relerimi değiştinnesini istiyorum.

Dört: Zihin gezinmesinin önemi hakkında öğrendiklerimi de uygulamaya geçirdim. Zihninizin gezinmesine izin vermenin dilckati dağıtan bir şey değil, kendi başına hayati bir dikkat biçimi olduğunu fark enim. O an etrafınızı saran şeylerden uzaklaşmasına izin ver diğinizde zihniniz geçmişi düşünmeye, geleceğe hazırlanmaya, öğ rendiğiniz fart.lı şeyler arasında bağlantılar kurmaya başlıyor. Şimdi telefonum veya dilckatimi dağıtacak herhangi bir şey olmadan günde bir saat yürüyüşe çıkıyorum mutlaka. Düşüncelerimin süzülüp bek lenmedik bağlantılar kurmasına izin veriyorum. Tam da dikkat be cerime gezinecek alan sağladığım için düşüncemin daha keskinleş tiğini, aklıma daha iyi fikirler geldiğini görüyorum. Beş: Eskiden uykuyu bir lüks ya da -daha kötüsü- düşman ola rak görürdüm. Şimdi her gece sekiz saat uyumak konusunda hiç taviz vermiyorum. Rahatlamamı sağlayan bir de ritüelim var: Yatağa yat madan iki saat önce ekranlara balcmayı bırakıyorum, kokulu bir mum yakıp günün stresini bir kenara bırakmaya çalışıyorum. Uykumu ölç mek için de bir FitBit cihazı satın aldım; sekiz saanen az uyuduysam yatağa geri dönmeye zorluyorum kendimi. Çok fark yarattı bu. Altı: Baba değilim ama vaftiz çocuklarımın ve akrabalarımın çocuklarının hayatına fazlasıyla dahilim. Eskiden önceden tasarlan mış şeyler yaparak -yoğun, eğitime dönük faaliyetlerde bulunarak vakit geçirirdim onlarla. Şimdiyse zamanımızın çoğunda ya serbest çe oyun oynuyoruz ya da başlarında dikilmeden, onları denetleme den ve hapsetmeden kendi başlarına oynamalarına izin veriyorum. Ne kadar çok serbestçe oyun oynarlarsa odaklanma ve dikkat bece rilerinin o kadar sağlam bir zemine kavuşacağını öğrendim çünkü. Onlara elimden geldiğince bunu sunmaya çalışıyorum. Odaklanma becerimi artırmak için yapmam gerektiğini öğren diğim diğer şeyleri de yaptığımı söylemek isterdim - işlenmiş gıda ları bıraktığımı, her gün meditasyon yapuğımı, yoga gibi diğer yavaş pratikleri hayatıma dahil ettiğimi, haftalık işgünü sayısını azalttığı mı. Ama bunlarda zorlanıyorum açıkçası - olağan kaygıyla baş etme şeklim abur cubur yemeklere ve aşın çalışmaya o kadar bağlı ki.

SONUÇ: DiKKAT iSYANI

267

Ama bu değişikliklerle birlikte -Moskova yolculupma kadar dikkat becerimi yaklaşık yüzde 1 5 ila 20 oranında artırmış oldup mu düşünüyorum. Hayatımda gerçekten belirgin bir fark yararu bu. Tüm bu değişiklikleri denemeye değer, bu kitapta okuduklarınız ışı ğında gerçekleştirmeyi düşündüğünüz başka değişiklikler de ola caktır muhtemelen. Bireylerin kendi hayatlarında ellerinden gelen değişimi gerçekleştirmelerinden yanayım kuvvetle. Gelgelelim bu şekilde ancak bir yere kadar gidilebileceği konusunda açık olmaktan da yanayım.

Covid- 19’u atlatma sürecinde kendimi bu yolculuğa başladığım noktanın tam aksi bir yerde buldum. İnternet ve cep telefonlarından kaçmak için üç aylığına Provincetown’a giderek başlamıştım. Şimdi ise İnternet ve cep telefonundan başka hemen hiçbir şey olmadan üç ay boyunca evime kapanmıştım. Provincetown odaklanma ve dikkat becerimi özgürleştirmişti; Covid- 19 krizi ise hiç olmadığı kadar azalttı. Aylarca hiçbir şeye odaklanamadım. Haber kanalları arasın da gezinip korku ve telaşın dünyanın dön bir yanına yayıldığını gör düm. Bezgin bezgin, bu kitap için araştırma yaparken gittiğim yer lerin canlı web kamerası görüntülerini seyretmeye başladım. Neresi olduğu fark etmiyordu -Memphis, Melbourne, New Yorlc 5. Cadde, Provincetown Commercial Caddesi- hepsi aynıydı: Hızla geçip gi den maskeli insanlar dışında sokaklar neredeyse bomboştu. Odak lanamaz hale gelen sadece ben değildim. Yaşadıklarımın bazıları vi rüsün ançı etkisiydi muhtemelen, ama virüse yakalanmayan pek çok insan da benzer bir denten yakınıyordu. Google’da “Beyninizin odaklanmasını nasıl sağlarsınız” araması yapan insan sayısında yüz de 300 anış olmuştu. Sosyal medyanın her yerinde insanlar kafala nnın bir türlü çalışmadığını söylüyorlardı. Ama şimdi neden böyle olduğunu anlayacak araçlara sahip ol duğumu hissediyordum. Dikkat becerinizi anırma yönündeki birey sel çabalarınız dikkati mahveden şeylerle dolu bir ortam içinde göl gede kalabiliyor. Covid- 19 öncesindeki yıllarda da geçerliydi bu kriz esnasında iyice ön plana çıktı. Stres dikkati mahvediyor ve o

268

ÇALINAN DiKKAT

dönemde hepimiz daha stresliydik. Göremediğimiz ve anlayamadı ğımız bir virüs vardı ortada, hepimizi tehdit ediyordu. Ekonomi çö küyordu, birçoğumuzun maddi güvenliği birdenbire iyice azaldı. Tüm bunların yanında siyasi liderler de tehlikeli ölçüde beceriksiz görünüyorlardı, ki bu da stresi iyice körükledi. Tüm bu nedenlerle birçoğumuz aşın tetikte yaşamaya başladık birdenbire. Bu durumla nasıl başa çıktık peki? Silikon Vadisi’nin kontrolü altında bizi bekleyen, bağlantı ya da en azından bir bağlantı holog ramı sunan ekranlarımıza iyice gömüldük. Gömüldükçe dikkat be cerimiz daha da kötüye gider gibi oldu. 2020 Nisanı’nda ABD’de or talama bir vatandaş günde on üç saati ekrana bakarak geçirdi. Günde altı saatten uzun süre ekranlara bakan çocuk sayısı altı katına fırladı, çocukların kullandığı uygulamalarda trafik üç katına çıktı. Halihazırda savrulduğumuz geleceğin bir önizlemesini sundu bu bakımdan Covid. Yirmi yıldır gelecek hakkında isabetli pek çok öngörüde bulunmuş bir siyaset yazan olan arkadaşım Naomi Klein bana şöyle dedi: “İlişkilerimizin her birine platformların ve ekran ların aracılık eniği bir dünyaya doğru savruluyorduk yavaş yavaş; Covid bu sürecin aşın hızlanmasına yol açtı.” Teknoloji şirketleri onların dünyalarına şimdi değil on yıl içinde bu ölçüde gömülece ğimizi planlıyorlardı. “Plan bu şekilde sıçramak değildi,” diyor Nao mi. “Bu sıçrama bir fırsat aslında, bir şeyi çabucak yaptığınızda bün yenizde bir şok etkisi yaratıyor çünkü.” Bu duruma yavaş yavaş alış mış, gitgide artan pekiştirmelerin oltasına takılmış değiliz. Daha zi yade bir tür gelecek vizyonuna balıklama dalmış olduk - ve “bundan nefret ettiğimizi” fark enik. “İyi gelmiyor bize. Birbirimizi deli gibi özlüyoruz.” Covid ortamında eskisinden bile daha büyük ölçüde sosyal hayat simülasyonları içinde yaşıyorduk. Hiç yoktan iyiydi el bette - ama tadı yok gibiydi. O esnada gözetim kapitalizminin al goritmaları da her gün daha uzun süreler boyunca bizi takip edip de ğiştiriyordu. Pandemide içinde bulunduğumuz ortamın değiştiğini ve bunun odaklanma becerimizi mahvettiğini görebiliyordum. Pandemi çoğu muz için dikkat becerimizi baltalayan yeni etmenler yaratmadı - ha lihazırda yıllardır dikkatimizi aşındıran etmenleri aşın güçlendirdi.

SONUÇ: DiKKAT iSYANI

269

Memphis’e götürdüğüm vaftiz oğlum Adarn’la konuştuğumda gör düm bunu. Bir süredir kötüye giden dikkat becerisi paramparça ol muştu şimdi. Uyanık olduğu hemen her saat telefonunun başınday dı; dünyayı esasen, Snapchat’in Henry James romanı gibi görünme sine yol açan TikTok uygulaması üzerinden görüyordu. Naomi’nin söylediğine göre, karantina altında bütün günümüzü Zoom ve Facebook’ta geçirirken hissettiklerimiz korkunçtu, ama “aynı zamanda bir armağandı”, çünkü nereye doğru gittiğimizi çok net gösterdi bize. Daha fazla ekran. Daha fazla stres. Orta sınıfın da ha da çökmesi. İşçi sınıfı için daha fazla güvensizlik. Daha fazla is tilacı teknoloji. Bu gelecek vizyonuna “Ekranlı Yeni Düzen” diyor Naomi: ’’Tüm bunların içindeki umut ışığı, denediğimiz bu gelecek vizyonunu ne kadar nahoş bulduğumuzu fark etmiş olmamız. Böyle bir deneme fırsatımız olmayacaktı. Adım adım giriş yapacak tık. Ama hızlandırılmış bir programa maruz kaldık." Bir şey çok açık görünüyordu artık bana. Böyle az uyuyup çok çalışan, üç dakikada bir faaliyet değiştiren, kaydırmaya devam ede lim diye zaaflarımızı öğrenip manipüle etmek için tasarlanmış sos yal medya siteleri tarafından takip edilip gözlemlenen, stres fazlalı ğından aşın tetikte yaşayan, enerjinin sıçrayıp çakılmasına yol açan bir şekilde beslenen, her gün beyne zarar veren toksinlerle dolu bir kimyasal çorbası soluyan bir toplum olmaya devam ettiğimiz tak dirde - ciddi dikkat sorunları yaşayan bir toplum olmaya da devam edeceğiz, evet. Ama bunun bir alternatifi var. örgütlenip karşı koy mak - dikkatimizi ateşe veren kuvvetlerle mücadele edip yerlerine iyileşmemize yardımcı olacak kuvvetler geçirmek. Neden bunu yapmamız gerektiğini, öğrendiğim pek çok şeyi birbirine bağlar görünen bir analoji yardımıyla düşünmeye başla dım. Bir bitki satın aldınız ve büyütmek istiyorsunuz diyelim. Ne yaparsınız? Belli şeylerin varlığından emin olursunuz: güneş ışığı, su, uygun besin maddelerini içeren toprak. Bitkiyi ona zarar verebi lecek ya da onu öldürebilecek şeylerden korursunuz: insanların ezip geçemeyeceği. zararlı böceklerden ve hastalıktan uzak bir yere di kersiniz. Derinlemesine odaklanma becerimizi geliştirmenin de bit ki yetiştirmek gibi olduğunu düşünmeye başladım. Odaklanma be-

270

ÇALINAN DİKKAT

ccrinizin büyüyüp tam potansiyeline ulaşması için de belli şeylerin var olması gerekiyor: çocuklarda oyun, yetişkinlerde akış halleri, ki tap okumak, odaklanmak istediğiniz anlamlı faaliyetler keşfetmek, hayatınızı anlamlandırabilmeniz için zihninizin gezinebileceği alan lar, egı.ersiz yapmak, dojru dürüst uyku uyumak, sağlıklı bir beynin gelişmesini sağlayan besleyici gıdalar yemek ve güvenlik hissi. Dik kat becerinizi büyümesini önleyen ya da hastalanmasına yol açan şeylere karşı da korumanız gerekiyor: aşın hız, bir işten öbürüne ge çip durmak, çok fazla uyaran, zihniniı.e girip sizi kendine bağlamak için tasarlanmış istilacı teknolojiler, stres, bitkinlik, gerginlik yara tan boyalarla dolu işlenmiş gıdalar, kirli hava. Uzun süre dikkat becerimize hiç öz.en göstermedik, en kuru ik limde bile büyüyecek bir kaktüs muamelesi yaptık. Şimdiyse daha ziyade bir orkide gibi olduğunu, büyük öz.en gösterilmediği takdirde kuruyup gidecek bir bitki gibi olduğunu biliyoruz. Bu imge aklıma geldiğinde dikkat becerimizi geri kazanmaya dönük bir hareketin neye benzeyebileceği konusunda bir fikrim ol du. Üç büyük, cüretkir hedefle başlamak istiyorum. Bir: Göz.etim kapitalizmini yasaklayalım, çünkü zihinlerine girilip bağımlı kılınan insanların odaklanmaları mümkün değil. İki:

Haftada dört

gün ça

lışmaya geçelim, çünkü kronik bitkinlik yaşayan insanların dikkat göstermeleri mümkün değil. Üç: Çocukluğu -mahallelerde ya da okullard&- serbest oyun etrafında yeniden inşa edelim, çünkü eve hapsolan çocukların sağlıklı bir dikkat becerisi geliştirmeleri müm kün değil. Bu hedefleri gerçekleştirdiğimiz takdirde insanların dik kat becerisi zaman içinde çarpıcı bir artış gösterecek. Sonrasında mücadeleyi daha ileriye ve derine taşımak için kullanabileceğimiz sağlanı bir dikkat çekirdeğimiz olacak. Bir hareket oluşturma fikrini kafamda somut olarak canlandır makta zaman zaman zorlanıyordum hili - o yüzden imkinsız gö rünen çok büyük hedefler etrafında hareketler oluşturmuş ve bu he defleri gerçekleştirmiş insanlarla konuşmak istedim. Arkadaşım Ben Stewart Greenpcace Britanya şubesinde yıllardır iletişim mü dürü olarak görev yapıyordu; on beş yıl önce ilk tanıştığımızda diğer çevre aktivistleriyle birlikte oluşturduktan bir plandan bahsetmişti

SONUÇ: DİKKAT iSYANI

27 1

bana. Britanya’nın Sanayi Dcvrimi’nin doğum yeri olduğunu, bu devrimin tek bir besin kaynağı olduğunu anlatmıştı: kömür. Kömür küresel ısınmaya diğer yakıtların hepsinden daha fazla katkıda bu lunduğu için, Ben’in ekibi hülcümeti Britanya’daki yeni kömür ma denlerinin ve elektrilc santrallerinin hepsine son verip ülkenin mev cut kömür kaynaklarını hiç yakılmayacak şekilde yerin altında bı rakmaya zorlayacak bir plan oluşturmak.la meşguldü. Bana bunları anlattığında kahkahalarla gülmüştüm - yolunuz açık olsun, demiş tim, ben de yanınızdayım, ama hayaller ilemindesiniz. Beş yıl içinde Britanya’daki yeni kömür madenlerinin ve kömür le çalışan elektrik santrallerinin hepsi kapatıldı, hülcümet halihazırda mevcut olanları kapatmak için de kesin planlar onaya koymak zo runda kaldı. Bu kampanya sonucunda, dünyayı küresel ısınma yolu na sokan ülke, bunun ötesine giden bir yol aramaya başlamış oldu. Ben’ le dikkat krizimiz ve geçmişte başarılı olmuş diğer hareket lerden neler öğrenebileceğimiz hakkında konuşmak istedim. “Bu nun bir kriz olduğu konusunda hemfikirim,” dedi. “İnsan türünün karşı karşıya olduğu bir kriz bu. Ama yapısal ırkçılık ya da iklim de ğişikliği gibi bu şekilde tanımlanıyor değil. Henüz o noktada değiliz bence. . . . Bunun toplumsal bir sorun olduğu, kolektif faillerin karar larının ürünü olduğu ve değişmesinin mümkün olduğu anlaşılmış değil bence.” Bir hareket oluşturmada ilk adımın “insanların ‘Vay be, beynimi mahvediyormuş bu. Hayattan eskiden aldığım bazı ke yifleri alamamamın sebebi buymuş’ demesine yol açacak, bilinç ar tıran bir kültürel aydınlanma uğrağı” yaratmak olduğunu söylüyor Ben. Nasıl yapabiliriz bunu peki? Bunun için ideal araç -kendi ta biriyle- “bir mevki muharebesi”. Mücadeleyi simgeleyen bir yer se çip orada şiddet içermeyen bir savaş başlatmak. Bunun bariz bir ör neği Rosa Parks’ın Montgomery, Alabama’da otobüse binip koltuk lardan birine oturması. Kömür meselesinde ne yaptığımızı düşün, diyor Ben. İnsan ürünü olan küresel ısınma hızla ilerleyen bir felaket, ama -dikkat krizinde olduğu gibi- çok soyut, uzak ve elle tutulmaz bir şey gibi görünebiliyor. Anladıktan sonra dahi o kadar büyük ve karşı koyul maz görünebiliyor ki çoğu zaman çaresiz hissediyor insan kendini.

272

ÇALINAN DiKKAT

Ben planlannı oluşturmaya başladığında Britanya’da Kingsnorth adında kömürle çalışan bir elektrik santrali vardı ve hükümet hemen yanına bir santral daha yapılmasına onay vermeyi planlıyordu. Ben küresel sorunun ufak bir versiyonu olduğunu farlc etmişti bunun. Uzun süreli bir planlamanın ardından ekibiyle birlikte santrale giz lice girip binanın kenarından halatla aşağı kayarak boyayla kömü rün dünya çapında yol açtığı aşın hava olaylan hakkında bir uyan yazısı yazmıştı. Ekibin tamamı tutuklanıp mahkemeye çıkarılmıştı - ki bu da planlarının bir parçasıydı. Adalet sistemini -bir jiujitsu hamlesiyle kömürün kendisini mahkeme önüne taşıma fırsatı olarak kullanmak istemişlerdi. Tanıklık yapmaları, kömür yakmanın ekosisteme neler yaptığını açıklamaları için dünyanın dört bir yanından önde gelen uzmanlar çağırmışlardı. Britanya’da acil durumlarda bazı kuralların ihlal edilebileceğini söyleyen bir yasa var - insanları kurtarmak için yanan bir binaya zorla girdiğinizde haneye tecavüzle suçlanmıyor sunuz, örneğin. Ben ve hukuk ekibi bunun bir acil durum olduğunu savunmuşlardı: Gezegenin ateşe verilmesini önlemeye çalışıyorlar dı. Jüriyi oluşturan on iki sıradan Britanyalı gerçekleri dinledikten sonra, Ben ve diğer aktivistler tüm suçlamalardan beraat etmişlerdi. Dünyanın dört bir yanında haber olan heyecan verici bir hikiye oldu bu. Dava sonrasında kömürün kazandığı kötü şöhret neticesinde Bri tanya hükümeti kömürle çalışan yeni elektrik santrallerinin yapımı na ilişkin planların hepsinden vazgeçmiş, var olan santralleri de ka patmaya başlamıştı. Mevki muharebesinin “daha genel soruna ilişkin hikayenin an latılmasını” mümkün kıldığını, çok sayıda insanı neler olup biniği konusunda uyandırarak meseleyi “ulus çapında daha çok konuşulur” hale getirdiğini söylüyor Ben. Bu ilk safhada milyonlarca insan ge rekmediğini belirtiyor. "Sorunların ne olduğunu anlayan, yaratıcı yüzleşmenin ne olduğunu bilen ufak bir grup gerekiyor - sorun et rafında bir drama oluşturmak, bilinç yükseltmeye başlamak için . . . . İnsanların dikkatini çekiyorsun. Yeterli sayıda insan bunun hayati bir mesele olduğunu hissetmeye başlayınca zaman ve enerji ayırmak istiyorlar, ortada net bir doğrultu olduğunu hissediyorlar.’’

SONUÇ: DİKKAT iSYANI

273

İnsanlar Facebook genel merkezinin etrafını mı sannaJı o halde, diye soruyor Ben. Yoksa Twiner genel merkezinin mi? Mevki mu harebesi ne burada? Aktivistlerin tartışıp karar vermesi gereken bir konu bu. Bunları yazarken, Facebook genel merkezinin yan tarafına Yahudi Soykınmı’ndan sağ kurtulanların aşın sağcı fikirleri güçlen dirmenin tehlikelerinden bahsenikleri bir video yansıtmayı düşünen bir grup olduğunu biliyorum. Mevki muharebesinin kendi başına za fer getirmediğini vurguluyor Ben - yaptığı şey lcrizi halkın zihnine net biçimde yerleştirip pek çok farklı düzeyde ve farklı yoldan sa vaşmaya başlamalarını sağlamak. Dikkat söz konusu olduğunda mevki muharebesi, insanlara bunun “kişisel özgürleşimle ilgili” bir savaş olduğunu, “rızamız olmadan zihnimizi kontrol eden insanlar dan kendimizi kurtarmakla” ilgili olduğunu açıklama fırsatı, diyor Ben. “İnsanların etrafında birleşebileceği bir şey bu - gayet motive edici bir şey aynı zamanda.” Sonrasında milyonların katılabileceği bir hareket ortaya çıkabilir buradan. İnsanların katılımı pek çok fark lı biçim alacaktır. Bazıları siyaset sisteminin içinden siyasi partileri örgütleyecek ya da hüki.lmete dönük lobi faaliyetinde bulunacaktır. Bazılarıysa doğrudan eylem ve diğer vatandaşları ikna etme yoluyla siyaset sisteminin dışında kalmaya devam edecektir. Başarılı olmak için ikisi de gerekiyor. Ben’le konuşurken bu hedefleri gerçekleştirmeye dönük bir ha reketin adı Dikkat İsyanı olabilir mi acaba, diye düşündüm. Gülüm seyerek karşılık verdi. “Dikkat isyanı bu sahiden,” dedi. Bunun ken dimiz hakkında düşünme tarzımızda bir değişiklik gerektirdiğini fark ettim. Kral Zuckerberg’in sarayında dikkat kırıntıları için dile nen ortaçağ köylüleri değiliz biz. Demokrasi altında yaşayan özgür yurttaşlarız, zihinlerimiz ve toplumumuz bize ait ve bunları hep bir likte geri alacağız. Zaman zaman başlatması güç bir hareket olacak gibi göründü bu bana - ama sonra bunun hayatlarımızı değiştirmiş hareketlerin hepsi için geçerli olduğunu hatırladım. örneğin geyler l 890’1arda ilk kez örgütlenmeye başladıklarında. sırf sevdikleri kişinin kim ol duğunu söyledikleri için hapse atılabiliyorlardı. İşçi sendikaları haf ta sonları için savaş vermeye başladığında polisten dayak yiyor, li-

274

ÇALINAN DiKKAT

derleri vuruluyor ya da asılıyordu. Onların tırmanmak zorunda kal dığı sarp kayalığa kıyasla bizim önümüzde pek çok yönden daha yu muşak bir tırmanış l:luruyor. Onlar vazgeçmediler. Toplumsal deği şimi savunan insanlara çoğu zaman “naif” deniyor. Oysa gerçek bu nun tam tersi. Yurttaşlar olarak elimizden bir şey gelmeyeceğini, güçlülerin her istediklerini yapmalarına izin verip dikkat becerimi zin bir şekilde sağ kalabileceğini düşünmek asıl naiflik. Müşterek demokratik mücadelenin dünyayı değiştirebileceğine inanmanın na if bir tarafı yok. Antropolog Margaret Mead ’in söylediği gibi, bu güne kadar dünyayı değiştirmiş başka bir şey yok. Şimdi karar vermemiz gerektiğini fark ettim: Dikkat ve odak lanmaya değer veriyor muyuz? Derinlemesine düşünebilmek bizim için önemli mi? Çocuklarımız için istediğimiz bir şey mi? Eğer öy leyse bunun için savaşmamız gerekiyor. Bir siyasetçinin dediği gibi, savaşmadan bir şey elde edemeyiz.

Şu an yapmamız gerekenler benim için daha belirgin hale gelirken dahi canımı sıkan bazı çözülmemiş düşünceler vardı. Bu krizin öğ rendiğim onca nedeninin alunda tek bir büyük neden yatıyor gibiydi, ama çok büyük olduğu için bununla yüzleşmek istemiyordum - şu an yazarken bile sizin de gözünüzü korkutur diye tereddüt ediyorum açıkçası. Danimarka’da Sune Lehmann dünyanın hızlandığına ve bu sürecin kolektif dikkat aralığımızı daralttığına dair kanıtlar gösterdi bana. Sosyal medyanın başlıca hızlandırıcı unsurlardan biri olduğu nu gösterdi. Ama bunun uzun zamandır devam eden bir süreç oldu ğunun altım çizdi. Gerçekleştirdiği çalışmaya 1 880’1ere ait verileri analiz ederek başlamış, o zamandan bu yana dünyayı deneyimleme tarzımızın her on yılda bir hızlandığım, herhangi bir konuya gitgide daha az odaklanır hale geldiğimizi göstermişti. Bu soru aklıma takılıp duruyordu: Neden? Neden bunca zaman dır böyle oluyor? Bu eğilim Facebook’tan ya da burada bahsettiğim etmenlerin çoğundan çok önce başlamış. 1 880’ 1ere kadar uzanan ve her şeyin altında yatan neden ne? Bunu pek çok kişiyle konuştum: en ikna edici yanıtı sosyal antropoloji profesörü olan Norveçli bili-

SONUÇ: DiKKAT ISYANI

275

minsanı Thomas Hylland Eriksen’den aldım. Sanayi Devrimi’nden bu yana ekonomilerimiz yeni ve radikal bir düşünce etrafında şekil leniyor, dedi Thomas: ekonomik büyüme. Her ekonominin -ve için de yer alan her şirketin- her yıl gitgide büyümesi gerektiğine dönük bir inanç bu. Başarıyı böyle tanımlıyoruz. Ekonomisi büyüyen ül kelerde siyasetçilerin yeniden seçilme şansı artıyor. Büyüyen bir şir ketin CEO’suna övgüler düzülüyor. Bir ülkenin ekonomisi küçüldü ğünde ya da bir şirketin hisse senedi fiyatı düştüğünde siyasetçilerin ve CEO’lann kapıya konma riski artıyor. Ekonomik büyüme toplu mu düzenleyen merkezi ilke konumunda. Dünyayı görme tarzımızın kalbinde yer alıyor. Thomas büyümenin iki yoldan gerçekleştiğini açıkladı. Bunlar dan ilki bir şirketin yeni pazarlar bulması - yeni bir şey icat ederek ya da bir şeyi dünyada ona henüz sahip olmayan bir yere ithal ede rek. İkincisi ise bir şirketin mevcut tüketicilerini daha fazla tüket meye ikna etmesi. İnsanlan daha çok yer ya da daha az uyur hale ge tirdiğinizde ekonomik büyüme için bir kaynak bulmuş oluyorsunuz. Günümüzde büyümenin öncelikle bu ikinci seçenek yoluyla gerçek leştiğine inanıyor Thomas. Şirketler aynı süreye daha fazla şey sı kıştırmanın yollannı buluyorlar sürekli. örneğin televizyon seyret menizi ve programlan sosyal medyada takip ebnenizi istiyorlar. O zaman gördüğünüz reklam sayısı iki katına çıkıyor. Bu da hayatı hız landırıyor ister istemez. Yeni pazarlann yokluğunda her yıl büyüme si gereken ekonomi bize aynı sürede gitgide daha fazla şey yaptır mak zorunda kalıyor. Thomas’ın çalışmalannı derinlemesine okudukça, hayatın 1 880’ terden bu yana her on yılda hızlanmasının hayati nedenlerinden bi rinin bu olduğunu fark ettim: Yoluna devam etmek için gitgide daha fazla hız gerektiren bir ekonomik makinenin içinde yaşıyoruz - ve bu da zaman içinde dikkat becerimizi köreltiyor ister istemez. Hatta üstüne düşündükçe, dikkat krizinin öğrendiğim pek çok nedeninin -stres artışının, çalışma saatlerindeki artışın, istilacı teknolojilerin, uyku eksikliğinin, kötü beslenmenin- altında yatan itici gücün de bu ekonomik büyüme ihtiyacı olduğunu fark ettim. Dr. Charles Czeisler’in Harvard Tıp Fakültesi’nde bana söyle-

ÇALINAN DiKKAT

276

diklerini düşündüm yeniden. Hepimiz beynimizin ve vücudumuzun ihtiyaç duydutu kadar uyku uyumaya geri dönecek olsak, demişti. “ekonomik sistem için deprem etkisi yaratır bu, çünkü ekonomik sistemimiz insanları uykudan mahrum bırakmaya bağımlı hale gel di. Dikkat sorunları ise bir tür tali hasar. İş yapmanın maliyeti bu.” Uykudan çok daha fazlası için de geçerli bu sözler. Yaşam tarzımıza bu kadar derinden işlemiş bir şeyin dikkat be cerimiz üstünde -zaman içinde- asit etkisi yapması göz korkutucuy du. Ama böyle yaşamak zorunda olmadığımızı biliyordum. Londra Üniversitesi’nde ekonomik antropolog olarak görev yapan arkada şım Dr. Jason Hickel ekonomik büyüme kavramının dünya üzerinde belki en önde gelen eleştirmeni - ve uzun süredir bunun bir alterna tifi olduğunu açıklamaya çalışıyor. Onu görmeye gittiğimde, büyü me fikrinin ötesine geçip “kararlı durum ekonomisi” diye bir şeye yönelmemiz gerektiğini anlattı bana. Ekonomiyi sürükleyen ilke olarak ekonomik büyümeden vazgeçip farklı hedefler seçmemiz ge rektiğini. Şu an, çoğu bizi mutlu bile etmeyen şeyler saun almak için deliler gibi çalıştığımızda refah içinde olduğumuzu düşünüyoruz. Refahı çocuklarımızla zaman geçirme fırsatı, doğayla iç içe olmak, uyku uyumak, rüya görmek ya da güvenli iş olarak yeniden tanım layabileceğimizi söylüyor Jason. Çoğu insan hızlı bir hayat değil, iyi bir hayat istiyor. Ölüm döşeğinde kimse ekonomik büyümeye yap tığı katkılan düşünüyor değil. Kararlı durum ekonomisi dikkatimizi ya da gezegenin kaynaklarını yağmalamayan hedefler seçmemizi sağlayabilir.

Jason’la Covid- 19 krizinin ortasında Londra’da bir parkta konu şurken etrafa baktım; işgününün ortasında ağaçların altında oturup doğanın tadını çıkarıyordu insanlar. Hayatımda ilk defa dünyanın gerçekten yavaşladığını gördüğümü fark ettim. Korkunç bir trajedi bizi buna zorlamıştı - ama çoğumuz için bir parça rahatlama da ol muştu. Yüzyıllardır ilk defa dünya hep birlikte koşturmayı bırakıp durmayı seçmişti . Toplum

olarak

hız ve büyümeden başka bir şeye

değer vermeye karar vermiştik. Kafamızı yukan kaldınp ağaçlan görmüştük. Uzun vadede her yıl büyümemiz ve hızlanmamız gerektiği inan-

SONUÇ: DİKKAT İSYANI

ın

cının hile.im olduğu bir dünyada dikkat ve odaklanma becerisini kur tannanın mümkün olmayacağını düşünüyorum. Bunun nasıl yapıla bileceğine dair tüm yanıtlara sahip olduğumu söyleyemem - ama Dikkat İsyanı diye bir şey başlayacaksa er geç bu derin sorunla yüz leşmemiz gerekeceğine inanıyorum: büyüme mekanizmasının ken disiyle. Ama bunu zaten yapmamız gerekecek - başka bir nedenle. Bü yüme mekanizması insanları zihnin sınırlarının ötesine iniği gibi, gezegeni de ekolojik sınırlarının ötesine itiyor. Böylece ben de bu iki krizin iç içe olduğuna inanmaya başladım.

Bugün bir Dikkat İsyanı’na ihtiyaç duymamızın bilhassa büyük bir nedeni var. Çarpıcı bir nedeni. İnsanlar -tür olarak süper gücümüz olan- odaklanma becerisine daha önce hiç bu kadar ihtiyaç duyma mıştı, çünkü eşi görülmemiş bir krizle karşı karşıyayız. Bu satırları yazarken San Francisco’nun web kamerasıyla çekil miş görüntülerine, Tristan Harris’le birlikte yürüdüğümüz sokaklara bakıyorum. Burada daha bir yıl kadar önce, dikkat becerimizin yok edilmesiyle ilgili en çok endişelendiği konunun küresel ısınmayla mücadeleyi önleyecek olması olduğunu söylemişti bana Tristan. Şu an o sokaklarda öğle vakti, ama güneş görünmüyor - Califomia’yı kasıp kavuran devasa orman yangınlarından çıkan küllerle kararm ış durumda. Eyalette her yedi kilometrekarenin bir kilometrekaresi ya nıp gitmiş durumda. Tristan’ın büyüdüğü ev kül oldu, eşyalarının çoğu yok oldu. İklim krizi hakkında konuştuğumuz sokaklar küllerle kaplı, gökyüzü koyu turuncu renkte parlıyor. Bu kitap üstünde çalıştığım üç yıl yangın yılları oldu. Bulundu ğum şehirlerin bazıları eşi görülmemiş devasa orman yangınların dan çıkan dumanlara boğuldu - Sydney, Sao Paulo, San Francisco. Pek çok insan gibi ben de yangınlar hakkında çıkan haberleri oku dum, ama çok az - hemen bunalmaya başladığım için. Yangınların benim için gerçek haline geldiği -onları içimde hissettiğim- an, an lattığımda kulağa önemsiz gelebilir. Avustralya 20 19 ’dan başlayarak, Kara Yaz diye anılan, tarife

278

ÇALINAN DİKKAT

sığmayacak kadar devasa bir dizi orman yangını yaşadı. Üç milyar hayvan ya kaçmak zorunda kaldı ya da yanarak öldü; o kadar çok tür onadan kayboldu ki, botanist Profesör Kingsley Dixon buna “bi yolojik kıyamet” adını verdi. ’ Bazı Avustralyalılar etraflarını saran alev halkası içinde sahillere toplanıp teknelerle kaçmayı düşünmeye başladılar. Alevlerin yaklaştığını işitebiliyorlardı. Tanıkların söyle diğine göre alevlerin sesi azgın bir şelale gibiydi, teker teker yanan evlerinde kınlan şişelerin sesiyle kesiliyordu sadece. Yangınlardan çıkan dumanlar 2000 kilometre ötedeki Yeni Zelanda’dan görülebi liyordu, Güney Adası’nın üstünde gökler turuncuya boyanmıştı. Yangınlar başladıktan üç hafta kadar sonra. Sydney’de oturan bir arkadaşımla telefonda konuşurken bir alarm sesi duydum. Dai resindeki yangın alarmı çalıyordu. Arkadaşımın dediğine göre şeh rin her yerinde ofisler ve evlerde yangın alarmları çalmaya başlamış. Havada orman yangınlarından taşınan o kadar çok duman varmış ki yangın alarmları tüm binaların alev aldığını zannetmiş. Bunun üze rine Sydney’deki pek çok insan yangın alann lannı kapatıp sessizlik ve dumanlar içinde oturmaya başlamış. Bunu neden bu kadar rahat sız edici bulduğumu İsviçreli yazar arkadaşım Bruno Giussani ile konuştuğumda anladım ancak. Bizi korumak için tasarlanmış ev içi uyan sistemlerini kapatıyorlar, çünkü hepimizi koruması gereken daha büyük uyan sistemleri -toplumun biliminsanlannın söyledik lerine odaklanma ve ona göre hareket etme becerisi- çalışmıyor, de di Bruno. İklim krizinin çözüme kavuşturulması mümkün. Fosil yakıtlar dan hızla uzaklaşıp temiz, yeşil enerji kaynaklarına yönelmemiz ge rekiyor. Ama bunun için de odaklanabilmemiz, birbirimizle aklı ba şında konuşmalar yapabilmemiz, net düşünebilmemiz gerekiyor. Üç dakikada bir faaliyet değiştiren, algoritmanın pompaladığı öfkeyle birbirine bağınp duran sersemlemiş bir halkın uygulayabileceği çö zümler değil bunlar. İklim krizini çözmek için dikkat krizini çözme miz gerekiyor. Bunu düşünürken James Williams’ın yazdığı bir şey geldi akJıma: "Büyük siyasi mücadelelerin yok olup gittiğini düşü nürdüm eskiden . . . . Ne kadar yanılıyormuşum. İnsan dikkatinin öz gürleşmesine yönelik mücadele, çağımızı tanımlayan ahlaki ve si-

SONUÇ: DiKKAT ISYANI

279

yasi mücadele olabilir. Bu mücadelenin başarısı neredeyse diğer tüm mücadelelerin başarısının önkoşulu.’‘2 Görüntü kalitesi düşük web kamerasından turuncu renkli, yanık San Francisco göğünü seyrederken, telefon ve İnternet olmadan bir yaz geçirdiğim Provincetown’daki ışığı, ne kadar saf ve kusursuz gö ründüğünü düşünüp duruyorum şimdi. James Williams haklıydı: Dikkat bir tür ışık, dünyayı aydınlatan ve bize görünür kılan bir ışık. Provincetown’da hayatımda hiç olmadığı kadar net görebiliyordum - düşüncelerimi, hedeflerimi. hayallerimi. Ben o ışıkta -bilmenin, hedeflerimizi gerçekleştirmenin, bütünüyle canlı olmanın ışığında- yaşamak istiyorum, hepsinin yanıp kül olduğu turuncu ışığın altında değil. Sydney’de oturan arkadaşım yangın alarmını kapatıp söksün di ye telefonu kapattığımda, dikkat becerimiz böyle ufalanmaya devam ettiği takdirde ekosistem bizim yeniden odaklanabilir hale gelme mizi beklemeyecek diye düşündüm. Yanıp yıkılacak. İkinci Dünya Savaşı’nın başlangıcında İngiliz şair W H. Auden -insanların yarat tığı yeni yıkıcı teknolojilere göz gezdirdikten sonra- şöyle bir uya nda bulunmuştu: "Birbirimizi sevmezsek öleceğiz.’’ Şimdi de hep birlikte odaklanmazsak, yangınlarla tek başımıza yüzleşmemiz ge rekecek bence.

Dikkat Becerisinin İyileştirilmesi İçin Mücadele Veren Gruplar

DiKKAT BECERiMiZi iyileştiıme ve onarma mücadelesi çoktan başla mış durumda. Bu doğrultuda çalışan bugün katılabileceğiniz grupların bir listesini sunuyorum. Erken ve geçici bir dizin bu - dikkat krizi hak kında bilgilendikçe daha fazla grup oluşacağına inanıyorum. Yapılması gerekeni yaptığına inandığınız ve burada adı geçmeyen bir grup varsa, chasingthcscream@gmail.com adresine e-posta gönderebilirsiniz - ki tabın İnternet sitesine ve sonraki baskılarına eklenmesini sağlarım. lnternetin işleyişini değiştirmek için mücadele vermlcr Center for Humanc Tcchnology (İnsani Teknoloji Merkezi): hnps://www.tıumanetcch.com Algoritmaları arındırmaya dönük Avaaz kampanyası: hnps://scc ure.avaaz.org/campaign/en/dctox_thc_algorithm_loc/ Stop Hatc For Profil (Kir İçin Nefret Pompalamaya Son): hnps://www.stophateforprofit.org/backup-wcek-of-action-toolkit Haftada dört gün çalışma süresi için mücadele vermler Andrew Barncs ve Charlone Lockhart’ın kurduğu grup: www.4daywcck.com Avrupa’da Yeni İktisat Vakfı bunun için mücadele veriyor: hnps://ncwcconomics.org/campaigns/euro-working-tirnc Four Day Wcck lreland ( İrlanda’da Dört İşgünü): https://fourdaywcck.ie Çocukların oyun oynamasına izin verilmesi konusunda Lct Grow (Bırak Büyüsün): hnps://letgrow.org Lct Our Kids Be Kids ( Bırakın Çocuklanmız Çocuk Olsun): lenhckidsbckids. wordpress.com

ÇALINAN DiKKAT

282

The Daily Mile (Her Gün Bir Mil): www.thedailymile.co.uk The Less Testing, More Leaming Campaign (Daha Az Sınav Daha Çok Öğrenme Kampanyası): https://www.citizensforpublicschools.org/less-testing-more leaming-macampaign/sign-the-less-testing-more-leaming petition-today/ More Than A Score (Nottan Fazlası: İngiltere’de aşın sınav yapılmasına karşı çıkan bir grup): www.morethanascore.org.uk ve www.facebook.com/parentssupportteachers/ Keeping Early Years Unique (İlk Yıllan Biricik Kılalım): https://www.keyu.co.uk Upstart Scotland: www.upstart.scot

Küçük çocuklan teknoloji bağımlılığından koruma le.onusunda Tuming Life On (Hayatın Düğmesini Aç): https://www.tuminglifeon.org

Besin tedariğini değiştirme le.onusunda Alliance for a Healthier Generation (Daha Sağlıklı Bir Nesil İçin İttifak): www.healthiergeneration.org Healthy Food America (ABD Sağlıklı Gıda Derneği): www.healthyfoodamerica.org Healthy Schools Campaign (Sağlıklı Okul Kampanyası): https://healthyschoolscampaign.org/issues/school-food/ Better Food Britain (Britanya İçin Daha İyi Gıda Kampanyası ) ve the Children’s Food Campaign (Çocuklar İçin Gıda Kampanyası): https://www.sustainweb.org/projectsandcampaigns/ ve hıtps://www.sustainweb.org/childrensfoodcampaign/ School Food Matters (Okullarda Verilen Yemekler Önemlidir): https://www.schoolfoodmatters.org/ kampanyaları Henry: www.henry.org.uk

Dildcate zarar verebilen kirletici maddelere le.arşı çık.ma le.onusunda Little Things Matter (Küçük Şeyler Önemlidir): https://linlethingsmatter.ca Clienı Earth (Müvekkilimiz Dünya): https://www.clientearth.org

MÜCADELE VEREN GRUPLAR

283

BreatheLife (Hayatı içine Çek) kampanyası: hnps://www.ccacoalition.org/en/activity/breathelife-campaign ya da hnps://breathelife2030.org HealthyAir (Sağlıklı Hava): https://www.healthyair.org.uk Endocrine Society (Endokrin Derneği): https://www.endocrine.org/ European Society of Endocrinology (Avrupa Endokrinoloji Derneği): hnps://www.esehonnones.org/ Health and Environmental Alliance (Sağlık ve Çevre ittifakı): https://www.envhcalth.org/ Herkes için temel gelir konusunda Citizen’s Basic lncome Trust (Vatandaşlar için Temel Gelir Fonu): https://citizensincome.org Basic lncome (Temel Gelir): https://www.basicincome.org.uk

Dikkat becerimizi geri kazanma hareketine ilişkin gelişmeler hakkında benden

ara

sıra bilgi almak isterseniz, e-posta listeme kayıt olabilirsi

niz: www.stolenfocusbook .com/mailinglist.

Teşekkür

BU K İTABI ÇOK SAYIDA iNSANiN yardımı ve desteği sayesinde yaz.a bildim. Herkesten önce, bana ilave araştınnalar ve bilgilerin teyit edil mesi le.onusunda yardımcı olmak.la k.almayıp içgöril ve düşünceleriyle okuduklarınızın şekillenmesinde merkezi bir rol oynayan Sarah Pun shon’a teşekkür etmek istiyorum. Ona çok şey borçluyum. Gerçekleştirdikleri araştırmaları bana açıklamak için onca zaman ayıran sosyal bilimcilere ve diğer uzmanlara borcum muazzam . Sosyal bilimler zor zamanlardan geçiyor olsa da dünyayı anlamak konusunda vazgeçilmez bir araç sunuyor - kendilerine çok müteşekkirim. Harikulade editörlerim -Crown’dan Kevin Doughten, Blooms bury’den Alexis Kirschbaum- ve menajerlerim -Londra’daki Rogers, Coleridge & White’dan (RCW) Naıasha Fairweather ve New York’taki lnkwell’den Richard Pine- bu kitabın çok daha iyi bir kitap haline gel mesini sağladılar. Crown’dan Lydia Morgan da metni baştan şekillen diren çok faydalı önerilerde bulundu. RCW’dan Tristan Kendrick, Man hew Marland, Sam Coatcs, Laurencc Laluyaux, Stcphcn Edwards ve Katharina Volckmer’a da teşekkür ederim. Arkadaşlarım Naomi Klein ve V (eski adıyla Eve Ensler) ile gerçek leştirdiğim sohbetler bu kitabı baştan aşağı değiştirdi; bu ve çok daha fazlası için onlara çok şey borçluyum. Arkadaşım Lizzie Davidson sinsi dedektiflik becerileriyle, konuştuğum pek çok insanın izini bulmamı sağladı. Provincetown’dan Andrcw Sullivan, James Barraford, Dave Gross man, Stefan Piscateli, Denise Gaylord, Chris Bodenner, Doug Belford. Pat Schultz, Jeff Peters ve Cafe Heaven’daki herkese minnettarım. Sıe fan’dan yoga öğrenmek isterseniz www.ouıermostyoga.com adresine bakın. Seyahatlerimde bana yardımcı olan pek çok insan oldu: Washing ıon D.C.’de Jake Hess, New York’ta Anthony Bansie. Jeremy Heimans,

TEŞEKKÜR

285

Kasia Malinowska ve Sarah Evans, San Francisco’da Colleen Haikes ve Christopher Rogers, Los Angeles’ta Elizabeth Flood ve Mario Burrell, Ohio’da Stephen Hollis, lndiana’da Jim Cates, Miami’de Sam Loetscher ve John Holder, Avustralya’da Hermione Davis (reklamcılann kraliçesi) ve Andy Leonard, Yeni Zelanda’da Alex Romain, Ben Birks Ang ve NZ Drug Foundation:da çalışan herkes, Paris’te Sarah Kay, Adam Biles, Katy Lee ve Shakespeare and Company kitabevinde çalışan herkes, Hollanda’da Rosanne Kropman, Berlin’de Christian Lerch, Kate Mc Naughton ve Jacinda Nandi, İzlanda’da Halldor Amason ve Snarotin’de çalışan herkes, Norveç’te Sturla Haugsgyerd ve Oda Bergli, Danimarka’ da Kim Norager, Brezilya’da Rebekah Lehrer, Ricardo Teperman, Jul ita Lemgruber ve Stefano Nunes, Kosta Rika’da Alnoor Lahda, Kolom biya’da Joe Daniels ve Beatriz Vejarano. Bana sihirbazlığı açıklayan James Brown’a teşekkürler. lngiltere’ de James’i sihirbaz olarak çağırmak isterseniz www.powa.academy ad resine bakabilirsiniz. YouGov’dan Ayesha Lyn-Birkets’a ve Kanıta Da yalı Psikiyatri Konseyi’nde çalışan herkese, bilhassa Dr. James Davies’e teşekkürler. Redaksiyon için Kate Quarry ’ye teşekkürler. Transkripsiyonlann hepsi CLK Transcription ekibi tarafından ger çekleştirildi - CarolLee’ye ve orada çalışan herkese teşekkürler. iyi transkripsiyon için CLKtranscripts@gmail.com adresinden onlarla te masa geçebilirsiniz. Yıllar içinde benimle bu konu hakkında konuşan insanlara da te şekkür ederim: Decca Aitkenhead, Stephen Grosz. Dorothy Byme, Alex Higgins, Lucy Johnstone, Jess Luxembourg, Ronan McCrea, Pat rick Strudwick, Jacquie Grice, Jay Johnson, Barbara Bateman, Jemima Khan, Tom Costello, Rob Blackhurst, Amy Pollard, Harry Woodlock, Andrew Gow, Josepha Jacobson, Natalie Carpenter, Deborah Friedell, lmtiaz Shams, Bruno Guissani, Felicity McMahon, Patricia Clark, Am mie al-Whatey, Jake ve Joe Wilkinson, Max Jeffrey, Peter Marshall, An na Powell-Smith, Ben Stewart, Joss Garman, Joe Ferris, Tim Dixon, Ben Ramm, Harry Quilter-Pinner, Jamie Janson ve Elisa Hari. Kitabın sonundaki W H. Auden göndermesini bana şiiri sevmeyi öğreten eski lngilizce öğretmenim harikulade David Kinder’a borçlu yum. Diğer iki harikulade İngilizce öğretmenime de teşekkürler: Sue Roach ve Sidney McMinn. Patreon’daki tüm destekçilerime, bilhassa Pam Roy, Robert King, Martin Mander, Lewis Black. Lynn McFarland, Deandra Christianson,

286

ÇALINAN DİKKAT

Fiona Houslip, Roby Abeles, Rachel Bomgaar, Roger Cox ve Susie Ro binson’a minnettarım. Patreon sayfam hakkında bilgi almak ve sıradaki projelerim hakkında düzenli güncellemeler için https://www. patreon. com/johannhari adresine bakabilirsiniz. Kitaptaki hatalann hepsinin sorumluluğu bana ait. Yanlış olabile ceğini düşündüğünüz bir şeye rastl arsanız. İnternet sitesinde ve kitabın sonraki baskılannda düzeltebilmem için chasingthescream@gmail. com adresinden bana ulaşın lütfen. Halihazırda yaptığım düzeltmeler için www.stolenfocusbook .com/corrections adresine bakabilirsiniz.

Notlar

Giriş I . L. Yeylr.elis. J. J. Cummings ve B. Reeves, "Multitaslr.ing on a Single Device:

Arousal and the Frequency, Anıicipaıion, and Predicıion of Swiıching Be ıween Media Conıenı on a Compuıer“, Journal ofComnuuıications, 64, 2014, s. 167-92. 001: IO. i l l l/jcom. l 2070, altı. Jill Twenge, iGtn: Why Today’s Su fHr-Conntcttd Kids Art Growing Up uss RtMllious, Mort Toltrant, uss Happy - and Compltttly Unprtpartdfor Adulthood - and Wlıat Tlıat Mtans for tht Rtst of Us, New Yortı.: Atria Boolı.s, 201 7, s. 64. Aynca bkz. Adam Gaz zaley ve Lany D. Roscn, Dalınıl: Zihin: Yiasd Tdnoloji Dünyasında Kadim Btyinltr, çcv. Aysun Babacan, Metis, 2019, s. 198-200. 2. V. M. Gonzalez ve G. Mark,”Constanı. constanı, multitaslr.ing craziness: Ma naging multiple worting spheres", Procttdings ofCHI 2004 içinde, Viyana,

Avusturya, s. 1 1 3-20. Profesör Marks’ın gerçclı..lqtirdiği çalışmayı daha aynn ulı tarif ettiği bir söyleşi için bkz. “Too Many lnterruptions At Wortı.?”, Busi ntssJournal, 8 Haziran 2006. haps://news.gallup.com/businessjoumal/23 1 46/ ıoo-manyinterruptions-wortı..aspx. Kendisiyle gerçclr.leştirdiğim söyleşide da ha da fazlasını bulabilirsiniz. Aynca bkz. C. Marci, “A (biometric) day in ıhe life: Engaging across media”, 20 1 2 Re:Thinlr. lr.onferansında yapılan sunuş. New Yortı., NY, 28 Mart 2012. Benz.er (ama aynı olmayan) sonuçlara varan bir çalışma için bkz. L. D. Rosen ve diğ “Faccboolı. and ıexıing ımde me do it: Media-induccd ıaslr.-switching while studying”, Compuıtrs in Human Btlıa viour, 29 (3), 2013, s. 948-58. 3. G. Mut, S. lqbal, M. Czerwinslr.i ve P. Johns, “Focused, Aroused, but so Dis ıractible”, Tht /Bth ACM Conftrtnct içinde, 20 15, s. 903-16, 001: 10. 1 1 45/ 2675 1 33.267522 1 ; James Williams, Stan.d Out Of Our Light, Cambıidge: Cambridge University Press, 2018, s. 5 1 . Aynca bkz. L. Dabbish, G. Mut ve V. Gonzalez, “Why do 1 lr.eep intemıpting mysetr. Environmenı. habit and self-inıemıption”, Procttdings of tht 2011 annual conftrenct on humanfac tors in computing systtms içinde, s. 3, 1 27-30. Aynca bkz. K. Pattison, “Wor lr.er, lntemıpted: Tiıe Cosı of Taslr.-Switching”, Fası Company, 28 Temmuz 2008, hııps://www.fasıcompany.com/944 1 28/worlter-inıemıpted-cosı-taslr. swiıching. 4. J. MacKay, “Tiıe Myıh of Multitaslr.ing: The ultimaıe guide ıo gening more done by doing less”, RtscutTimt (blog), 17 Ocalt 2019, hnps://blog.rescueıi.•

me.com/multiıasking/#at-work; ve J. MacKay, “Communication overload: our research shows most workers can’t go 6 minutes without clıecking email or iM”, RescwTi- (blog), i l Temmuz 2018, https://blog.rescuetime.com/coın munication-multitasking-switches/. S. D. Charles William, Forever a FatMr. Always a Son, New York: Victor Books, 1991, s. 1 1 2. ı. 86Hlın

1 . J. MacKay, “Screen time stats 2019: here’s how much you use your phone du ring ıhe work day”, RescueTime (blog), 2 1 Man 2019, https://blog.rescueıi me.com/screen-ıime-stats-201 8/. 2. J. Naftulin. “Here’s how many ıimes we ıouch our phones every day”, /ruider, 1 3 Temmuz 2016, https://www.businessinsider.com/d.scout-research-people ıouch-cell-phones-261 7-ıimes-a-day-2016-7?r=US&IR=T. 3. Aslı: “La vida no puede esperar a qw /as ciencias upliquen cienı{jica-nte el Uniwrso. No se pwch vivir ad kalendas graecas. El atributo mds esencial de la exisıencia es su perenıoriedad: la vida es siempre urgente. Se viw aquf y ahara sin posible demora ni ıraspaso. La vida nos es disparada a quemar ropa. Ya la culıura, que no es sino su inıerpretaciôn, no puede tampoco espe rar.” J. Onega y Gasseı . Mission ofıhe Uniwrsity (Misiôn de la Uniwrsidad), 1930. çev. H. L. Nostrand, Princeton, Princeton University Press. 1944, s. 73; Tilrltçesi: Üniwrsitenin Misyonu, çev. Neyyire GUI Işık. YKY, 2022. 4. Molly J. Crocken ve diğ., “Restricting Ternptations: Neural Mechanisms or Precommitmenı”, Neuron. 2013, 79 (2), 391, 001: 10. 1016/j.neuron.2013.0S. 028. Şu malı.ale meselenin ve halı..lı.ında gUnUmUzde dUşUnUlenlerin güzel bir özetini sunuyor: Z. Kunh-Nelson ve A. O. Redish, “Don’ı leı me do thaı! models or precommitmenı”, Fronıiers in Neuroscience, 6 (201 2), s. 1 38. S. T. Dubowitz ve diğ “Using a Grocery Lisı Is Associaıed wiıh a Healıhier Dieı and Lower BMI Among Very High-Risk Adults”, Journal of Nuırition, Edu cation and Behovior, 41 (3), 20 15, s. 259-64; J. Schwanz ve diğ “Healthier by Precommiımenı”, Psychologil’OI Science, 25 (2), 201 S, s. 538-46, 001: 10. 1 1 77I09S67976 1 3S I 09SO: R. Ladouceur, A. Blaszczynski ve D. R. Lalande, “Pre-commiımenı in gambling: a review of ıhe empirical evidence”, /nterna ıiona/ Gambling Sıudies, 1 2 (2), 201 2. s. 2 1 5-30. 6. P. Lorenz-Spreen, B. Morch Monsıed. P. Hövel ve S. Lehmann. “Accelerating dynamics or collective anention”, Nature Communications, 1 O ( 1 ), 2019, DOi: I0. 1038/s4 1467-019-093 1 l -w. 7. M. Hilben ve P. L6pez. ’’11ıe World’s Technological Capaciıy ıo Store, Com municaıe and Compuıe lnformaıion“, Science, 332. 20 1 1. s. 60-65. 8. M. E. J. Masson,”Cognitive processes in skimming stories“. Journa/ of E.xpe rimental Psycholog_v: uarning, Memory. and Cognition, 8, 1982, s. 400- 1 7 . Aynca bkz. M. L. Slowiaczek ve C. Clifton,”Subvocaliı.ation and reading for meaning", Journal of Verhal uarning and Verhal Bt’havior, 19 (5). 19RO. s. .•

.•

NOTI.AR

289

573-82; T. Calef. M. Pieper ve B. Coffey, “Comparisons of e� movements be fore and after a speed-reading course”, Journa/ of iM Amtrican OptorMtric Associaıion, 10, 1999, s. 1 7 1 -8 1 ; M. Just, M. Masson ve P. Carpenter, ‘The dif ferences between speed reading and sk.imming“. Bu/ittin of iM Psychonomic Socitry, 16, 1980, s. 1 7 t ; M. C. Dyson ve M. Haselgrove. ‘The effects of rea ding speed and reading panems on the understanding of text read from screen“, Journal of Rtstarch in Rtading. 23, 2000, s. 2 1 0-23. K. Rayner ve diğ.,”So Much to Read, So Linle Time: How Do We Read, and Can Speed Reading Help?“, Psychological Scitnu in iM Public /nıtrtsı, 1 7 ( 1 ). 20 16. s. 4-34. S. C. Wilkinson, W. Reader ve S. J. Payne,”Adaptive browsing: Sensitivity to time pressure and task difficulty“, /nttrnaıiona/ Journal of Hwnan-Compult’r Sıudit>s, 10, 2012, s. 1 4-25; G. B. Duggan ve S. J. Payne,”Teıu skimming: the process and effectiveness of foraging through text under time �ssure’‘, Jo urnal ofE:cptrimtnıal Psycho/ogy: Applitd, 1 5 (3), 2009, s. 228-42. Ulf Torgersen, “Taletempo”, Ny11 norsk ıid.sskrift, 16, 1999, s. 3-5, akt. T. H. Eriksen, Tyranny oflht’ Momtnl, Londnı: Pluıo Press, 2001 , s. 7 1 . Aynca bkz. M. Toft ,”Med eit muntert blikk p a sıyre og stell“, Uni Forum 29 Haziran 2005, hnps://www.uniforum.uio.no/nylıeter/2005/06/med�it-muntert-blikk paa-styre-og-stell.html. Aynca şu ilginç tanışmaya bakınız: M. Liberman,”Norwegian Speed : Fact or Factoid?“, Languagt’ Log (blog). 13 Eylül 2010, hnps://languagelog.ldc.upenn.edu/nllnp=2628. R. Levine, A Gt>ography ofTimt, New York: Basic Books, 1997 (Türkçesi: ‘Ztı manın Cotrafyası, çev. Ö. U. Hoşafçı, Maya Kitap, 2020), akt. R. Colville, Tht> Grtaı Acu/t>raıion: How iM World is Gming Fasıtr. Fastt’r, Londnı: Blooms bury, 2016, s. 2-3; ve Richard Wiseman, www.richardwiseman.com/quirko logy/pace_home.htm. Colville, TM Grtaı Aculuaıion, s. 1 1 . A.g.y., s. 20. G. Claxton, /ntt>lligt>nct in tht’ Flt>sh, New Haven: Yale University Press, 20 16. s. 260-6 1 . Aynca bkz. P. Wayne ve diğ.,”Effects of tai ehi on cognitive per forınance in older adults: systematic review and metaanalysis", Journa/ of tht’ Amtrican Gt>riaıric Socit>ry, 62 ( 1 ), 2014, s. 25-39; N. Gothe ve diğ., ‘’The ef fecı of acute yoga on executive function“, Journa/ of Physica/ Acıiviry and Ht>alıh, 10 (4), 20 13. s. 488-95; P. Lovan,”Dance psychology“, Psychology Rt>vin’, 2013, s. 1 8-2 1 ; C. Lewis ve P. Lovan,”Breaking away from set pat tems of thinking: improvisation and divergent thinking“, Thinking Ski/Is and Crt>ativiry, 9, 2013, s. 46-58. Earl’ün konu hakkında neler düşündüğüne dair iyi bir özet için bkz. E. Miller.”Muhitasking: Why Your Brain Can’ı Do lı and Whaı You Should Do Abouı it" (seminer kaydı ve sunuş slaytlan), Radius, 1 1 Nisan 2017, https://radius.mit. edu/prograıns/multitasking-why-your-brain-canı-do-iı-and-whaı-you-should do-about-it. Geçiş maliyeıi akademik literatürde yaygın kabul görmüş durumda. Tipik bir’

’

1 3. 14. 15.

290

ÇALINAN DİKKAT örnek için bkz. R. n Rogen ve S. Mon.sell, “1be c:ost of a predictable switch between simple cognitive tub”, JOID7I01 of �ri-nlal P:rycho/osy: GrM ral, 1 24, 1995, s. 207-3 1 . Şu da iyi bir öut: “Multiı.ulting: Switching costs”, !&-rican P:ryclıological Arsociation, 20 Mart 2006, hnps://www.apa.org/re

search/action/multiıuk [yazan belirtilmemiş]. 1 8. James Williams, Stand Oıa of Oıu Lighı, Cambridge: Cambridge University Press, 20 1 8, s. 69. Bu çalıpna Dr. Glenn Wilson tanfından gerçekleştirilmiş. ÖU:I bir şirket için gerçekleştirildiğinden yayımlanmaınıf. Dr. Wilson’ın bu çalıpna hakkında söylediklerini http://drglennwilson.com/links.html adresin deki “lnfomania” bölUmllnden dinleyebilininiz. Aynca bkz. P. Hemp, Deatlı by lnformation Overload’‘, Harvard BıuiMn Revi�. Eylül 2009 , hnps://hbr. org/2009/09/death-by-infonnation-overload. Bazı gazetecilerin bu çalışma hallında yıı.zdı.k.lan Dr. Wilson’ı rahatsız etmiş; onun eleştirilerini metne ye dinneye çalıştım. Esrar luyulamasının sadece lusa vade için dotnı olduğunu söylüyor- uzun vadede esrann IQ’ya verdiği zarar daha fazla olabiliyormuş. Cümleyi bunu yansıtacak şekilde kunnaya çalıştım. 19. E. Hoffman, Ti-. Londra: Profile Books, 2010, s. 80-8 1 ; W. Kim,’’The Au tumn of the Multiıaııkers“, TM Aılanıic, Kasım 2017. 20. V. M. Goıwalez ve G. Mark,”Constant, constant, multiıaııking crııziness : Ma naging multiple working spheres“, Procudings o{CHI 2004 içinde. Viyana. Avusturya. s. 1 13-20. Aynca bkz. L. Dabbish, G. Mark ve V. Gonzalez,”Why do 1 keep interrupting myself? Environment, habit and self-interruption“, Pro cudings of iM 2011 annual confrrrncr on luunan facıors in compuıing sys ırms içinde, s. 3, 1 27-30; T. Klingberg, TM Owrflowing Brain, Oıı.ford, OUP, 2009, s. 4; Colville. TM Grraı Accrlrraıion, s. 47. 2 1 . T. Harris,”Episode 7: Pardon the lnterruptions“, Your Undividrd Attrnıion Podcası, 14 Ağustos 2019, hnps://www.humanetech.comlpodcut; C. llıomp son,”Meet The Life Hacken“, N� YorA: Ti-s MagaziM, 16 Ekim 2005. 22. J. MacKay, ’’The Myth of Multitasking: The ultimate guide to gening more done by doing less”, RrscwTi- (blog). 1 7 Ocak 2019, https://blog.rescue ıime.com/multitasking/#at-work; ve J. MacKay, “Communication overload: our research shows most worken can’t go 6 minutes withouı checking email or iM”, RrscurTifM (blog), i l Temmuz 201 8, hıtps://blog.rescuetime.com/ communication-multitasking-switches/. 23. Colville, TM Grraı Aculrraıion, s. 47. 24. B. Sullivan, “Studıents can’ı resist distraction for ıwo minuıes . . . and neither can you”, NBC N�s. 1 8 Mayıs 20 13, hnps://www.nbcnews.com/technolog/ sıudenıs-cant-resist-distnıction-ıwo-minuıes-neither-can-you-1 C9984270. Ya yımlanmamış bir çalışma bu. 25. Gazzaley ve Rosen, Da�ınıA: Zihin, s. 1 56. 26. n L. Sırayer, “Is the Technology in Your Car Dıiving You ıo Disınıcıion?”, Policy lnsighıs from ıhr Brhavioral and Brain Scirnus, 2 (1 ), 20 15, s. 1 5765. “Çok yakın” tabirinin geçtiği yer için bkz. K. Ferebee, “Dıiven on Celi Phones Are as Bad as Drunks”, UNews Archiw, Univeniıy of Utah, 25 Man "

291 20 l l, https://archive.unews.utah.edu/news_releases/driven-orı-cell-phones are-u-bld-u-dnınkl/. 27. S. P. McEvoy ve dil “1lıe imptıet of driver disınıction on roııd safety: resuhı from ı represenwive survey in two Australian states”, /njıuy p�nlion: Joıu .•

nal of tlıl /n1erna1ional Society for Child and Adolescenl lnjıuy P�nıion, wl. 1 2, 4, 2006, a. 242-47. 28. Gazzaley ve Rosen, Datı111k Zihin, s. 30; L. M. Canier ve dil “Mulliwking Across Gcneraıions : Mulliwking Oıoices and Difficulty Ratings in 11ıree Ge nenlions of Americans”, Compuıers in Humarı Behavior, 1’, 2009, a. 483-89. 29. A. Kahkaslwı ve V. Shivııkwnar, "Effects of ıraffıc noise around schools on aırention and ınernory in priınary school children , lnıernational Joıunal of Clinical and E.xperimenıal Physiology, 2 (3), 201 5, a. 1 76-79. .•

"

8610m l . K. S. Beant, ’’Theorelically Speaking: An lnterview with Mihaly Csikszent mihalyi on Aow Theory Development and lts Uscfulness in Addressing Con temporary Challenges in Ed ucıtion", Educational Psychology Review, 27, 2015, s. 353-64.

Bk.z. B. F. Slr.inner, " ‘Supentilion’ in the pigeon", Joıunal of Experimental Psychology, 38 (2), 1948, s. 1 68-72.

Beant, ’’Theoretically Speaking", s. 353-64.

R. Kegan. The Evolving Sel/: Problem and Process in Hıunan Dewlopmenl, Cambridge: Harvard University Press, 1983, s. xii.

M. Csilr.szentmihalyi, Flow: The Psychology of Optimal Experience, New Yort: Harper, 2008, s. 40; TUrlr.çesi: Akıı: Mutlulu! Bilimi, çev. Banş Satılmış, Buzdağı, 2022.

A . g.y ., s. S4.

A.g.y s. 1 58-59.

A.g.y., s. 7. Aynca blr.z. Brigid Schulte, Overwhelmed: Work, love and Play Wlıln No One Has the Time, Londra: Bloomsbury Press. 2014, s. 66-67.

R. Kubey ve M. Csilr.szentmihalyi. Tele,•ision and tlıl Qıuılity of Life: How Viewing Slıapes Everyday E.xperience, Abingdon-orı-Thames: Routledge, 1990. 1 0. Csikszentmihalyi, F/ow, s. 83. 1 1 . Csilr.szentmihalyi, Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and ln venlion, New Yort: HarperCollins, 1996, s. 1 1 . .•

86lüm 1 . L. Matricciani, T. Olds ve J. Petlr.ov, "in scarch of lost sleep: secular tn:nds in the sleep time of schoo l-aged children and adolescents’’, Slup Medicine Re views, 16 (3), 201 2, s. 203- 1 1 .

H. G. Lund ve diğ., “Sleep panems and predicton of disturbed sleep in a large populaıion of college sıudents”, Journal of Adolescent Health, 46 (2), 2010,

1 24-32.

ÇALINAN DiKKAT

292

J. E. Gangwisch, “A review of evidence for dıe linlr. tıet-en sleep dUl1llion and hypenension”. A-rican Journa/ of Hy,wrttnsion, 27 ( 10), 2014, s. 1 23542.

E. C. Hanlon ve E. Van Cauıer. “Quantifıcıııion of sleep behavior and of its impııct on dıe cross-tal.k tıet-en dıe inin and peripheral meıabolism”, Pro cttdings oftht Nationa/ Acadtmy ofScitncts of thr Unittd Statts of�rica, 1 08, ek 3. 201 1. s. 1 5.609- 16; M. Walker, Why Wt Slttp, Londra: �guin, 2018, l. 3.

J. Harnzelou, ..People with narcolepsy may be more creaıive because of how dıey sleep", Nn> Scitntist, 18 Haziran 2019.

Uyku önceden hanrlamadığuuz malı.emeleri hatırlama ihtimalini iki buna çı kanr. Bltz. Essex Üniveniıesi’nde gerçeklqtirilen çalışma: N. Dumay, “Sleep noc jUSI procccts memories against forgening. it also maltes them more ııcces sible”, Corttı, 74, 2016, s. 289-96.

Bu alanda çığır açan çalıvna K. Louie ve M. A. Wilson tarafından gerçekleş tirilmiş: ’’Temporally Structured Replay of Awalte Hippocampal Ensemble Activity during Rapid Eye Movement Sleep", Nturon, 29, 2001 , s. 145-56.

A. Hvolby, “Associıııions of sleep disturbance with ADHD: implicıııions for treaıment”, Atttntion dqicit and hy,wractivity disonkrs, 7 ( 1 ), 201 5, s. 1 - 1 8; E. J. Paavonen ve diğ., ..Short sleep duration and behavioral symptoms of at tention-defıcitlhyperactivity disonier in healthy 7- to 8-year-old children“, Pr diatrics. 2009. 1 23 (5):e857-64; A. Pesonen ve diğ”Sleep durıııion and re gularity are assoc iıııed with behavioral problems in 8-year-old children“, /n ttrnationa/ Journa/ of Bthaviora/ Mtdicint. 1 7 (4), 2010, s. 298-305; R. Gru ber ve diğ”Short sleep durıııion is assoc iated with teaclıer-reported inanen tion and cognitive problems in healthy school-aged children", Naturt and Sci tnct of Slttp, 4, 201 2, s. 33-40.

A. Huffıngton, TM Slttp Rtvolution: Transforming Your Lift, Ont Night At A TifM, New York: Penguin Random House, 2016, s. 103-4; Tllıir.çesi: Uyku Devrimi: Hayatınızı Htr Gtct Dttiştirin, çev. Zeynep Koçak. Dolan Kitap.

K. Janto, J. R. Prichard ve S. Pusalavidyasagar. “An Update on DuaJ Orexin Receptor Anıagonists and Tiıeir Potential Role in lnsomnia Tiıenıpeutics”, Jo urna/ of clinica/ slttp -diciM (JCSM: olficial publication of thr A-rican Acadtmy ofSlttp Mtdicint), 14 (8), 2018, s. 1399- 1408. 1 1 . S. R. D. Morales, “Dreaming with dıe Zeitgeber, Pan 1: A Locture on Modems and Tiıeir Nighf’. TM Wayward Sch.ool. hnps://joumals.uvic.cıı/index.phplpe ninsula/article/view/1 1 5 1 8/32 1 7. 1 2. T. Farragher,”Sleep, dıe final frontier. This guy studies it. Here’s what he has to say", Boston G/obt, 18 Ağustos 2018. hnps://www.bostonglobe.com/met ro/20 1 8/08/l 7 /sleep-final-frontier-this-guy-studies-here-what-has say/MCll4NnJyK6tbOHpvdLgQN/story.htrnl. .•

.•

Nün.AR

293

1 . C. lngraham, “Leisure ıuding in the U.S. is al an ali-time low”, Washington Pası, 29 Haziran 20 1 8, www.wuhingtonpost.com/newl/Wonk/wp/20 1 M>6/29/ lcisure-ıuding-in-the-u-s-is-al-an-alltime-lowlhaps://www.bls.gov/tus/. 2. D. W. Moore, “Abouı Half of Amcricans Rcading A Book”, Gallup Nrws Str· viu, 3 Haziran 200S, https://news.gallup.com/po1Vl6S82/abouı-half-mıcri cans-ıuding-book .upx. C. lngraham, ‘Thc long, sıeady dcc linc of liıcrary reading", Washington Pası, 7 EylUI 2016, hnps://www.washingtonposl.com/ newl/Wonk/wp/20 16/f»/07/lhclong-sıeady-declinc-of-liıcnry-ıuding/’?uım_ ıcrm=.19d.Sfec802ad&iıid=lk_inlinc_ınanual_ l 2; Pew bu rakamın biraz daha yüksek olduğunu bulmuş: A. Perrin, “Who docsn’ı read books in America?”, l’rw Rtuard Ctnttr, 26 EylUI 2019, haps://www.pcwresearch.org/fact-tank/ 2019!09/26/WIKH:ioesnı-read-books-in-amcricl/. 3. lngraham, “Leisun: reading in the U.S. is al an ali-time low”. 4. E. Brown, “Amcricans spcnd far more lime on their snwtphoncs !han they ıhink”, ZDneı, 28 Nisan 2019. hııps://www.zdnet.com/arıiclc/amcricans-ıpcnd -far-more-time-on-their-smanphoncs-ıhan-theyıhink/. S. Rtading at Rislc, Naıional Endowmcnı for the Ans, 2002, haps://www.arts.gov /siıcs/dcfaull/filcs/RaREıtec_O.pdf. 6. A. Flood, "Liıcrary ficıion in crisis as sa1cs drop dnımaıical ly, Ans Council England n:pon.s’, Guardian, ı s Aralık 20 17, hıtps://www.theguardian.com/ book s/20 1 7/dcc/ 1 S/liıcrary-ficıion-in-crisis-u-salc-drop-dramaıically-ans councilcngland-n:port.s. 7. W. Sclf, ‘Thc prinıcd word in peri!“, Harpers, Ekim 201 8. haps://harpcrs.org/ archivc/201 8/ 1 O/lhc-prinıcd-word-in-pcriV. 8. A. Mangcn, G. Olivicr ve J. Vclay,”Coınparing Compn:hcnsion ofa Long Teıtı Rcad in Prinı 8ook and on Kindlc: Whcre in the Teıtı and Whcn in the Sıory?“, Frontitrs in PsycholoRy. 10, 2019, s. 38. 9. P. Dclgado ve diğ.,”Don’ı ıhrow away your prinıcd books : a meıa-analysis on the effects of reading media on reading comprchcnsion“, Educaıional Rtst· arch and Rtı•iews, ıs. 20 1 8, s. 23-38. 10. Dclgado ve diğ.,”Don’ı ıhrow away your prinıcd books" . 1 1 . N. Carr, The Shal/Dt4·s: How tM /nterntı Is ChanginR tM Way Wt ThinJ:, Rtad and RtmLmhtr. Londra: Aılanıic Books, 20 10, s. 6; TUrkçcsi: Yüıtyullilc: İn· ttrntı Bizi Aptal mı Yapıyor?, çcv. İbrahim Kapaklıkaya, Ufuk Kiıaplan, 20 12. 1 2. Gcrald Emanucl Sıcm (haz.), Mcllıhan Hoı & Cool: A primLr for iM undu· sıandinR of and a criıical symposium wiıh a “butta/, New Yort: Dial Press, 1967. s. 20. 23. 65. 2 1 2- 1 3, 2 1 5 . 13. R . A . Mar ve diğ.,”Eıtposurr ıo mcdia and ıhcory-of-mind dcvelopmcnı in prrschoolers“, CDRniıiı’t Dtı’tlopmtnı. 25 (1 ), 201 O, s. 69-78. 14. Mar ve diğ ..”Eıtposurr ıo mcdia and ıhcory-of-mind dcvelopmcnı in prr schoolcrs"’

’

ÇALINAN DİKKAT

294

B6Hlm 1 . W. James, Tlıe Principles of Psychology, 1 890, 9. bölüm: https://psychclas sics.yortu.�iples/prin l 1 .httıı .

M. E. R.aiclıle ve dil “A default ınode ofbnin function”, Procudings of tlıe National Acaümy of Sciences, 98 (2), 200 1 , s. 676-82. Marcus’un çalıpnala nnı ilk oluU Leonard Mlodinow’un Elastic: Flexible Tlıinking in a Constant ly Changing World (Londra: Pmguin. 2018, s. i l l}.2 1 ; Tllrltçeai : Elastii: De liıim Çalında Esne! Diqiüıme, çev. Serbn �. Profil Kitap 2020) adlı nefis kitabından öğrendim. Aynca bkz G. Waıson, Attention: Beyond Mind fulness, Londra: Reaktion Boots. 20 1 7, s. 90.

J. Smallwood, D. Fishman ve J. Schooler, “Counting the Cost of an Absent Mind”, Psyclıonomic Bulletin & Review, 1 4, 2007. Bunu ilk olanık W. Gallag hcr’ın Rapı: Attention and tlıe Focıued Life (Londra: Pmguin, 2009 , s. 149) adlı kitabından öğrendim.

Y. Cinon, Tlıe Ecology of Attention, Cambridge: Polity, 2016, s. 1 1 6- 1 7. S. B. Medea ve dil “How do we decide what ıo do? Resting-staıe connectivity pattems and componenıs of self-generated thought linked ıo the developmenı of more concreıe penonal goals”, Experimental Brain Research, 236, 201 8,

2469-8 1 .

B. Baird ve dil " lnspired by distnıction: M ind wandering faciliıates creative incubation", Psychological Science, 23 (10), Ekim 201 2. s. 1 1 1 7-22.

J. Smallwood. F. J. M. Ruby, T. Singer. “Letting go of the presenı: Mindwan dering is associaıed with reduced delay discounıing”, Conscioıuness and Cog· nition, 22 ( 1 ). 201 3. s. 1 -7. E-posıa yoluyla şunu ekledi Jonathan: “Bu öı.ellik lerden birçoğunun en bariz gör11ndUğU insanların. zihinlerinin ne zaman ge zindilini kontrol edebilen (yani dış dünyaya dillaı etmeleri gerektiğinde zihin gezinmesinden kaçınabilen) insanlar oldutunu belinmek önemli olabilir.”

M. Killingsworth ve D. Gilben, “A Wandering Mind is an Unhappy Mind”", Science. 1 2 Kasım 2010. Aynca bkz Waıson. Anention, s. IS, 70. .•

,

.

.•

. •

.

B6lüın 1 . T. Ferris, "The Tim Ferris Show Transcripts - Fighting Skynet and Firewalling

Anention“, Tim.Blog (blog). 24 Eylül 2019, hnps://tim.blog/20t9m/24/the tim-ferriss-show-transcripts-tristan-harris-fighting-skynet-and-fırewalling-aı ıention-387/. Ferris,”The Tim Ferris Show Transcripts" B. J. Fogg. Persıuısive Trchnology. San Fran.: Morgan Kaufman, 2003, s. 7-8. Fogg, Persuasive Technology. s. ix. I. Leslie, ’’The scienıisıs who malı.e apps addictive“, 1843 Magazine, 20 Ekim 20 16, hnps://www. 1 843magazine.com/feaıures/the-scienıisıs-who-make-apps -add icıive. Ferris, ’ ’The Tim Ferris Show Transcripts”

NOTI.AR

295

T. Harris, "How a handful of ıcch companies control billiona of minds every day’’, n:o tallt , TED20/ 7, www.ted.com/talkl/triswı_harris_how_a_ hand ful_of_ıcch_companies_control_billions_of_minds_every_day?language :ııerı .

C. Newton, “Google’s new focus on wellbeing started five yean ago with this praentaıion”, T#w Vergf’, 10 Mayıs 201 8, https://www.theverge.com/’201 8/S/ 10/1 7333S74/google-android-p-updale-triscan-harris-design�cs.

A. Mıırııntz, “Silicon Valley’s Crisis of Conacience”, NA’ Yorur, 19.8.2019.

Sunumun tamamını minimiudismıction.com adresinden okuyabilirsiniz. 1 1 . N. Thompson. “Triswı Harris : Tech Is Downgnıding Hwnans”, Wirrd, 23 Ni san 2019; N. Hiltzik, “Ex-Google Mıuıager Leads a Drive to Rein in the Per nicious lmpact of Social Media”, Los Angf’les Ti-s, 10 Mayıs 2019. 1 2. Ferris, “The Tim Ferris Show Trmıscripts”.

T. Harris, Senato Tic�t Komitesi önünde verilen ifade, ıs Haziran 2019, hıtps://www.commerce.senate.gov/services/files/96E3A739-DC8D-4SF 1 8707-EC70A36837 ID.

P. Manden. " Humane: A New Agenda for Tech", Digiıal Wellbt’ing, 2S Nisan 2019, https://digitalwellbeing.org/humane-a-new-agenda-for-ıcch-speed-sum mary-and-video/. ıs. Gerçeldqtirdilimiz görüşmede Aza’nın hatırladıtı sözler bunlar.

Net rakamlar konusunda bir tartışma var, zira ölçmesi zor bir şey bu. Ölçüm yollıınndan biri “selı.nıe oruu” denen şey (bir siteye girip o sitedelı.i başlı.a hiç bir sayfaya girmeden hemen çılı.an insan sayısı). ômetin 2014 yılında sonsuz lı.aydınnayı kullanmaya başladılında time.com’un “selı.nıe oranı” yüzde I S azalmış görünüyor, Quartz oturtan sonsuz lı.aydınnayla birli.lı.ıe yüzde SO da ha fazla haber okuyormuş. Bu rakanılan alı.ıardılım lı.aynalı. için bkz. S. Kirk land, “Time.com’s bounce raıe down IS percentage points since ııdopling con tinuous scroll”, Poynur, 20 Temmuz 201 4, https://web.archive.org/web/20 1 S OS07024326/hnp://www.poynter.org:80/news/mediawi�7466/lime-coms bounce-raıe -down- 1 S-percentage-points-since-ııdopting-continuous-scrolV.

T. Ong, “Sean Parter on Fııceboot”, TM Vergf’. 9 Kasım 2017, hnps://www. ıheverge.com/201 7/1 1/9/ 16627724/sean-parker-faceboot -childrens-brains-fe edback-loop. Teknoloji dünyasından meşhur insanların verdili beıuer demeç ler için bkz. A. Alter, Jrresisıible: TM Rise of Addicıiw Technology and iM BusiMss of Kuping Us Hooled, Loııdra : Penguin, 20 17, s. 1 ; Tıırtçesi: Karıı Konulmaz: Batım/ılık Yapıcı Td.nolojinin Yükst’liıi w Bizim Ona Esir Edili şimiz, çev. Deniz lrengUn Suyolcu, Paloma, 201 8. 1 8. Roger McNıunee, Lıcud: Waling wp ıo iM Faubool Caıastrophe, Harper Collins, 2019, s. 1 46-47; R. Seymour, TM TwitıerinR Machine, Londra: lndigo Press, 2019. s. 26-27.

James Williams. Sıand Ouı of Our Lighı. Cambridge: Cambridge Univer.ıity Press, 201 8, s. 102.

Nir Eyal. Hooud: How ıo Build Habiı-Forming Products, Loııdra : Penguin, 2014, s. 1 1 (Türkçesi: Kancaya TaJcılınca: Alışlanlıl Yaratan Ürünler Nasıl Geliııirilir, çev. BUlent Alı.at, Nova Kitap, 2022); P. Graham. "11ıe Accelera-

ÇALINAN DİKKAT

296

tion of Addicti-ss", Paul Graham (blog), Temmuz 2010, http://www.paul graham.com/ııddiction.httnl?viewfullsiıe= 1 .

8610.m 1 . Facebook’ta birtaç yıl boyunca hangi artadqlannızın yakınlarda olduğunu söyleyen bir fonksiyon vardı, ama bulnwı zor bir fonksiyondu bu ve sizi in sanlarla çevrimdışı görüşmeye gerçek anlamda teşvik etmiyordu, nitekim ni hayetinde şirket tarafından sonlandınldı.

S. Zuboff, The AR" of Surwillanu Capiıalism, New York: Public Affairs, 2019; Ttlrtçesi: Göwle� Kapitalizmi Çatı. çcv. Tolga Uzunçelebi, Okuyan Us, 202 1 . Profesör Zubofrun “insani gelecek” mllcadelesi hakkında daha faz lası için www.shoshanazuboff.com adresine bakabilirsiniz.

C. H. Hansen ve R. D. Hansen, “Fiııding the fııce in the crowd: An anger su perioriıy effecı”, Journal of �rsonality and Social PsycholORY 54 (6), 1988,

917-24, akt. P. M. Litvak, J. S. Lcnıcr, L. Z. Ticdcns ve K. Shonk, “Fucl in the Fire: How angcr affects dccision-making”, lnıernaıional Handboo/c ofAn· Rer, 2010, s. 287-3 10. Aynca bkz. R. C. Solomon, A Passionfor Justiu, Rca ding, MA: Addison-Wcsley Publishing Company, 1990 (Tllrltçcsi: Adalet Tut· lcusu, çcv. Ertuğ Altınay, Aynntı, 2004); C. Tavris, Angf’r: TM Misunthrsıood Emoıion, New York: Touchstonc Boob / Simon & Schusıer, 1989.

J. M. Haviland ve M. Lclwica, ‘1bc iııdııccd affcct responsc: 10-wcck-old in fants’ rcsponses to thrcc cmotion exprcssions“, D�lop�nıal PrycholORY· 23 (1 ), 1987, s. 97- 104, akt. Litvak ve diğ.,”Fucl in the Fire".

İyi bir özel için bkz. M. Jaworski. ’1bc Negativity Bias: why the bad stuff sticks", PryCom, 19 Şubaı 2020. hnps://www.psycom.net/ncgativiıy-bias.

Bkz. algouıuısparcııcy.org - Youtubc’da ırcııd olan sözcükleri takip ediyor bu site.

William J. Brady ve diğ., “Emotion shapes the diffusion of moraliscd content in social nctworlcs”, ProcudinRS of iM National Academy of Scienus, 1 14, 28, 20 1 7, s. 73 1 3- 1 8.

“Partisan Contlict and Congrcssional Outrcach”. Pcw Anıştırma Merkezi. 23 Şubat 20 17, https://www.pewrcscarch.org/poliıics/20 1 7/02/23/partisan-con flicı-and-congrcssional-outrcach/pdl-02-23- 1 7_antipaıhy-ncw-00-02/.

Yaygın biçimde aktanlan bu sözü 1993 yılında Mail on Sunday gazetesine ver diği bir söyleşide sarf etmişti John Major.

Nolen Gcrtz, Nihilism and TechnoioRY· Rowman & Littlefıeld. 20 1 8. s. 97; A. Madrigal, “Many many Faccbook uscrs stili don’ı know ıhat their fccd is fıl tercd by an algoriıhm”, Splinter. 21 Mart 201 5, https://splintcrncws.com/many -many-facebook -uscrs-still-dont-know-ıhaı-their-nc- 1 79384668 2 ; Motahharc Eslami ve diğ .. " ’ I always assumcd ıhaı 1 wasn’ı rcally ıha! closc ıo [her i ’ : Rca soning about Invisible Algoriıhms in News Fccds", ProceedinRS of ıhe 33rd Annual ACM Conference on Human Factors in CompuıinR Sysıems (CHI ’ 1 5), New York: Association for Compuıing Machincry, 201 5. s . 1 53-62. Makalenin

NOTI.AR

1 2.

1 7.

1 8.

297

ıanwnı şu adresle erişime açık: http://www-personal.umich.edu/-<Salldvig/re searclı/Eslami_Algorithms_CHI 1 5.pdf. Bu sözleri Tristan’ın Sıuıday TifMs muhabiri Decca Aitkenheııd ‘le gerçekleş tirdiği söyleşiden aktanyorum. Decca’dan yayımlanmamış tam metnini aldı ğım bu söyleşi kitabın bu kısmının şekillenmesine yardımcı oldu. G. V. Bodenhausen ve diğ., “Happiness and sıereotypic thinking in social jud gement”, Journal of Prrsonality and Social P�hology, 66 (4), 1994, s. 62 1 36, akt. Litvak ve diğ., “Fuel in the Fire”; D. DeSıeno ve diğ., “Beyond valence in the perception of likelihood : the role of emotion specifıcity”, Journal ofPer sonality and Social Psychology, 78 (3), 2000, s. 397-416. Litvak ve diğ., “Fuel in the Fire”, s. 299. S. Vosoughi, D. Roy, D. ve S. Aral,’’11le spread or ınıe and ralse news online“, Scienu, 359, 201 8, s. 1 146-5 1 . C. Silverman, ‘’This Analysis Slıows How Viral Fake Election News Stories Outperformed Real News on Facebook" , BımFud, 16 Kasım 2016, https:// www.buzıfeıednews.com/anicle/craigsilverman/viral-rake-election-news-out performed-real-ııews-orı-racebook . https://www.vox.comf2019/3/3 1/l 828927 1/alex-jones-psychosis-conspiracies -sandy-lıookhoax . Bu sözleri Tristan’ın Decca Aitkenheııd ’le gerçekleştirdiği söyleşiden aktan yorum. SimilarWeb.com’un verilerine göre Eylill 2020’ye kadarki altı ay içinde T� Guardian’ın inıemet siıesi yaklaşık 286 milyon kez, Nnv York Ti�s ·ın sitesi yaklaşık 354 milyon, Washington Post’un sitesi 1 85 milyon kez ziyaret edilmiş. 1 S milyar rakamı şuradan geliyor: https://www.latimes.com/business /hiltzik/la-fıhiltzik-tristan-ıech-201905 1 0-story.html. A. Jones, “From Memes to lnfowars: lıow 75 Fascist activists were ‘Red-Pil led’”, Bellingcat, 1 1 Ekim 20 18, https://www.bellingcat.com/news/arnericas/ 20 1 8/ I 0/1 1/memes-infowars-75-rascist-activists-red-pilled/. J. M. Berger,’‘11le Alt-Righı Twiner Census: defıning and describing the au dience for Alt-Righı content on Twiner“, VOX-Pol Network of E.xcellenu, 201 8, https://www.voxpol.eu/download/vox-pol_publicaıion/AltRightTwiner Census.pdr. Bu sözleri Tristan’ın Decca Aitkenheııd ’le gerçekleştirdiği söyleşiden aktan yorum. C. Alter,”’Brazilian Politician ıells Congresswoman she’s ’not worthy’ or sex ual assault”, Time, 1 1 Aralık 2014, https://lime.com/3630922/brazil-politics congresswoman-rape-commenls/. hıtps://www.independent.co.uk/news/world/americas/jair-bolsonaro-who-is quotes-brazil-president-election-run-off-laıest-a857390 l .html. C. Doctorow, “Fans or Brazil’s new Fascist President chanı ’ Facebook ! Face book ! Whaısapp! Whaısapp! ’ aı inauguraıion”, BoingBoing, 3 Ocak 2019, hnps://boingboing.nel/20 19/01 /03/world-more-connecıed.html. Bu sözleri Tristan’ın Decca Aitkenhead’le gerçekleştirdiği söyleşiden aktan yorum.

ÇALINAN DİKKAT

298

2.S. T. Huria, Senalo Ticvet Komitesi öntınde verilen if8de, 2.S Haziran 20 19, https://w-.commerce.senate.gov/services/files/96E3A 739-0C81>4SF1 8707-EC70A36837 1 n l. 86Hlm

1 . Nir Eyal. lndistractable: How ıo Conlrol YotU Anenlion and Clıoose Yoıu lift. Londra: Bloomsbury Publishing. 2020, a. 213; TUrltçesi: PiUdiüaı: Diüaıi nizi Nasıl Toplar w Hayaıınmn KolllroliinM Nasıl Elinize Alırsınız, çev. Vildan Kalafll Ceylan. Nova. 202 1 . 2. A .g.y s. 4 1 -42. 3. A.g.y., s. 62. 4. A.g.y., s. 1 13. S. A.g.y., s. 1 . 6. N. Eyal, Hooked: How ıo Build Habiı-Forming Producrs, Londra : Penguin, 2014, s. 164. Bu puajı Nir’e okııdutwncfa şöyle dedi: “Bütün kitabı okumak gerekiyor ama. delil mi? Bqlamından k.opanp tek bir cUmle söyle)UCk olur san istediğini söyletebilirsin bana.” Ama cümleyi bqlunı içinde okudum, di ğer insanlardan da öyle yapmalanru istiyorum. Ne bu cUmlenin ne de kitabın genel bqlamında cümlenin açık ıınlunıru hafifleten bir ICY var. 7. A .g.y s. 2. 8. N. Eyal, HWıını ıo Hoot Your Usen? Drive Them Crazy“, TtchCrımch (blog), 26 Mart 201 2, hnps://techcrunch.com/201 �3/2S/wıını-ıo-tıoot -your-users drive-dıem-crazy/. 9. Eyal, Hooud. s. 47. 10. A.g.y., 5. S1. i l . A.g.y s. 18. 12. A.g.y s. 2S. 13. A.g.y., s. 17. 14. Bu teknikler için bazı sallıklı kullanım yollan da sıralıyor - örneğin insanlan spor salonuna giımeye özendiren fitness uygulamalan ya da başka bir dil öl reıuneye yardımcı olan uygulamalar tasarlamalı.. ı s. Ronald Purser, McMindfı.ılness, Repeaıer Book.s. 2019. 5. 138. 16. Dana Becker, One Naıion Undtr Sıress: Tht Trouble wiıh Sıress as an idea. Oxford: Oxford University Press. 2013, akt. R. Purser, a.g.y., s. 1 39. 17. hııps ://www.nyıimes.com/202 1 /0 1 /09/opinion/dieı-resoluıion-new years.hıml, erişim tarihi: 1 2 Ocak 2020. 1 8. Diyetlerin yüzde 9S’inin başarısız olduğu bulgusuna varıın ilk çalışma yüz obez hastayla gerçekleştirilmiş: A. J. Sıurı.kard ve M. Mcl..aren -Hurne, ’’The resulıs of ıreaımenı for obesiıy”, AMA Archivts of lnıtrnal Mtdicine, 103, 1959, s. 79-85. Yakın tarihli diğer çalışmalarda da benzer sonuçlar çıkmış şu çalışmada 20’nin üstündeki kilo kaybını iki yıl sonra koruyabilen insanlann oranı sadece y1lzdc 2 çıkmış: J. Kassirer ve M. Angell, “l..osing weight - an ill-faıed New Year’s resolution”, N� England Journal ofMtdicint. 338, 1998. .•

.•

.•

.•

NOTLAR

299

ı. S2-S4. Bunun faz.la tött.lmler oldutunu ya da bqan çıtasını faz.la ytltset toydııtunu savunu biliminsanlan var. ômetın btz. R. R. Wing ve S. Phelan, “l..ong-term weight loss ınaintenance”, TM Anwrican Journa/ of Clinical Nu trition, cilt 82, sayı l, 200S , s. 222S-2SS. Onlan göre bqan diyetten somaki yıl kilo taybwn yüzde IO’unu tonıyabilmet olarak tanımlanmalı . Ama böyle tanımlandıtında dahi , diyet yapanlann sadece 20’1i bqanh olurken yU7.dıe 80’i bqansız oluyor. 19S9 tarihli çalıpııayı inceleyip fazla olumsuz oldutunu sa vunan bir yazı için btz https://w-.nylimes.com/1999IOS/2S/healthl9S-re gain-lost-weight-or-do-they.html. Aynca btz T. Mann. Secms from iM Ea ıing Lab, New Yort: Harper Wave, 2017. Bu kitabın yıızan albtUf yıllı.it diyet literaıUrilnll gözden geçirmiş; diyet yapanlann başlangıç tilolannın ortalama yU7.dıe I O’unu verdiklerini ve o tilolann neredeyse tamamını iti yıl içinde geri aldı.ltlarını görmllf. 19. 201 8 yılında ABD’deki yetişltinlerin yüzde 42’sinden fazlası, çocutlann ise yllzde 1 8,S’i obezdi. Yirmi yıllı.it sllreğen bir arbf olmuştu: “Overweighı & Obesity Dala & Statistics”, Hastalık Kontrol ve ônıeme Mertezleri, https:// www.cdc.gov/obesity/daıa{mdex.html. 201 8 yılında Hollandalı yetişkinlerin yU7.dıe 1 S ’i obeı.di nı.ltam çok daha dllşllt olmasına rapıen Hollandalılar bu nu tamu satııtı için öncelikli bir kriz olanı.it gört.lyor (lıatlı olanı.it). Btz. C. Stewart, “Share of the population with overweighı in the Nelherlands”, Sıaıis ıa. 16 Kasım 2020, https://www.statista.com/statistics/S44060/share-of-thepo pulation-with-overweight-in-the-netherlands/. .

.

Bölüm 1 . D. Marshall, “BBC most mısted news source 2020”, /psos Mori, 22 Mayıs 2020, hnps://www.ipsos.com/ipsos-mori/en-ut/bbc -mosı-mısted-news-sour ce-2020; W. Turvill. “Survey: Americans mıst the BBC more than the New Yort Times, Wall Street Joumal, ABC or CBS”, Press Gauııe, 16 Haziran 2020, https://www.pressgazene.co.ut/survey-americans-mısı-the-bbc-more than-new-yort-times-wall-street-joumal-abc-orcbs/.

Bu sözleri Tristan’ın Decca Aitkenhead’le gerçetleştirdili söyleşiden aktan yorum.

G. Linden, “Marissa Mayer aı Web.20”, Glintkn (blog). 9 Kasım 2006, http:// glinden.blogspot.com/2006/1 1/marissa-mayer-aı-web-20.html. Aynca btz. http://loadstomı.com/2014�{ınfographic-web-perfomıance-impacıs-conver sion-rates/. Aynca btz. R. Colville, TllL Grraı Acu/eraıion: How iM World is Gming Fasıer. Fasıer, l..ondra : Bloomsbury, 2016, s. 27.

M. Ledwich ve A. Zaiısev, “Algorithmic Extremism: Examining YouTube’s Rabbiı Hole of Radicalisation”, arXiv: 1912. 1 1 2 1 1 (es.Si), Cornell Universiıy, 20 19, hnps://arxiv.org/abs/1912. 1 1 2 1 1 . Aynca btz. A. Kanırowitz, “Does You Tube Radicalize?”, OneZLro, 7 Ocak 2020, https://onezero.medium.com/do es-youtube-radicalize-a-debaıe-beıween-lı.evin-roose-and-marlı.-ledwich1 b996S lc7bb; W. Feuer, "Criıics slam study claiming YouTube’s algorithm

ÇALINAN DiKKAT

300

doesn’t lead to nıdicalisaıion“, CNBC, 30 Aralık 20 19, güncellendili tarih: 3 1 Aralık 2019, hnps://www.cnbc.com/2019/ 1 2/30/criticı-slam-youtube-study showing-no-tics-to-ıwlicalisaıion.html. A. Narayıınan, 29 Aralık 2019, 1 2.34 tarihli Twitter paylaşımı. https://twitter. com/random_walker/Slallll/ I 2 ı ı 2642S4 ı 0976S634?1anren. J. Horwitz ve D. Scetharıunan,”Facebook Executiveı Shut Down Effoıts to Make the Site Less Divisive’‘, Wall Strut Joıunal, 26 Mayıs 2020, hnps:// www.wsj.com/anicles/fııcebook -luıows-it-encourages-division-top-eıtecuti ves-niıtcd-solutions- 1 I S90S07499. Wall Strut Joıuna/’da çıltan haberde bu iddialar Zuckerberg’den alınularla dengelenmişti. Şöyle deniyordu: “Bay Zuckerberg’in 2019 yılında açıkladığı na gm. Facebook belli ölçtltleri ihlal eden içeri.k..leri siteden k.aldırııcak , ama ölçütlerini açıktan ihlal etmeyen malzemelere mümkün olduğwlca mlldahale etmeyecek. Ekim ayında Georgetown Ünivenitesi’nde yaptığı konuşmada. ‘HoşgörtlyU tepeden dayatamazsınız,’ diyordu Zuckerberg. ’ insanların kendi lerini açmaları, deneyimlerini paylaşmaları, hepimizin parçası olduğumuzu hisseaiğimiz toplum için ortak bir hiUye geliştirmeleriyle ortaya çıkması ge rekiyor hoşgörünün. Ancak bu wekilde hep birlikte ilerleme kaydedebiliriz.”’ A. Dworttin . Lifr and Drath: Unapolo�tic Writings on tlw Continuing War A.gainst Womt"n, Londra: Simon & Schuster, 1997, s. 2 10.

Bölüm 1 . N. Burke Harri s, The Dupest Wrll: Hraling thr Long-Tum Effrcts of Child· hood A.dvrrsity, Londra: Bluebird, 201 8, s. 2 1 S; Türkçesi: En Drrin Kuyu: Olumsuz Çocukluk Drnryimlrrinin Uzun Vadrli Etkilerini İyilrıtinnd, çev. Banu Tlllarl, Epsilon. 202 1 . 2 . V. J. Felitti ve diğ “Relationship of childhood abusc and houschold dysfunc tion to many of the lcading causcs of death in adulıs: The Adversc Oıildhood Experiences (ACE) study”, A.-rican Jounıal of Prrwntivr Mrdicinr, 14 (4). 1998, s. 24S-S8. Bu kısımda Dr. Vinc:ent Felini. Dr. Roben Anda ve Dr. Gabor Mate ile gerçekleştirdiğim söyleşilerden de faydalandım. Bkz. G. Mate, /n the Rralm of Hungry Ghosts: Closr Encountrrs with A.ddiction (London: Vermil ion, 201 8).

Harris, TM Dupesı Wrl/, s. S9.

R. Ruiz, “How Oıildtıood Trauma Could Be Misıaken For ADHD”, TM A.tlan ti<“. 7 Temmuz 2014. Aynca bkz. N. M. Brown ve diğ.,”Associaıions Bctween Adversc Childhood Expcrierıces and ADHD Diagııosis aııd Severiıy“, A.cadr· mic Pardiatrics, 1 7 (4 ), 20 1 7, s. 349-SS; Newsroom ,”Researclıers Link ADHD wiıh Oıildhood Trauına“, Childrrn”s Hospiıals Today, Oıildren’s Hospiıal As sociation, 9 Ağustos 201 7. www.childrenshospiıals.org/Newsroom/Childrens Hospiıals-Today/Anicles/201 7,1)8/Researchen-Link-ADHD-wiıh-Oıildhood Trauma; K. Szymanski, L. Sapanski ve F. Conway, ’’Traurna and ADHD - As sociation or Diagnostic Confusion? A Clinical Perspcctive", Journal ofin/anı. . •

NOTI.AR

30 1

Child, and Adolrsunı P�hotlwrrıpy, 10 ( 1 ), 201 1 , s. 5 1 -59; R.C. Kessler ve diğ., ‘1be prevalence and correlaıes of ııdult ADHD in lhe United Staıes: resulıs from lhe National Comorbidity Survey Replication“, TM Anwrican Joı.ırnal of Prychiaıry, 163 (4), 2006, s. 7 1 6-23. Ciddi ihmale nwuz lı.aldılı.lan Romanya yetimhanelerinde yetişen çocuklarda daha sonra ciddi di.Uat sorunları gör11 lme ihtimali dön kat fazla çılr.mış. Blr.z. M. Kenncdy ve diğ.,”Early severe institu tional deprivation is associated wilh a persistent variant of ııdult-defıcit hyper ııctivity disorder“, Joı.ırna/ of Child P�ho/ogy and P�hiaıry, 57 ( 10), 20 16, s. 1 1 13-25. Aynca blr.z. Joel Nigg, Gming Alwad ofMJHD: What Nrxt-Grnrr aıion Scirncr Says Aboı.ıt Trraı�nıs That Work, New Yortı.: Guilford Press. 2017, s. 1 6 1 -62. Aynca blr.z. W. Gallagher, Rapı: Anrnıion and thr Focı.ısrd üfe, Londra: Penguin, 2009, s. 167: R. C. Herrenlr.oh l, 8. P. Egolfve E. C. Her renlı.ohl,”Pre-sclıool A,ıtccedenıs of Adolescent Assaultive Behaviour: A l..on gitudinal Study“, �rican Joı.ırna/ of Onhop�hiatry, 67, 1997, s. 422-32. H. Green ve diğ., Menıa/ Hea/th of Childrrn and Yoı.ıng Proplr in Grrat Bri ıain, 200/, Offıce of National Slalİstics, Depıırtment of Heallh and lhe Scoaish Eıı.ecutive, Basingstolte: Palgrave Macmillan, 2005. İstatistikler için blr.z. s. 1 6 1 ; öı.etleri için blr.z. tablo 7 .20 ve 7 .2 1 . Bu istaıistiklere diklr.atimi çeken yazı için blr.z. N. Han ve L. Benassaya.”Social Deprivation or Brain Dysfunction? Data and lhe Discoune of ADHD in Britain and Norlh America“, S. Timimi ve J. l..eo (haz.), Rrthinking MJHD: From Brain to Cı.ıltı.ırr içinde, Londra: Palgrave Macmillan, 2009, s. 2 1 8-5 1 . S. N. Meny ve L. K . Andrews,”Psychiabic status of sexually abused children 1 2 monlhs after disclosure of abuse“, Joı.ırnal of ıhr American Academy of Child and Adolrscrnt P�hiatry, 33 (7), 1994, s. 939-44 . Aynca blr.z. T. Endo. T. Sugiyama ve T. Someya,”Anention-defıcitlhyperactivity disorder and dis sociative disorder among abused children“, Prychiatry and Clinica/ Nrı.ıro scirncrs, 60 (4), 2006, s. 434-38, https://doi.org/I O. i l l l/j. 1440- 1 8 19.2006. 01 528.x. Bu konuda gerçekleştirilmiş en iyi araştırmalar halr.lr.ında faydalı -ve ileriki paragraflarda ııdı geçen pek çolt çalışma için benim de faydalandığım- bir reh ber için blr.z.. Charissa Andreoai,”Effects of Acute and Oıronic Stress on At tention and Psychobiological Stress Reactivity in Wornen", doktora tezi, Van derbilt Üniversitesi, 2013. Aynca blr.z. E. Chajut ve D. Algorn,’‘Selective aı tenlion improves under stress: lmplicaıions for theories of social cognition“, Joı.ırnal of Prrsonality and Social Psycho/ogy, 85, 2003, s. 23 1 -48; ve P. D. Skosnik ve diğ ..”Modulation of anentional inhibiıion by norepinephrine and conisol after psychological sıress“, lntrrnational Joı.ırna/ of Psychophysio /ogy. 36, 2000, s. 59-68. Skosnik ve diğ ..”Modulation of anentional inhibiıion by norepinephrine and cortisol after psychological stress“: aynca blr.z. C. Lisıon. 8. S. McEwen ve B. J. Casey,”Psychosocial stress reversibly disrupts prefrontal processing and aı ıentional conırol’’. Procrrdings of ıhr Nationa/ Acadrm,v of Sciencrs of ıhr Unitrd Statrs of Amrrica, 106 (3), 2009, s. 9 1 2- 1 7.

ÇALINAN DİKKAT

302

H. Yaribcygi ve dil ’’Thıc implCI of stress on body fwlction: A review“, EXC· u Joıunal, 16, 20 1 7, .. 1°’7-72. 1 0. C. Nunn ve dil”Shining evolutiorwy light on human slcep lnd ılcep disor den“, EvolUlion, MHiciM Olld Pılhlic Healılı, 2016 (1 ), 2016, s. 234, 238. 1 1 . Z. Heller,”Why We Slcep - lnd Why We Often Cmt’ı", Nnv Y�r. 3 Aralık

1 2. S. Mullaimdıan ve dil “Povaly impedes cognitive function”, Scienu, 30, 2013, s. 976-80. Aynca bkz. R. PubWn, Oıu Kids: TM Anwrican D"am in Crisis, New Yortı:: : Simon &: Schuster, 201 S, s. 130.

Mullaimdwı ve dil “Povaly impedes cognitive function”. Professor Mul lainadwı ile gerçeklqtirilmiı harika bir söyqi için bkz. c. Feinberg. “The science of scan:il)‘: a behavioural economi11’s fresh perspecti ves on poverty “, HarvanlMagaziM, Mayıs-Haziran 201S, haps://www.huvardmagazine.com/ 201 SJOS/lhe-science�f-1CU”Cil)’; Sendhil Mullainathan ve Eldar Shafır’in Scarcity: Wlıy Having Too Little Means So M11elı (Londra: Penguin, 201 4; Tllıtçesi: Kıtlık: Çok Aza Sahip Olmamn Btqka Anlamları, çev. Özge Özgür, TÜBITAK. 2019) adlı lı.i111plan bu konuyu aynntılanyla ele alıyor. 1 4. J. Howego.”Univenal income llUdy fınds money for nodıing won’ı malı.e us wortı:: less", Nnv Scienlisı, 8 Şubat 20 19, haps:www.newscientill.com/article/ 2 193 1 36-universal-income-sıudy-fınds-money-for-nothing-wonı-malı.e-us .•

.•

.•

.•

wortı:: - less/.

ıs. G. Mare, Scatte“d Minds: TM Origins and Healing of A11en1ion Dqiciı Di sorder, Londra: Vermilion, 2019, s. 1 7S (Tllıtçesi: Datınık Zihinler, çev. En gin SUmı, Hep Killlp, 2022); E. Deci, Wlıy We Do Wlıat We Do: Untkrstand ing Self-Motivaıion, Londra: Penguin, 1996, s. 28; W. C. Demeni, TM Promise of Slup: A Pion1er in Sleep MediciM E.rplo”s ılıe Viıal ConMcıion Between Healılı. HappiMss, and a Good Niglıt’s Slup, New Yortı:: : Banıam Doubleday Deli, 1999, s. 2 1 8. 16. R. Colville, TM G“aı Acceleraıion: How iM World is Getting Fasıer. Fasıer, Londra: Bloomsbury, 2016, s. S9. 17. L. Duxbury ve C. Higgins, Work-Life Conflicı in Canada in ılıe Nnv Millen niıun: Key Findings Olld Recomnwndaıionsfrom ılıe 2001 Naıional Work-Life Conflicı Sııuly, Rapor 6, Heallh Canada.. Ocak 2009, alı.1. 8. Schulıe, Oıoer· wlıel-d: Work, Low and Play WMn No One Has ılıe Ti-. Londra: Blooms bury, 2014, s. 22; L. Duxbury ve C. Higgins, Work-Life Conflicı in Cana.dtı in ılıe Nnv Millenniıun: A Sıaıus Report, Nihai Rapor, Heallh Canada, Ekim 2003, http://publicaıions.gc.ca/collections/Collection/H72-2 1 - l 86-2003E.pdf. Aşın yük istatistikleri için Tablo F l ’e bakınız. 1 1 . Bölüm 1 . B. Coııon,”Briıish employeıes wortı:: for just ıhree hours a day", BusiMSS ua der, 6 Şubaı 2019, https://www.busincsslcader.eo.uk/briıish-cmployeıes-wortı:: for-jusı-ıhree -hours-a-day/S9742/.

NOTI.AR

303

Auck.Jand Üniveniresi’nden Profesör Helen Delaney bana bu konu hakkında yazdıkları ve halen hakem delerlendinnesi qamuında olan makalelerini de verme nezaketini gösıadi . Bunda o yaZJdati karulludmı da faydalandım.

A. Haıper, A. Stirting ve A. Cooce, TM CON /or a Foıu Doy Wıl!’d , Londnı: Polity, 2020 s. 6.

K. Paııl , “Microsoft Japan leSled a four-day wortt -it and productivity jum pcd by 40’lı”, Gıuudian , 4 Kasım 2019, haps://www.theguarclian.com/lechno logy/2019/novıOl/microsoft-japan-four-day-wortt–lt-productivity; Hupc:r ve dil . . TM Cası!’ /or a Foıu Doy Wıl!‘d, s. 89. S. Hupc:r ve dil TM Casıl!’ /or a Foıu Doy Wı!’ı!’k, s. 68-7 1 .

A.R·Y·· s. 1 7 - 1 8.

K. Onstad, TM Wıl!’ıl!’kıl!’nd Ejfıl!’cl, New Yort: Hatpet0ne. 2017, s. 49.

M. F. Davis ve J. Green, ’’Three houn longer, the pandemic worttday has ob liıer.ıed wortt-life balance", Bloombıl!’rg, 23 Nisan 2020, https://www.bloom berg.com/new!l/ıuticles/2020-04- 2 3/wortting-from-lıome-in-covid-a11-ıneııruı three -more-houn-on-the-job.

A. Webber, “Worting aı lıome has led to longer houn”, PrrsorıMI Today, 13 Aptos 2020. haps://www.penonneltoday.cornlhr/longer-hours-and-loss-of creaıive-discussions-among-home-wortting-side-effeıct!I/; "“’°Ple an: wortting longer houn during lhe pandemic”, TM Economisı, 24 Kasım 2020 https:// www.economist.com/gnphic-detail/2020/I 1 /24/people-an:-worting-longer houn-during-lhe-pandemic; A. Friedman, “Proof our wortt-life balance is in danger (but lhere’s hope)”, Atla.uian, S Kasım 2020, https://www.aılassian. com/blog/leamwortt/daıa-analysis-lengtlı-of-worttday-covid.

F. Jaurenguibeny, “Denconneıı.ion volontaire auıı. teıchnologies de l’infomıation eı de la communicaıion”, Rappon de recherche, Agence Naıionale de la Rech erche, 2014, lıal-0092 5309, https://lıal.archives-ouvenes.fr/lıal-0092S309/do cumenı. 1 1 . W J. Beclter, L. Belitin ve S. Tusltey, “Killing me softly: Elecırorıic commu nicaıions monitoring and employee and spouse well-being”, Acadıl!’my ofMan ORı!’mıl!’nt Annual Mıl!’ıl!’tİnR Procıl!’ıl!’dinRs. 2018 ( 1 ), 2018, altı. R. Haridy, ’11ıe righı ıo disconnecı : lhe new laws banning aftertıours wod emails", Nnv Atlas. 14 Aiustos 201 8, https://newatlas.com/righı-ıo-disconnecı -after-houn-wort emails/SS879/. ,

.•

,

1 2. Bölüm 1 . “Sleep and ıiredness”, NHS’nin intemeı sitesi. https://www.nhs.ult/live-welV sleep-and-ıirednes!l/eighı-energy-sıealers/. 2. M. Pollan. in Defı!’na of Food, Londnı: Penguin. 2008. s. 85-89. 3. L. Pelsser ve dil .. “Effecı of a resıricıed eliminaıion dieı on lhe behaviour of children wiıh atıenıion-defıciı hyperacıiviıy disorder (INCA sıudy): a rando mised conırolled ırial”, l.Anaı. 377. 201 1, s. 494-503: J. K. Ghuman. “Reslricı ed eliminaıion dieı for ADHD: lhe INCA sıudy”, l.Anaı. 377. 20 1 1, s. 446-48.

ÇALINAN DiKKAT Aynca bkz. Joel Nigg. Gttting Alwad ofADHD: Whal Ntxı-GtMraıion Scitnct Says abouı Trratmlnls Thal Work, New Yort: Guilfon:I Press, 2017, s. 79-82. 4. Donna McCann ve dil Mfood ldditives and hyperactive behaviour in 3-ycar old and 819-ycar-old chil<ftn in the community: a randomised, double-blind ed, placelxH:ontrolled ırial", lanceı, 370, 2007, s. 1 560-67; B. Baıeman ve .•

dil ‘’lbe effects of a double bliııd, placebo controlled. artifıcial food colour ings and benzoaıe preservative challenge on hyperııctivity in a general po pulation sample of preschool children“, Archivts of Distast in Childhood. 89, 2004. s. 506- 1 1 . Aynca bkz. M. Wedge. A Distast Calltd Childhood: Why ADHD Btcamt an Amtrican Epühmic, New Yort: Avery, 20 1 6, s. 148-59. Joel Nigg, Gtning Ahtad of ADHD, s. 59. B. A. Maher, MAirbome Magnetiıe- and lron-Rich Pollution Nanopanicles: Po tential Neurotoxicants and Enviroıunental Risk Facton for Neurodegenentive Disease, lnchıding A lzheimer s Diseaııc” , Journal ofAlzhtimtr’s Distast, 7 1 , 2 , 2019, s. 361 -75; 8. A. Maher ve dil “Magnetiıe pollution nanopan.icles in the human brain”, Procttdings ofıht Naıional Acadtmy ofScitncts ofıht Uni ttd Statts ofAmtrica, 1 1 3, 39, 2016, s. 10797-801 . F. Perera ve dil “Benefits of Reducing Prenatal E.xposııre to Coal-Buming Pollutants to Children’s Neurodevelopment in China”, Environmtnıal Htalıh Ptrsptctivts, 1 16 (10), 2008, s. 1 396-400; M. Guxens ve dil “Air Pollution During �gnancy and Childhood Cognitive and Psyctıomocor Developınenı: Six European Birth Cohorts”, EpiJtmiology, 25, 2014, s. 636-47; P. Wang ve dil’’Socioeconomic disparities and sexual dimorphism in neurotoxic effects of ambienı fine particles on youıh IQ: A longitudinal analysis“. PLoS Ont, 1 2. 1 2. 2017. eOl 8873 1 ; Xin Zhanga ve dil ’1be impact of exposııre to air pol lution on cognitive performance”. Proctduns ofılw Naıional Acadtmy ofSci tncts, USA. 1 1 5 (37). 20 1 8, s. 9193-97; F. Perera ve dil “Polycyclic aromatic hydrocarbons-aromaıic ONA adducıs in cord blood and behavior scores in New Yort City children”, Environmtntal Htalıh Ptrsptclfrts. 1 19, 8, 20 1 1 , s. 1 1 7�8 I; N. Newman ve dil “Traffic-Related Air Pollution E.xposure in the Fint Year of Life and Behavioral Scores at 7 Years of Age”, Environmtnıal Htalıh Ptrsptctivts, 1 2 1 (6). 2013, s. 73 1 -36. Weiran Yuchi ve diğ “Road proximiıy. air polluıion, noise, green space and neurologic disease incidence: a populaıion-based cohon sıudy”, Environmtn ıal Htalıh. 19. makale 8. 2020. N. Rees. “Danger in the Air: How air polluıion can affect brain developınenı in young children”, UNICEF Dfrision of Daıa. Rtstarch and Policy Working Poptr, New York: United Nations Children’s Fuııd (UNICEF), 20 17; Y-H. M. Chiu ve diğ “Associaıions beıween ınıffic-relaıed black carbon cxposııre and aucnıion in a prospectivc binh cohon of urban children”, Environmtnıal Htalth Ptrsptctfrts, 1 2 1 (7), 20 13, s. 859-64. L. Calderon-Garciduenas ve diğ “Exposure ıo severe urban air polluıion in nuences cogniıive outcornes. brain volumc and sysıemic inflammation in cli nically healıhy children”, Brain and Cognition, 77, 3, 201 1 , s. 345-55. .•

’

. •

. •

.•

.•

.•

.•

.•

.•

.•

.•

NOTI…AR

305

1 1 . J. Sunyer ve dit ’’TrVfic-relaıed air pollution and anention in priınary school childmı: ııhon-tmn associaıion“, EpükmioloRY· 28 (2), 2017, s. 1 8 1 -89. 1 2. T. Harfoni.”Why did wc usc ı-:ted petrol for so long?“, BBC Nrws, 28 Atus ıos 20 1 7, https://www.bbc.eo.uk/news/business-40S933S3. 1 3. M. V. Maffıni ve dit”No Brainer: the impllCI of chemicalı on childmı’s brain dıeveloprnent: a causc for concenı and a need for action“, CHEMTrust repon, Mart 2017, https://www.chemtnıst.org/wp<onıent/Uploads/chemtnıstnobnı.i ner-mar 17 .pdf: House of Coınmons Environmental Audit Comminee, ‘’Toxic Oıcmicals in Everyday Life“, Twcntieth Repon of Session 20 17-2019, Lon dra: House of Commons, 20 19, https://publicaıions.parliamenı.uk/pa/cm2017 19/cmselecı/cmenvaud/1 80S/1 80S.pdf. 14. T. E. Froehlich ve dit”Association ofTobacco and Lead Exposures with Aı ıention-Defıcil/Hyperactiviıy Disorder“, Prdiatrics, 1 24, 2009, e l OS4. Şu me ta-analiz.de, konu edilen 1 8 çalışmadan 16’sının incelenen çocuklarda görülen DEHB’dıe kurşunun payı oldutunu gösıerditi bulunmuş: M. Daneshparvar ve dit ’’11ıe Role of Lead Exposure on Aıtention-Deficil/Hypenıcıiviıy Disor dıer in Childmı: A Systemaıic Review”, /runian J0tunal of P:TYChiatry, i l (1 ), 2016, s. 1 - 14. Bruce bunu şurada ele alıyor. https://vimeo.com/IS426612S. 1 S. O. Rosner ve G. Maıtowitz. “Why lı Toot Decades of Blaming Parenıs Before We Banned Lead Painı”, T#w Atlantic, 22 Nisan 2013, https://www.theaılan ıic.com/health/archive(201 3/04/why-iı-ıoot-decades-of-blaming-pamıts-be fore-wc-banned-lead-painl/27S l 69/. Bu poliıiltadalti ırtçılılt halt.kında daha fazlası için şu lıarib yazıya bakabilirsiniz: L. Bliss,’‘11ıe long, ugly history of the poliıics of lead poisoning“, BloonıMrR Ciry lab, 9 Şubaı 2016, https:// www.bloomberg.com/ncws/articles/2016-02-09/the-poliıics-of-lead-poiso ning-a-long-ugly-hisıory. Aynca bltz. M. Segarra. Lead Poisoning: A Doc ıor’s Lifelong Crusade ıo Save Children From lı”, NPR, S Haziran 20 16, hnps://www.npr.org/20 16I06IOS/480S9S028/lead-poisoning-a-doctors-life long-crusade-ıo-save-children-from-iı?t=l61 S379691329. 16. B. Yeoh ve dit “Houschold inıerventions for preventing domestic lead expo sure in children”, Codırruw Daıaba.s’ ofSysı,maıic R’virws, 4, 20 12, https:// core.ac.uk/download/pdf/I 43864237 .pdf. 17. S. O. Grosse, T. O. Mane, J. Schwartz ve R. J. Jacltson,”Economic gains re sulıing from the reduction in children’s exposure ıo lead in the Uniıed States“, Enı·iroNMntal H’alıh PrrsJWctfr,s, 1 10 (6), 2002, s. S63-69. 18. Joel Nigg, GminR Alwad ofMJHD: What N,n,<;,n,rution Sci,nu Says ahouı Tr,aım,nts Thaı Work, New Yort: Guilford Press, 2017, s. 1 S2-S3. Hayvanlar üzerinde gerçeltleştirilen deneyler halt.ltında tüyler ürpenici bir özel için bltz. H. J. K. Sable ve S. L. Schantz,”Execuıive Function following Developrncntal Exposure ıo Polychlorinaıed Biphenyls (PCBs): Whaı Animal Models Have Told Us", E. D. Levin ve J. J. Buccafusco (haz.), Animal Modds of CoRnitiw lmpairm’nt içinde, Boca Raıon, Aorida: CRC Press{Taylor &. Franciı, 2006. 8. Bölüm, hnps://www.ncbi.nlm.nih.gov/boolts/N BK2S3 I/ adresinde erişime açık. Barbara Demeneix PCB’leri ve bunlara iliş.itin ltanıılan Toxic Ctx:ktail .•

.•

.•

.•

"

.•

306

ÇALINAN DİKKAT

(OUP. 20 1 7, s. 55-56) adlı kitabında ele alıyor. 19. Joel Nigg, Gming AMad ufMJHD, s. 146. 155; News Des.k.. “BPA nıles in Eu ropean Union now in force: limit strengtherıed 1 2 fold”, Food Safety Nnt1s, 16 Eylül 2018, https://www.foodsafetynews.com/20 1 8,()9/bpa-nılcs-in-european union-now-in-force-limit-stmıgthened- 1 2-fokl/. 20. B. Demeneiıı.. “f.ndrocrine Disruptors: Fronı Scientific Evidence to Hwnan Hcalth Procection”. Policy Deputmerıt for Citizens’ Rights and Constibltional Affain Diıectorale General for lntemal Policies of the Union, PE 608.866, 2019. https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/docwnent.html?referen ce=IPOL_STIJ%282019%29608866. 2 1 . B. Demeneiıı., “Letter: Chemical pollution is another ‘asteroid threaı’”, Finan cial Tim1s. 1 1 Ocalı. 2020; B. Demeneiıı., “Environmental factors contribute to loss of IQ”, Financial Tim1s, 18 Temmuz 201 7. Aynca blr.z. Demeneiıı., Toxic Cod11ıil, s. 5. 22. A. Kroll ve J. Schulman, “Leaked Docwnents Reveal The Secret Finances of a Pro-lndustry Science Group”, MotMr Jones, 28 Ekim 2013, https://www. motherjones.com/politics/20 13/10/american-council-science-health-leak.ed documents-fundraising/. 1 3. 861tım

1 . Bu nokta hak.kında bir referans istediğimde şu yaruh aldım kendisinden: “‘Gü venilir bir referans için şu yazıya bakabilirsin: S. Faraone and H. Laısson, ’Ge netics of aaention defıcit hypenıctivity disorder’. Molmdm P:rychilllry. 2018. Kalıtsallığın payıru yllzde 75-80’in biraz altında. yllzde 74 olara.lr. tahmin edi yor bu yuarlar.” S. V. Faraone ve H. Laısson, “Genetics of aıtention deficit hypenıctivity disorder”, Molecular P:rychiaıry, 24, 20 18, s. 562-75. 2. L. Braitman, Anim.al Madnns: inside Their Minds, New Yorlr.: Simon & Schuster. 2015. s. 2 1 1 . 3 . A.g.y., s. 196. 4. Bu ıınştıımadan çok fazla sayıda çalışma çı.lr.mıt. Aralarında en öne çıbnlan: D. Jacobvitz ve L. A. Sroufe, ’’The early caregiver-child relationship and aı tention deficit disor<ler with hyperactivity in lr.indergarten: A prospective sbldy“, Child Dewlof1m1nl, 58. 1987, s. 1496-.504; E. Carlson. D. Jacobvitz ve L. A. Sroufe,”A developmental investigation of inatıentiveness and hyperac tivity“, Child Dewlop�nı. 66, 1995, s. 37-54. Aynca blr.z. A. Sroufc,”Ritalin Gonc Wrong“, Nnt1 York Tim1s, 28 Ocalı. 2012. 5. Blr.z. Alan Sroufc. A Compelling idea: How We Beco� ıhe Persons We Are, Brandon, Vcrmonı: Safer Socicty Press. 2020, s. 60-65. Aynca blr.z. Sroufc. TM Dewlopnvnt o/ ıhe Person: TM MinMsoıa Sıudy of Risk and Adapıaıion /rom Birrh ıo Adulıhood, New Yorlr.: Guilford Press, 2009. 6. Sroufc, A Compelling idea, s. 63. 7. A.g.y., s. 64. 8. L. Furman,”ADHD: Whaı Do Wc Rcally Know?" S. Timimi ve J. Leo (haz.),

NOTI…AR

307

Rtıhinking ADHD: From Brain ıo CıJıun içinde, l…ondn : Palgrave Macmil

lan, 2009, s. S1. 9. N. Ezani ve diğ., “LiMA: a ıtudy protocol for a randomised, double-blind, pla cebo controlled trial of lisdexunfet.amine for the trealmelll of melhampheıa mine depeııdence”, BMJ Oprn, 2018, 8:e020723. 10. M. G. Kirllpatrick ve diğ., “Cornparison of inınuwıal melhampheıamine and d-unpheıamine self-administtation by humans”, Addicıion, 101, 4, 2012, s. 783-9 1 . 1 1 . Bu konuda klasikleşmiş ıuaşıınnalaı Judilh Rapoport ı.uafından gerçekleşti rilmiş: J. L. Rapopon ve diğ., “Dextroampheıamine: lıs cognitive and behavi ouna.l effects in normal prepubertal boys”, Scitna , 199, 1978, s. 560-63: J. L. Rapoport ve diğ., “Dextroampheıamine: lıs Cognitive and Behavioml Effecıs in Nonnal and Hyperacıive Boys and Nonnal Men”, Archiws of Gtnrral P:rychiaıry, 37, 8, 1980, s. 933-43; M. Donnelly ve J. Rapopon. “Atıention De fıciı Disorders”, J. M. Wiener (haz.), Diagnosis and Psychopharmacology of Childhood and Adoltsctnt Disorrhrs içinde. New York: Wiley, 1985. Aynca bk.z. S. W. Garber, Btyond Ritalin: Facıs About Mtdicaıion and OtMr Sıraıt gits for Htlping Childrtn, New York: Haıper Penmnial, 1996. 1 2. D. Rabiner, ’’Consisıenı use of ADHD medicaıion may stunı growth by 2 inc hes, laıge sıudy fınds“, Sharp Brains (blog), 16 Marı 201 3, hnps://sharp brains.com/blog/20 1 8/03/ 16/consisıenı-use-of-adhd-medicaıion-may-sıun growth-by-2-incheı-la.rge-study-fınds/: A. Poulıon,”Growth on sıimulanı medicaıion; clarifying the confusion: a �view“, Archiws ofDistast in Child hood, 90, 2005, s. 80 1 -6. Aynca bk.z. G. E. Jackson, ’’1be Case against Sıim ulanıs”, Timimi ve L..eo, Rtthinking ADHD içinde, s. 2SS-86. 1 3. J. M. Swanson ve diğ., “Effects of stimulanı medicaıion on growth raıes across 3 years in the ınA follow-up”, Joıunal ofiM !tJMrican Acathmy ofChild and Adoltsctnt Psychiaıry, 46, 8, 2007, s. IOI S-27, akı. J. Moncrieff, TM Myıh of iM CMmical Cun: A Criıiqw of Psychiaıric Drug Trtat1Mnt, Londra: Pal grave Macmillan, 2009, s. 2 1 7 (TUrtı.çesi: İlaçla Ttdavi Efsanrsi: Psiliyatrik İlaç Kullanımına Eltıtirtl Bir Bak11. çev. Tevfik Alıcı, Metis, 2017). 14. A. Sinha ve diğ., “Adulı ADHD Medicaıions and llıeir Cardiovascular lmpli cations”, Cast Rtpons in Cardiology, 2016, 2343691 ; J.-Y. Shin ve diğ., “Car diovascular safety of melhylphenidaıe arnong ehil� and young people wilh anention«fıcit/hyperactiviıy disorder (ADHD): nationwidc self-controlled case series study”, British Mtdical Joıunal, 2016, s. 353. IS. K. van der M�l ve diğ.. “l..ong-Terrn Oral Melhylphenidaıe T�ımenı in Adolescenı and Adult Raıs: Diffe�nıial Effecıs on Brain Morphology and Function”, Nturopsychopharmacology, 39, 2014, s. 263-73. i lginçtir, aynı ça lışmada yetişkin sıçanlarda sıriyatumun büyüdüğü onaya çıkmış. 16. Burada Tablo 4’e bakınız: 1lıe MTA Cooperative Group, “A 14-Monlh Ran dornised Clinical Trial of T�ımenı Straıegies for Anention-Defıcil/Hyperac ıiviıy Disordcr”, Archiws of Gtntral Prychiaıry, S6, 12, 1999, s. 1073-86. 17. J. Joseph, Tht Troublt wiıh Twin Sıudits: A Rtasstssmtnı of Twin Rtstarch

ÇALINAN DiKKAT

308

in iM Social and Behavioral Scienus, Abingdon-on-Thames: Routledge,

153-78. 1 8. ômep bkz. P. Heiser ve dil “Twin ımıdy on lıeritability of activity, 111ention, and impulsivity and assessed by objcıctive ıncuures”, Joıuna/ oflınention Di sorrkrs, 9. 2006, s. 575-8 1 ; R. E. l..opez. “Hypmıctivity in twins”, Canadian Psyclıialric lıssociaıion Joıunal. 10, 1965, a. 42 1 -26; D. K. Shcıman ve dil “Attention-dcfıcit hypmıctivity disorder dimcnsions: A twin study of inanen tion and impulsivity-hypenıctivity”. JoMrnal of iM lımerican lıcademy of Chi/d and lıdolesunt Psychiatry, 36, 1997, a. 745-53; A. 11ıapar ve dil “Ge nctic basis of lllention-dcfıcit and hypenıctivity”, Briıish Joıuna/ of Prychi atry, 1 74, 1999. s. IOS- 1 1 .

Joseph . TM Trouble wiıh Twin Sıwlies. s. 1 53-78. Jay bunu g&leren lilm ça lışmalan derlemiş: J. Joseph. “Levels of ldcntity Confusion and Anachment Among Rcared-Together MZ and DZ Twin Pairs”. TM Gene l/lı.uion (blog). 21 Nisan 2020. hnps://lhegeneillusion.blogspot.com/2020,1)4/levels-of-idcn tity-confusion-and_2 1 .html. Tipik bir örnek için bkz. A. Morris-Yaıes ve dil “Twins: a test of the cqual environments asswnption”, lıcta Psychiatrica Scan dinavica, 8 1 , 1990. s. 322-26. Aynca bkz J. Joseph. “Not in Their Genes: A Critical View of the Genetics of Anention-Defıcit Hypenıctivity Disorder”, Dn>rlo�nta/ Rrvirw. 20, no. 4 (2’XX>). a. 539-67.

Bu konuda çok uzun bir tartışma mevcut. Jay’in ikiz çalışmalanna ilişkin en yaygın savunmalanı kmlı sundulu -ve ikna edici buldulum- yanıtlar ve çü rütmeler için bkz. “lt’s Time to Abandon the ‘Classical Twin Method’ in Be havioral Research”, TM Grne l/lı.uion (blog), 2 1 Haziran 2020, hrtps://lhege neillusion.blogspot.�ts-time-to-abandon<lassical-twin_2 1 .html. 2 1 . D. Demontis ve dil “Discovery of the fırst genome-widc significant risk loci for anention dcficitlhypenıctivity disorder”, Naı11n Grneıics, 5 1 , 2019, s. 6375.

Nigg. Grıting lıMad of lıDHD. s. 6- 7.

lı.g.y 5. 45.

lı.g.y., 5. 4 1 .

lı.g.y s. 39.

lı.g.y 1. 2. .•

.•

.•

.•

.

.•

.•

.•

.•

1 4. 86Him 1 . S. L. Hofferth, “Oıanges in American children’s time - 1997 to 2003”, Elrc ıronic lnternaıiona/ JoMrnal ofTimr-ı.ur Rrsrarch, 6 ( 1 ). 2CVJ, s. 26-47. Aynca bkz 8. Schulte, OwrwMlmrd: WorA:. Low and Play WMn No One Ha.s iM Ti mr, Londra: Bloomsbury, 2014, s. 207-8; P. Gray. “The decline of play and the rise of psychopathology in children and adolescents”, lımrrican JoMrnal of P/ay, 3 (4), 201 1, s. 443-63; R. Clements, “An lnvestigation of the Staıus of Outdoor Play”, Conırmporary Jssws in Ear/y Childhood, 5 ( 1 ). 2004. s. 68-80. Benzer bir noktayı ortaya koyan diler çarpıcı rakamlar için bkz C. Steiner Adair, The Big Disconnecı: Protecıing Childhood and Fami/y Relaıionships in ıhe Digiıal lıge, New York: HarperCollins. 2013. s. 88: " 1969 yılında ABD’de çocuklann yansı okula ya yürüyerek ya da bisi.k.letle giderken sadece yüzde .

.

NOTLAR

309

1 2’ıi arabayla gidiyordu; 2009’a gelindiğinde bu oranlar neredeyse tam tersine

dönrnllştU. lngilıere’de okula yür11yerek giden yedi-sekiz yaşındaki çocuk.lann oranı 197 1 ’de yüzde 80 iken, 1990’da yüzde 9’a dllftU." Aynca bkz. L. Skenazy, F“t Ran� Kids: How ıo Raist Saft, St/f·Rtlian1 Child”n (Withouı Going Nuts wiıh Worry), Hobolı.en, New Jerscy: Jossey -Bass, 2010, s. 1 26. 2. L. Verburgh ve diğ., “Physical exercise and executive functions in preadoles cenı children, adolescenıs and young adulıs: a meıa-analysis”, Briıish Journal of Sporu MtdiciM, 48, 2014, s. 973-79; Y. K. Chang ve diğ., “’The effecıs of acuıe exercise on cognitive performance: a meıa-analysis”, Brain Rtstarch, 14.53, 2012, 5. 87- IOI; S. Colcombe ve A. F. Kramer, “Fiıness effects on ıhe cognitive function of older adulıs: a meıa-analytic sıudy”, Psychological Sci· tnct, 14, 2. 2003, 5. 1 2.5-30; P. D. Tomporowski ve diA “Exercise and Child ren’5 lnıelligence, Cogniıion, and Acııdemic Achievemenı”, Educaıional P:rychology Rtview, 20, 2. 2008, s. 1 1 1 -3 1 . .•

3 . M . T. Tine ve A . G. Butler, “Acuıe aerobic exerciııe impacts selective attention: an exceptional boosı in lower-income children’, Educaıional Psychology. 32. 7, 201 2, s. 82 1 -34. Bu çalışmada dllşilk gelirli ailelerin dikkat sorunu yaşayan çocuklanna bakılmış, ama Profesör Niggs’in açıkladıAı gibi, bu etkinin kap samı daha geniş. 4. Nigg, Gttting Ahtad ofMJHD. s. 90. .5. A.g.y., s. 92. 6. lsabel’in bu argllınanlanna dair daha fazla kanii için bkz. A. Pellegrini ve diğ”A shon-ıerm longiıudinal sıudy of children’s playground games across ıhe fırsı year of school: implicaıions for social compeıence and adjusımenı ıo school“, A�rican Educaıional Rtstarch Journal, 39, 4, 2002, s. 991 - 1 0 1 .5. Aynca bkz. C. L. Ramsıeııer, R. Munay ve A. S. Garner,”11ıe crucial role of recess in schools“, Journal of School Htalıh, 80, i l, 20 10, s. .5 1 7-26, pmid: 21 039.5.50; National Associaıion of Early Childhood Specialisıs in Sıaıe De parımenıs of f.ducaıion, Rtctss and ıht /mponanct ofPlay: A Posiıion Sıatt· mtnt on Young Childrtn and Rtctss, Washington, OC, 2002, www.naecs sde.org/recessplay.pdf adresinde erişime açık; O. Jarretı.”Recess in elemen ıary school : whaı does ıhe research say?“, E.RIC Di�sı, ERIC Clearinghouse on Elemenıary and Early Childhood f.ducation, 1 Temmuz 2002, www.eric.ed. gov/PDFS/ED466 33 l .pdf adresinde erişime açık. 7. L. Skenazy, ’1’o Help Kids Find llıcir Passion, Give 1lıcm Free Time”, Rta· son, Aralık 2020, hnps://reason.com/2020/1 1 (26/lo-help-kids-fınd-ıheir-pas sion-give-ıhem-freıe-time/. 8. S. L. Hoffenh ve J. F. Sandberg, “Changes in American Children’s Time, 1981 · 1997”, T. Owens ve S. L. Hofferıh (haz.), Child"n at ıht Milltnniıun: Whtrt .•

Havt Wt Comt From? Wht" Art Wt Going? Advancts in Lift Courst Rtstarch içinde. 6, 2001. 5. 193-229. akı. P. Gray, ’1’he Decline of Play and ıhe Rise of Psychopaıhology in Children and Adolescenıs“, A�rican Journal ofPlay, Ba· har 201 1 . 9 . Skenazy. ’1’o Help Kids Find llıcir Passion, Give llıcm Freıe Time”; F. T. Jus-

ÇALINAN DİKKAT

310

1 2.

ter, H. Ono ve F. P. Stafford, “Changing Tiınes of American Youth, 198 1 2003”, Child Dtwlopmtnt Suppltmtnt (Michigan Ünivenitesi, Kasım 2004), http://ns.umich.edu/Releases/2004/Nov04/teen_tiıne_report.pdf. R. J. Vallerand ve diğ., ‘’11ıe Academic Motivation Scale: A Measure of ln trinsic, Extrinsic, and Amotivation in Educaıion“, Educational and Psycholo gical Mtasurtmtnt, 52, 4, 1992, s. 1003- 17. M. Wedge, A Distast Calltd Clıildlıood: Wlıy ADHD Btcamt an Amtrican Epidtmic, New York: Avery, 2016, s. 144. Aynca bkz. J. Henley ve diğ.,”Rob bing eleınenıary students of their childhood: the perils of No Child Left Be hind“, Education, 1 28, 1, 2007, s. 56-63. P. Oray, Fru to Ltarn: Wlıy Unltaslıing tlıt /nstinct to Play Will Makt Our Clıildrtn Happitr, Mort Stlf-Rtliant and Bttttr Studtnts for Lift, New York: Basic Books, 2013, s. 93; P. Oray ve O. Chanoff,”Democratic Schooling: What Happens to Young People Who Have Clıarge of llıeir Own Education?“, Amt rican Journal of Education, 94, 2, 1986, s. 1 82-2 13. G. Riley ve P. Gray,” Grown unschoolers’ experiences with higher education and employment: Repon il on a survey of 75 unschooled adults“, Otlıtr Edu cation, 4, 2, 2015, s. 33-53; M. F. Cogan,”Exploring academic outcomes of hoıneschooled students“, Journal of Colltge Admission, 2010; G. W. Gloeck ncr ve P. Joncs,”Reflections on a decade of changes in hoıneschooling“, Pea body Journal of Education, 88 (3), 20 13. P. Gray,”Play as a Foundation for Hunter-Gatherer Social Existence“, Amtri can Journal ofPlay, 1, 4, 2009, s. 476-522. Aynca bkz. P. Gray, ’’11ıe value of a play-filled childhood in development of the hunter-gatherer individual”, D. Narvaez. J. Panksepp. A. Schore ve T. Gleason (haz.), Evoluıion, Early Ex perience and Human Developmtnt: From Researclı to Practice and Policy

içinde, New York: Oxford University Press, 20 1 2, s. 352-70. 15. P. Gray, “Evolutionary Functions of Play: Practice, Resilience, lnnovation, and Cooperation”, P. K. Smith ve J. Roopnarinc (haz.), Tlıt Cambridge Handbook ofPlay: Dewlopmtnıal and Disciplinary Perspectives içinde, Cambridge, BK: Cambridge University Press, 2019, s. 84- 102. 16. D. Einon, M. J. Morgan ve C. C. Kibbler, “Brief periods of socialisation and later behavior in the rat”, Developmtntal Psychobiology, 1 1 , 1978, s. 2 1 3-25. Sonuç

1 . L. Albeck-Ripka, “Koala Minens and Baby Bottles: Saving Australia’s Ani mals After Fires”, New York Timts, 7 Ocak 2020. Daha ihtiyatlı tahminler için örneğin bkz. “Australia’s fires killed or harıned three billion animals”, BBC News, 28 Temmuz 2020, www.bbc.eo.uk/ncws/world-australia-53549936. 2. Jaınes Williams. Stand Out of Our Light. Cambridge. BK: Cambridge Univer sity Press, 2018, s. xii.

Dizin

ABD Çevre Koruma Teşkilatı 206 ABD Hastalık Konttol ve önıeme Merlı.ezleri 209 ABD Senatosu 1 22, 144, 1 56, 168 ABD Zaman Kullanım Anketi 84-85 Adderall 1 75, 226, 228 adenozin 76 Aitkenhead, Decca l 39 alullı telefonlar 24, 48, 1 3 1, 148, 193 akış 6 1 -68, 85, 265, 270 Amazon 82, 162 Amazon Echo 1 29 Amazon yağmur onnanlan 143 Ambien 79 Amerikan Bilim ve Sağlık Konseyi 21 O Amerikan Psikiyaıri Birliği 2 14 antik Roma 205 Apple Ekran Zamanı 108, 1 30 Apple Macintosh 1 22 araba kullanmak 48-49 artan enfonnasyon 39-40, 263 astım 203 aşın işlenmiş gıdalar 199 aşın teyakkuz 142, 1 75-76, 1 78, 1 80, 1 8 1 , 268 Auden, W. H. 279, 285 Avnıpa Birliği 1 30 Avnıpa Parlamentosu 209

Beauvoir, Siınone de 53 Beethoven, Ludwig van 103 Behncke, lsabel 24 1 -43 Berlant, Lauren 152 beslenme psikiyaırisi 200 beslenme ve besinler 196-203 beyin; ve çoklu görev 44-S 1 ; ve DEHB 224-25, 229-30 ve egzersiz 241 ve kirlilik 204-S. 207, 2 1 0, 2 1 2 PET görilntüleme 98-99 ve uyku 72, 77-78 Be� 96 Biden, Joe 192 Bieber, Justin 96 Birinci Dünya Savaşı 1 86-87 bisfenol A (BPA) 209, 2 10- 1 1, 2 1 2 BlackBerry 42-43 Bolsonaro, Jair 1 4 1 -43, 166 Brezilya 140-43 Bridge, Russell 1 87-88 Brin. Sergey 1 2 1 Bros 35 Brown, Dern:n 1 1 1 Brown, Jarnes 1 1 1 Brown, Nicole 1 76 Budimı 1 79 Bush, George W. 253

bağımlılık ı ı . ss. ı ıo. 1 2 1 . 1 26, ı sı. I SS. 227-28, 263, 270 bağlantıyı koparma hakkı 194 Barnes, Andn:w 1 85-87, 1 89-91, 193 Baumeister, Roy 16, 62-63 BBC 70, 160

Cambridge Analytica 1 1 S Candy Crash Saga 1 7 Carnegie Mellon İnsan-Bilgisayar Etkileşimi Laboratuvan 48 Carr, Nicholas 85-87 Castellanos, Xavier 75. 230

312

ÇALINAN DiKKAT

Cauca (Kolombiya) 236-37 ChaslOl, Guillawne 1 38-39 cinsel ıaciz 1 75-80 aaxton, Guy 43 Coletivo Papo Reto 1 4 1 Colville, R obert 42 Complexo do Alemlo 140-42 Connıd, Joseph 84 Covid- 19 192-93, 267-68, 276 Crock.en. Molly 30 Csik.ıı:zenımihalyi, Mihaly 56-68, 85, 265 Csik.sı.enımihalyi, Moricz 57-58, 64-65 C:zeisler, Oıarles 7 1 -78, 80-82, 230, 275-76

çalışma saatleri 1 84, 1 85-95. 270 çizgi romanlar 163 çocukluk. 23lHJO, 270 ayrıca bb. elitim, oyun çocukluk. travması 1 76, 1 79-80 çoklu görev 44, 46-48, 62 Deci, Ed 1 84. 244 DEHB 76, 1 74, 1 76-78, 201-2, 204, 206-7, 2 1 3-35, 2S3 hayvanlarda 2 16-20 ve genetik. 2 1 5. 23 1 -34 Delaney, Helen 1 89 deınans 20 ı. 204 Derneneiıt, Barbara 204. 209. 2 1 1 - 1 2 demok.rasi 22. 1 4 1 , 144, 148, 273 depresyon 1 1 3, 1 5 1 -52, 1 76, 208. 233-34 Dick.ens, Charles 53, 86 dili.at kırpışması 72 Dixon, Kingsley 278 Dodman, Nicholas 2 16-20 Dünya Sallık ôrgutU 262 dU:zenlemeler 1 20, 1 50-5 1 . 160, 162-163, 165, 1 70-7 1 Dvofak., Anton{n 103

e-posta 3 1 -32, 40, 46, 106, 1 14, 1 16- 1 7, 1 19, 1 30, 148, 1 70, 193-94 elitim 252-59 ekonomik. büyUme 275-77 ekran dezavantajı 86-87 Eluan.lı Yeni Düzen 269 elek.trilin icadı 8 1 empali 91 -95, 1 79 endokrin bozucu maddeler 2 1 1 Erik.sen, 11ıomas Hylland 274-75 Eslami, Motahhare 1 35 esnek. ekonomi 191 eşcinsellik. 93, 1 4 1 -42, 1 70, 273-74 Evangelische Schule Bertin Zenttum 2S8 EuonMobil 1 19, 1 2 1 Eyal. Nir 145-557, 163-65 Ezani, Nadine 227 Facebook. 1 2, 2 1 . 34, 40, 46, 54, 55, 88-90, 1 1 8, 1 23. 1 25-30, 132-36. 1 38, 1 4 1 -42. 1 49, 1 5 1, 1 54, 1 59-62, 165-67, 1 7 1 . 191, 269, 273-74 algoritmalar 1 37-39, 140-42, 165-67 iş modeli 1 27-3 1 , 162-63, 166-67 fıırk.ındal ık. 1 25 Finlandiya 1 8 1 -82. 2 1 5, 259 Firefox 1 23 Fogg. BJ. 1 1 2, 1 45 Fortnite 1 7 1 F� (prognun) I07-8. 265 Gazz.aley, Adam 50-5 1 General Moton 205 Gilben. Dan 104 Giussani, Bruno 278 Gmail 1 16- 1 8. 1 28. 1 30. 170 Google 38, 43, 109- I 0, 1 1 5-22, 1 25, 1 26. 1 28-30. 143, 160, 170, 26 1, 267 iş modeli 1 2 1 -22, 1 28-3 1 , 1 6 1 -63 Google Haritalar 32. 1 08, 1 29 Googlc Kitaplar 38

DlzİN Google Nest Hub 1 29 gözetim kapitalimıi 1 29, 1 .58-.59, 163, 16.5, 1 70-7 1 , 1 82, 1 83, 268, 270 GPS 143 Graceland 1 1 - 1.5, ıs Graham, Paul 1 26 Gray, Pcter 24 1, 2.56-.57 grevler 191 güdüler, içsel ve dı�. 244-4.5, 249, 2.53 güvercinler .58-.59, 68, 1 13 Haddad, Femando 1 4 1 -42 hafıza daralması 47 Haidt, Jonathan 244 hamamböcelderi 80 Hamilton, Alice 20.5, 208-9 Hari, Lydia 167-69, 196-97, 202 Hanis. Nadine Burte 1 73-8 1 , 1 83-84, 22S Hanis, Tristan 109-22, 1 26-30, 1 38-39, 1 43-46, 149, 1 .56, 1 .58-6.5, 1 70-7 1, 203, 277 Hart, Cari 228 Hewlen-Pack.ard 46 hızlı okuma 4 1 Hickel, Jason 276 Hilbert, Martin 39 Hinslıaw, Sıephen 2 1 .5, 23 1 hiperaktivite .53, 73, 201 , 2 16, 222-23, 2.59; ayrıca blcz. DEHB Homeros 29 Huclcle�rry Finn 247 lnfoWan web sitesi 1 39 lnstagnun 16. 29, .54-.5.5, .59, 64, 89-90, 1 14. 1 1 7- 1 8. 1 26. 1 49, 1 6 1 . 203, 244 IQ testleri 46, 1 8 1 , 209 iç tetikleyiciler 147, 1 .50, 1 .56 İkinci Dünya Savaşı .56, 64, 228-29, 279 iklim krizi 2 1 , 143-44, 264, 27 1

313

İkna Teknolojileri Laboranıvan 1 1 2, 1 14, 14.5 iPad 12, 13- 14, 1 4.5 iPhone 1.5, 28-29, .5 1, .53, 108, 1 26, 146, 149 iPod 28, .53, 97 Jackson, Shirley 84 James, William 96 Jauhiliııen, Sigııe 1 82 Jinerbug telefonu 28, .54 Jobs, Steve 1 22 Johnson, Boris 164, 264 Jones, Alex 1 39 Joseph, Jay 232-33 Jung, Cari .58 Jureidini, Jon 1 77 kadın haklan milcadelesi 169, 1 7 1 kafein 70, 74, 76, 198, 236 kan basıncı 7.5 kan şekeri 197-98 Kangas, Olavi 1 82 Kanıt Temelli Psikiyatri Konseyi 1 72 Karlsorı, Gary 1 82, 249 kaya unnanıcılan 6 1 , 63 kediler 2 1 8 Kellogg, W. G . 1 89 Killingswonh, Manhew 104 kirlilik 203- 1 2 Klein, Naomi 268-69 kloroflorokarbonlar 1 37 kolera 1 .59-60 kontrolsüz yangınlar 277-78 Kooij. Sandra 76 kömür tüketimi 27 1 -72 Krieger, Mike 1 1 3- 1 4, 1 1 7- 1 8 kristaller 6.5 kurbağalar 62-63 kurbanı suçlama 1 .53, 207 kurşun 1 .58, 20.5- 1 1 kutup ayılan 2 1 8- 19 küresel ısınma 1 19, 144, 27 1, 277 ayrıca bkz. iklim krizi

314

ÇALINAN DİKKAT

KUresel Oyun Güno 246 Lanier, Jaron 1 !18, 1 7 1 Lanphear, Bruc:e 206, 2 1 1

Ledwich, Mart 1 64 �hmann. S une 36-42. 274 �t Grow (Bırak Büyüsün) programı 24!1, 247-48, 2.!IO-!i l Li, James 229-30, 233-34 L6pez, Priscilla 39 Maher. Barbara 204-!i Major, John 1 34 Mangen, Anne 86-87 Mark, Gloria 1 8, 47, !i!i Marr. Raymond 91 -9!1 Matrix 13!1 Maurici, Jodi 250 McDonald’s 49, 146, 197, 202 McLuhan, Marshall 87 McRaıe, Amy 167-68, 196 Mead. Margaret 274 meditasyon 43-44, 1 2 1 , 1 2!1, 1!12-!14, 266 melatonin 69, 70, 79 metadon 227 metamfetamin 2 16, 227-28 Menling. Bruno 194 Microsoft 1 !1 1 , 1!19, 1 89 Midgley, 11ıomas 207 Miller, f.arl 44-!IO Milis, Gemma 1 87-88, 190 Minority Repon ı A:ınlık Raporu 1 7 1 Mona Lisa 1 6 Mullainaıhan, Sendhil 1 8 1 Nabokov, Vlııdimir 84 Naidoo, Uınııdevi 201 -2 nalokson 2 1 7 Narayanan, Arvind 1 64 nanisizm !14 Nazizm, Fııcebook’ta desteltlenmesi 1 66-67 Nedergaard, Mailten 77

Newton, lsaac 1 1 3 Nielsen, Tore 78-79 Nigg, Joel 19, 22, 234-3!1, 24 1 Nixon, Richard 1 8 1 Nunn, Ctıarles 1 80 Oaıley, Keith 9 1 obezite 19, 77, 1 !12, 1 !14-!i!i, 1 !16, 1 76, 234 oltumalt 84-9!1, 1 00 ve empaıi 92-9!1 ltwmaca eserler 24, 91, 93-9!1 lturmacadışı eserler 91 -92 olumlu psikoloji 64 Olumsuz Çoculdult Deneyimleri Çalışması 1 76 olumsuzlult yanlılığı 1 33-34 omega-3 200 opioid ltrizi 230 orta sınıfın çöltüşil 1 8 1 , 1 82, 269 Ortega y Gasset, J� 29 otimı 92 Oıı.yContin 1 !14 oyun 236-47, 2!13, 256-57, 259-60 ozon tabaltası 1 37, 138, 1 59 ön-taahhüı 29-30, 107 özgür irade 59, 1 1 1 , 1 7 1 Page, Larry 1 2 1 Palihapiıiya, Ownath 1 26 papağanlar 2 1 8 Parlter. Sean 126 Parlts, Rosa 271 Penny, Laurie 227 Perpeıual Guardian 1 86-92 Pfeffer, Jeffrey 190 Pinlter, Steven 1 83 Pirınoclt, Dale 197 Piscitelli, Stefan 43 Poincm. Henri IOI poliklorlanmış bifeniller 209 Pollan, Michaıel 199, 201 Posner, Michaıel 2 1

DlztN Post-Social uygulaması 1 24-25 pozibtln emisyon tomografisi (PET) 98-99 Presley, Elvis i l, 1 3- 1 4, I S, 76 Prichard, Roxanne 73-80, 83 Prozac 2 1 8, 220 Przbylski, Andrew 164 Purser. Ronald 1 S 1 -S3 radar teknisyenleri 229 radikalleşme 1 39-40, 161, 164 Raichle, Marcus 98-99, 102, 103-4 Ramsay, Drew 200 Raskin, Aza 1 22-30, 1 32, 143-44, 146, I S8-63, 1 70-71 Raskin, Jef 1 22 Reddit 38 reklamlar 1 16, 1 28-30, 143, I S6, I S9, 16S, 1 70, 198-99, 203, 27S REM uykusu 78-79 Rentokil 194 Ritalin 174, 17S, 1 77, 2 16- 17, 226, 228, 229 Rosen. Larry 49 Runnette, Jill 208 rtlyalar 70, 78-79

Ryan. Richard 244 Sanayi Devrimi 191, 27 1 . 27S Sanders, Bemie 88 Sandy Hook katliamı 1 39 Santiago, Raull 140, 1 42, 166 Samecka, Barbara 243 satranç oyunculan 61 Sawıı w Barıı 29, 67 Schmidt, Eric 1 2 1 Send the Sunshine uygulaması 1 1 3 sendikalar 191 -92, 273 sıçanlar S8, 1S, 1 1 3, 229, 2S7 sigara 20S-6 sihir i l O- 1 2 Silikon Vadisi 1 08, 1 09, 1 1 7, 1 19, 1 2 1 . 1 22, 124-26, 1 28, 1 3 1 , 14S, 149, ı s ı . ı s3. ı ss. 163, 1 1 1. 268

315

Skenazy, Lenore 237-46, 247, 2S J -S3, 260

Sk.inner, 8. F. S8-60, 63-64, 1 1 3- 14, 1 SO Smallwood, Jonathan 1 00 Snapchaı 1 2, 1 4 , 22, 1 1 8, 1 2 1 , 1 28, 269 SNP kalıtsallığı 223 Social Dil�mma I Sosyal İhl�m 1 10 Sobates 1 20 sonsuz kaydırma 1 23-24, 161 Soros, George 1 38 sosyal bağlar 1 24, I S9, 242 Spacc lnvaders 1 7 1 Spotify 3S Spreng, Nalhan 99- 100 Sroufe, Alan 224-26, 234 Stewart, Ben 270-73 Stnıyer, David 48 stres 78, 83, 104-S, 1 14, 1 20, 1 S2-S6, 172, 1 77-84, 1 88-89, 213, 22S-26, 23S, 267-70, 27S stres honnonlan 78, 178 Sunyer, Jordi 2os Susam Soka�ı 240 Sutherland, Kiefer 80 sür1lk.lenme 98, 100 Systrom, Kevin 1 1 4, 1 1 7- 1 8, 1 26 şiddene azalma 1 83 Taare, Amber 1 87, 1 88 tecavüz 1 4 1 , 168 telrJi görev S 1 televizyon i l, 33, 39, 4 1 , 66, 8 1 , 87-88, 94, 1 20, 1 36, 1 83, 27S temel gelir 1 8 1 -82 Thoreau, Henry David 30 Thortildsen, lnga Marte 177-78 TikTok 269 Timimi, Sami 22 1 -24, 226, 228, 23 1 Tonnesvang, Jan 2SO Toyota 1 89 Trump. Donald 88, ı ıs. 16S, 192 Twitter 22, 33, 37-38, 41, 88-89, 123, 1 28, 1 38, 1 39, 148, 1 59, 273

316

ÇALINAN DiKKAT

Ulin, David 84 uyku 69-83. 1 72-73, 1 78, 2 1 3, 266, 275 u)’UftUnlCUyla mııc.delc 167 uyuymuımıı 180-81 Valiwn 2 1 8 Van Gop. Vincent 1 70 Verbcck, Donna 247-49 Vib’Uvius 205 Walsch, Neale Donald 2S 1 Whaısapp 1 2 Wi.kipedia 38, 1 22 Williams, James 2 1 , 109, 1 26, 143, 1 7 1 , 26 1 -64, 269, 278. 279

Xanu 2 1 8

Yahudi Soylunmı 1 38-39, 273 Yang. Andrew 1 8 1 yoga 43, 54, 1 2 1 , 1 78, 266 YouTube 87, 1 28-29. 1 34, 1 38-39, 1 4 1 , 142, 161, 164 yilzUclller 6 1 ı.alim iyimserlik 1 5 1 -57, 190, 202-3 263, 266 zoodıosis 2 19 Zuboff , Slıoshana 1 29, 1 58, 1 7 1 Zuckerberg. Mark 40, 47, 1 26, 149 zihin gezimnesi 98- 103.