T.C. ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 3699

AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 2521

GENEL YAYIN YÖNETMENİ VE EDİTÖR

Doç.Dr. Gökhan Tunç

OSMANLI HARFLERİNDEN

LATİN HARFLERİNE

ÇEVİRİ VE SÖZLÜK

Yrd.Doç.Dr. Halit Biltekin

GÖRSEL TASARIM KOORDİNATÖRÜ

Doç.Dr. Halit Turgay Ünalan

GRAFİK TASARIM

Uzm. Dilek Erdoğan Aydın

İLLUSTRASYON VE KAPAK TASARIMI

Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız

Dİzgİ ve GRAFİK UYGULAMA

M. Emin Yüksel

Burcu Vurucu

Emin Bakan

Türk Klasikleri - Roman

CIP-Anadolu Üniversitesi Kütüphane ve Dokümantasyon Merkezi 1. Baskı

Recaizade Mahmut Ekrem, 1847-1914

Araba Sevdası

İ. E. a. II. Tunç, Gökhan III. Dizi: Anadolu Üniversitesi. Açıköğretim Fakültesi Yayınları; no. 2521

PL254. R4 A73 2018

ISBN: 978-975-06-2301-1

2018-7

Bu kitap, Anadolu Üniversitesi Basımevinde 4.900 adet basılmıştır.

Eskişehir, Mart 2018

Araba Sevdası

Erbâb-ı Mütâla’aya1

Malumdur ki insan eğlencesiz yaşayamaz. Bendeniz gibi fıtratan2 inzivayı3

sevenler için ise mütalaa4 veya tahrirden5 iyi eğlence olamaz. Şu kadar ki bu sûret-i iştigâl6 mütemadi7 ve hususuyla ciddi olunca yorgunluğuna tâb-âver8

olmak kabil9 değildir. Bu hâlde yorgunluğu az, eğlencesi çok meşguliyetler aranma tabiidir. İşte şu ihtiyacın sevkiyledir ki ara sıra böyle şeyler tahririyle imâte-i zamâna10 mecbur oluyorum.

İyi bilirim ki içimizde bu türlü iştigâlâtı11 mesela satranç oynamaktan on kat daha abes… bahçe kazmaktan on kat faydasız addedenler12 az değildir. İhtimal ki bu hüküm doğrudur.

Ne fayda ki ben satrancı merak edemedim… Bahçe kazmaya ise mevsimin müsaadesi yok…

[Muhsin Bey] Hikâyesi hiçbir şey değil lâkin erbâb-ı mütâla’a tarafından epeyce mazhar-ı ragbet13 olduğu için bu hikâyenin de neşrine14 cesaret olundu.

Niyyet-i ahkarânem15 bunları birkaç parçaya iblağ etmek16 ve ondan sonra biraz daha büyüklerini de yazmaktır. Beşeriyete17 müteallik18 olarak cereyan19

1

erbâb-ı mütâla’a: okuyucular

2

fıtratan: yaratılışça, yaratılış olarak

3

inzivâ: yalnızlık

4

mutâla’a: okuma

5

tahrîr: yazma

6

sûret-i iştigâl: uğraş şekli, meşguliyet biçimi

7

mütemâdî: sürekli

8

tâb-âver (olmak) : dayanmak, katlanmak

9

kâbil: olanaklı, mümkün

10

imâte-i zamân: zaman öldürmek, zaman geçirmek

11

iştigâlât: uğraşlar, meşguliyetler

12

‘add (etmek): (bir şeyi bir şey yerine) saymak, kabul etmek 13

mazhar-ı rağbet (olmak): ilgiyi üzerine çekmek, ilgi noktası olmak 14

neşr: yayım, baskı

15

niyyet-i ahkarâne: değersizce niyet

16

iblâğ (etmek): (bir noktaya) ulaştırmak, çıkarmak

17

beşeriyyet: insanlık

18

müte’allik: ilgili

19

cereyan (etmek): geçmek, gerçekleşmek

1

Recaizade Mahmut Ekrem

etmekte olan mûcib-i ibret20 vekayi21 ve ahvale22 şiir ve hikmetle memzûc23 bir nazarla24 bakılırsa hepsi de az çok hazin görünür. Bunlardan bir takımının girye-i te’essürle25… diğer bir kısmının hande-i istigrâb26 ile telakki27 edilmesin-deki fark vukuatın28 mâhiyyet-i asliyyelerindeki29 feciliğe değil keyfiyyet-i i’ti-bâra30 aittir. Hakikat veya imkan dairesinde31 tasavvur32 ve tasvir33 olunmakla meşrut34 olan büyük küçük hikâyeler ise vekayi35 ve ahvâl-i beşeriyyetin36 birer mir’ât-ı ibret-nümâsıdır37.

Bu mütalaaya38 göre [Muhsin Bey…] hikâyesi erbâb-ı mütâla’aca ağlayacak şeylerden görülmüş olduğu hâlde bu [Araba Sevdası] gülünecek hâllerden addo-lunsa39 gerektir. Fakat dikkat olunursa bu ondan elbette daha ziyade40 hazin…

elbette daha çok müellimdir!..41

M. Ekrem

İstinye 16 Teşrîn-i Sânî42 sene 1305

20

mûcib-i ‘ibret: ibret almayı gerektirecek, ders çıkarılacak 21

vekâyi’: vakalar, olaylar

22

ahvâl: hâller, durumlar

23

memzûc: karıştırılmış

24

nazar: bakış

25

girye-i te’essür: üzüntü ağlayışı, üzüntüden kaynaklanan ağlama 26

hande-i istigrâb: şaşkınlık gülümsemesi

27

telakkî (edilmek): kabul edilmek

28

vukû’at: olaylar, vakalar

29

mâhiyyet-i asliyye: asıl esası, asıl niteliği

30

keyfiyyet-i i’tibâr: önem verme durumu, önemseme durumu 31

dâ’ire: (soyut kavramlar için) sınır, ölçü

32

tasavvur (olunmak): tasarlanmak, zihinde canlandırılmak 33

tasvîr (olunmak): şekillendirilmek, somutlaştırılmak 34

meşrût (olunmak): koşullandırılmak, koşula bağlanmak 35

vekâyi’: olaylar, vakalar

36

ahvâl-i beşeriyyet: insanlığın (başından geçen) durumları 37

mir’ât-ı ‘ibret-nümâ: ibret almayı gösteren ayna, ibret alınacak (şeyleri) gösteren ayna 38

mütâla’a: yorum, görüş

39

‘add (olunmak): sayılmak, yerine konulmak

40

ziyâde: fazla, çok

41

mü’ellim: acıtıcı, acı verici

42

teşrîn-i sânî: kasım ayı

2

Araba Sevdası

Birinci Kısım

Üsküdar’dan Bağlarbaşı tarikiyle43 Çamlıca’ya gidilirken Tophanelioğlu’ndaki dört yol ağzı mevkiinden takriben44 bir yüz hatve45 ileriye medd-i nazar46 olunur ise o vâsi47 şosenin müntehâ-yı vustâsında48 etrafı bir buçuk arşın kadar irtifada49 duvar içine alınmış bir ağaçlık görülür.

Bu ağaçlığa varıldığı gibi şose yol sağ ve sol olmak üzere iki şubeye50 ayrılır. Duvar ile muhat51 olan ağaçlığın büyücek bir kapısı vardır ki iki yolun tamamen nokta-i iftirâkında52 vakidir.53

Sağ ve soldaki yollardan hangisine gidilecek olsa taraf-ı muhâlifi54 mahut55

ağaçlıkla mahduttur56. Ağaçlığın yanındaki duvar alçacık olduğundan üzerinden hayvan ve bâ-husûs57 insan aşamamak için boyunca teller uzatılarak muhafaza olunmuştur.

Mutedil58 bir yokuş üzerindeki bu yollardan seyr-i âdî59 ile dört beş dakika kadar gidilince daima duvar ile muhat olan ağaçlık bir meydancığa müntehi60 olur.

Ağaçlığın burada da cephede aşağıkine muhâzî61 bir kapısı vardır. Yüksekten 43

tarîk: yol

44

takrîben: yaklaşık olarak

45

hatve: adım, 75 cm civarında eski uzunluk ölçüsü birimi 46

medd-i nazar (olunmak): uzaklara (doğru) bakılmak

47

vâsi’: geniş

48

müntehâ-yı vustâ: ortalarında, ortaya yakın yerler 49

irtifâ’: yükseklik

50

şu’be: yön, kol, kısım

51

muhât (olmak): çevrilmek, etrafı sarılmak

52

nokta-i iftirâk: ayrılma noktası

53

vâki’: konan, mevcut, var

54

taraf-ı muhâlif: zıt yön, zıt taraf

55

ma’hûd: sözü edilen, daha önce bahsedilen

56

mahdûd: sınırlandırılmış, sınırları belirlenmiş

57

bâ-husûs: özellikle

58

mu’tedil: orta hâlli, ölçülü

59

seyr-i ‘âdî: olağan, normal yürüyüş

60

müntehî (olmak): sonlanmak, bitmek

61

muhâzî: aynı hizada olan, paralel

3

Recaizade Mahmut Ekrem

kuş bakışı bir nazarla62 bakmak mümkün olsa bir şekl-i mahrûtîde63 görünecek olan ağaçlık burada biter ise de iki yol yine birleşemez. Meydancığın bir otuz hatve ötesinde epeyce vâsi ve mürtefi64 bir set üzerinde –kâr-ı kadîm65 binaları taklit yolunda yapılmış- enli saçaklı bir kattan ibaret bir bina ve bunun etrafında bazı büyücek ağaçlar mevcuttur. Onun üst yanında diğer bir set ile başlayan yer ise bir takım servi ve meşe ağaçlarını ve vaktiyle kırılamayıp kalmış ve mevkiin

–Sarı Kaya- ismiyle be-nâm66 olmasına sebep olmuş büyük büyük sararmış ka-yaları havi67 inişli yokuşlu metruk68 bir mezarlıktır ki geçtiğimiz meydancıktan buraya değin olan mesafede yine bir beş dakikalık kadar tahmin olunur.

Bu mezarlık da geçildikten sonradır ki iki yol hem birleşir hem de düzleşir. Buradan yine bir beş dakika kadar ileri yürünürse artık Çamlıca dağının eteğinde Kısıklı köyünün çarşısına varılmış olur.

Buraya çıkıncaya kadar yorulmadıksa yine aşağı doğru inelim de nikât69 ve hu-dudunu tayin ettiğimiz mevakii70 tahkik71 edelim. Tabiidir ki bu tahkike de mahut72 ağaçlıktan başlayacağız.

Burası Çamlıca Bahçesi namıyla İstanbul’da en evvel73 tanzim ve güşad74 olunmuş olan bahçedir. Birkaç zamandan beri ragbet-i âmmeden75 bütün bütün mehcur76 olduğu cihetle77 ekser-i eyyâmda78 kapıları kapalı durur.

62

nazar: bakış

63

şekl-i mahrûtî: koni biçimi

64

mürtefi’: yüksek

65

kâr-ı kadîm: eski iş, eski tarz yapı

66

be-nâm (olmak): ünlenmek, şöhret kazanmak

67

hâvî: içeren, kapsayan

68

metruk: ıssız sessiz

69

nikât: noktalar

70

mevâki’: mevkiler, yerler

71

Tahkîk (etmek): araştırmak

72

ma’hûd: daha önce sözü edilen

73

evvel: öncelik

74

güşâd (olunmak): (hizmete) açılmak

75

rağbet-i ‘âmme: genel ilgi, herkesin ilgisi

76

mehcûr (olmak): uzak kalmak, uzaklaşmak

77

cihet: sebep, neden

78

ekser-i eyyâm: günlerin çoğu, çoğu günler

4

Araba Sevdası

Yazın ve bâ-husûs baharlarda bu bahçeyi açtırıp da aşağıdaki kapıdan içerisine girerseniz beş on kadem79 ilerileyerek etrafınıza bir nazar80 ediverince muazzam ve mamur81 bir ravza-i dil-güşa82 içinde bulunduğunuza derhal kail83 olursunuz.

Bahçenin yalnız meydana geldiği tarihte güzel görünmesi fikriyle değil ileride yani zamanlar gelip geçtikçe ağaçların… ormanların büyüyerek kesbedecekleri84

hâle göre letafetlerini85 tezyiden86 muhafaza eyleyebilmesi mütâla’a-i dûr-en-dîşânesiyle87 icra88 olunan taksîmât-ı dâhiliyyesine89 ve o büyüklü küçüklü tarhlarının90 tenasüp91 ve vaziyetlerine bakarak ibtida92 tanzimini der-uhde eden93 tabî’at-şinâs-ı mâhir94 kim ise sanatına tahsîn-hân95 olduktan sonra her tarafını birer birer nazar-ı dikkat ve istihsandan96 geçirmeye başlarsınız.

Haricin97 enzâr-ı tecessüsünü98 kesmek için kenarlara bir tertîb-i matbû’da99

dikilip gereği gibi feyzlenmiş100, dal budak salıvermiş salkım aylandoz101, at 79

kadem: adım

80

nazar (etmek): bakmak

81

ma’mûr: (bina, bahçe vb için) bakımlı

82

ravza-i dil-güşâ: gönül açan, gönlü rahatlatan bahçe 83

kâ’il (olmak): inanmak

84

kesb (etmek): kazanmak, elde etmek

85

letâfet: güzellik

86

tezyîden: artırarak

87

mütâla’a-i dûr-endîşâne: uzak görüşlülüğe yakışır araştırma, değerlendirme 88

icrâ (olunmak): yapılmak, düzenlenmek

89

taksîmât-ı dâhiliyye: (bahçe, ev vb için) içte yapılan bölümlendirmeler, iç düzenlemeleri 90

tarh: bahçelerde çiçek dikmeye ayrılmış yer

91

tenâsüb: uyum, uygunluk

92

ibtidâ: önce, öncelikle

93

der-’uhde (etmek): üstlenmek, sorumluluğu üzerine almak 94

tabî’at-şinâs-ı mâhir: yetenekli doğa bilimci

95

tahsîn-hân (olmak): (beğenip) aferin demek, beğenmek 96

nazar-ı dikkat ve istihsandan geçirmek: dikkatlice ve beğenerek bakmak 97

hâric: dışarıda olan, dışarıdaki (kişiler)

98

enzâr-ı tecessüs: gizli araştırma bakışları

99

tertîb-i matbû’: beğenilen sıralama, hoşa giden düzenleme 100 feyzlenmek: (bitki için) yeşerip yetişmek

101 aylandoz: kokar ağaç da denilen çabuk yetişen bir ağaç türü 5

Recaizade Mahmut Ekrem

kestanesi gibi sâye-dâr102 ağaçlar ile orta yerlerde ca-be-ca103 mağrus104 çınar, kavak, manolya, salkım söğüt misilli105 eşcâr-ı gûn-â-gûnun106 ve bazı yerlerde nûr-ı nazarın107 değil eşi’’a-i şemsin108 bile içerisine kolaylıkla nüfuz109

edemeyeceği surette sıklaşmış ormancıkların etrafında dolaşır. Bunları ziya-desiyle110 dil-pesend111 bulursunuz.

Biraz ilerileyince bir düzlüğün vasatında112 üstü kapalı etrafı açık kameriyem-si113 bir şey ve bazı kenar yollar üzerinde kulübe tarzında muntazam ve matbu114

ufak ufak binalar müsâdif-i nazarınız115 olur. Bunlardan kameriyyeye benzeyen şeyin -eyyâm-ı mahsûsada116 icrâ-yı âheng117 için celp118 olunacak- çalgıcı takımına mahsus bir yer var kulübelerin de bahçe dâhilinde mekulat119 ve meşrubat120

satmak için yapılmış “büfe”ler olduğuna intikal121 eder bunları da beğenirsiniz.

Azıcık daha ileri gidince bir büyük (lak)122, onun ortasında dil-nişin123 bir adacık, bu adayı kenara rabt124 etmek üzere sûret-i gayr-ı muntazamada125 çit-102 sâye-dâr: gölge veren, gölgeli

103 câ-be-câ: yer yer

104 magrûs: dikilmiş ağaç

105 misilli: eş, benzer

106 eşcâr-ı gûn-â-gûn: çeşit çeşit ağaçlar

107 nûr-ı nazar: bakış ışığı, gözün görüş gücü

108 eşi’’a-i şems: güneş ışınları

109 nüfuz (etmek): içine işlemek, etki etmek

110 ziyâde: fazla, çok

111 dil-pesend (bulmak): gönle hoş, güzel gelmek beğenmek 112 vasat: orta

113 kameriyye: çardak

114 matbû’: düzenlenmiş, beğenilmiş

115 müsâdif-i nazar (olmak): göze çarpmak, görmek 116 eyyâm-ı mahsûsa: özel günler

117 icrâ-yı âheng: çalgılı eğlence düzenleme

118 celb (olunmak): çağrılmak, davet edilmek

119 me’kûlât: yiyecekler

120 meşrûbât: içecekler

121 intikâl (etmek): anlamak, kavramak

122 lâk: göl

123 dil-nişîn: gönülde yer tutan makbul, hoş

124 rabt (etmek): bağlamak

125 sûret-i gayr-ı muntazama: düzensiz şekil, düzensiz biçim 6

Araba Sevdası

ten yapılmış tabii126 güzel köprüler ve adanın üzerinde yine işlenmemiş ağaç dal ve kütüklerinden inşa olunmuş zarif bir köşk müşahede127 eder. Bunlardan da aşırı hoşlanırsınız. En sonra yukarıki kapıdan çıkarak mahut meydancığı mürur128 ve set üzerine su’ûd129 ile evvelce gördüğünüz binayı da yakından temaşa130 ettiğiniz ve bunun da bahçeye merbut131 bir “gazino” olduğunu öğrendiğiniz hâlde bahçenin her suretle mükemmeliyyetini tasdik eylersiniz.

Şu birkaç söz ile evsafı132 kabaca tarif edilmiş olan Çamlıca Bahçesi bundan evvel şimdiki gibi hüzünlü bir sükût-âbâd-ı tenhâyî133 değil hengâmeli134 bir sûrgâh-ı şevk u şagab135 idi.

Tesviyesiyle136 tanzimiyle137 bir hayli zaman uğraşılan bu bahçenin bin iki yüz seksen altı sene-i rûmiyyesi138 mevsim-i bahârında139 küşad140 edileceği havâ-disi141 İstanbul ile bilâd-ı selâse142 tabir olunan mevâki ahalisi beyninde143

şayi144 olunca erbâb-ı hevâ vü hevesten145 olan gençler ve bâ-husûs146 böyle eğ-126 tabî’î: doğal

127 müşâhede (etmek): izlemek, görmek

128 mürûr: geçme, geçiş

129 su’ûd: (yüksek bir yere) çıkmak, yükselmek

130 temâşâ (etmek): izlemek, görmek

131 merbût: bağlanmış, eklenmiş

132 evsâf: vasıflar, özellikler

133 sükût-âbâd-ı tenhâyî: yalnızlık köşesi, yalnızlığın sessizlik yeri 134 hengâmeli: gürültülü, patırtılı

135 sûrgâh-ı şevk ü şagab: arzu ve karışıklık (dolu) düğün evi 136 tesviye: düzleme, düzenleme

137 tanzim: düzenleme

138 sene-i rûmiyye: rumi yıl osmanlılarda kullanılan hicreti başlangıç alan, güneş yılı esasına dayanan bir takvim

139 bahâr: bahar

140 küşâd (edilmek): açılmak

141 havâdis: haberler

142 bilâd-ı selâse: üç belde

143 beyn: iki şey arasındaki mesafe, ara

144 şâyi’: yayılmış

145 erbâb-ı hevâ vü heves: arzu ve istek sahipleri 146 bâ-husûs: özellikle

7

Recaizade Mahmut Ekrem

lenceleri erkeklerden birkaç kat ziyade aramaya tab’an147 mecbur olan hanımlar hulûl-i vakt-i merhûna148 intizâren149 elbiseye, süse müteallik150 hazırlıklara gereği gibi germiyet vermişler151 ve bizim memlekette emsali henüz meşhud152

olmayan bu (moda) nüzhetgâhtan153 her vakit ve belki mehtaplı gecelerde bile istifade maksadı kolaylıkla hasıl olmak için pek çok aileler Çamlıca, Bulgurlu, Kısıklı, Tophanelioğlu, Bağlarbaşı taraflarında köşkler, haneler isticar154 ederek bahar gelir gelmez hemen nakle155 müsaraat göstermişler156 idi.

Nihayet o senenin mayıs ayı ibtidalarında157 (Bahçe) açıldı. İstirahat ve tenez-zühe mahsus olan cuma ve pazar günleri Üsküdar, Kadıköyü, Beylerbeyi gibi Çamlıca’ya civar sayılan yerlerden başka İstanbul’un mahall-i ba’îdesinden158

Boğaziçi’nden vesair mahallerden arabalar, hayvanlarla ve bazan yayan olarak gelen kadın erkek binlerce seyircinin bahçeye tehacümü159 hakikaten görüle-cek temaşalardan idi.

Hududu160 bir çâr-yek (çeyrek) saatte ancak devrolunabilen161 bahçe o kadar vüsatiyle162 beraber o cemm-i gafîri163 istiab164 edemediğinden halkın bir takımı girdikçe diğer bir takımını çıkmaya mecbur eder idi. Bu suretle gerek yukarıki gerek aşağıki kapıdan lâ-yenkatı’165 girip çıkan seyircilerin kesret-i iz-147 tab’an: yaratılışça, karakterce

148 hulûl-i vakt-i merhûn: vaat edilen zamanın gelmesi 149 intizâren: bekleyerek

150 müte’allik: ilişkin

151 germiyyet vermek: kızıştırmak, acele ettirmek 152 meşhûd (olmak): görülmek

153 nüzhetgâh: gezme, eğlenme alanı, piknik yeri

154 istîcâr (etmek): kiralamak

155 nakl: taşınma

156 müsâra’at göstermek: acele etmek, süratli davranmak 157 ibtidâ: başangıç

158 mahall-i ba’îde: uzak mahaller, uzak semtler

159 tehâcüm: saldırı

160 hudûd: sınırlar

161 devr (olunmak): bir şeyin çevresini dolanmak

162 vüs’at: genişlik

163 cemm-i gafîr: büyük kalabalık

164 isti’âb : sığma içine alma

165 lâ-yenkatı’: kesintisiz, aralıksız

8

Araba Sevdası

dihamıyla166 o koca bahçe –teşbih biraz kabaca ise de- azim167 bir arı kovanını andırır idi. Fakat bu bir kovan idi ki arıların bal alacakları çiçekler de içinde bulunurdu. İçeride kalanlardan –alafranga bir tabir ile- tâ’ife-i latîfeye168 mensup olanlar ezhâr-ı bahârîye169 rekabet eder gibi en parlak, en güzel renkler içinde ve üçü beşi bir yerde çiçekler gibi iki taraflarına salınarak gezinirler ve bunlardan bal almak hevesiyle bî-karâr170 olan zenbûr-mizâc171 genç beyler de çiçeklerin arasında ikişer ikişer dolaşırlardı.

Bahçenin dışarısına gelince o da bir başka âlem idi: Süslü hanımları, şık beyleri hamil172 birkaç yüz kafadar173 araba bahçenin etrafını kuşatarak bir zencîr-i müteharrik174 gibi biri biri ardınca muttasıl175 ve müteselsil176 devrederler idi.

Vakıa177 o tarihte ağaçlar daha pek genç ve belki çocuk, ormanlar ise pek seyrek olmakla beraber sunûf-ı nebâtât178 içinde hüsn-i manzaraya179 malik ve tezyîn-i riyâza180 hadim181 eşcar182 ve ezharın ve çimenlerin her nevi makbul183 ve muteberi184 kendisinde mevcut bulduğu için Bahâristân-ı tabî’atın185 bir mecmû’a-i müntehabâtı186 gibi manzur187 olmakla liyakat gösteren ve fazla olarak 166 kesret-i izdihâm: kalabalığın yoğunluğu

167 ‘azîm: büyük

168 tâ’ife-i latîfe: güzel ve tatlı grup, topluluk 169 ezhâr-ı bahârî: bahar çiçekleri

170 bî-karâr: kararsız

171 zenbûr-mizâc: arı yaratılışlı

172 hâmil: taşıyan

173 kafâdâr: ardı ardına sıralanmış

174 zencîr-i müteharrik: hareketli zincir

175 muttasıl: aralıksız

176 müteselsil: zincirlemeli, birbirine eklenerek 177 vâkı’â: gerçekten

178 sunûf-ı nebâtât: bitki türleri

179 hüsn-i manzara: manzara güzelliği,

180 tezyîn-i riyâz: bahçe süslemesi

181 hâdim: hizmet eden

182 eşcâr: ağaçlar

183 makbûl: beğenilen, hoşa giden

184 mu’teber: itibar edilen, üstün tutulan

185 bahâristân-ı tabî’at: doğanın baharistan adlı kitabı 186 mecmû’a-i müntehabât: seçkiler mecmuası

187 manzûr (olmak): görülmek

9

Recaizade Mahmut Ekrem

derununda188 lak189 ve köşk gibi enzarı190 başkaca memnun edecek şeyleri ve alel-husus191 istirahat ve huzur arzu edenler için ca-be-ca192 sandalyeleri, kane-peleri bulunan bu bahçe halkın sayir seyir yerlerine olan rağbetini tamamıyla kendisine celp etmiş idi. Binaen aleyh cuma ve pazardan gayrı günlerde ve bazan mehtaplı gecelerde bile (bahçe) züvvardan193 hâlî194 kalmaz idi. Onun için demiş idik ki Çamlıca Bahçesi bundan evvel şimdiki gibi hüzünlü bir sükût-âbâd-ı tenhâyî değil hengameli bir sûrgâh-ı şevk u şagab idi. Fi’l-hakîka195 o pîrâne-ser196 ağaçlar vaktiyle genç idi, hevâ-yı ârzû197 önünde bi-karar198 olan ehl-i şebâb199 gibi bunlar da en hafif bir rüzgar ile hemen ihtizaza200 gelirler ve şevk ve ümide dair güft ü şenîde201 başlarlar idi.

O senenin haziranı evasıtına202 doğru sıcaklar günden güne şiddetini artırdı.

Sıcaklar ziyadeleştikçe bahçedeki germiyet203 noksan bulmaya başlamış idi.

O esnada bir perşembe gecesi zuhur204 eden bir fırtınayı müteakip205 ta-be-sabâh206 devam eden yağmur havayı tasfiye207 ve tadil208 ettiği ve tozları kâ-188 derûn: iç

189 lak: göl

190 enzâr: bakışlar

191 ‘ale’l-husûs: özellikle

192 câ-be-câ: yer yer

193 züvvâr: ziyaretçiler

194 hâlî: boş

195 fi’l-hakîka: gerçekte, gerçekten

196 pîrâne-ser: yaşlanmış, kocamış

197 hevâ-yı ârzû: arzu rüzgârı

198 bî-karâr (olmak): dayanamamak, karşı koyamamak 199 ehl-i şebâb: gençler, genç insanlar

200 ihtizâz: (arzu ve şevkten) eğilme, bükülme

201 güft ü şenîd: lakırtı, dedikodu

202 evâsıt: ayın ortasında olan günler, ayın ortası 203 ermiyyet: hareketlilik, canlılık

204 zuhûr (etmek): ortaya çıkmak, meydana gelmek

205 müte’âkib: takip ederek, peşi sıra

206 tâ-be-sabâh: sabaha kadar

207 tasfiye (etmek): temizlemek

208 ta’dîl (etmek): iyileştirme, yeniden düzenleme 10

Araba Sevdası

milen209 bastırdığı gibi dağlara bağlara da bir tarâvet-i cedîde210 bahş211 ey-lediğinden bir gün sonraki cuma günü saat sekiz sularında212 (bahçe) emsali görülmedik bir kalabalığa mazhar213 olmuş idi.

Bu kalabalığın ekseriyeti214 -kadınlar başka erkekler yine başka olarak- üçer beşer bahçenin içinde aşağı yukarı gezinirler, diğerleri de tarhların arasındaki kanepelere sandalyelere oturarak çalgıcıların zamanlar İstanbulca pek “moda”

olan “Bel Elen” operasından çaldıkları havaları dinleyerek gezinenleri temaşa ile eğlenirlerdi.

Bu temaşacıların içinde takriben yirmi üç yirmi beş yaşlarında top simalı, saz benizli, ela gözlü, kara saçlı, az bıyıklı, kısaca boylu, güzel giyinmiş bir bey görünürdü ki aşağıki kapıya yakın ve kapıdan her gireni çıkanı görmeye müsait bir mevki tutarak bir masanın iki yanındaki birer sandalyeden birisine kendisi kurulmuş diğerine de yakasının iç tarafındaki (Terzi Mir) markası yakından ge-çenlerin gözlerine çarpmakta olan -(pardesü)sünü sanki gelişi güzel atmış idi.

Masanın üzerinde bir tepsi içinde görülen bir (arpa suyu) kadehi hemen bir saatten beri geldiği gibi dolu durmakta idi. Genç bey ise oturduğu yerde sol ayağı üzerine atmış olduğu sağ ayağını mızıkanın usulüne muvafık215 bir hareketle muttasıl216 oynatır ve o ayağı pek de küçük değil iken ziyadesiyle nazik ziyadesiyle biçimli gösteren (Heral) işi parlak potinin sivrice burnuna elindeki bağa217 saplı ve sapının üzeri Fransızca (M.B) harflerini irae eder218 gümüş

markalı bastonuyla bir düziye vurur ve en azı her beş dakikada bir kere uçları altınlı bir siyah ipek şeride merbut219 mineli saati beyaz yeleğinin cebinden çıkarıp baktıktan ve sabırsızlıkla yerinden fırlayarak kapı tarafına doğru beş on 209 kâmilen: tam olarak, tamamen

210 tarâvet-i cedide: yeni canlılık, yeni körpelik 211 bahş (eylemek): bağışlamak, ihsan etmek

212 sû: civar, cihet

213 mazhar (olmak):(bir şeye) ulaşmak

214 ekseriyyet: çoğunluk

215 muvâfık: uygun

216 muttasıl: sürekli

217 bağa: kaplumbağa kabuğu

218 irâ’e (etmek): göstermek

219 merbût: bağlı

11

Recaizade Mahmut Ekrem

adım gittikten sonra yine sandalyesine avdetle220 evvelki vaziyeti alırdı. Genç beyin bu hâline dikkat edenler kendisinin mühim bir intizar221 rahatsızlığı içinde bulunduğuna hükmedebilirlerdi.

Muhteşem Bihruz Bey kudemâ-yı vüzerâdan222 müteveffa223 (……) Paşanın mahdumudur.224 Vilayetten vilayete intikal225 ile on beş sene kadar alet-tevâlî226 İstanbul’a ayak basmamış olan pederiyle sıgar227 sinninde228 memleket memleket dolaştığından dolayı Bihruz Bey’in bir çocuk için derece-i ûlâda229

vâcibüt-tahsîl230 olan malumatı on altı yaşına kadar ele getirememiş idi.

Nihayet pederinin bir infisali231 üzerine İstanbul’a vürudunda232 mahdum beyin bir rüşdiyeye233 konulmasına nasılsa himmet olundu. Aradan altı ay mürur234 etmeden (…) Paşa yine bir vilayet valiliğine memur ve İstanbul’dan tekrar mufârakata235 mecbur oldu ise de artık bu defa Bihruz Bey, tahsilinden geri kalmamak için validesiyle beraber İstanbul’da bırakıldı.

İki sene sonra Paşa yine mazulen236 İstanbul’a geldiği zaman mahdum beyi fer’-i cümleden237, imladan, kıraattan238 bizzat bi’l-imtihân239 malumatını240

220 avdet: geri dönme, dönüş

221 intizâr: bekleme, bekleyiş

222 kudemâ-yı vüzerâ: önce gelen vezirler, eski vezirler 223 müteveffâ: vefat etmiş, ölmüş, rahmetli

224 mahdûm: oğul, erkek evlat

225 intikâl: taşınma

226 ale’t-tevâlî: aralıksız, sürekli

227 sığar: küçük

228 sinn: yaş, hayatın dönemlerinden herbiri

229 derece-i ûlâ: ilk aşama, ilk kademe

230 vâcibü’t-tahsîl (olmak): eğitimin kazandırdığı yeterlilikleri, bilgileri öğrenme 231 infisâl: azledilme, görevden alınma veya görev süresini tamamlama 232 vürûd: gelme, geliş

233 rüşdiyye: orta okul

234 mürur (etmek): (zaman için) geçmek

235 mufârakat: ayrılma, ayrılış

236 ma’zûlen: görevden alınarak veya görev süresini tamamlayarak 237 fer’-i cümle: cümlenin öğeleri

238 kırâ’at: kitap okuma

239 bi’l-imtihân: sınavla, sınav yapılarak

240 ma’lûmât: bir kişinin öğrendiği bilgiler

12

Araba Sevdası

derece-i kâfiyede241 görmekle tahsilini ikmal edip de bir şehadet-name242 alıncaya kadar mektebe devam ettirmeye lüzum görmeyerek çocuğu kendi arzusu üzerine Bâb-ı Âlî243 aklamından244 birine çırak ettirmiş ve beyefendi için tahsil artık bittabi vacib245 görünen Fransızca ile beraber ikinci derecede lüzumu teslim olan Arabi246 ve Farsiyi247 öğretmek üzere Bihruz Bey’e başka başka maaşlı hocalar tayin etmiş idi.

Bihruz Bey ilk hevesle beş altı ay kadar kaleme248 devam ederek daha Fransızca bir ibare okumaya iktidar249 hasıl250 etmeden ağızdan bellediği bir hayli elfaz251 ve terakib252 ile en alafranga253 genç beylerin tavır ve kıyafet ve hâl ve hareketini taklitte hakkâ ki254 bir büyük eser-i isti’dâd255 gösterdi. Bihruz Bey vâlideyninin tek evladı olduğu için zaten pek şımarık büyümüş idi. Pederin servet ve sâmânı256 mahdumun her arzu ettiği şeyi kolaycacık istihsal257 ede-bilmesine müsait olduğu gibi gençlik îcâbâtından258 olan temâyülâtına259 da hiçbir taraftan bir gûne260 mümâna’at261 görmediği cihetle Bihruz Bey sonraları kaleme gidip gelmeyi pek seyrekleştirmiş idi.

241 derece-i kâfiye: yeterli derece

242 şehâdet-nâme: diploma

243 bâb-ı ‘âlî: osmanlılarda başbakanlık, iç ve dış işleri bakanlığı ve danıştayın bulunduğu bina 244 aklâm: resmi dairelerin yazı odaları, kalemler 245 vâcib: zorunlu, gerekli

246 arabî: arapça

247 fârsî: farsça

248 kalem: resmi dairelerde yazışma odası

249 iktidâr: birşeyi yapabilme gücü

250 hâsıl (etmek): elde etmek, kazanmak

251 elfâz: kelimeler

252 terâkib: tamlamalar

253 alafranga: Avrupa tarzıda, Frenk tarzında

254 hakkâ ki: gerçekten

255 eser-i isti’dâd: yetenek belirtisi, kabiliyet izi 256 sâmân: zenginlik, servet

257 istihsâl (etmek): ele geçirmek, elde etmek

258 îcâbât: gereklilikler

259 temâyülât: eğilimler, ilgi duyulan şeyler

260 gûne: çeşit, tür

261 mümâna’at: engelleme

13

Recaizade Mahmut Ekrem

Kaleme gitmediği günler ise saçlarını kestirmek, terziye esvap262 ısmarlamak, kunduracıya ölçü vermek gibi hiç eksik olmayan vesilelerle Beyoğlu’nda ötede beride vakit geçirir, cumaları pazarları da sabahleyin hocalarıyla yarımşar saat ders müzakeresinden sonra hanesinden çıkar, akşamlara kadar seyir yerlerinde dolaşır idi.

Vilayetlerde bulunduğu zaman en büyük zevki –sırmalı esvap içinde, midilli veya at üzerinde arkasında çifte çifte uşaklarla sokak sokak gezip dolaşmaktan ibaret olan bu beyin İstanbul’a geldikten sonra merakı üç şeye masruf263 oldu ki birincisi araba kullanmak, ikincisi alafranga beylerin hepsinden daha süslü gezmek, üçüncüsü de berberler, kunduracılar, terziler ve gazinolardaki “garson”larla Fransızca konuşmak idi.

Bey kışları Süleymaniye’deki konaklarında, yazları da küçük Çamlıca’daki köşklerinde ikamet264 ederdi. Kendisi gibi kibâr-zâdegânın265 rağbet göstere-ceği hiçbir seyir yeri bulunmazdı ki bu beyefendi en son modaya muvafık266

surette giyinmiş olduğu hâlde bazan yağız ve bazan kır, bir çift bargir (beygir) koşulu, dört tekerlek üzerinde üstü ve yanları açık, süslü bir peykeden267

ibaret olan ve seyis oturmaya mahsus yeri arka tarafında bulunan arabasıyla orada hazır bulunmasın.

Kışın mesela zemherir268 içinde bir açık hava görünce arkasında mücerret269

süse halel vermemek270 için dar ve incerek ceket, dizlerinin üzerinde ise mücerret süslü görünmek için bir kadife örtü bulunduğu hâlde Beyoğlu cadde-sinde, Kâğıthane yollarında araba kullanmak hevesiyle en şedit271 poyrazın karşısında tiril tiril titreyen Bihruz Bey, yazın da otuz, otuz beş derece sıcak 262 esvâp: giysiler, giysi

263 masrûf (olmak): sarf edilmek, harcanmak

264 ikâmet (etmek): oturmak

265 kibâr-zâdegân: soylular

266 muvâfık: uygun

267 peyke: dar ve alçak tahtadan sedir, sedir

268 zemherîr: 12 aralık ile 31 ocak arasında geçen kışın en soğuk devresi 269 mücerred: sadece, yalnız

270 halel vermek: zarar vermek, zarara uğratmak

271 şedîd: şiddetli

14

Araba Sevdası

günlerde Çamlıca, Haydar Paşa, Fenerbahçesi yollarında yine o hevesle en kızgın güneşin altında haşım haşım haşlanır ve fakat bu azabı kendisine en büyük zevk addeder272 idi. Bihruz Bey, her nereye gitse, her nerede bulunsa maksadı görünmekle beraber görmek değil, yalnız görünmek idi.

Nihayet “……” paşanın vukû’-ı irtihâli273 üzerine mahdum bey def ’aten274 yirmi sekiz bin liralık bir mirasa nail275 olarak ef ’âlince276 de serbest kalınca o servet-i cesîmeyi277 az zaman içinde ifnâ edecek278 bir sefahete279 koyuldu. Çünkü valide hanım efendinin mahdum bey hakkında eskiden beri hiçbir hükmü, hiçbir tehdidi nafiz280 ve müessir281 olamazdı. Pederinin irtihalinden282 oğluna intikal283 eden servetin hüsn-i idâresi284 yolunda akrabadan bazı zevatı285 işe karıştırmak gibi tedâbîre286 teşebbüs287 etmiş ise de semeresiz288 kalacağını anladığı gibi çocuğu bütün bütün kendi havasına bırakmak zaafını göstermiş

ve fazla olarak genç beye o cihetle de bir sıkıntı çektirmemek üzere konağın mutfak masarıfını289 ve hizmetlerinde ibkā290 ettikleri bazı emektar etbâ’ın291

maaşlarını kendi iradından292 tesviye293 etmeye razı olmuş idi.

272 add (etmek): saymak, kabul etmek

273 vukû’-ı irtihâl: ölüm olayı

274 def ’aten: aniden, beklenmedik bir anda

275 nâ’il (olmak): erişmek, ulaşmak

276 ef ’âl: hareketler, davranışlar

277 servet-i cesîme: büyük servet

278 ifnâ (etmek): tüketmek, bitirmek

279 sefâhet: eğlence düşkünlüğü, uçarılık

280 nâfiz: etkili

281 mü’essir: etkili, tesirli

282 irtihâl: ölüm

283 intikâl (etmek): aktarılmak, miras kalmak

284 hüsn-i idâre: güzel, iyi idare, yönetme

285 zevât: zâtlar, kişiler

286 tedâbîr: tedbirler, önlemler

287 teşebbüs (etmek): girişmek

288 semeresiz: faydasız, yararsız

289 masârıf: masraflar, harcamalar

290 ibkâ (etmek): (bir kişinin) görevine devam etmesini sağlamak, görevine devam etmek 291 etbâ’: bir kimsenin yanında çalışanlar

292 îrâd: gelir

293 tesviye (etmek): (ticarette) para ödemek

15

Recaizade Mahmut Ekrem

Miras yedi beyefendinin kendi sefahatinden başka hiçbir masrafı olmadığı hâlde her ay eline geçen yüz elli lira kadar bir para o sefahete kifayet etmezdi.

Bu arada idi ki beyin Arabi ve Farsi hocaları birer birer dûçâr-ı istiskâl294 olarak konağa gelmemeye başladılar. Yalnız Mösyö Piyer namındaki Fransızca hocası beyin mizacına göre şerbet verir kurnaz bir ihtiyar olmakla onun kemâ-kân295

devamına müsaade ve hatta dört liradan ibaret maaşı altı liraya iblağ296 olundu.

Ale’l-umûm miras yedilerinin düşündüğü gibi Bihruz Bey de servetini yemekle bitmez tükenmez zannederdi. Binaenaleyh297 ulu orta giriştiği istihlâkâta298

nakitten299 başlandı. Onlar bitince İstanbul tarafındaki en az irat getiren dükkânlar birer birer defolundu. Ba’dehu300 Beyoğlu’ndaki ehemmiyetli301

mağazalara sıra geldi. Bunlar da elden çıkarıldı. İrad namına Galata’da bir han kalmış idi. Nihayet o da satıldı. Mülk olarak elde Süleymaniye’deki konak ile Küçük Çamlıca’daki köşkten başka bir şey kalmadı. Maamafih Bihruz Bey, dalmış olduğu mezlaka-i sefâhette302 arabasıyla, etbâ’ıyla debdebesiyle303

pûyân304 olmakta devam ediyordu. Çünkü valide hanımın renk renk kadife mahfazalar305 içinde çekmecelere zinet veren mücevherat ve hulliyyat306 henüz el sürülmemiş ve hanımın kendi uhdesinde307 bulunan diğer beş on parça aka-rata308 hiç taarruz309 edilmemiş idi.

294 dûçâr-ı istiskâl (olmak): baskıya maruz kalmak 295 kemâ-kân: olduğu gibi

296 iblâg (olunmak): yükseltilmek, çıkarılmak

297 binâ’en ‘aleyh: bunun üzerine, bununla birlikte 298 istihlâkât: para harcamalar, tüketimler

299 nakd: nakit para

300 ba’dehû: sonra, daha sonra

301 ehemmiyet: önem

302 mezlaka-i sefâhet: aşırı tüketim bataklığı

303 debdebe: şaşaa, haşmet

304 pûyân (olmak): koşmak

305 mahfaza: mücevher kutusu

306 hulliyât: altın, gümüş gibi zinet eşyaları

307 ‘uhde: sorumluluk

308 ‘akarât: gelir getiren emlak

309 ta’arruz (edilmek): dokunulmak, ilişilmek

16

Araba Sevdası

Çamlıca bâğçe-i umûmîsinin açılacağını civariyyet310 münasebetiyle bittabi herkesten evvel haber alan Bihruz Bey, mart gelir gelmez validesini zorlaya zorlaya sayfiyeye311 nakle irza312 etmiş ve köşke nakillerinin ertesi günü hemen “jarden puplik”e 313 ile dâhil ve haricini314 muayene315 ederek buranın pek “ala mod”316

ve hususuyla kendi arzusu vechile arz-ı zinete317 pek “favorabl”318 bir “promenad”319 mahalli olacağını anlayınca “ekipaj”ına320 yine biraz daha süs vermek için Beyoğlu’nda tedarik ettiği bazı vesaitle “Bender” fabrikası mamulatından321 olmak üzere gayet hafif ve zarif bir araba ile mevcutlarına nisbeten ikişer parmak daha boylu bir çift muallem322 Macar araba hayvanı ısmarlamış idi.

Araba ile hayvanlar bahçenin açıldığının ikinci haftasında hele geldi yetişti.

Bihruz Bey de hemen o haftadan itibaren her cuma ve pazar günü bâğçe-i umûmî seyircileri arasında görünmeye başladı.

Araba fi’l-hakîka o senenin moda rengi olan gayet açık tatlı sarıya boyanmış, yan tarafları beyin isim ve mahlasının ilk harflerini havi323 yaldızlı birer marka ile muvaşşah324, tekerleklerinin çubukları incecik fakat kendisi ziyadesiyle yüksek, zarif ve nazik ve amiyane325 bir tabir ile kız gibi bir şey idi.

Macar cinsinin en güzellerinden olan kır hayvanlara gelince bunların da gerek boyları gerek renkleri araba ile mütenasip326 olduğu gibi koşum takımı da tabii en âlâsından idi.

310 civâriyyet: sınır komşuluğu, yakınlık

311 sayfiyye: yazlık

312 irzâ (etmek): razı etmek, rızasını almak

313 “jarden puplik”: halk bahçesi

314 dâhil ve hâric: iç ve dış

315 mu‘âyene (etmek): kontrol etmek

316 “a la mod”: gözde

317 arz-ı zînet: süs göstermek

318 “favorabl”: uygun

319 “promenad”: gezme, gezinti

320 “ekipaj”: lüks araba

321 ma’mûlât: ürünler, imal edilen şeyler

322 mu’allem: eğitilmiş

323 hâvî: içeren, kapsayan

324 muvaşşah: süslenmiş

325 âmiyâne: kabaca, bayağı

326 mütenâsib: uyumlu

17

Recaizade Mahmut Ekrem

Mevsimin modasına göre bazan koyu bazan açık renkte gayet dar elbisesi, bal renginde eldivenleri, ufarak fesi ile yan taraftan simasının bir nısfı fireng göm-leğinin dimdik duran yüksek yakasıyla örtülmüş, bileğinden aşağı ellerinin yarısından ziyadesi yine o gömleğin uzun kolları içinde saklanmış olduğu hâlde Bihruz Bey arabanın ön tarafında bulunarak hayvanların terbiyesini327 dutar, parlak düğmesi, laciverd setresi, Malta renginde açık ve dar pantalonu, diz ka-paklarına kadar çıkan uzun konçlarının yukarıdan tersine kıvrılmış tarafı beyaz, oradan aşağısı siyah çizmeleri ve beyinkinden daha açık büyücek fesi ile seyis de mevki’-i mahsûsunda328 oturarak beyefendinin harekatına dikkat ederdi.

Binaenaleyh Bihruz Bey’in “ekipaj”ı -yukarıda tarif olunduğu vechile- bahçenin etrafını muttasıl ve müselsel329 devreden, zencîr-i müteharrikin330 birinci halka-i mübâhâtı331 addolunmaya layık idi.

Bihruz Bey, bahçe seyrinde araba kullandığı zamanlar bir kimseyi çiğneyip de bir kaza çıkarmamak, arabayı bir yere çarptırıp da bir sakatlığa meydan vermemek için kendi hayvanlarının ve hususuyla öndeki ve gerideki arabaların harekatına hasr-ı dikkat-i mütemâdiye332 etmek mecburiyetinde bulunduğundan dolayı hiçbir kimseye bakamazdı. Ancak görmek bakmak da istemezdi. Çünkü maksad-ı mücerredi333 arayiş334 ve debdebe335 hususunca araba-güzînân-ı temâşâyiyân336 içinde birinciliği ihraz337 etmekten ibaret olarak bu maksadın husulünden ise kendisi tamamıyla emin idi. Şu kadar ki o kıyafetde, o vazi-yette ve alel-husûs338 o kalabalık içinde saatlerce araba kullanmak yorgunluğuna tahammül edemediğinden hem dinlenmek hem de “ekipaj”ının erbâb-ı 327 terbiye: dizgin

328 mevki’-i mahsûs: özel yer, özel alan

329 müselsel: zincirleme

330 zencîr-i müteharrik: hareket eden, kımıldayan zincir 331 halka-i mübâhât: övünç halkası

332 hasr-ı dikkat-i mütemâdiye: sürekli dikkatini (bir şeye) vermek 333 maksad-ı mücerred: bir tek amaç

334 ârâyiş: süs

335 debdebe: gösteriş

336 araba-güzînân-ı temâşâyiyân: araba seçen izleyiciler 337 ihrâz (etmek): kazanmak, elde etmek

338 ale’l-husûs: özellikle

18

Araba Sevdası

temâşâca339 hasıl ettiği “efe”yi340 bizzat müşahede341 etmek için ara sıra bahçenin üst tarafındaki meydancığın –gelen geçen arabaları görmeye, içindekileri seçmeye müsait –bir noktasında arabasını durdurur ve bazı vakit arabadan inerek bahçenin içerisinde bir tur yapmaya da rağbet gösterirdi.

Yine bir defa o suretle araba içinde temâşâ-yı devr-i dâ’imle342 eğlenirken kalem refiklerinden343 kendisi gibi epeyce süslü, fakat arabalı değil hatta hayvanlı da değil piyade bir genç bey, Bihruz Bey’in arabasına takarrupla344 beyefendiye “a la mod” yani kısacık bir temenna345 ederek el de verdikten ve arabanın, hayvanların medh ü senasına346 müteallik birkaç sözden sonra Bihruz Bey’in daveti üzerine arabaya çıkmış, ötekinin yanına oturmuş idi.

İki refik hem konuşurlar hem de gözleri önünden mürur etmekte olan arabaları temaşa ederlerdi. Bu arabalardan bir tanesi ikisinin birden nazar-ı dikkatini celp347 etti. Çünkü bu araba güzel bir çift doru beygir (bâr-gir) koşulu büyücek ve müceddet348 bir lando349 idi. Çünkü landonun “siyej”i350 üzerinde bir temkîn-i mahsûs351 ile oturmakta olan “koşe” yani arabacı parlak düğmeli idi. Çünkü landonun içinde bulunan iki beyaz baştan bir tanesi beylerin bulundukları noktaya gelince arabadan dışarıya doğru bir edâ-yı mahsûs352 ile uzanarak ibtida arabaya hayvanlara, sonra da beyefendilere başka başka imâle-i nigâh-ı dikkat353 etmiş idi.

339 erbâb-ı temâşâ: izleyiciler

340 “efe”: tesir, etki

341 müşâhede (etmek): gözlemlemek

342 temâşâ-yı devr-i dâ’im: tam ve sürekli dolaşımı izlemek 343 refîk: iş arkadaşı

344 takarrub: yakınlaşma, yaklaşma

345 temennâ (etmek): eli alna kaldırarak yapılan selamlama 346 mehd ü senâ: övmek, methetmek

347 celb (etmek): (bir şeyi kendine doğru) çekmek 348 mücedded: yeni, kullanılmamış

349 “lando”: üstü önden ve arkadan körükle kapatılabilen geniş bir araba çeşidi 350 “siyej”: arabada sürücüsü oturağı

351 temkîn-i mahsûs: özel tedbirli, hususi tedbir alma 352 edâ-yı mahsûs: özel (bir) tarz

353 imâle-i nigâh-ı dikkat (etmek): dikkatlice (bir yere) bakmak, bakışları çevirmek 19

Recaizade Mahmut Ekrem

Lando ikinci defa geçtiği sırada o beyaz baş yine evvelki hareketi tekrar edince Bihruz Bey’in söze ibtidârıyla354 iki genç arasında şu muhavere355 cereyan356 etti:

—“Tre şik!”357

—“Trez elegant!”358

—“Monşer”359 kimin bu lando?

—Landoyu tanıyamadım,

—“E la blond?”360

—“Blond”u361 tanıyacağım gibi,

—Kim bakayım?

—Fakat pek “sür”362 değilim, bilmem. Benzetiyor muyum?

—“Kem port, tit!”363

—Zannederim ki bizim köyden. Belki de bizim “kartiye”den,364

—“Drol!”365 Dünyada ne kadar güzel varsa hepsi de sizin köyden mi olur?

—Hepsi değil ama bazıları, ne zannettin ya? Bizim köy cennetten bir parça, bunlarda hurileri!

—Fenerbahçesinden dolayı mı?

354 ibtidâr: başlama, söze başlamak

355 muhâvere: konuşma

356 cereyân (etmek): geçmek

357 “tre şik!”: çok şık

358 “trez elegant!”: çok zarif

359 “monşer: “azizim, dostum” anlamında seslenme ünlemi 360 “e la blond?”: ya o sarışın”

361 “blond”: sarışın

362 “sür”: emin

363 “kem port, tit!”: söylemenin ne önemi var

364 “kartiye”: mahalle

365 “drol”: komik, tuhaf

20

Araba Sevdası

—Hayır….kuş dilinden dolayı…..

—Ben o dilden anlamam. Fener âlemi nasıl gidiyor? “ Mond”366 geliyor mu?

—Ne gezer! Sizin bu “jarden”iniz yok mu? Papasın Bağı’nı da kuruttu, Fener’in parlaklığını da söndürdü, Moda’yı da eskitti. Şimdi buradan başka her yer “deser!”367

Refikiyle368 bu muhavereyi ettiği müddet-i kalîle369 zarfında Bihruz Bey’in zihninden bir alay mülahazat370 geçmiş idi.

“Ne münasebet? Kadıköyü gibi “burjuva kartiye”de371 bu derece şık bir “ekipaj”

bulunsun! Ne münasebet? Orada olanlar hep malum. “Blond”u tanırım- demesi de ağız, tanısaydı öyle mi dururdu? Oh! “Kel bote divin! Sürtu kel gu ekselan!”372

Benim “ekipaj”a ne kadar dikkatli bakıyordu. Hüsn-i tabî’atini373 “bu da isbat etmez mi? Acaba kimdir bu? Şüphesiz “ün jön fiy blond”374. Lâkin şu Keşfi’yi nasıl savayım? O vakit çabuk anlaşılır, bakalım iltifat bana mı mahsus imiş yoksa ona mı? Kim olduğunu öğrenmek kolay, takip de eder, gittiği yeri görürüm.

Şu mülahazatından da anlaşılır ki Bihruz Bey (landonun) Kadıköyü tarafından olduğuna ihtimal veremiyor ve arkadaşı Keşfi Bey’in “Landoyu her ne kadar tanımazsam da sarışın hanımı bileceğim.” yollu sözünü -hanıma man-zûriyette375 hem-hâl376 bulunmak cihetiyle- bir nevi ihtiyata haml377 etmekle beraber bu babda378 bütün bütün şüpheden vâ-reste379 olamıyordu.

366 “mond”: yüksek tabaka, sosyete

367 “deser”: çöl

368 refîk: arkadaş

369 müddet-i kalîle: az zaman, kısa zaman

370 mülâhazât: düşünceler, fikirler

371 “burjuva kartiye”: orta sınıfın yaşadığı mahalle 372 “kel bote divin! sürtu kel gu ekselan!”: ne ilahi bir güzellik! ne eşsiz bir zevk!

373 hüsn-i tabî’at: doğal güzellik

374 “ün jön fiy blond”: sarışın genç kız

375 manzûriyyet: bakışmak

376 hem-hâl: arkadaş

377 haml (etmek): sebebe dayandırmak, yormak

378 bâb: konu, mevzu

379 vâ-reste (olmak): kurtulmak

21

Recaizade Mahmut Ekrem

[Lando]yu Kadıköyü’ne yakıştıramıyordu, çünkü pek alafranga beylerle ihti-lat380 sayesinde peyda etmiş olduğu bazı garâyib-i efkâr381 cümlesinden olmak üzere Bihruz Bey, İstanbul ile mülhakatındaki382 mevâki’ ve mahallatı –birincisi kendisi gibi “nobles”383 yani erbâb-ı asâlet ve itibardan384 olan “sivilize”385

kibara ikincisi “burjuva” sınıfına yani efkâr-ı medeniyyeden386 o kadar behre-si387 olmayan kaba tabiatli, orta hâlli halka, üçüncüsü esnaf takımına mahsus olmak üzere –üç sınıfa ayırmış ve Kadıköyü’nü birinciye geçirmek lazım gelirken her nasılsa ikinci sınıfa idhal388 etmiş idi.

Refiki Keşfi Bey’in “sarışın hanımı tanırım” demesini hakikatten ziyade bir kizb-i ihtiyâtîye389 haml etmesindeki sebep ise şu idi: Güya Keşfi Bey bu nazenine “kur” edecek olursa –kendi köyünden bulunduğu ve zaten tanıdığı için

- Bihruz Bey’in bir şey demeye hakkı ve rekabete kalkışmaya yüzü olamayacak.

Hâlbuki Bihruz Bey nerede? Keşfi Bey nerede? İkisinin arasında asaleten, liya-katen, zarafeten ve şahsen mevcut olan fark küçük Çamlıca ile Kadıköyü bey-nindeki390 fark kadar azim391 olarak [lando]nun ârâyiş-i sedîr-i mübâhâtı392

olan nazeninin bu farkı bilmemesi ise Bihruz Bey’in fikrince mümkün değil idi. Burası böyle ise de hanım efendinin bir aralık Keşfi Bey’e de bakışındaki hikmet ne idi?

Bu bakışın manası Keşfi Bey’e: “Bey! Sen o arabaya hiç de yakışmıyorsun!”

demek mi idi? Yoksa kendisine karşı “ne için öyle adi adamlarla görüşüyorsu-nuz?” Veyahut yanınızda o bulunmasa idi size daha başka türlü bakacaktım”

380 ihtilât: bir arada bulunmak, arkadaşlık etmek 381 garâyib-i efkâr: garip, değişik düşünceler

382 mülhakât: bir merkeze bağlı olan yerler

383 “nobles”: asil, soylu

384 erbâb-ı asâlet ve i’tibâr: itibar ve asalet sahipleri, asiller 385 “sivilize”: medenî

386 efkâr-ı medeniyye: medenî düşünceler

387 behre: nasip, pay

388 idhâl (etmek): dahil etmek, katmak

389 kizb-i ihtiyâtî: tedbir için söylenen yalan

390 beyn: ara, (iki şey arası)

391 azîm: büyük

392 ârâyiş-i sedîr-i mübâhât: övünç oturağının süsü 22

Araba Sevdası

yollu bir şey miydi? Bunu derhâl anlamak Bihruz Bey için pek mühim ve bu da Keşfi Bey’in savulmasına mütevakkıf393 idi. Onun için Keşfi Bey’i yanından defetmeye zihninde bir çare arayıp dururken Keşfi Bey’in “Monşer, ben biraz da bahçeye gireceğim, arkadaşlardan birisiyle “randevu”muz var, bakayım gelmiş mi?” yollu taleb-i mufârakata394 kalkışmasını, “öyle ise “orövuar”395 diye karşılayarak iki refik biri birinden ayrıldı.

Keşfi Bey fi’l-hakîka396 doğru bahçeye dâhil ve kalabalığın içinde kayboldu.

Bihruz Bey de fesini, boyun bağısını düzelttikten, potinlerinin tozunu araba-cısına aldırdıktan sonra mevkiinde rahatça yerleşti. (Lando)nun vüruduna397

muntazır398 oldu.

Aradan iki dakika geçmeksizin (lando) bahçenin öbür köşesinden zuhur399

etti. Zavallı Bihruz Bey, o güne gelinceye kadar öyle bir yürek çarpıntısına uğramamış idi. Başındaki kan kalbine doğru hücum ederek çehresi mavi bir renk peyda etti. Kendi kendine “Diyabl! Par hazar sörej amurö?”400 gibi alafranga söylenmeye başladı. Oturduğu yerde bazı “poz”lardan sonra landoya gözlerini dikti. Lando kemâl-i azametiyle401 Bihruz Bey’in bulunduğu noktaya geliyor-sa da içindekilerde kat’an402 bir hareket görülmüyordu. Bihruz Bey, arabasını biraz geri almak bahanesiyle hayvanlarını hareket ettirdi. Bundan maksadı landonun içindekilere: “ben buradayım!” demekti. Bu hareketin de hükmü olmadı. Lando geldiği gibi geçti gitti.

“Ne bayağı kadın, yazık “ekipaj”a! O da bir şey değil a! Zati modası geçmiş, hayvanlar dersen kaç paralık şeyler? Öyle “ordiner”403 insanlar kendileri gibi insana 393 mütevakkıf: bağlı

394 taleb-i mufârakat: (bir kişinin yanından) ayrılma isteği 395 “orövuar”: hoçakal

396 fi’l-hakîka: gerçekten

397 vürûd: geliş

398 muntazır (olmak): beklemek

399 zuhûr (etmek): görünmek

400 “diyabl! par hazar sörej amurö?”: hay aksi! bir görüşte, aniden âşık mı oluyorum?

401 kemâl-i ‘azamet: bütün ihtişam, tüm büyüklük

402 kat’an: kesinlikle

403 “ordiner”: sıradan

23

Recaizade Mahmut Ekrem

meyl404 eder. “Se tu naturel”405 lâkin “Domaj! Vuala ün bote mal plase! Si se tün bote par ekzampl”406 Bihruz Bey’in böyle sözler söylemeye kalkışması arabadan evvelki iltifata mazhar407 olamadığı için bir tesellî-i mahrûmâne408 kabi-linden409 olarak yoksa hakîkat-i hâlde410 o zamana kadar bir kerecik olsun tadını tatmadığı bir merâret-i hasedle411 birden bire telh-mizâc412 olmuş ve bu hasedin netâyic-i tabî’iyyesinden413 olmak üzere bir tehevvür-i nâgehânîye414 tutulmuş

gözleri kararmış, efkarı bulanmış idi. Binaenaleyh kendisine bir dakika evvel bir âlem-i sûr (u) sürûr415 gibi manzur olan o cem’iyyetgâh-ı tenezzühü416 gözleri bî-huzûr eden bir kargaşalıktan ibaret görmeye ve bahçeden doğru gelen mızıka sadalarını kulakları tırmalayan bir âheng-i cehennemî417 gibi duymaya başladı.

Fakat ne yapsın? Arabanın arkasından gitmek bir tenezzül418, orada durmak haric ez-tahammül,419 bütün bütün savuşup gitmek varsa da o da teessüre420

haml olunacağı için kendince bir nevi zül421. Biçare Bihruz Bey, zihninde hiçbir şeye karar veremediği için olduğu yerde durur düşünürdü.

Fransızca hocasıyla beraber okuduğu bazı romanlarda kendisinin duçar422

olduğu mevki’-i müşkile423 benzer bazı vukuat geçmiş idi. Bir aralık hatırına 404 meyl (etmek): eğilim göstermek, ilgi göstermek 405 “se tu naturel”: doğal, olağan

406 “domaj! vuala ün bote mal plase! si se tün bote par ekzampl”: malesef, yanlış yere düşmüş bir güzelliğiniz var tabi buna güzellik denirse

407 mahzar (olmak): erişmek, ulaşmak

408 tesellî-i mahrûmâne: yoksunlara özgü avuntu

409 kabîl: bu tür, bu çeşit

410 hakîkat-i hâl: işin gerçeği, işin doğrusu

411 merâret-i hased:kıskançlık acısı

412 telh-mizâc (olmak): öfkelenmek, sinirlenmek

413 netâyic-i tabî’iyye: doğal neticeler, sonuçlar 414 tehevvür-i nâgehânî: ani kızgınlık, birden bire gelen öfke 415 âlem-i sûr (u) sürûr: sevinç ve şenlik dünyası 416 cem’iyyetgâh-ı tenezzüh: gezinti alanı, meydanı 417 âheng-i cehennemî: cehennem ezgisi, nağmesi

418 tenezzül: aşağılama

419 hâric ez-tahammül: dayanılamaz, tahammül edilemez 420 te’essür: üzülme, kederlenme

421 züll: ayıplanacak şey

422 dûçâr (olmak): karşılaşmak, rastlamak

423 mevki’-i müşkil: güç yer, zor durum

24

Araba Sevdası

onlar geldi Onları düşündükçe yavaş yavaş kanındaki hiddet soğumaya başladı. Çünkü böyle ahvalde kadınlara karşı “endiferans”424 göstermekten başka müessir425 ve müfid426 bir tedbir olamayacağını kâ’ide-i tecrübiyesini427 o ro-manların kendisine bahş ettiği fevâ’id428 cümlesinden olmak üzere tahattur429

ederek olduğu gibi orada kalmaya ve (lando) tekrar gelip geçtiği vakit kendisi de vazifesizce başka bir tarafa bakmaya karar verdi. Bu defa (lando)yu müste-rihane430 bekledi.

(Lando) dördüncü defa olmak üzerine yine öbür taraftan zuhur etti. Fakat bu defa doğruca bahçenin kapısı hizasına geldi, durdu. Hanımların emir ve işa-retleri üzerine arabacı derhâl aşağıya atladı, arabanın kapısını açtı. Zihninde tamamıyla vazifesiz görünmeye karar veren Bihruz Bey’in gözleri evvelkinden daha ziyade açılmış, ileriden bu hâle nazar ediyordu. Arabanın kapısı açılır açılmaz biri birini müteakip431 iki hanım indiler. Bunlardan birincisi o bildiğimiz sarışın hanım, diğeri de refakatindeki432 hanım idi.

Hanımlar arabadan indikten sonra arabacı aldığı bir emir üzerine landoyu öbür tarafa doğru yürüttü. Sarışın hanım –kendisi gibi dil-şikârlıkta433 ustalık ihraz434 etmiş nazeninlerin435 mahsûsât-ı işve-fürûşânesinden436 olmak üzere

– yanındaki hanıma bir şey söylemiş de ona gülüyor gibi gülümseyerek Bihruz Bey’e imâle-i nigâhı437 müteakip ağır ağır yürüdü, refikasıyla438 birlikte bahçeye dâhil oldu.

424 “endiferans”: ilgisizlik

425 mü’essir: etkili

426 müfîd: faydalı

427 kâ’ide-i tecrübiyye: tecrübeyle konulan kural 428 fevâ’id: faydalar

429 tahattur (etmek): hatırlamak

430 müsterîhâne: gönül rahatlığıyla

431 müte’âkib: birbirini takip eden

432 Refâkat: eşlik etme, arkadaşlık etme

433 dil-şikârlık: gönül avcılığı,

434 ihrâz (etmek): kazanmak

435 nâzenîn: nazlı, nazlı kadın

436 mahsûsât-ı işve-fürûşâne: cilve ve naz satma kuralları 437 imâle-i nigâh: bakışı çevirmek, bakışları başka yer dikmek 438 refîka: bayan arkadaş

25

Recaizade Mahmut Ekrem

Bunlar landolarını bahçenin hizasında durdurur durdurmaz Bihruz Bey, kendi kendine: “Keşfi’nin randevusu anlaşıldı! Hay şıllık hay! “Se ne kün grizet!”439

Ya berikinin o ağızları ne idi? Lâkin bu kim? Belli ki bir “kokot!”440 Böyle bir bayağı “kokot”la Keşfi gibi bir bayağı “kurör”ün441 muamelelerini görmek de hoştur ya! Ben de bahçeye girer, bir tarafta bunları seyrederdim.

Ne ehemmiyeti var ki ah o zevzeğe niçin yüz verdim de arabama çağırdım, yanıma oturttum. Lâkin şunun kim olduğunu öğrenmeliyim. “Laparans e trompöz”442 derler. “Ne kadar doğru bir söz” yollu bir takım sözler söyleyerek bahçeye girmeye zaten karar vermiş iken sarışın hanımın o suretle bakışından yine kendisi için hükümlü ve ümid-bahş443 bir mana çıkardığı cihetle kadıncağız hakkındaki sözlerini muvakkaten444 geri alarak hemen arabasından fırladı, bahçeye girdi, önü sıra lakırtı ederek gayet batâ’etle445 yürümekte olan iki hanımı takibe başladı.

Sarışın hanım kısadan uzunca, uzundan kısaca, tamam orta boylu, narin yapılı, yürürken def ’aten446 durur, dururken birden bire hareket eder, döner döner arkasına bakar, hani şu:

Âhû zi-to âmûht be-hengâm-ı devîden

Rem kerden ü istâden ü vâ-pes nigerîden447

kavl-i meşhûrunda448 tarif olunan edâ-yı dil-firîbine449 malik bir nazenin idi.

Saçları şimdiki boyaların verdiği kızıl renkte değil gayet açık tabii sarı, gözleri ise nakkâş-ı tabî’atin450 sehv-i savab-nümâ-yı latîfi451 olmak üzere mavi değil 439 “se ne kün grizet!” bu sadece bir kötü kadın”

440 “kokot”: aşifte, kötü yollu kadın

441 “kurör”: çapkın

442 “laparans e trompöz”: görünüş aldatıcıdır

443 ümîd-bahş: ümit verici

444 muvakkaten: geçici bir süre

445 batâ’et: yavaşlık

446 def ’aten: aniden

447 beytin çevirisi: ahu (ceylan), koşarken ürkmeyi, durmayı ve geriye bakmayı senden öğrendi 448 kavl-i meşhûr: şöhret kazanmış söz,

449 edâ-yı dil-firîb: gönül aldatıcı işve, cilve

450 nakkâş-ı tabî’at: doğa ressamı

451 sehv-i savâb-nümâ-yı latîf: güzel, doğru görünen yanlış

26

Araba Sevdası

de tahrirli koyu sarı, kaşları kumral siması vücudunun narinliğine nisbeten dolgunca, burnu ise çehrenin dolgunluğuna nisbeten incerek [çekme] tabir olunan biçimde, ağzı şairlerin tasavvur452 ettikleri nokta-i mevhûme453 derece-sinden beş on bin defa büyük, fakat yine alelâde küçük idi.

Şu evsafı454 ile epeyce güzel denilen sarışın hanımın en büyük, en müessir455 güzelliği bakışıyla dudaklarında idi. O bakışta bilmem ne hiddet vardı ki dikilip durduğu vakit taalluk456 ettiği gözlerden bir bârika-i seyyâle457 gibi nüfuz458 ederek ta cângâha459 vasıl460 olur ve sûz u tâb-ı hârikul-âdesi461 karşısında yürekleri tir tir titretirdi! O dudaklarda bilmem ne kuvvet vardı ki nazikane462 tekellüm463

veya zarifane tebessüm ile hareket etmeye başladığı zaman enzâr-ı hasrete464 türlü türlü manalar arz eder ve bu manalar havsala-sûz-ı ârâm u tahammül465 olurdu.

Nazenin466 ne kadar da güzel giyinmiş idi: o zamanın modasına pek de muvafık olmayarak biraz darca kesilmiş, süt mavisi rengindeki atlas feracesi, enda-mındaki tenasübü gizlemekten aciz olduğu hâlde araba içinde saatlerce üzerine oturulmaktan dolayı bir çok kırımlar ve bükümler peyda etmiş olması cihetiyle güneşe karşı gelince bir musavvir-i mâhir467 için örnek ittihazına468 layık surette gayet latif, gayet dil-pezîr469 ışıklar gölgeler içinde nazar-rübâ470 bir manza-452 tasavvur (etmek): düşünmek

453 nokta-i mevhûme: hayalî nokta

454 evsâf: vasıflar, nitelikler

455 mü’essir: etkili

456 ta’alluk (etmek): (göz için) dikilmek, çevrilmek 457 bârika-i seyyâle: hızlı çakan yıldırım

458 nüfûz (etmek): içine işlemek, içine geçmek

459 cângâh: can evi

460 Vâsıl (olmak): ulaşmak, varmak

461 sûz u tâb-ı hârikul-‘âde: olağanüstü yakıcılık 462 nâzikâne: nazikçe

463 tekellüm: konuşma

464 enzâr-ı hasret: özlem bakışları

465 havsala-suz-ı ârâm u tahammül (olmak): dayanma ve rahatlık anlayışını yakmak 466 nâzenîn: nazlı sevgili

467 musavvir-i mâhir: yetenekli ressam

468 ittihâz: almak

469 dil-pezîr: makbul, beğenilmiş

470 nazar-rübâ: bakışları kendine çeken, bakışları kapan 27

Recaizade Mahmut Ekrem

ra-i temevvüc-nümâ471 arz etmekte idi. En ince nevinden yaşmağı toz pembesi rengindeki yanakları üzerinde yeni açmış bir güle pîrâye-bahş472 olan buhâr-ı latîf473 hükmünü verir ve yaşmağın iki yanından haylazcasına dışarıya sarkmış

olan ve edna474 tahrîk-i nesîm475 ile hemen oynamaya başlayan sırma teller ise beyaz bir bulut parçasına initaf476 eden eşi’’a-i âfitâbı477 andırırdı. Başındaki ho-tuz da hevayi mavi idi [teşbîhâtımızın ibtizâle478 düşmeyeceğinden emin olsak bunu da o sarı saçlarla beraber güneşli bir gökyüzüne benzetirdik.]. Eflatunun açığı eldivenler içinde mahfuz479 ellerin ve tahminen otuz dört numarada iskar-pin içinde ipek çorapla mestur480 ayakların derece-i tenâsüb ve nezaketleri481

bilinemezse de nazar-ı iştiyâkta482 bunlar da pek sevimli, pek nazik idi.

Sarışın hanımın şemsiyesine gelince öyle dantelli, saçaklı nevinden parlak renkli değil de tabiattaki –haniya şu Bihruz Bey’i ibtidâ-yı nazarda483 “Kel gu ekselan”484 sözüyle kendisine sitâyiş-hân485 eden –zarafetin486 en büyük nişanı olmak üzere sade güzel ve yalnız sapına feracesinin renginde bir kurdele mer-but487 siyah ağır atlastan idi. [Erbâb-ı mütâla’a488 isterler ise bu şemsiyeyi de o güneşli gökyüzünün bir tarafında bir kare buluta benzetebilirler. Şu kadar ki o zaman teşbihin arz edeceği hayal makus489 zuhur eder. Çünkü bulut göğün içinde olmak lazım gelirken gökyüzü bulutun içine girmiş olur.]

471 manzara-i temevvüc-nümâ: dalgalanma gösteren, dalgalanan manzara 472 pîrâye-bahş (olmak): süslemek, süs bağışlamak 473 buhâr-ı latîf: güzel buğu, buhar

474 ednâ: en hafif, en az

475 tahrîk-i nesîm: rüzgarın kımıldatması, rüzgar esintisi 476 in’itâf (etmek): yöneltmek, çevirmek

477 eşi’’a-i şems: güneş ışınları

478 ibtizâl: bayağılaşma, sıradan hâle gelme

479 mahfûz: korunmuş

480 mestûr: örtülmüş

481 derece-i tenâsüb ve nezâket: incelik ve uygunluk derecesi 482 nazar-ı iştiyâk: arzu, istek bakışı

483 ibtidâ-yı nazar: ilk görüş

484 “kel gu ekselan”: ne eşsiz bir tat !

485 sitâyiş-hân (etmek): övgüler düzmek övgüyle bahsetmek 486 zârafet: zariflik, incelik

487 merbût: bağlanmış

488 erbâb-ı mütâla’a: okuyucular, okurlar

489 ma’kûs: aksine, tersine

28

Araba Sevdası

Sarışın hanımın yaşından bahs etmedik, çünkü bilmiyoruz. Dişlerini vasf etmedik, çünkü göremedik. Fakat tahminimizce nazenin olsa olsa yirmi yaşını henüz bitirmiş olmalı. Dişleri de elbette iki dizi incidir.

Buna refakat eden hanıma gelince, bu ötekinden boylu, ötekinden enli, ötekinden yaşlı, hem de çok yaşlı, mavi gözlü, esmer yüzlü, fakat canlı canlı yü-rüyüşüne nazaran pek dinç, lakırtıyı çok etmesine, latifeyi çok sevmesine, muttasıl gülmesine nazaran pek neşeli, yanlarından gelen geçenlere hemen bir şey söyleyecek gibi dikkatli dikkatli bakmasına nazaran serbestce alışmış, sanki Kalpakçılar Başı’ndaki dükkanlardan çokça alış veriş etmiş olmasını hatıra getirir bir hanım idi.

Siyaha mayil koyu yeşil canfesten490 feracesine söz yoksa da bunun arka eteğini daima sağ eliyle tutup kaldırmasında pek de zarafet yok idi. [Ka-remandola]dan potinleri eski değilse de yürürken feracenin etekleri ziyade kalktığından o potinlerin üst tarafından beyaz tire çorapların görünüşü pek güzel gelmiyordu. Sol elindeki beyaz şemsiye ipekli gibi parlıyorsa da büküm yerlerinin bir parçacık sararmış olması o kadar hoş görünmüyordu. Kalınca yaşmağı o yaşta bir hanımın için pek münasip ise de bu yaşmağın ara sıra çenesinden aşağıya doğru düşmesi hiç de sevilir şey değil idi. Maamafih491 bu iki hanımın yek-diğerine refakati ifrat ve tefridi492 hüsn-i ta’dîl493 ederek bir güzel manzara husule getiriyordu494. Sarışın hanım mesela bir sarı gül, diğeri ise o güle bend olunmuş bir mazı dalı idi yahut sarışın hanım çiçek açmış

nazik bir fidan, yanındaki ise o fidanın gayr-ı muntazam495 bir gölgesi idi veyahut sarışın hanım parlak bir güneş, öbürü ise o güneşin yanından ayrılmaz, o güneşi daha şaşa’a-dâr496 göstermekle beraber kendisi de hoş görünür bir kara bulut idi.

490 cânfes: ince dokunmuş, parlak, ipekli kumaş

491 ma’a-mâ-fîh: bununla birlikte

492 İfrât ve tefrît: olumlu ve olumsuz en uç noktalar 493 hüsn-i ta’dîl (etmek): güzelce düzenlemek

494 husûle getirmek: oluşturmak, meydana getirmek 495 gayr-ı muntazam: düzensiz, bozuk

496 şa’şa’a-dâr: parlak

29

Recaizade Mahmut Ekrem

İki hanım ağır ağır gittiler, mahut497 [lak]ın yanında durdular. Oraya beş altı kadar çiçek, birkaç da arı toplanmış, havuzu temaşa ediyordu. Bihruz Bey de berikilerin arkaları sıra gitdi. Dört beş adım kadar uzakta [lak]ın kenarında bastonuna dayandı durdu.

Havuz bu makule rakid498 sularca alâmet-i kıdem ü herem499 olan ve bazı vakit berraklıktan daha ziyade hoşa giden yeşil rengi henüz kesp500 edememiş ise de epeyce bulanmış, sararmış olduğundan safhası501 kenar ve civarındaki eşcâr502

ve nebâtât503 ile temaşasına gelenlerin şekil ve heyet ve endam ve suretlerine aynalık edebiliyordu. İçerisindeki kırmızı, beyaz, siyah renkte balıklar, güneş-ten hisse-i hayâtlarını504 almak için ta suyun yüzüne kadar çıkmış ve âlem-i âb505 içinde sakinane506 ve mestane507 temâşâ-yı devrâna508 dalmış idi. Havuzun in’itâf-ı ziyâ-yı âfitâb509 ile parıl parıl parlayan sathı -içindeki bu balıklarla beraber- bed renkte çiçekli bir kumâş-ı harîr510 gibi görünürdü.

Sarışın hanımla refakatindeki hanım [lak]ın kenarına gidip de yüzünde kendi akislerini müşahede edince sarışın hanımın söze ibtidârıyla aralarına şöyle bir muhavere cereyan etmeye başladı:

—Bak bak, çengi hanım yer aynası! Görüyor musun kendini?

—Yer aynası mı? O da nedir? Yer elması bilirim ama yer aynası hiç işitmedimdi!

497 Ma’hûd: daha önce konu edilen

498 Râkid: durgun, hareketsiz

499 ‘alâmet-i kıdem ü herem: (su için) beklemişlik ve eskilik işareti 500 kesb (etmek): kazanmak

501 sahfa: yüzey

502 eşcâr: ağaçlar

503 nebâtât: bitkiler

504 hisse-i hayât: yaşam payı

505 âlem-i âb: su dünyası

506 sâkinâne: sessizce

507 mestâne: sarhoşça, kendinden geçmişce

508 temâşâ-yı devrân: kainatı izleme, seyretme

509 inti’âf-ı ziyâ-yı âfitâb: güneş ışınlarının yansıması 510 kumâş-ı harir: ipek kumaş

30

Araba Sevdası

—Yaşmağını biraz sıyırır da bakarsan yer aynasının içinde iki tane yer elması da görürsün.

—Nesine bakayım bulanık bir su o kırmızı şeyler de zahir Amasya elması olacak..Ay Amasya’da elmas çıkarmıymış? Ben de bunu işitmedimdi.

—Elma ayol elma! Elmas değil. Elmasın…pırlantanın İngiltere’de çıktığını bilmeyecek ne var. Sen de eğlence bulamadın da besbelli benimle eğleniyorsun…

Hanımların bu muhaveresini kemâl-i dikkat ve ehemmiyetle511 işitmek için olduğu yer de alafranga bir tabir ile – ser-â-pâ gûş kesilen512 Bihruz Bey “yer aynası”

teşbihi ve hususuyla “yer aynası içinde yer elması görüneceği” telmihi münasebet-leriyle kendi kendisine “kel espri! Kel fines”513 diyerek sarışın hanımın zarafetine hayran olup dururken en sonra [İngiltere] lafzını işittiği gibi bunu mücerret514

kendisine ait olmak üzere fırlatılmış –pırlanta kadar kıymetli- bir ufak taş olmak üzere telakki etmek istedi. Bunda da esasen hakkı vardı. Çünkü o mecmada515

kendisinden başka İngiltere’den henüz gelmiş bir mösyö gibi –Alafranga giyinmiş

kimse yoktu. Böyle bir iltifât-ı cihân-kıymete516 nailiyyetten517 dolayı kendisini en birinci bahtiyarlardan addetmeye kalkışan Bihruz Bey bu taşın yani bu hediye-i zarâfetin518 altında kalmayacak surette bir güzel mukabele519 hazırlamaya başladı.

Bu sırada orada mevcut olan seyirciler de çekiliyorlardı. Beyefendi bu müsâ’a-de-i hüsn-i tesâdüften520 istifade ile derhâl hanımlara takarrup521 etti. Ceketinin bir iliğine sokulmuş olan beyaz “jeranium”u yani kaba Türkçesi [sardalya]

çiçeğini yerinden çıkardı ve “Kıymeti İngiltere’yi Fransa’yı ve belki bütün Av-511 kemâl-i dikkat ve ehemmiyyet: büyük dikkat ve önem 512 ser-â-pâ gûş kesilmek: baştan ayağa kulak kesilmek, dikkatlice kulak tutmak, pür dikkat dinlemek 513 “kel espri! kel fines”: ne akıl! ne incelik

514 mücerred: sadece

515 mecma’: toplanma yeri

516 iltifât-ı cihân-kıymet: dünya kıymetinde iltifat, çok kıymetli ilgilenme 517 nâ’iliyyet: ulaşma, elde etme, nail olma

518 hediye-i zarâfet: zariflik, incelik hediyesi

519 mukâbele: karşılama, karşılık

520 müsâ’ade-i hüsn-i tesâdüf: güzel karşılaşmanın izni 521 takarrub (etmek): yaklaşmak, yakınlaşmak

31

Recaizade Mahmut Ekrem

rupa’yı satın alabilecek olan pırlantanıza böyle bir “fane”522 çiçekle mukabele etmek layık değil ise de kabulüne tenezzül buyurmanızı ricaya cesaret etmekle kendimi bahtiyar sayarım. Öyle bir iltifatınız “admiratör”ünüzü523 ne derecelere kadar “örü”524 ettiğini tarif edemem” diyerek çiçeği sarışın hanıma doğru uzattı. Sarışın hanım bu lakırtıyı hiç üzerine almayarak güya kendi temaşasıyla meşgul oluyordu. Nihayet refakatindeki hanımın ihtar ve icbarıyla525 Bihruz Bey’e doğru döndü, “teşekkür ederim” dedi. Çiçeği aldı, bir toplu iğne ile göğ-sünün bir tarafına iliştirdi. Müteakıben526 yanındaki hanıma: “acaba köşke girmeye izin var mıdır?” diyecek oldu, öteden Bihruz Bey hemen söze karışarak:

“Bahçenin her tarafını gezmeye herkesin “druva”sı527 vardır. Zaten böyle “rustik”528 yerlere sizin gibi huriler, periler yakışır!” dedi. Bunun üzerine sarışın hanım gülerek refikasına doğru eğildi, gizlice bir şey söyledi. Söylediği : “A…

bu benim adımı nerede öğrenmiş?” sözünden ibaret idi.

Bihruz Bey, derece derece sarışın hanıma takarrup etmek onunla bilişmek, ta-nışmak, konuşmak istiyor, hâlbuki birinci tesadüfte o kadar yakından kendisini Bihruz Bey’e göstermek [Artık bari ismiyle yad edelim] Periveş hanımın hesabına uymuyordu. Binaenaleyh iki hanım köşkü gezmekten sarf-ı nazarla529

aşağı doğru yürüdüler… Beş on adım sonra kalabalığın içine girdiler. Bihruz Bey de gölge gibi bunları takibe başladı.

Bihruz Bey hem ağır ağır yürür hem de Periveş hanımın evsaf-ı cemâl530 ve mehâsin-i hâlini531 birer birer yad ve tekrar ile – böyle yüzü melek, huyu melek, esprisi fevkâ’l-âde, “edükasyon”u532 mükemmel ve bu haysiyetlerle gayet

“nobl”533 familya”ya mensubiyeti şüphesiz olan bir hanım efendinin Keşfi gibi 522 “fane”: solgun, solmuş

523 “admiratör”: hayran

524 “örü”: sevinçli

525 icbâr: zorlamak

526 müte’âkıben: arkasından, akabinde, takiben

527 “druva”: hak

528 “rustik”: kırsal, kır görünümlü

529 sarf-ı nazar: vazgeçme, cayma

530 evsâf-ı cemâl: güzelliğinin özelliklerini

531 mehâsin-i hâl: övülecek haller

532 “edükasyon”: eğitim

533 “nobl”: asil

32

Araba Sevdası

bir bayağı, “mal elöve”534 adama iltifata tenezzül etmesi mümkün olamayacağını – düşünür ve biraz evvel bu hanım hakkındaki sû’-i zannından535 dolayı hasıl536 olan teessüratını şu aşağıki mülâhazâtıyla537 tadile538 çalışırdı: Bu nasıl “bote”539 uzaktan güneş gibi görünüyor, gözleri kamaştırıyordu. Yakından ay gibi parlıyor da insanın baktıkça bakacağı geliyor. Ne kadar “poetik”540

bir “bote!” Ya o “konversasyon”un541 güzelliği! “Miruvar terestr, o glas parter, tre bel komprazon pur ön pöti lak, se tre joli”542 İngiltere pırlantası! Bu da güzel, benim için “ön pö tro flatan me sa nö fe riyen.”543 Çiçeği pek güç “aksepte”544 etti. Tabii öyle bir “jön person”545 için “sa va biyen, sa ne kö dö la püdsör, se dö la kandör!”546 Acaba adı nedir? Ah aceleyle soramadım. “Emosyon”547 bı-rakmıyor idi ki…. Ben de güzel mukabele ettim “Örözman”548 üzerimde o çiçek bulundu. Gerçekten pek “poetik” bir “rankontr”549 oldu. “Viktuvar”550 öyle bir

[lak]ın kenarında….Lamartin! Ah Lamartin! Gelip de bu hâli görmeliydin, beş

dakika içinde en parlaklarından beş yüz “ver”551 yazmak için ne şairane bir [tab-lo] idi! Çengi Hanım… “Kel drol dö nom!”552 Çengi.. mahut “dansöz”ler.. lâkin 534 “mal elöve”: kötü yetiştirilmiş

535 sû’-i zann: kuşku

536 hâsıl (olmak): oluşmak, meydana gelmek

537 mülâhazât: düşünceler, görüşler

538 ta’dîl: düzeltme, iyileştirme

539 “bote”: güzellik

540 “poetik”: şiirsel

541 “konversasyon”: konuşma

542 “miruvar terestr, o glas parter, tre bel komprazon pur ön pöti lak, se tre joli”: yer aynası yere serilmiş

ayna küçük gök için çok güzel bir benzetme çok güzel, çok hoş

543 “ön pö tro flatan me sa nö fe riyen ”: biraz fazla güzel geliyor fakat zararı yok 544 “aksepte”: kabul etme

545 “jön person”: genç insan

546 “sa va biyen, sa ne kö dö la püdsör, se dö la kandör!”: normal bir şey, bu sadece utanmadan gönül temizliğinden

547 “emosyon”: heyecan

548 “örözman”: iyi ki, çok şükür

549 “rankontr”: karşılaşma, rastlaşma

550 “viktuvar”: zafer

551 “ver”: beyit

552 “kel drol dö nom!”: ne değişik bir isim!

33

Recaizade Mahmut Ekrem

bu lafzı isim olarak hiç işitmedimdi. Orijinal bu da pek orijinal. Şu “tuvalet”e553

bak!. Şu yürüyüşe bak!.. Gerçekten bir [Kalipso].. sanki [Kalipso]yu adasından almışlar.. yaşmaklamışlar, feracelemişler de şu bahçenin içine salıvermişler!..

İşte Bihruz Bey bu yolda düşünür, düşündüğü kadar da mesut ve müftehir554

olurdu. Çünkü önü sıra kemâl-i gunc u delâl555 ile yürümekte ve hüsn ü ce-maline556, zarafet ve kıyafetine yalnız erkekler değil kendi derecesinde süslü hanımları bile hayran etmekte olan Periveş Hanım’a beğenilmek bahtiyarlığı o kadar şık beyler içinde yalnız kendisine nasib olmuştu. Fi’l-hakîka nazenin her adımda beş on kişiyi kendisine yol açtırmak için yollarında tevkif557 ettiği hâlde bunların hiçbirisine imâle-i nigâha558 bile tenezzül etmeyerek ve yalnız güzellikte, parlaklıkta kendisine rakip addedebildiği taze çiçekleri meşmûl-i kemterîn-i nazar-ı iltifât559 eyleyerek ileriler idi.

Bihruz Bey, muvaffakiyetinden560 emin idi. Yalnız bir hatıracık ara sıra kendisini bî-huzûr561 ediyordu ki o da – Keşfi Bey bahçede ise elbette görüleceğin-den – sarışın hanımın ona karşı ne muamelede bulanacağı endişesi idi. Çalgı mevkiine kadar Keşfi Bey görülmedi. Bihruz Bey’in de semâ-yı mes’ûdiyyeti562

ufkundaki o muzlim563 sehâb-ı hâtıra564 yavaş yavaş dağılmaya başladı. Biraz daha ilerilediler. Burası kalabalıktan azade idi. Bihruz Bey adımlarını sıklaş-tırdı, hanımlara yetişti. Bu süratten maksadı sarışın hanımı bir daha nerede ve ne vakit görmek mümkün olacağını sormak idi. Sarışın hanım buna meydan vermeksizin Çengi Hanım’a hitaben: “burası pek güzel…. Pek hoşuma gitti….

Gelecek cuma da gelelim hem doğruca buraya girelim.” dedi. Bunun üzeri-553 “tuvalet”: elbise, kıyafet

554 müftehir (olmak): övünmek

555 kemâl-i gunc u delâl: büyük bir naz ve işve

556 hüsn ü cemâl: güzellik, güzellik ve cazibe

557 tevkif (etmek): alıkoymak bekletmek

558 imâle-i nigâh (etmek): bakışını çevirmek

559 meşmûl-i kemterîn-i nazar-ı iltifât (eylemek): iltifat (tatlı davranış) bakışının gördüğü en değersiz şey saymak

560 muvaffakiyyet: başarı

561 bî-huzûr: huzursuz

562 semâ-yı mes’ûdiyyet: mutluluk göğü

563 muzlim: kara, siyah

564 sehâb-ı hâtıra: anı bulutu

34

Araba Sevdası

ne Bihruz Bey: “A kel ör”565, pardon efendim, saat kaçta” der demez geriden doğru bir “haset, haset” avazesi566 geldi. Hepsi birden döndüler, baktılar bunu söyleyen oracıkta ağaçlarla muhat567 bir tarhın568 içinde yalnızca oturmakta olan Keşfi Bey idi. Hanımlar sâhib-i âvâzeyi569 teşhis ile birbirlerine bir şey söylediler, gülüşmeye başladılar. Bu sırada aşağıki kapıya da vasıl570 olmuşlar idi. Bihruz Bey’in “saat kaçta?” suali cevapsız kaldı.

Hanımlar kapıdan çıktılar. [Lando] evvelce aldığı emir üzerine oraya gelmiş

idi. Arabacı mevkiinden indi, arabanın kapısını açtı, hanımlar içeriye girer girmez kapı “tak” diye kapandı. Arabacı mevkiine çıktı, müteakıben bir kırbaç şakırtısı işitildi. Lando süratle aşağı doğru yürümeye başladı.

Bihruz Bey, bu dakikada pek bed-baht571 idi. Keşfi Bey’in o suretle haykırması hanımların o suretle gülüşmesi, sualinin cevapsız kalması, arabacının, o tere-sin572 de -Landonun kapısını açmakta, hanımları alıp gitmekte sürati nihayet sarışın hanımın arabadan bakıp da bir “adiyo”cuk573 bile demeksizin çıkıp gitmesi biçare beye pek ziyade tesir etmişidi. Bu fart-ı te’essür574 şaşkınlığı içinde def ’aten hatırına landoyu takip etmek fikri geldi. Kapının yanında bağcı kılı-ğında iki kişi durmuş konuşuyorlardı. Onlara bakarak sertçe bir eda ile “Mon ekipaj?”575 dedi ve muhatapları tarafından bir hareket-i serî’aya576 muntazır577

oldu. Fakat herifler bunda bir şey anlayamadıklarından mütehayyirane578 biri birine bakmaktan başka hiçbir şey yapamadılar. Bihruz Bey’in buna da canı sıkıldı. Artık kendi gözleriyle arabasını aramaya başladı. Hâlbuki yukarıki 565 “A kel ör”: saat kaçta?

566 âvâze: bağırış, yüksek ses

567 muhât: etrafı çevrilmiş, sarılmış

568 tarh: çiçeklik, çiçek dikim yeri, çardak

569 sâhib-i âvâze: bağırışın sahibi

570 vâsıl (olmak): ulaşmak, varmak

571 bed-baht: bahtsız, mutsuz

572 teres: pislik

573 “adio”: hoşça kal

574 fart-ı te’essür: aşırı üzüntü

575 “mon ekipaj?”: arabam nerede

576 hareket-i serî’a: hızlı hareket, çabuk davranış

577 muntazır (olmak): beklemek

578 mütehayyirâne: şaşkınca

35

Recaizade Mahmut Ekrem

kapıdan bağçeye girdiği zaman “ekipaj”ı aşağıki kapıya getirmesini “koşe”ye tenbih etmemiş idi. Onun için araba kendisini bıraktığı yerde muntazır oluyordu. Sarışın hanımın ardı sıra bir kere bahçeden dışarıya çıkmış bulunduğu için şoseden yukarıya doğru şitab579 ile yürümek istediyse de biri biri ardınca gelmekte olan arabaların izdihamından580 ve hususuyla bir sarı bulut gibi hava-ya suut581 etmekte ola tozun kesretinden582 ürktü. Tekrar bahçeye girdi, acele ile duhûliyye583 vermeyi unutmuş idi. Vaki olan ihtar üzerine elini cebine soktu, bir mecidiye584 çıkardı, para alan adama fırlattı. Mecidiyenin üst tarafını almaya meydan yok idi. Koşar gibi bir süratle yürürken Keşfi Bey’i biraz evvel gördüğü yerde göremeyince süratini daha ziyadeleştirdi585. Bu aralık yolunun üzerinde karşıladığı süslü bir madamanın fistanına bastı, yırttı. Telaşından zarar-dîde586 olan zatın cinsiyetini ve bâ-husûs587 biganeliğini588 düşünemeyerek

“pardon monşer”589 dedi, geçti. Biraz daha ötede bir tepsi içinde kahve ve bira getirmekte olan [garson]a çarptı. Tepsiyi yere düşürdü. Şişeler kırıldı. Dökülen kahveler, biralar kendisiyle beraber kadın erkek birkaç kişinin daha üstüne başına sıçradı. O yine koşup gidiyordu.[Garson] “Beyefendi! Beyefendi! Bizim zararlar ne olacak?” diye haykırmaya ve arkasından koşmaya başladı. Çaresiz bunun için de durdu. “Jile”sinin590 cebinden bir altın çıkardı. Garsona doğru attı. Bu aralık tanıdığı bir zata rast geldi. O zat bir şey söylemek, bir şey anlatmak için kendisini yolundan alıkomak istediyse de bey: “Je afer! Je afer! Jö süi tre prese”591 diyerek bundan da kurtuldu. Hele güç bela kapıdan çıktı. Arabasını buldu. “Par malör”592 arabacı hayvanların önüne birisini bırakarak o da 579 şitâb: acele etme, acele

580 izdihâm: kalabalık, sıkışıklık

581 su’ûd (etmek): yükselmek

582 kesret: çokluk, yoğunluk

583 duhûliyye: giriş ücreti

584 mecidiye: 20 kuruş değerinde gümüş para

585 ziyâdeleştirmek: fazlalaştırmak, artırmak

586 zarar-dîde: zarar görmü, zarara uğramış

587 bâ-husûs: özellikle

588 bîgâne: yabancı

589 “pardon monşer”: affedersin dostum

590 “jile”: yelek

591 “je afer! je afer! jö süi tre prese”: işim var! işim var! çok acelem var 592 “par malör”: ne yazık ki!

36

Araba Sevdası

kendinin bir ufak işi için bir tarafa gitmiş idi. Bihruz Bey arabacının avdetini beklemedi, hemen yerine çıktı. Terbiyeleri593 eline aldı, hayvanları kırbaçladı.

Aşağıya doğru mümkün olan süratle gitmeye başladı.

Yolun üzeri arabalar, hayvanlar, insanlarla hıncahınç dolu olduğundan Bihruz Bey dakikada bir durmaya mecbur oldukça sabırsızlığından pek ziyade sıkılır-dı. Hele aşağıki kapıyı da buldu. Oradan ötesi tenhaca idi. Arabayı alabildiğine koşdurarak Tophanelioğlu mevkiine geldi, birden bire durdu. Çünkü burada karşısına çıkan dört yoldan hangisine gitmek lazım geleceğini evvelce düşünüp kararlaştıramamış idi. Burada daha ziyade sıkılmaya başladı. İki dakika kadar tevakkuftan594 sonra Beylerbeyi’ne inen yolu tutturdu. İstavroz üzerlerine kadar bir koşu gitti. Landodan bir iz bile bulamadı. Oradan döndü, Bağlarbaşı, Nuh Kuyusu tarikıyla Haydar Paşa’ya indi, landodan yine eser bulamayınca bütün bütün meyus595 oldu. Bu esnada vakit de on ikiyi geçmiş, yarıma geliyordu. Naçar596 Koşuyolu’ndan ağır ağır giderek azim bir teessürle köşküne avdet597 etti. Doğruca odasına çıktı. Fesini bir tarafa atdı, eldivenlerini çıkardı, o aralık: “Mösyö e servi, e Mösyö Piyer e la”598 diye gelen uşağı Mişel’i bir tekdir ile savdıktan sonra [trabazan]ın üzerinde bir tabak içinde duran frenk sigaralarından birisini aldı, tepesini dişiyle kopardı, sigarayı lambadan yaktı, kanepeye geçti, oturdu ve sigaranın tavana doğru suud etmekte olan mavi du-manını nazarıyla takip ederek müteellimane599 düşünmeye başladı.

Periveş Hanımla refikası Çengi Hanım’a gelince bunların terbiye600 ve fazi-letçe mahiyetleri bahçede [lak]ın yanında Bihruz Bey’e karşı gösterdikleri etvâr-ı lâubâliyâneden601 ve biraz aşağıda naklolunacak bir muhaverelerinden anlaşılır.

593 terbiye: dizgin

594 tevakkuf: duraklama, bekleme

595 me’yûs (olmak): üzülmek, ümitsizliğe kapılmak 596 nâçâr: çaresiz

597 avdet (etmek): geri dönmek

598 “mösyö e servi, e mösyö piyer e la”: bey’e servis yapıldı mı ve piyer bey geldi mi?

599 müte’ellimâne: acı çekerek

600 terbiye: eğitim, görgü

601 etvâr-ı lâubâliyâne: laubalice davranışlar, tavırlar 37

Recaizade Mahmut Ekrem

Burada yalnız şunu anlatmak lazımdır ki Periveş Hanım -Bihruz Bey’in ya-kıştırdığı gibi- öyle şerefli bir aileye, asil bir hanedana mensup olmadığı gibi ikametgâhının602 bulunduğu mevkide Bihruz Bey’in taksimince tahminine muvafık olmak üzere sınf-ı kibâra603 mahsus olan yerlerden değil idi.

Kaşıkçı esnafından Sakin Ağa namında namuslu bir adamın kızı ve arzuhalci-likle taayyüş604 eder Mağmum Efendi namında hamiyetli bir zatın zevcesi605

olan Periveş Hanım, on altı yaşında pederini kaybettikten ve yirmi üç yaşında zevcinden606 mufârakat607 eyledikten sonra validesi Zaime Hanımla birlikte Karabaş Mahallesi’’nde kâin608 dört odalı hanelerinde fakirane ve fakat yine mesture609 bir surette geçinir giderler idi. Gerçekten fevkâ’l-âde denecek güzellerden olan Periveş Hanım’ı bir sû-i tesâdüf610 Çengi Hanım denilen delle-i muhtâle611 ile biliştirmiş ve bu suretle biçarenin az zaman içinde şöhret-i cemâl ü zarâfeti612 gereği gibi şayi613 ve fakat – hayfa ki – cevher-i girân-kıymet-i fazî-leti614 bütün bütün zayi615 olmuştu.

Bu sû’-i münâsebetin616 husulünden617 sonra Periveş Hanım ekseriya Çengi Hanımla birleşir, daima onunla gezer ve iktiza ettikçe de Çengi Hanımın hanesinde beytûtet618 eder idi. Bunların Çamlıca Bahçesi’nde görüldükleri günün sabahı Periveş Hanım, adi bir yatak bağına bürünmüş olduğu hâlde Ka-602 ikâmetgâh: oturulan ev

603 sınf-ı kibâr: seçkin sınıf

604 ta’ayyüş (etmek): geçinmek

605 zevce: eş (kadın)

606 zevc: koca, eş (erkek)

607 mufârakat (eylemek): boşanmak

608 kâ’in: bulunan, oturan

609 mestûre: kapatılmış, örtülmüş

610 sû’-i tesâdüf: kötü rastlantı kötü karşılaşma 611 delle-i muhtâle: meşhur bir hilekar kadın adı 612 şöhret-i cemâl ü zarâfet: zariflik ve güzelliğinin şöhreti 613 şâyi’ (olmak): yayılmak

614 cevher-i girân-kıymet-i fazîlet: faziletin çok değerli incisi 615 zâyi’ (olmak): yitmek, kaybolmak

616 sû’-i münâsebet: kötü ilişki, arkadaşlık

617 husûl: oluşma, meydana gelme

618 beytûtet (etmek): gecelemek

38

Araba Sevdası

rabaş Mahallesi’nden çıkarak sekiz yaşında bir komşu çocuğu refakatiyle bir hayli mesafe katettikten sonra güneş görmez ve binaenaleyh çamuru kurumaz bir sokağın izbe bir köşesinde –karşısı bostan, arkası yine bostan, tarafeyni619

bekar odaları, ahır falan gibi ehemmiyetsiz ebniye-i süfliyye620 ile muhat olmak üzere – tek ü tenha kaim621 olan şüpheli bir haneye gelmiş idi.

Burası Çengi Hanım’’ın ikametgâhıdır. Periveş Hanımın vürudundan622 bir saat sonra bu iki hanım yukarıda tarif olunan kıyâfet-i zarîfâneye623 girmiş oldukları hâlde yaşlısı önde, genci arkada olarak haneden çıktılar, Aksaray Caddesi’ne doğru yürüdüler.

Hanımların evden çıktıkları zaman kararları Samatya’ya kadar mâşiyen624 inerek oradan demir yoluyla Makriköyü’ne, oradan da Sakız Ağacı mesiresine gitmek idi. İşte bu karar ile yürürlerken Periveş Hanım’ın “Çamlıca Bahçesi’ni pek medh625 ediyorlar, bugün de oraya gitsek acaba nasıl olur?” yolundaki istimzacı-na626 Çengi Hanım tarafından sûret-i muvâfakatkârânede627 vaki olan mukabe-le628 Sakız Ağacı kararını Bahçe-i Umûmî’ye tahvil629 etmiş idi. Bunun üzerine hanımlar hareketlerini tesri630 ile Aksaray’ın tramvay mevkiine631 yetiştiler ve hemen hareket etmek üzere bulunan tramvay arabasına çıktılar, oturdular. Üç çeyrek saat sonra Köprübaşı’nda tramvaydan indiler, köprüyü geçerek Üsküdar vapuruna girdiler. Vapura girdikten yarım saat sonra Üsküdar vapur iskelesine çıktılar. Beylik anbarın önüne doğru yürümeye başladılar.

619 tarafeyn: iki taraf

620 ebniye-i süfliyye: alçak binalar

621 kâ’im (olmak): bulunmak

622 vürûd: geliş

623 kıyâfet-i zarîfâne: zarif nitelikte elbise

624 mâşiyen: yürüyerek

625 medh (etmek): övmek

626 istimzâc: soru sormak

627 sûret-i muvâfakatkârâne: uygun görüldüğü, onaylanmış bir şekilde 628 mukâbele: karşılık

629 tahvil (etmek): değiştirmek

630 tesrî’: süratlendirme, hızlandırmak

631 mevki’: durak

39

Recaizade Mahmut Ekrem

Sair günler vapurdan çıkan halkı istikbale632 koşarak “boş araba! Araba lazım mı? Sizi şu temiz kupe633 ile götüreyim” yollu sözlerle tergîbât-ı müz’icâne-de634 yek-diğerine müsabakat635 gösteren arabacılardan hiçbirisi görünmedi.

Çünkü o gün seyir yerlerine dağılmak için kira arabalarına vuku bulan hücum sair vakitlerden pek çok ziyade olarak bir saatten beri iskelede boş bir tek araba bile kalmamış idi.

Çengi Hanım’ın orada rast geldiği işsiz bir adama: “Ayol! Kira arabası arı-yoruz, acaba nerede bulunur?” sualine “Hanım Efendi nafile aramayınız, bulamazsınız” diye aldığı cevap üzerine hanımların ikisi birden: “A! Vah vah! O kadar uzak yerden gelmişiz hiçbir şeye yaramadı.” Demekle beraber beri taraftaki çeşme meydanına müteveccihen636 ilerilediler ve orada da rast geldikleri birkaç kişiye “Ayol buralarda hiçbir araba bulunmaz mı” sualini tekrar ettiler.

O gün sabahleyin Beyoğlu kira arabalarından bir lando Kadıköyü’ne bir hasta götürerek Üsküdar’a avdetle araba vapuruna muntazıran çeşmenin yanında durmakta idi. Landonun arabacısı hanımların araba taharrisinde637 oldukları-nı görünce: “İki saat daha burada boş boşuna vapur bekleyeceğime şu hanımları alsam götürsem daha iyi olmaz mı?”dedikten sonra hanımlara doğru ileriledi ve Çengi Hanıma hitaben: “nereye gideceksiniz hanım efendi? İsterseniz sizi bu lando ile götüreyim.” diyince hanımlar ikisi birden dönerek landoyu bi’l-mu’âyene638 –talihin sırf yokluk içinde meydana getirdiği- bu fevka’l-mat-lûb639 müsaadeyi bakışlarıyla, gülüşleriyle yek-diğerine tebrik ettikten sonra Çengi Hanım, gidilecek mahalli tayin ile pazarlığa girişti.

632 istikbâl: karşılamak

633 “kupe”: iki kişilik atlı araba

634 tergîbât-ı muz’icâne: rahatsız edici ısrarlar 635 müsâbakat göstermek: birbirini geçmeye çalışmak, yarışmak 636 müteveccihen: yönelerek

637 taharrî: aramak, sormak

638 bi’l-mu’âyene: inceleyerek

639 fevka’l-matlûb: istenilenden daha üstün

40

Araba Sevdası

O mevkide bulunan kayıkçı, hammal, bar-gir640 sürücüsü kabilinden bir takım esâfil-i eşhâs641 Periveş Hanım’ın etrafına toplanarak galiz642 galiz harf-endâzlık-larla643 nazenini rahatsız etmeye ve haziran güneşinin cihet-i re’s-i semâdan644

rü’ûs-ı sekene-i arza645 amuden646 initaf eden eşi’’a-i âteşîni647 biçareyi arak-rîz-i zahmet648 eylemeye başlamışidi. Bu mevki-i müşkilden649 bir an evvel kurtulmak ihtiyacını ziyadesiyle hisseden Periveş Hanım arabacıya işaret edip arabanın kapısını açtırdı. Hemen içeriye kendisini attı. Müteakıben Çengi Hanım da girdi.

İşte Bihruz Bey’in Periveş Hanım hakkındaki tahmînât-ı zâhir-bînâne650 ve hissiyyât u telakkiyyât-ı müşkil-pesendânesine651 medâr-ı mahz652 olan landonun bu nazenini hamilen653 Bahçe-i Umûmî seyrinde bulunması – pek o kadar nadir olmayan- tesadüflerden birisi idi. Mamafih654 böyle bir tesadüfün mülâhaza-i imkânı655 Bihruz Bey’in hatırından bile geçmediğinden dolayı beyefendi landoya izafetle hanımlar ve hanımlara nispetle landoyu – gördüğü-müz derecelere kadar- ehemmiyetlendirmiş ve bu ehemmiyyetin neticesi olarak bahçenin içinde Periveş Hanım’a –bildiğimiz suretle- ek dolaş656 olmuş idi.

Yukarıda tarif olunduğu vechile hanımlar –Bihruz Bey’in dahi arkalarında olduğu hâlde – bahçeden çıkarak landolarına rükub657 ile araba hareket eder etmez Periveş Hanım’ın:

640 bâr-gîr: beygir

641 esâfil-i eşhâs: şahısların en sefilleri, serseriler, aşağılık şahıslar 642 galîz: kaba,

643 harf-endâzlık: laf atma, kaba ve iğrenç söz söyleme 644 cihet-i re’s-i semâ: gökyüzünün uç tarafı

645 rü’ûs-ı sekene-i arz: yeryüzünde oturanların tepesi (başı) 646 amûden: dik olarak

647 eşi’’a-i âteşîn: ateşli ışınları

648 ‘arak-rîz-i zahmet (eylemek): sıkıntı terleri dökmek, sıkıntıdan terlemek 649 mevki’-i müşkil: zor durum

650 tahmînât-ı zâhir-bînâne: dış görünüşe bakarak yapılan tahminler 651 hissiyyât u telakkiyât-ı müşkil-pesendâne: zor beğenircesine anlayış ve duygular 652 medâr-ı mahz: tek dayanak (noktası)

653 hâmilen: yüklenerek

654 ma’a-mâ-fîh: bununla birlikte

655 mülâhaza-i imkân: gerçekleşme, olabilme düşüncesi 656 ek dolaş: takipçi, peşi sıra gidici

657 rükûb: binme

41

Recaizade Mahmut Ekrem

—Daha pek toy zavallı!

demesiyle iki hanım arasında muhâvere-i atiyye658 cereyan etmeye başladı:

—Âdeta budala ayol!

—Biraz hoppaya da benzer.

—Zıpır derler bunlara zıpır… Fani çiçeği ne yaptın? Bakayım hâlâ göğ-sünde duruyor mu?

Çengi Hanım, Bihruz Bey’in bir aralık tefevvüh659 etmiş olduğu Fransızca

“fane” kelimesini “fani” diye işittiğinden ve bir hanıma ilk görüşte arz-ı hulûs-ı âşıkâne660 için takdim olunan çiçeğin faniliğinden bahsetmekte bir hüsn-i münâsebet661, bir zarafet ve letafet bulamadığından: “Fani çiçeği ne yaptın?”

demekle Bihruz Bey’in o münasebetsizliğini telmih etmek istedi.

—Ha! Gerçek o ne demekti acaba? “Benim aşkım da bu çiçek gibidir, böyle solar gider” mi demek istedi?

—Adam sende! Onun ne söylediğinden, ne yaptığından kendisinin de haberi yoktu.

—Gelecek cuma bekleyecek…

—İşi yoksa beklesin, dursun.

—Adam gelelim, eğleniriz, bahçe de hiç fena değil doğrusu.

—Her vakit böyle süslü arabayı nereden bulacaksın?

—Böylesi olmasın da adetası olsun, meram eğlenmek değil mi?

658 muhâvere-i âtiyye: gelecekteki (aşağıdaki) konuşma 659 tefevvüh (etmek): söylemek, dile getirmek

660 arz-ı hulûs-ı âşıkâne: âşıkça samimiyetini göstermek 661 hüsn-i münâsebet: güzel ilgi, ilişki, bağlantı 42

Araba Sevdası

—Ya o vakit alafranga bey yine sana bakar mı dersin?

—Bakmazsa bakmayıversin…. O da tasamın on beşi sanki!

—Bahçeden çıkarken o deli deli bağıran kimdi?

—A… bilemedin mi? Geçen gün Kadıköyü vapurundan çıkarken benim feracemin eteğine basıp da pardon diyen bey değil mi ya?

—O budala mıydı o? Değil değil, onun sakalı vardı.

—A… hiç ben bilmez miyim? Ta da kendisi idi.

—Adam nemize lazım… Acaba iskelede çok bekleyecek mi?

—Sanırım ki beklemeyiz. Olmazsa kayığa da binmek olabilir.

—Galiba sen canını yabanda bulmuşsun. Ay şimdi paraları sayacak mıyız?

—Sayacağız ya, arabacının bahşişini de unutma!

—Bahşiş mi? İki saat için yüz guruş verdikten sonra bir de bahşiş öyle mi? Üstüme iyilik sağlık! Ben çıldırmadım ayol!

Bu aralık araba Üsküdar İskelesi hizasında gündüz hanımları aldığı noktada

-birden bire- durunca Çengi Hanım: “A, geldik mi? Ne çabuk geldik, valla-hi iyi!” diyerek evvelce hazırladığı dört mecidiye ile bir mikdar bakır parayı arabacıya teslim etti. İki hanım arabadan indiler, vapura girdiler. On dakika sonra vapur da iskeleden ayrılarak İstanbul’a tevcîh-i veche-i azîmet662 ve yirmi dakika içinde Haliç dâhilindeki gemilerin arasına karışarak nazardan gaybûbet663 eyledi.

662 tevcîh-i veche-i azîmet: gidiş yönüne yönelmek 663 gaybubet (eylemek): kaybolmak

43

Recaizade Mahmut Ekrem

İkinci Kısım

Odasında sigara içerek düşünür bıraktığımız Bihruz Bey, düşüne düşüne hele tefekküratını664 bir neticeye isal665 ile tasavvuratını666 bir karara rabt667 etmeye muvaffak olabildi. Bu kararda kendisini daha şimdiden âşık-ı cefâ-keşi668 addettiği Periveş zalimine i’tirâf-ı mahabbeti669 ve hîn-i mufârakatta670 kendisinin:

“Saat kaçta?” sualine cevap verilmemesinden ve alel-husûs671 landonun esnâ-yı hareketinde bir veda işareti edilmemesinden dolayı sitem ve serzeniş672 havi bir mektup yazmak… Gelecek cuma günü saat sekizde ve belki daha erken bahçede bulunarak Periveş Hanım’ın vüruduna673 muntazır olmak ve hanım efendi görünür görünmez hazırlanacak mektubu bir takrib ile kendisine takdim edip ondan sonraki harekat ve muamelatı674 muktezâ-yı hâle675 uydurmak, vel-hâsıl zînet-i gâye-i emel676 olan âhû-yı hoş-endâm u nâzende-hırâmı677 Keşfi zevze-ğine rağmen giriftâr-ı dâm-ı merâm678 etmeye çalışmak suretlerinden ibaret idi.

Bu esnada üçüncü defa olarak –ba’de’l-istîzân679- salona giren Mişel lambaları muayene ile fitillerini biraz indirip yine çıkardıktan sonra beyefendinin çehresine gizlice baktı. Hâlinde müşahede ettiği680 âsâr-ı sükûndan681 cesaret alarak yavaş bir sesle: “yemek soğuyor” diyebildi.

664 tefekkürât: düşünceler

665 îsâl: ulaşma, ulaştırma

666 tasavvurât: fikirler, düşünceler, tasarımlar

667 rabt (etmek): bağlamak

668 âşık-ı cefâ-keş: eziyet çeken âşık

669 i’tirâf-ı muhabbet: aşkını ilan etmek

670 hîn-i mufârakat: ayrılık zamanı

671 Ale’l-husûs: özellikle

672 serzeniş: yakınma, şikâyet

673 vürûd: gelme, geliş

674 mu’âmelât: işler, davranışlar

675 muktezâ-yı hâl: durumun gereği

676 zînet-i gâye-i emel: arzunun son noktasının süsü 677 âhû-yı hoş-endâm u nâzende-hırâm: nazlı salınarak yürüyen ve düzgün vücutlu ahu/ceylan (gibi olan sevgili)

678 giriftâr-ı dâm-ı merâm (etmek): arzu tuzağına düşürmek 679 ba’de’l-istîzân: izin aldıktan sonra

680 müşâhede (etmek): gözlemek, izlemek

681 âsâr-ı sükûn: sakinlik izleri

44

Araba Sevdası

Bihruz Bey’in meşgûliyyet-i müz’ice-i zihniyyesi682 bahsolunan karardan sonra her ne kadar bütün bütün geçmemiş ise de haylice kesb-i hiffet683 etmiş ve “sal a manje”de684 hemen üç çâr-yek (çeyrek) saatten ziyade bir vakitten beri kendisine muntazır bulunan muallim Mösyö Piyer’i daha ziyade bekletmek çirkin olacağı mütalaası685 o zihnin bir köşesinde kendi kendini gösterebilmiş idi. Binaenaleyh bey yerinden kalktı… Üçte ikisinden ziyadesi yana yana bitmiş olan sigaranın uzamış beyaz külünü masanın bir tarafındaki sigara tablasına bıraktıktan sonra sigaradan kalan parçayı dudaklarının arasına kıstırarak yemek odasına teveccüh etti. Kapıdan içeriye girer girmez muallim efendiye hitaben –şüphe yok ki artık bu defa pek hâlis Fransızca olarak-: “Affedersiniz, azizim muallim efendi! Pek mühim bir şey düşünüyordum da sizi beklettim. Ümid ederim ki bana gücen-mediniz!” dedi. Ve li-ecli’l-musâhafa686 hoca efendiye elini uzattı.

Mösyö Piyer oralarda değildi. Zaten bütün bütün denecek derecelerde yemekten kesilmiş ve olanca iştihası687, zevki, eğlencesi, siyasi gazetelerin mesâ’il-i rûz-ı merreye688 müteallik sütun sütun neşrettikleri makalat689 ve mebâ-hisâtın690 mütalaasına masruf691 ve münhasır692 olmuş olan bu altmış beşlik ihtiyar köşke geç vakit vürud ile ikinci kata çıkar çıkmaz, aç gözlü Mişel’in: “İster iseniz buraya buyurun, şimdi yemek çıkacaktır.” demesi üzerinde doğruca yemek odasına girerek sakosunun693 cebinden çıkardığı bir yığın gazetelerden ayırdığı çarşaf kadar bir tanesini katlayıp küçülterek bir iskemlenin üstünde kemâl-i dikkat ve ehemmiyetle694 mütalaaya koyulmuş ve yemeğin gecikip ge-cikmediğinden kat’â695 haberdar olmamış idi.

682 meşgûliyet-i müz’ice-i zihniyye: zihni zorlayıcı düşünceler, uğraşılar 683 kesb-i hiffet (etmek): hafiflemek, azalmak

684 “sal a manje”: yemek odası

685 mütâla’a: düşünce, görüş

686 li-ecli’l-musâfaha: tokalaşmak için

687 iştihâ: iştah

688 mesâ’il-i rûz-ı mere: günlük meseleler

689 makâlât: makaleler

690 mebâhisât: kısımlar, bahisler

691 masrûf: harcanmış

692 münhasır: ayrılmış

693 sako: ceket veya palto gibi üste giyilen giysi 694 kemâl-i dikkat ve ehemmiyyet: büyük bir dikkat ve önem 695 kat’â: kesinlikle

45

Recaizade Mahmut Ekrem

Binaenaleyh Bihruz Bey’in o yolda isti’fâ-yı kusûr696 etmesine taaccüple697

beraber: “Hiç zararı yok, zaten ben gazetemi okuyordum…” diyerek îfâ-yı mukâbeleden698 ve Bihruz Bey’in uzattığı eli sıkıp bıraktıktan sonra beyle karşı karşıya sofraya geçtiler oturdular. Mösyö Piyer’in o çarşaf kadar gazetede kemâl-i ehemmiyetle699 mütalaa ettiği şey o devrin en mühim mesâ’il-i siyâsiyyesinden700 olan Süveyş Kanalı’na dair uzun bir bend-i mahsûs701 idi ki zât-ı mesele702 hakkında servet, ticaret, siyasiyat nokta-i nazarından bir takım muhâkemât-ı mutâla’âtı703 şâmil704 idi.

[politika]ya ziyadesiyle merakı olan Mösyö Piyer, gazetede okuduğu şeylerin hâlâ taht-ı te’sîrinde705 bulunarak fikrini onlarla biraz daha meşgul etmek ih-tiyacında olduğundan sofraya oturur oturmaz Bihruz Bey’e hitaben: “Patri”de şimdi bir bend-i mahsûs okudum. Süveyş Kanalı hakkında pek mühim müta-laatı havidir.” diye söze başlayarak okuduğu şeyleri fıkra706 fıkra hulâsaten707

takrir708 ile bunlara kendi mütâla’ât-ı mahsûsasını709 da ilaveye kıyam710 etti.

Beri tarafta bir ucu Periveş Hanım’ın saçlarına ilişip kalmış, diğer ucu Keşfi Bey’in püskülüne takılıp dolaşmış olan efkârının keşmekeşi711 arasında zihni yeniden perişan olmaya başlayan Bihruz Bey, Mösyö Piyer’in lakırtılarını kat’â dinlemiyordu ve dinlese de anlayamazdı.

696 isti’fâ-yı kusûr (etmek): kusurunda dolayı özür dilemek 697 ta’accüb: şaşkınlık

698 îfâ-yı mukâbele: karşılığını vermek, karşılığını yerine getirmek 699 kemâl-i ehemmiyet: büyük önem

700 mesâ’il-i siyâsiyye: siyasi meseleler

701 bend-i mahsûs: özel bölüm

702 zât-ı mes’ele: Sorunun aslı, meselenin kendisi 703 muhâkemât-ı mutâla’ât: görüşlerin değerlendirilmesi 704 şâmil: kapsayan, içeren

705 taht-ı te’sîr: (bir şeyin) etkisi altı

706 fıkra: paragraf

707 hulâsaten: özetleyerek

708 takrîr: anlatmak, diliyle ifade etmek

709 mütâla’ât-ı mahsûsa: kendine özgü düşünceler

710 kıyâm (etmek): kalkışmak, girişmek, başlamak

711 keşmekeş: çekişme

46

Araba Sevdası

Şâkirdinin712 böyle siyasi ve ciddi bahislerde muhatap olmaya kabiliyetsizliği-ni herkesten iyi takdir etmiş olması iktiza713 eden Mösyö Piyer’in lakırtı söylerken Bihruz Bey’in yüzüne bakması önünde bulunan surahiye, bordo şişesine hitap etmekten ise kaşı gözü hareket eder, eli ayağı oynar bir istatüye714 hitap etmekteki evleviyete715 mebni716 idi.

Mösyö Piyer bir aralık bahsin kendince tamam can alacak bir noktası üzerinde hararetli hararetli nâtıka-perdâz717 olup dururken bu gevezelikler, bu gürültüler ister istemez kulağına aks ile beynini tahdiş718, fikrini bütün bütün teşviş719

eden Bihruz Bey’in: “Pardon monşer! Parlon damur ön pö, sil vuple”720 diye hocasını aşk ve alaka mebâhisine davet etmesi Mösyö Piyer’i azim bir hayretin sükut u sükununa def ’aten düşürdü. Zavallı ihtiyar çatalı bıçağı bırakarak iki eliyle gözlüğünü iyice yerleştirdikten sonra ve Bihruz Bey’in yüzüne –sofraya oturduğundan beri henüz birinci defa olmak üzere – dikkatlice bir hayli baktıktan sonra Fransızca: “Peki buyurunuz, ondan bahs edelim.” Dedi ve çatalı bıçağı tekrar der-dest721 ile sözüne devam eyledi:

[*]722- Dö kel amur vulevu kö jö parl? Vu save biyen kil ya lamur dö la patri, lamur filyal, lamur maternel, lamur dö proşen, lamur propr, lamur dö suva… Sö son dezamur dö diferant natür. Dükel vule vu kö nu parliyon?

—Dö lamur dö fam, biyen sür!

712 şâkird: öğrenci

713 iktizâ (etmek): gerekmek

714 istatü: heykel

715 evleviyet: öncelik

716 mebnî: dayanak, dayanmakta

717 nâtıka-perdâz (olmak): düzgün ve etkili konuşmak 718 tahdîş: kurcalamak, tırmalamak

719 teşvîş (etmek): (fikirlerini) bulandırmak, karıştırmak 720 “pardon monşer! parlon damur ön pö, sil vuple”: affedersin azizim! biraz aşktan söz edelim, lütfen 721 der-dest: eline alarak

722 [*bu fransızca kısmın tercümesi Recaî-zade Mahmut Ekrem tarafından yapılmıştır ] sevdanın hangi nevinden bahsetmek istiyorsunuz malum ya muhabbetin envaı var: evlat muhabbeti, valide muhabbeti, hısım ve akraba muhabbeti, nefse muhabbet… bunlar hep ayrı ayrı şeylerdir hangisinden bahsedelim?

- hangisinden olacak? karı muhabbetinden!

47

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey tarafından girişilmek istenilen bu bahsin Mösyö Piyerce mevki-sizliği, zamansızlığı ihtiyarın epeyce canını sıkmış idi. Beyin birden bire tefev-vüh723 ettiği: “Dö lamor dö fam” tabirindeki münasebetsizlik üzerine herifin o yorgun sinirleri şiddetle oynamaya, o soğuk kanı süratle kızışmaya başladı, çehresi kızardı. Gözleri açıldı. Bî-edeb724 şâkirdini iyice haşlamak istedi. Fakat istediğini yapamadı, çünkü küçük Çamlıca’nın havadar bir köşkünde haftanın iki gecesini safâ-yı hâtırla geçirmek için vapur ve araba ücretlerinden maada peşin olarak her ay eline geçirdiği altı adet yirmi iki frank yetmiş beş santim Mösyö Piyer’e hâtırlıca bir dost idi. Bihruz Bey, hiffet-i mizâcıyla725, tenbelli-ğiyle, garib garib efal ve akvali726 ile ne zaman Mösyö Piyer’i hiddetlendirse o hâtırlıca dost meydana çıkar. Mösyö Piyer’in kulağına: “Canım o daha pek gençtir. Gençliğin bu türlü ahvali mazur görülmek lazımdır. Şu zavallı çocuğa hiddetlenmenin ne lüzumu var? Sen hakîm bir adamsın, öyle kusurlara bak-mamalısın!” yollu söz söyler. Muallim Efendi de bu hatırlı, bu yumuşak yüzlü, bu sevimli dostunun o pend-i dil-pesendini727 tasvip728 ederek Bihruz Bey’in her fenalığını hoş görürdü.

Bu defa da yine o dostun ihtâr-ı icbâr-gûne-i hayr-hâhânesi729 üzerine kendini tuttu. Yalnız Bihruz Beyin sellemehüs-selâm730 ortaya sürmek istediği hevesât-ı zen-perestâne731 bahsini beyin hoşlanamayacağı bir surette dökerek manevi bir intikam almak arzusundan geçmediği için tekrar şu suretle söze başladı:

—“La Bruyer mi? La Roşfokol mu?” bilmem hangisidir. Der ki:

“İbtilanın732 her türlüsü erbabına türlü maskaralıklar ettirir. Hususuyla aşk ve sevda insanı hepsinden ziyade maskara eder…” manasını iyi anladınız ya?

723 tefevvüh (etmek): söylemek

724 bî-edeb: edepsiz, terbiyesiz

725 hiffet-i mizâc: karakterinin düşüklüğü

726 ef ’âl ve akvâl: hareketler ve sözler

727 pend-i dil-pesend: hoşa giden nasihat

728 tasvîb (etmek): doğrulamak, onaylamak

729 ihtâr-ı icbâr-gûne-i hayr-hâhâne: hayır istercesine ve zorlayıcı tarzda olan uyarı 730 sellehemü’s-selâm: ulu orta, rastgele

731 hevesât-ı zen-perestâne: kadına taparcasına duyulan arzular 732 ibtilâ: tutkunluk, bağımlılık

48

Araba Sevdası

—Hayır, fikrinizi anlayamadım.

—Pardon! Bu benim fikrim değil, kendi fikrimi söylesem, o hiç hoşu-nuza gitmez. Bazı hükemâya733 göre aşk ve alaka sahibini gülünç eder. Nicesi gülünç değil âdeta, çünkü aşk ve alaka zevzeklikten başka bir şey değildir!

—Siz ihtiyarsınız, muhabbete tabii düşman olursunuz.

—Kadın muhabbetine öyle mi?

—Şüphe yok.

—Ha! Ahlak cihetiyle ekseriya pek çirkin olan o tâ’ife-i cemîlenin734, o akıl ve zarafetleri makulattan ziyade delilikleri takviye eden kadınların muhabbetine öyle mi? Korkarım, şâkirdim bir kadına alaka etmiş olmalı!

—Hayır, pek de öyle değil…

—Kendini gözet evladım! Kendini gözet! Kadınlar çok muzırdırlar735.

Onlar melâ’ike-i azâbın736 yeryüzünde peyda olmuş nazirleridir. Bizi cennet kapısından cehenneme ilka737 ederler… Bir âmâya demişler ki: “zevceniz bir güldür.” O da: “Dikenlerinden öyle anlıyordum.” cevabını vermiş.

—Pardon! Mösyö Piyer,

—Dinleyiniz, dinleyiniz! Daha bitmedi. Sokrat ne diyor bilir misiniz?

Diyor ki: “Kadın her türlü fenalığın menbaıdır.738” Aristofan da: “Dünyada kadınlar kadar idaresi müşkül mahluk yoktur. Ne deliler, ne de canavarlar onlar kadar şâyân-ı isti’âze739 olamaz!” demiş.

733 hükemâ: filozoflar, düşünürler

734 tâ’ife-i cemîle: güzel grup

735 muzırr: zararlı, zarar verici

736 melâ’ike-i azâb: azap melekleri

737 ilkâ (etmek): önüne atmak, bırakmak

738 menba’: kaynak

739 şâyân-ı isti’âze: sığınmaya layık

49

Recaizade Mahmut Ekrem

—“Me Mon şer Profesör”740

—Dinleyin, dinle genç Bey!

—Mon profesör! Bu akşam her vakitki Mösyö Piyer değilsiniz. Ahlakı-nız değişmiş.

—Pek “nervö”741 olmuşsunuz bilmem niçin?

—İhtimal. Lâkin siz her vakitki Bihruz Bey’siniz!

Bihruz Bey’in son sözü pek doğru idi. Daha üç dört ay evvel [Pol é Virjini]yi birlikte okudukları zaman bu iki tabiat çocuğunun hemen kendileriyle birlikte doğup kendileriyle birlikte neşv ü nema bulan742 alâka-i rûhâniyyeleri743, iki saf kalbi biri birine bağlayan o muhabbet-i ma’sûmânenin744 –ıssız bir adanın mevâki’-i tenhâyîsinde745, akarsuların kenarlarında, karanlık ormanların kıyı-cıklarında, kumluk sahillerde, muz ağaçlarının tepelerinde, yavru kuşların yu-vaları yanında münevver denizlere, mülevven746 gurublara747, parlak güneşlere, latif mehtaplara karşı vaki olan –letâ’if-i tecelliyâtını748 Mösyö Piyer ne kadar tatlı tatlı anlamış, ne kadar tatlı tatlı tefsir ve takrir etmiş idi. Daha üç dört hafta evvel [La Dam ö Kamelya]yı köşke getirip de “Vuala ön şedövr dö roman!”749

diyerek kitabı hemen o gece yukarıdan aşağıya Bihruz Beye dinletip anlatır-ken [Margrit]in o hadd-i zâtında750 na-pak751 olan bahtsız kadıncağızın âşık-ı ma’şûku752 [Arman] hakkındaki hâlisât-ı muhabbetden753 ve bu muhabbetten 740 “me mon şer profesör”: fakat sevgili hocam!

741 “nervö”: asabi, sinirli

742 neşv ü nemâ bulmak: yetişmek, büyümek, gelişmek 743 ‘alâka-i rûhânî: ruhsal ilgi

744 muhabbet-i ma’sûmâne: masumca aşk

745 mevâki’-i tenhâyî: ıssız mahaller, ıssız yerler 746 mülevven: renkli

747 gurûb: gün batımı

748 letâ’if-i tecellîyât: ortaya çıkmanın güzellikleri, güzel görünümler 749 “vuala ön şedövr dö roman!”: işte bir roman şaheseri 750 hadd-i zâtında: aslında

751 nâ-pâk: pis, kirli

752 âşık-ı ma’şûk: sevilen âşık

753 hâlisât-ı muhabbet: saf, gerçek sevgi, aşk

50

Araba Sevdası

münbais754 hissiyyatın safvet755 ve rikkat756 ve nezahetinden ve nihayet âşıka-i bî-çârenin757 bit-teverrüm,758 garibane vefatından Mösyö Piyer ne kadar müte-essir759 olmuş, şakirdini de ne kadar müteessir760 etmiş idi. Hususuyla daha üç dört gün evvel [Alfons Kar]ın [Ihlamurlar Altında] namındaki romanını Bihruz Bey okuyup da romanın kahramanı olan [Estafan]ın aşk ile o derece çılgın-lıklarını zihnine aldıramadığından bahs ettiği zaman alâka-i nefsâniyyenin761 o derecesine [Pasyon762] ıtlak olunup erbabını âdeta mecnuna döndüreceğini ve bu mecnuniyyete763 giriftar764 olanların ekseriya maşukalarının765 visalleriyle766

de teselli olamayıp mahiyeti kendilerince de mechul bir hiss-i hayât-şiken767 neticesi olarak intihar edegeldiklerini ve bu hâl-i ibtilâyı768 Alman şairi [Göte]

meşhur [Verter] hikâyesinde gayet tabii bir surette tasvir etmiş olduğundan bir kere de o hikâyenin Fransızca tercümesini okumak lazım olduğunu Mösyö Piyer ne kadar ciddi bir tavır ile şâkirdine tefhim769 etmiş idi.

Bu akşam Mösyö’ye ne oldu da daima ihtiram ile yad etdiği aşk ve muhabbeti böyle tahkire kalkışdı?

Zavallı Bihruz Bey, muallim efendiye hitaben: “Pardon damur sil vu ple”770

dediği vakit neler düşünmüş idi: Gündüzki ser-güzeşt-i âşıkânesini771 kâffe-i 754 münba’is: doğan, kaynaklanan

755 safvet: saflık, temizlik

756 rikkat: incelik

757 âşıka-i bî-çâre: çaresiz sevgili

758 bi’t-teverrüm: verem yüzünden, verem hastalığına yakalanarak 759 müte’essir (olmak): etkilenmek

760 müte’essir (etmek): etkilemek

761 ‘alâka-i nefsâniyye: bedensel ilişki

762 “pasyon”: ihtiras

763 mecnûniyyet: delilik

764 giriftâr (olmak): tutulmak, yakalanmak

765 ma’şûka: sevgili (kadın)

766 visâl: kavuşma

767 hiss-i hayât-şiken: hayat kırıcı duygu, ölme isteği veren his 768 hâl-i ibtilâ: tutkunluk hâli

769 tefhîm (etmek): anlatmak

770 “pardon damur sil vu ple”: affedersiniz, aşktan bahsedelim lütfen 771 ser-güzeşt-i âşıkâne: âşığa yakışır macera

51

Recaizade Mahmut Ekrem

teferru’âtıyla772 muhtasaran773 Mösyö Piyer’e anlattıktan sonra o muhtasaratı muallim efendinin mahâret-i lisâniyyesiyle774 giydirilmiş, kuşatılmış, süslenmiş, kıvraklanmış olarak tekrar işidecek idi. Evet! Ârâyiş-i gerdûne-i ihtişâm775

olan duhter-i zerrîn-gîsû-yı nâzik-hırâm776 ile ilk nazar-ı âşıkânenin777 sûret-i te’âtîsinden778 başlayarak bahçeye inişler. Lakın kenarında duruşlar, gülüşler, söylenişler, yer aynası latifesi, pırlanta sohbeti, çiçek muhabbeti, gezinişler, yürüyüşler, randevu talebi, rakib belası, mufârakat-ı keder-bahşâ779, azîmet-i bilâ-vedâ780, iktihâm-ı mevâni’781, ta’kîb-i nâ-be-hengâm782, cüst ü cûy-ı bî-se-mere783, halecânlar, hiddetler sırasıyla üçer beşer kelime ile söylendikçe Mösyö Piyer bu cümle ve fıkraları kendisine mahsus belagat ve şetaretle784 tevsi785

ve tezyin786 ederek tekrar edecek, Bihruz Bey de bunları dinledikçe bu güzel, bu şairane romanın kahramanı bizzat kendisi olduğunu düşünerek mesud ve müftehir787 olacak idi.

Bihruz Bey’in istifadesi bundan ibaret de kalmayacaktı: henüz birinci faslı meydana gelebilen bu güzel romanı, arzusu vechile netîce-pezîr etmek788 için ne türlü entrikalara tedbirlere tevessül eylemek lazım geleceği bahsinde Mösyö Piyer’in ma’lûmât-ı nazariyye789 ve tecârib-i fi’liyyesinden790 istimdat791 dahi 772 kâffe-i tefferru’ât: tüm ayrıntılar

773 muhtasaran: özet olarak, kısaca

774 mahâret-i ifâde: ifade yeteneği, anlatım becerisi 775 ârâyiş-i gerdûne-i ihtişâm: gösteriş arabasının süsü 776 duhter-i zerrîn-gîsû-yı nazik-hırâm: narin salınarak yürüyen ve altın saçlı (sarışın) kız 777 nazar-ı âşıkâne: âşıkça bakış

778 sûret-i te’âtî: (karşılıklı) alıp verme biçimi, alış veriş usulü 779 mufârakat-ı keder-bahşâ: üzüntü veren ayrılık 780 azîmet-i bilâ-vedâ’: vedasız gidiş

781 iktihâm-ı mevâni’: engelleri aşmak

782 ta’kîb-i nâ-be-hengâm: zamansız, yersiz takip 783 cüst-cûy-ı bî-semere: faydasız arayış, boşuna yapılan araştırma 784 şetâret: süslü söz söyleme

785 tevsî’ (etmek): genişletmek

786 tezyîn (etmek): süslemek

787 müftehir (olmak): övünmek

788 netîce-pezîr (etmek): sonuca ulaştırmak, sonlandırmak 789 ma’lûmât-ı nazariyye: teorik bilgiler

790 tecârîb-i fi’liyye: uygulama tecrübesi pratik deneyimler 791 istimdâd (olunmak): yardım beklemek

52

Araba Sevdası

olunacaktı. “Par malör”792 Muallim efendinin bu akşam tersliği tuttu. Netice hakkında kendisinden bir fikir almak şöyle dursun mukaddimeden bile bahse imkan bulunamadı.

Diğer taraftan Mösyö Piyer de şâkirdine karşı gösterdiği mu’âmele-i dürüştâ-nede793 o kadar haksız değildi. Herif Şüveyş Kanalı meselesi gibi ciddi ve amik bir bahs içinde yuvarlanıp uğraşır, söylenip dururken Bihruz Bey’in damdan düşer gibi: “Parlon damur sil vu ple” demesi ve alel-husûs “Dö kel amur vule vu kö jö parl”794, tecâhül-i ârifânesine795 “döle mor dö fam” ta’bîr-i galîziyle796

mukabele etmesi afv olunur münasebetsizliklerden, hazm797 olunur gılzetler-den798 midir?

Hâlbuki Bihruz Bey kendi kabahatini derk799 edemediğinden Mösyö Piyer’in münasebetsizliğini mizacındaki asabiyetin her nedense heyecanda bulunması-na ve bu sû’-i tesâdüfi “fatalite”ye800 haml ve atfederek muhavereden biz-zarû-re801 keff-i lisân802 etmeye karar verdi. Yemek gürültüsü de hitâma ermiş803 idi.

Meyveyi beklemeksizin sofradan kalktı. Onun takaddümüyle804 aralarında şu sözler söylendi:

—Pardon Mösyö Piyer! Rahatsızım başım pek ağrıyor. Müsaadenizle içeri gideceğim. Siz yarın belki erken inmiş olursunuz, o hâlde “a mardi nes pa?”805

—Nasıl isterseniz.

792 “par malör”: ne yazık ki!, yazık ki! ????

793 mu’âmele-i dürüştâne: kabaca, sertçe davranış

794 “dö kel amur vule vu kö jö parl”: aşkın hangi türünden bahsetmek istiyorsunuz?

795 tecâhül-i ârifâne: bilip bilmezlikten gelme

796 ta’bîr-i galîz: kaba ifade, kaba ibare

797 hazm (olunmak): sindirilmek, katlanılmak

798 gılzet: kabalık

799 derk (etmek): anlamak

800 “fatalite”: kader, alın yazısı

801 bi’z-zarûre: zorunlu olarak

802 keff-i lisân (etmek): dilini çekmek, konuşmayı bırakmak 803 hitâma ermek: sona ermek, bitmek

804 takaddüm: öncelik, önce başlamak

805 “a mardi nes pa?”: salı günü, değil mi?

53

Recaizade Mahmut Ekrem

—“Bon suvar”806 Mösyö

—Bon suvar Bey, Allah rahatlık versin!

Zavallı Bihruz Bey bu dakikada gerçekten pek ziyade muztarip idi. Gündüzün saat dokuzundan beri dimağının bir fa’âliyyet-i müfrita807 hâlinde bulunma-sından, kalbinin nevbet-be-nevbet808 şiddetli halecânlara809 tutulmasından biçare gencin asabında külli bir tezelzül810 vukua gelmişti. Odasında tek ü tenha bir hayli düşünmekle yapacağı şeyi kararlaştırdıktan sonra bir dereceye kadar teskine muvaffak olduğu tezelzül-i ‘asabîyi811 Mösyö Piyer’den alacağı öğüt-ler sayesinde bütün bütün yatıştırabileceğini ümid ederek bu ümid ile sofraya oturmuş iken muallim efendiden nâgehânî uğradığı şiddet-i mu’âmele812 sinir-lerini yeniden alt üst ettiğinden biçarenin ser813-i sevdâ-eserine şiddetli bir ağrı yapışmış ve bu ağrı kendisini istirahata muhtac etmiş idi.

Binaenaleyh bey sofradan kalktığı gibi salona dahi uğramaksızın harem dairesine geçti. Doğruca yatak odasına gitti. Kendisini soymak için gelen dadı kalfayı:

—Biraz başım ağrıyor, yatacağım. Bu gün çok dolaştım, yoruldum da.

Valide beni soracak olursa “yarın erken gidecekmiş, yattı” deyiver” diye savdıktan, oda kapısını da sürmeledikten sonra hemen yatağına düştü. Dört beş saat yatağın içinde bir taraftan bir tarafa döne döne nihayet gözlerini kapayabildi Bihruz Bey, yemek odasından çıkar çıkmaz Mösyö Piyer yüz otuz altı Frank elli santim ile rû-be-rû814 bulundular. Bu yumuşak yüzlü, bu tatlı dilli dost-ı hayr-hâh815 Mösyö Piyer’e bu defa kim bilir ne acı sözler söyledi ki zavallı ihtiyar sakin sakin biraz düşündükten sonra henüz ısırdığı bir akça armudunu 806 “bon suvar”: iyi akşamlar

807 fa’âliyyat-ı müfrita: aşırı hareketler

808 nevbet be-nevbet: nöbet nöbet, ara ara

809 halecân: titreme, kalp çarpıntısı

810 tezelzül: titreme

811 tezelzül-i asabî: sinirsel titremeler

812 şiddet-i mu’âmele: şiddeli davranış, sert davranmak 813 ser-i sevdâ-eser: sevdalı baş

814 rû-be-rû: yüz yüze

815 dost-ı hayr-hâh: hayır isteyen dost

54

Araba Sevdası

ezmeye uğraşan dişsiz ağzından: “Lâkin bazan ben de münasebetsizlik ediyorum.. Zavallı çocuğu fena sıktım. Şuna gelecek salı muhabbet-i zenâna816 dair güzel bir eser getireyim.” Sözleri bilâ-ihtiyâr817 dökülüverdi.

Koca profesör! Gelecek salı akşamı şâkirdine818 cildi müzehheb819 bir [Kont Dö Bukas] hediye etmeyi tasmim820 etmişidi. Bu niyyet-i şefakatkârâne821 üzerine Bihruz Bey’e dair artık hiçbir endişesi kalmadı. Önündeki [Bordo] şişesine uzandı. Kadehini doldurdu, kendi sıhhatine olarak içti… Sofradan kalktı.

Bihruz Bey’in evvelce büfenin kenarına bıraktığı [sigar822] parçasını kendinin zannıyla yakaladı. Lambadan yaktıktan sonra gazetelerini aldı, bir tarafa çekildi, yine müsterihane823 mütalaaya koyuldu.

Öte tarafta Bihruz Bey uykuya dalar dalmaz gündüzki vukuat824 o kapalı gözlerin önünde karma karışık bir surette cereyan etmeye, sofra başındaki muhaverat ise o kaynar beynin içinde gayr-ı merbût825 bir hâlde çın çın ötmeye başladı: [Periveş Hanımın landosu istavrozun üzerinden Beylerbeyi’ne doğru yokuş aşağı bir derecede süratle gidiyordu ki tekerlekler yere değmiyor! Landoyu çekenler, bar-gire asla benzemez bir çift mahlûk-ı acîb826, bunları kulla-nan mahut parlak düğmeli [koşe] değil, Keşfi Bey’in kendisi! Bihruz Bey, yağız bir ata binmiş landoyu takip ediyorsa da bir türlü yetişemiyor, atı kırbaçlıyor, sürüyor, koşturuyor, tamam landoya yetişeceği vakit hayvan geri geri gitmeye başlıyor. Bihruz Bey, bu hâlden fevka’l-âde müte’ezzî827 olduğu hâlde arkasına dönüp görüyor ki [Madam Piyer] olması lazım gelen bir ihtiyar madam hayvanın kuyruğuna yapışmış geri geri çekip duruyor. Bu aralık Mösyö Piyer 816 muhabbet-i zenân: kadın aşkı

817 bilâ-ihtiyâr: elinde olmadan,

818 şâkird: öğrenci

819 müzehheb: altın suyu ile süslenmiş, tehzipli

820 tasmim (etmek): kararlaştırmak

821 niyyet-i şefakatkârâne: şefkatlice niyet

822 sigar: puro, yaprak sigarası

823 müsterîhâne: gönül rahatlamış

824 vukû’ât: olaylar

825 gayr-ı merbût: bağsız, ilgisiz bağlı

826 mahlûk-ı ‘acîb: acayip, tuhaf yaratık

827 müte’ezzî: incinen, üzgün

55

Recaizade Mahmut Ekrem

etekleri yerlere sürünür derecede uzun bir “rob dö şambr”828 giymiş, başında renk-amiz829 tüylerle müzeyyen830 bir kadın şapkası, iki koltuğunda da birer

“Bordo” şişesi olduğu hâlde birden bire meydana çıkıyor: “Kes köse kö lamur?

Setön tambur, setön tambur! Me mon şer kavalye! Javu anfen”831 kö lö bo seks vo miyö kön lapen” diye haykırıp sıçradıkça landoyu çeken ‘acîbüş-şekl mah-luklar şaha kalkıp landoyu deviriyorlar, landonun içinden bir çift kaplumbağa ile bir de fino köpeği zuhur ediyor. Derken Bihruz Bey’in yağız atı beyin altından sıyrılıp ve büyük bir atmaca gibi havalanıp uçmaya, kaplumbağalar dans etmeye, fino köpeği de [Bel Elen] operasından bir parçayı terennüm ederek havlamaya başlıyor.

Bunlara benzer daha bir çok garâ’ib-i eşkâl ü evzâ’ u ahvâl832….]

Zavallı Bihruz Bey, bunları görmekten, bunları işitmekten ziyadesiyle bî-huzûr oluyorsa da gözlerini o müzic uykudan bir türlü açamıyordu. Hele sabaha karşı dadı kalfanın oda kapısına vurarak:

—Beyim nasılsın? Baş ağrısı geçti mi?

diye haykırması genç beyi uyandırdı. Bey hemen yatağından fırladı. İbtida bir pencere açtı, sonra kapıya doğruldu. Dadı kalfa ile birkaç lakırtı teati833

ettikten ve [lavabo]da ariz ve amik834 yüzünü gözünü yıkayıp kuruladıktan sonra tekrar geldi. Açık pencerenin önüne bahçeye karşı oturdu, yine düşünmeye başladı. Düşündüğü şeyler âlem-i menâmda835 gördüğü şeyler kadar bi-çimsiz, garip, münasebetsiz değilse de hemen onlar kadar karışık, onlar kadar nâ-merbût836 idi.

828 “rob dö şambr”: sabahlık

829 renk-âmîz: rengarenk

830 müzeyyen: süslenmiş

831 “kes köse kö lamur? setön tambur, setön tambur! me mon şer kavalye! javu anfen”: aşk nedir? bir davul! dostum sürücüm sana şunu itiraf edeyim ki kadın kısmı bir tavşandan iyidir 832 garâyib-i evzâ’ u eşkâl ü ahvâ: tuhaf vaziyetler, şekiller, hâller 833 te’âtî (etmek): (lakırtı ile) geçmek, söylemek 834 ‘arîz ü ‘amîk: etraflıca, detaylı, uzun uzadıya 835 ‘âlem-i menâm: rüya âlemi

836 nâ-merbût: birbiriden kopuk, alakasız

56

Araba Sevdası

Ales-sabâh837 büyük Çamlıca dağından kopup kendisine kadar gelen taze ve saf havayı teneffüs sayesinde yorgun vücuduna bir zindelik, ağrılı başına bir hafiflik geldi. Asabındaki838 gerginlik geçti. Bu aralık iki rafadan yumurta, bir parça taze tereyağı ile büyücek bir fincan içinde sütlü kahveden, iki ufak dilim de francaladan ibaret olmak üzere dadı kalfanın getirdiği kahvaltıyı epeyce bir iştiha ile yiyip içtikten ve bir sigara da tellendirip beş altı nefes çektikten sonra hemen giyindi, selamlığa çıktı.

Mösyö Piyer ales-sabâh çıkıp gitmiş idi. Bunu haber alınca sevinerek doğruca odasına girdi. Kitap-hânesinin839 önünde durdu. Raflardaki irili ufak-lı, cildli, cildsiz, yaldızlı, yaldızsız kitapları camın arkasından muayeneden sonra kitap-hânenin kapısını açtı. İki cilt kitab aldı. Orta yerdeki yeşil çuha örtülü masanın üzerine koydu. Kendi de bir iskemle ile masanın yanına geçti, oturdu.

Bihruz Bey’in kütüphaneden aldığı ciltten birisi [Jan Jak Ruso]nun muhâberât-ı âşıkâneyi840 havi meşhur [Nuvel Eloiz]i diğeri ise [Sökreter dez Aman] namında ufak bir kitap idi.

Bihruz Bey, -kolası parlak frenk gömleğinden bed841 ile [Terzi Mir] markalı hafif ve zarif [pardesü]süne kadar üzerinde bulundurduğu yakalı ne kadar şey varsa her birisiyle başka başka yakasını pençesine teslim etmeye özendiği

“amur dö fam”842 hakkında Profesör Mösyö Piyer cenaplarından her ne kadar bir öğüt alamamış ise de- yukarıda bahsi geçtiği vechile gelecek cuma günü Periveş Hanım’a takdim olunmak üzere mükemmel bir sitem-name843 hazır-lamaktan ibaret olarak akşamdan kendi kendine vermiş olduğu karardan vaz-geçmemiş idi.

837 ale’s-sabâh: sabah vakti, sabahleyin

838 a’sâb: sinirler

839 kitâb-hâne: kitap konulan dolap

840 muhâberât-ı âşıkâne: âşıkça haberleşmeler

841 bed’: başlamak

842 “amur dö fam”: kadın aşkı

843 sitem-nâme: yakınma mektubu

57

Recaizade Mahmut Ekrem

Fakat beyin fikrince Periveş Hanım gibi “nobl” bir aileye mensup, mükemmel terbiye görmüş bir nazenine takdim olunacak muhabbet-namenin844 havi olacağı tabirler, “santiman”845”larda “nobl” olmak lazım ve bu hususta Fransızca o yolda yazılmış şeylere müracaat zaruri idi.

Binaenaleyh beyefendi ibtida [ Nuvel Eloiz]i açtı. Ötesinden berisinden okudu, anladı, anlayamadı. Çünkü kitabın ibaresi pek çetin, o ibarelerde gizlenen fikirler ise ziyade “filozofik” idi. Kitabı karıştırdı, yine karıştırdı, birçok karıştırdı. Nihayet kolay sandığı ve azıcık tebdilat846 icrasıyla kendi hâl ve mevkiine tatbik847

kabul eder gibi gördüğü birinci mektubu lazım gelen yerlerini hâle göre tebdil ederek tercümeye başladı ise de bu suret sökmedi. Yalnız baş taraflarında şuradan buradan birkaç ibaresini almakla iktifa ederek ve kusur yerlerini kendi ka-rihasından848 çıkararak uğraşa uğraşa aşağıki mektup suretini meydana getirdi:

“Ah! Güzel Hanım Efendi!

“Sizden kaçmalıyım. Evet efendim. Burasını pek iyi hissediyorum. O kadarcık bile durup size bakmamalı idim yahut sizi hiç görmemeli idim. Lâkin bugünkü gün ne yapmalı? Kendimi nasıl idare etmeli? Bakınız hâlime âşık-ı bî-çârenize bir “konsey”849 veriniz.

Bilirsiniz ki bendeniz bahçeye kendi arzumla girmedim, nigâh-ı mestâneni-zin850 davetiyle girdim. Yer aynalarını letafetine hayran eden cemalinizi851 yakından gördüm, çıldırdım! Evet! Sizden ayrıldıktan sonra bahçenin öbür kapısından âdeta “mezon dezalyene”den852 kurtulmuş gibi çılgın çıktım. Bunun üzerinde zât-ı ismetânelerini853 temin854 edebilirim.

844 muhabbet-nâme: aşk mektubu

845 “santiman”: his, duygu

846 tebdîlât: değiştirmeler

847 tatbîk: uyarlama, uydurma

848 karîha: düşünme gücü

849 “konsey”: nasihat, öğüt

850 nigâh-ı mestâne: mahmur sarhoş bakış

851 cemâl: yüz güzelliği

852 “mezon dezalyene”: akıl hastanesi

853 zât-ı ismetâne: temiz kişilik

854 te’mîn (etmek): inanç vermek, korkusunu gidermek 58

Araba Sevdası

Ah! O “moman”da855 Ne kadar “örü”856 ne kadar da “malörü”857 idim. Derece-i

“nobles”ini858 tarif etmeye kafi bir “kalifikatif ”859 bulmaktan aciz kaldığım zât-ı ismetânelerine takdime cesaret ettiği o fakir “jeranyum”u860 “par janties”861 kabul buyurdunuz da o güzel “korsaj”ınızda862 ona yer bile verdiniz…. Ah! O “fane” çiçeğin bahtiyarlığına hased! Her biri bir cihana bedel olan iltifat-nameniz onunla da kalmadı. Lâkin kendime “emportans”863” vermiş olmaktan korkarım. Bunları tekrar etmekten çekinirim. Her ne kadar bazı “talan”lar864 “kültive”865 ettimse de zât-ı ismetânelerine layık olmadığımı itiraf ile kendimi bahtiyar sayarım.

Hem de “malörö” idim demiş idim. Çünkü ah sizden şikayet etmeklik dahi cina-yettir. Lâkin kulda kusur çok olur afv eder efendisi fehvasınca866 çakerinizin bu kabahatimi afv etmekliğinizi ulüvv-i cenâbınızdan867 memul868 ederim. Gelecek cuma günü yine buraya gelelim diye buyurduğunuzda saat kaçta diye sordum ise de cevaba her neden ise tenezzül buyrulmadı, bunun sebebini mümkünü yok keşf869 edemedim. Birden bire nazar-ı ismetânenizden düşüvermiş olmaklık için ne kusur etmiş olduğumu bilemiyorum ve bâ-husûs bahçeden çıkıp acele landonuza atlayışınız ve giderken bin can ile muntazır-ı iltifat-nâmeniz870 olan bu âşık-ı bî-çârenize bir “adiyo”871 bile demekliğe tenezzül buyurmayışınız, artık bu

“ensült”lerin872 yüreğimde açtığı kanlı yaraların acısı ebediyyete sürecektir.

855 “moman”: zaman, an, süre

856 “örü”: mutlu

857 “malörü”: mutsuz

858 derece-i nobles: asalet derecesi

859 “kalifikatif ”: uygun kelime

860 “jeranyum”: sardunya çiçeği

861 “par janties”: nezaketen

862 “korsaj”: elbise yakası

863 “emportans”: önem

864 “talan”: deneyim, tecrübe

865 “kültive” (etmek): kazanmak, edinmek, geliştirmek 866 fehvâ: anlam, mana

867 ‘ulüvv-i cenâb: yüce şahsiyeti

868 me’mûl (etmek): beklenmek

869 keşf (etmek): anlamak, çözmek

870 muntazır-ı iltifât-nâme (olmak): ilgi ve alaka mektubu beklemek 871 “adiyö”: hoçcakal

872 “ensült”: aşağılama, hor görmek, gönül kırıcı şekilde davranmak 59

Recaizade Mahmut Ekrem

Evet! Bunlar benim kendi cezâ-yı amelimdir873. Sizi gördüğüm zaman cema-linize -oh “kel divin ote kö vuzet”874! Cemalinize bakmaya cesaret etmemeli, yüreğimi pençe-i sevdânıza875 giriftar876 etmemeli idim. Bununla beraber ce-saretimin cezasını çekmekliğe ibtidâr ettiğimden zât-ı ismetânenize hiç bahs etmemeliyim. Bu babdaki “plezir”877 dahi başka bir lezzettir! Bununla beraber sizi her gün görüyorum. O güzel, o şık, o zarif landonuza bir “reyn”878 gibi kurulup hayalimin parkında dolaşıp yüreğimi üzüyorsunuz! Lâkin görüyorum ki siz bunu düşünmeyerek masumane yapıyorsunuz ve çakerinizin879 elemlerimi ağırlatıyorsunuz. Lâkin çakeriniz ümidsiz mi kalacağım? Sizden kendimi çek-meklik için sevdanızdan gönlümü almaklık benim elimde midir? Küçük hanım efendi! Çakeriniz yalnız bir çare görüyorum bu “ambara”dan880 çıkmaklık için ki sonra arz ederim. Şimdilik zât-ı ismetânelerinden istirhamım budur ki bu arîza-i çâkerâneme881 her ne “sans”ta882 olursa olsun bir iki satırlık cevap yazmaklığınızı rica ederim. Cevabı kendim almak için pazar günü saat sekiz-den on bir buçuğa kadar büyük Çamlıca’da teşrifinizi beklerim.

O kadar güzel bir vücudun içindeki yürek taş olabilir mi? Artık merhametinize iltica ederim. Arizam zât-ı ismetânenize layık değilse de bu babdaki883 ku-surlarımın afvını istirham ederek kendimi bahtiyar sayarım. Her hâlde ferman efendimizindir.”

Bihruz Bey, muhabbet-nameyi bu suretle meydana çıkardıktan sonra bir iki defa okudu. Baş tarafındaki birkaç cümleyi, ortalarındaki bir iki lakırdıyı [Nuvel Eliöz]den çarpmış olduğu için fena bulmadı ve kendi mahsûl-i karîhası884

873 cezâ-yı ‘amel: davranış veya hareketin cezası 874 “kel divin ote kö vuzet”: ne ilahî güzelliğiniz var 875 pençe-i aşk: aşkın pençesi

876 giriftâr (etmek): yakalatmak, tutturmak

877 “plezir”: zevk, haz

878 “reyn”: kraliçe

879 çâker: köle, kul

880 “ambara”: buhran, sıkıntı

881 arîza-i çâkerâne: değersiz mektup

882 “sans”: mana, anlam

883 bâb: konu, bahis

884 mahsûl-i karîha: zeka ürünü

60

Araba Sevdası

olan sözlerden: “sebebini mümkünü yok keşfedemedim. Cümlesindeki telmihi beğendi ise de mektubun “ansambl”ını885 pek “komün”886 ziyadesiyle “fad”887

aşırı “ensepid”888 gördüğünden tebyiz889 ve takdimini tensib890 edemedi. O zaman mektubun yazılışındaki letafetsizliği lisân-ı Türkî’nin891 kifayetsizliğine haml ederek biraz söylendikten sonra tekrar [Nuvel Eloiz]i aldı. Birçok karıştırdı. Bundan maksadı mündericatı892 içinde kendi hâline uygun muhtasar893

bir mektup bulup onu tamamıyla tercümeye himmet etmek idi. Aradığı şeyi bulamayacağını aklı kesince kitabı bıraktı ve “Sökreter dez Aman”ı der-dest894

ederek süzmeye başladı.

Bundaki mektuplar cüzi tebdilat ile kendi gibi her âşıkın işine gelebilecek surette tertip olunmuş şeyler idi. Bihruz Bey, birçok sahifeler taklibine895 muhtac olmaksızın arzusuna muvafık olmak üzere rast getirdiği bir mektubu –ortasında zait896 gördüğü bir fıkradan897 külliyyen sarf-ı nazar898 etmek, nihayetini de kendi hâlince muktezi899 gördüğü bazı sözleri ilave eylemek üzere – kemâl-i tehâlükle900 ve ara sıra hall-i müşkil901 için Biyanki ve Hançerî lugatlerine902

müracaatla ber-vech-i âtî903 tercümeye başladı.

Küçük Hanım Efendi!

885 “ansambl”: tüm, bütün

886 “komün”: alelâde, sıradan

887 “fad”: donuk,

888 “ensepid”: basit, yavan

889 tebyîz: müsveddeyi temize çekmek

890 tensîb (etmek): uygun görmek

891 lisân-ı türkî: türkçe türk dili

892 mündericât: içerikler, (kitap için) içindekiler 893 muhtasar: özet, kısaltılmış

894 der-dest (etmek): eline almak

895 taklîb: (sayfa) çevirmek

896 zâ’id: fazlalık

897 fıkra: paragraf

898 sarf-ı nazar (etmek): göz ardı etmek, atlamak, vazgeçmek 899 muktezî: gerekli

900 kemâl-i tehâlük: alelacele, acele olarak

901 hall-i müşkil: zorluğu çözmek

902 lugat: sözlük

903 ber-vech-i âtî: aşağıda görüleceği üzere

61

Recaizade Mahmut Ekrem

Muterifim904. Çakeriniz daima hayal ederdim ki sevda ki bana ekseri karşı ko-nulmaz eşkal905 altında ve bir okluk ile müsellah906 “reprezante”907 olunmuş idi, gerçekten muhataralı908 değildir. İlla o zayıf ve “romani”909 canlar için ki kuvvetli

“etüd”lerle meşgul olamazlar ve şiddetli ve sıhhi jimnastiklere kendilerini vere-mezler de her yerde işsiz, güçsüz, tatsız, tuzsuz rahat yükü altında eğilir akıl taşır-lar. Bu sizi görerek letafetleriniz içinde “natür”ün910 en sevimli işlerinden birisini

“admire”911 ederek kendimi kandırdım ki benim fikirlerim mütecâsirâne912 olduğu kadar sehivli913 de imiş. Çünkü hep çakerinizin mağrur safsatalarım914, karşı konulması muhal bir letafetten bir cazibeden915 beni müdafaa edemedi. Sevdaya saburâne916 karşı koymuş idim. Sevda kendi kuvvet ve kudretini dil-firîb917 bir şey üzerinde kamaşmış gözlerime karşı kâmilen arz-ı izhâr918 ederek beni cezalandırıyor! Bundan böyle şevkli kahramanları üzerinde müellifleri919 istihza920 etmek haksızlığında bulunamam. Madem ki bizzat çakeriniz bile o müelliflere itaatli bir

“suje”921 olmak hidmetini ifa922 edebilir oldum. Bundan böyle elektriğe benzeyen

“pasyon”lar923 hakkında -ki kaderden gelir gibi görünürler ve sizi daha doğrusu çakerinizi nâgehâni924 bir derin yara ile zahm-dâr925 eder- şek ve şüphe etmeyece-ğim! Ok, çakerinizi artık inanmazlık ettirmeyecek derecede derin vurdu.

904 mu’terif: itiraf edici itirafçı

905 eşkâl: şekiller

906 müsellah: silahlandırılmış

907 “reprezante”: tasvir edilmiş, resmedilmiş

908 muhâtara: tehlike

909 romanî: romantik

910 “natür”: tabiat, doğa

911 “admire”: şaşırmak, hayran hayran bakmak

912 mütecâsirâne: cesurca

913 sehivli: yanlış, hatalı

914 safsata: uydurma, yalan

915 câzibe: çekicilik

916 sabûrâne: sabırlıca sabredercesine

917 dil-firîb: gönül aldatan, cazibeli

918 arz-ı izhâr (etmek): göstermek

919 mü’ellif: yazar

920 istihzâ (etmek): alay etmek, alaya almak

921 “suje”: konu

922 îfâ (etmek): yerine getirmek, yapmak

923 “pasyon”: tutku, arzu

924 nâgehânî: ansızın, birden bire

925 zahm-dâr (etmek): yaralamak

62

Araba Sevdası

Evet küçük hanım! Bir görüşte âşık olunabiliyor. Tekmîl-i hayât926 için peres-tiş927 olunabiliyor. O müennese928 ki yalnız süratli bir gölge gibi görülmüştür.

Bunun ispatı sizsiniz ey cism-i latîf!929 Madem ki benim bahtımı kararlaştır-maya birkaç dakikacık kifayet etti, fil-vâki930 kim karşı koyabilirdi o letafete ki cümle hareketleriniz de hüküm sürüyor gibi idi? Bunların hepsi beni aldatmaya “konkur”931 etmiyorlar mı idi?

Aşk, aşk, bana bu keskin ateşleri hissettirmekliğin bilahire “mebprize”932 olmuş şiddetli bir “pasyon” ümidsizliği içinde terk etmek için ise beni bitirdin!

İmdi güzel hanım efendi, bu hâlis ilân-ı aşka ne “a köy”933 edeceğinizi bildir-meye tenezzül ediniz veyahut daha iyisi hiç yazmayınız, kâğıt sizin kıymetli fikirlerinizi saklamaya layık değildir. Onları gönül aldatıcı bir sakız gibi kendi hatırında cem etmeklik yumuşak ve hürmetkâr âşıkınıza aittir.

İmdi hâk-i pây-ı ismetânelerine934 yüzüm gözüm sürüp hâl-i perîşânımı ser-bestçe arz etmeklik için merhametinize ve kulluğunuza layık bir çâker-i

“senser”935 olduğumu isbat eylemek üzere münasip bir mahalde936 “randevu”

ita937 buyurmaklığınızı istirham938 eder ve işbu arizamın939 cevabını almak için işbu gelecek pazar günü büyük Çamlıca’da kain gazinoda teşrîf-i ismetâneni-ze940 muntazır bulunacağımı arz ile hatm-i kelâm941 eylerim. Her hâlde ferman zât-ı ismetânelerinindir.942

926 tekmîl-i hayât: hayatı tamamı, bütün hayatı

927 perestiş (olunmak): tapınmak, taparcasına âşık olmak 928 mü’ennese: sevimli kadın

929 cism-i latîf: güzel varlık

930 fi’l-vâki’: gerçekte

931 “konkur” (etmek): yarışmak

932 “meprize” (olmak): utanç duyulmak, utanılmak

933 “a köy” (etmek): karşılık vermek

934 hâk-i pây-ı ‘ismetâne: tertemiz ayak toprağı

935 çâker-i “senser”: samimi, içten köle (âşık)

936 mahall: yer, mekân

937 i’tâ: verme, bağışlama

938 istirhâm (etmek): yalvarmak

939 arîza: mektup

940 teşrîf-i ‘ismetâne: tertemiz , onurlu geliş,

941 hatm-i kelâm (eylemek): sözü bitirmek, satırlarına son vermek 942 zât-ı ‘ismetâne: tertemiz şahsiyet

63

Recaizade Mahmut Ekrem

Fi 21 Haziran sene 86 yevm-i pencşenbe943

Âşık-ı bîçâreniz944 M.B

Birinci olarak karaladığı mektuba bile hande-bahş-ı hayret945 olmaya şayan946

olan udhuke-i garâbeti947, bu u’cûbe-i kitâbeti948 Bihruz Bey, kemâl-i dikkat-le949 hemen bir on defa okudu. Biraz ziyade alafranga düşmüş olmasından başka hiçbir kusurunu bulamadı. Bu kusur ise takdim olunacak zatın alaf-rangalığına göre mükemmeliyete delalet950 edecek bir hâl idi. İşte müsvedde bu suretle hazırlandıktan sonra hüsn-i muvaffakiyyet951 emârâtından952 olan mahzuziyetler953 beşaşetler954 asarından955 olmak üzere beyefendi gâh ıslık ça-larak, gâh ağzından “lel lelle lel lelle, lel lelle lel lel” diye mühmel956 lafızlar957

çıkararak [Bel Elen] havalarını958 terennümle959 odanın içinde dolaşmaya başladı. Nihayet yazıhanesini960 açtı. Kenarı yaldızlı, bir ucuna goncalı pembe bir gül resmolunmuş, misk gibi kokar bir kâğıt, bir de zarf çıkardı. Müsveddeyi kemâl-i i’tinâ961 ile bu kâğıda nakletti. O zaman bu mektuba bir güzel “poezi”962 veya bir “kuple”963 de leff964 etmeyi düşündü. [ Sökreter dez Aman]ı ka-943 yevm-i pencşenbe: perşembe günü

944 âşık-ı bîçâre: çaresiz âşık

945 hande-bahş-ı hayret (olmak): şaşkınlık gülüşü ihsan etmek, şaşkınlıktan gülümsemek 946 şâyân (olmak): yaraşmak

947 udhuke-i garâbet: beceriksizlik komedisi

948 u’cube-i kitâbet: yazış tuhaflıkları

949 kemâl-i dikkat: pür-dikkat, dikkatlice

950 delâlet (etmek): delil olmak, delil göstermek 951 hüsn-i muvaffakiyyet: güzel başarı

952 emârât: emâreler, izler, belirtiler

953 mahzûziyyet: hoşnutluk

954 beşâşet: güler yüzlülük, tazelik

955 âsâr: izler, belirtiler

956 mühmel: boş, manasız

957 lafz: söz

958 hava: ezgi, nağme

959 terennüm: şarkı mırıldanma

960 yazıhâne: yazı masası

961 kemâl-i i’tinâ: büyük bir özen

962 “poezi”: şiir

963 “kuple”: kıt’a

964 leff (etmek): bağlamak, sona erdirmek

64

Araba Sevdası

rıştırırken gözüne ilişen şiirlerden bazılarını tekrar okudu. İçinden bir tanesini pek beğendi. Bu şiir ismi bilinmeyen bir kadın için yapılmış, üç kupleden ibaret bir “şanson”965 idi. Bihruz Bey, ismini henüz haber alamadığı maşukasına966

bu şiiri takdim etmekte hüsn-i muvâfakat967 düşündü. Lâkin bunu aynen yazmayı –şayed bilinir diye- istemedi. “An ver”968 tercümeye Türkçenin müsaade-sizliğini “an proz”969 tercümede ise bir letafet olmayacağını mülahaza970 etti.

Maamafih971 kuplenin içindeki o güzel fikirlerin, o nazik hislerin Türkçeye çevrilmişi nasıl olacağını anlamak için şu suretle tercüme ediverdi:

“Gül tesmiye972 ederim.

O müennese973 ki benim aklımı bulandırır.

Eğer kelime şeyi resm etmeye borçlu ise,

O müennesenin bu dilber ismi almaya hakkı vardır,

Bir gül gibi,

Bir gül gibi,

Beni kendisine doğru çektiğinden beri

Yüreğim hiç durmayarak vuruyor.

Onu koklamaktan yanıyorum

Bir gül gibi.

965 “şanson”: şarkı

966 ma’şûka: sevgili (kadın)

967 hüsn-i muvâfakat: güzel bir uygunluk

968 “an ver”: şiir şeklinde

969 “an proz”: nesir, düzyazı şeklinde

970 mülâhaza (etmek): düşünmek, yorumlamak

971 ma’a-mâ-fîh: bununla birlikte

972 tesmiye (etmek): isim vermek, adlandırmak

973 mü’ennese: hoşlanılan kadın

65

Recaizade Mahmut Ekrem

Bir gül gibi

Düşünmeksizin mest eder

Sebeb olduğu “santiman”974

O “santiman”lardan değildir ki geçtiği görülür,

Bir gül gibi

Bu tercüme fena değildi, lâkin bey bunu şâyân-ı takdîm975 bulamadı. Çünki

“poezi976”nin aslını gözünün önünden uzaklaştırdığı gibi tercümesinden hiçbir şey anlamıyordu. Hele:

“kelime şeyi resm etmeye borclu ise”

cümlesinden evvela bu şiiri yazan [şâ’ir-i Fransevînin]977 saniyen978 mütercimin kasd ettiği manayı bulup çıkarmak muhal979 idi ve bir de [gül] denilen bir çiçeğin insanlar gibi düşünmek hassası bulunduğuna dair [Langaj de Flör]de, [Istuvar Natural]de bir bahse tesadüf etmediği gibi Mösyö (Piyer)’den de şimdiye kadar böyle bir şey işitmediğinden şairin bu sözünde de bir “rezon980” bulamıyordu.

Böyle sözleri anlamak şair olmaya mütevakkıf981 olduğunu teemmül982 ile kendisinin de bir şair olamadığına bir aralık teessüfler983 etti ise de bu “santiman”ı pekçok devam etmedi:

—“Tule poet son fu!”984

974 “santiman”: his, arzu

975 şâyân-ı takdim: sunmaya yaraşır

976 “poezi”: şiir

977 şâ’ir-i fransevî: fransız şair

978 sâniyen: ikinci olarak

979 muhâl: imkânsız, olanaksız

980 “rezon”: mantık

981 mütevakkıf (olmak): bağlı olmak, alakalı olmak 982 te’emmül: sonucuna varmak, sonuç çıkarmak

983 te’essüf (etmek): hayıflanmak, üzülmek

984 “tule poet son fu!”: bütün şairler delidir

66

Araba Sevdası

diyerek bu mahrumiyetin985 dahi tesellisini buldu. Lâkin muhabbet-name-ye986 bir şiir leff etmek987 ziyadesiyle yakışacağından bu arzudan kendisini alamıyordu.

Ah! Türklerde adam gibi bir şair gelmemiş ki yalnız Vasıf isminde birisi “şansonet”te988 epeyce meşhur olmuş ise de bunun yazdığı şeylerin de ekseri “komik” nevinden sanki Türklerin [Molyer]i olacak. “Sokak Süpürgesi” fülan gibi

“inyobl”989 lakırtıları da şiire sokmak, hem de bunu bir kadına karşı epeyce münasebetsiz şeyler söyledi. Lâkin “Sal a manje”de990 çok beklettiğim için canı sıkıldığından söyledi: “Kes köse lamur? Setün tambur, setün tambur! Monşer kavalye, anfen javu kö löbo seks vo miyö kön lapen!”991 Ama tuhaftı ha! Başında tüylü şapka, sırtında “rob dö şamr”992, iki koltuğunda birer Bordo şişesi, ah! Darılmayacağını bilsem şu rüyayı kendisine hikâye ederdim. Bizim Keşfi de arabacı olmuş idi! Ya benim yağız atın havada uçuşu, o kaplumbağalar da ne idi. Fino köpeğinin “Bel Elen”i “şante”993 etmesi hepsinden “drol”994 lel lele lel lel lel lele lel lel lel lele lel lel lel lel la…

Bihruz Bey, Türklerde adam gibi şair yetişmediğini ve çünkü Türkçede şiir söylenemeyeceğini yine kendisi gibi alafranga beylerden işitmiş, Vasıf ’ın şar-kıcılıkdaki maharetini995 ise çocukluğundan beri hanelerine gelen okumuş ha-nımlardan anlamış, dinlemiş ve hatta şairin:

Olma sokak süpürgesi kadın kadıncık ol

985 mahrûmiyyet: yoksunluk

986 muhabbet-nâme: aşk mektubu

987 leff (etmek): eklemek bitirmek

988 “şansonet”: şarkı

989 “inyobl”: iğrenç, tiksinilecek şeyler

990 “sal a manje” yemek odası

991 “kes köse lamur? setün tambur, setün tambur! monşer kavalye, anfen javu kö löbo seks vo miyö kön lapen!”: aşk nedir? bir trampettir, bir trampet! fakat benim sevgili kavalyem sana şunu itiraf ederim ki kadınlar bir tavşandan iyidirler

992 “rob dö şamr”: sabahlık

993 “şante” (etmek): bitirmek

994 “drol”: gülünç, tuhaf

995 mahâret: ustalık

67

Recaizade Mahmut Ekrem

“refren”ini996 havi997 manzumesini o hanımların ağzından pek çok defalar işide-rek bellemiş998 ve ibtidaları999 letaif1000 kabilinden1001 addettiği bu “refren”i1002

alafrangalık yolundaki fikr ve hissi teessüs1003 ve takarrür1004 ettikten sonra münasebetsiz görmeye başlamış idi. Muhabbet-namesine bir “kuple” de ilave etmek hevesinden ileri gelen tefekküratı1005 arasında uykusundaki garâib-i meş-hûdâtını1006 tahattur1007 ediverince “kuple”yi fülanı ve hatta -ibtida kendi uşağı Mişel ve sonra konağın emektarı İbiş Ağa tarafından mükerreren1008 ihtar1009

olunduğu hâlde- öğle taamı vaktinin geçtiğini dahi unutmuş idi. Bu esnada kalemi muvakkaten1010 terk etmiş olan sağ eli yeleğinin cebindeki tek kapaklı ve Keller mineli [Brege]1011 işi1012 saati çekdi. Beyin nazar-ı dikkatine1013 arz etti.

Saat dokuzu çar-yek1014 geçtiğini gösteriyordu. Bey vaktin bu kadar ilerilemiş olduğunu ummadığından saati kulağına tuttu, dinledi. Saat “çıt çıt, çıt çıt” diyordu. O zaman Bihruz Bey, “insan “örö”1015 olunca vakit nasıl çabuk geçiyor” dedi.

Fi’l-hakîka Bihruz Bey, pek mesut idi. Yine “Bel Elen”i terennüme1016 başladı.

Artık taamın1017 ikisini birleştirmeye, yani vakti geçmiş olan “dejone”1018den 996 “refren” nakarat

997 hâvî: içeren, kapsayan

998 bellemek: öğrenmek

999 ibtidâ: başlangıç

1000 letâ’if: komiklikler

1001 kabîl: tür, sınıf

1002 “refren”: nakarat

1003 te’essüs: oluşma, meydana gelmek

1004 takarrür: kararlaştırmak

1005 tefekkürât: düşünceler

1006 garâ’ib-i meşhûdât:görülen gariplikler (rüyada görülen gariplikler) 1007 tahattur (etmek): hatırlamak

1008 mükerreren: tekrar edilerek, tekraren

1009 ihtâr (olunmak): uyarılmak

1010 muvakkaten: geçici bir süre, bir aralık

1011 keller mineli brege: bregeut marka saatlerin ustası 1012 iş: imal, yapım, el yapımı

1013 nazar-ı dikkat: dikkatli bakış

1014 çâr-yek: çeyrek

1015 “örö”: mutlu, sevinçli

1016 terennüm: (şarkı) mırıldanma

1017 ta’âm: yemek

1018 “dejone”: öğle yemeği

68

Araba Sevdası

sarf-ı nazarla1019 “dine1020”yi biraz erkence etmeye karar vererek Mişel’i çağırdı, kararını ona tefhim etti.1021 Harem dairesine geçti, biraz sonra elinde cildi kaba, şirazesi1022 perişan bir kitap ile geldi. Mahut1023 masanın üzerine koydu. Kendi de sandalyesine geçti. Oturdu. Kitabı açtı, yaprakları sık sık çevirerek süzmeye başladı. Bu kitab Vasıf ’ın1024 Mısır’da basılmış Dîvân-ı Eş’âr ı idi ki harem dai-resinde1025 daim1026 odadan odaya gider, elden ele gezerdi. O cihetle1027 zavallı divanın kara meşinden kabaca ve yaldızsız cildi yıpranmış, şirazesi dağılmış1028

sahifelerinin bir çoğu bükülmüş, birçoğunun üzerine kurşun kalem ile mürekkeble okunur okunmaz, bozuk düzen birçok şarkılar, beyitler yazılmış idi.

Kitabı dadı kalfa bulup beyine arz ettiği zaman bey, çehresini buruştururarak:

“kel vilen livr”1029 demiş ve mamafih “kuple” sevdasından bir türlü vazgeçme-diğinden Divan’ı “malgre, bongre”1030 alıp getirmişti.

Baş tarafından sahifelere birçok göz gezdirdi, aradığını bulamadığı gördüğü şeylerin birçoğunu -anlamak şöyle dursun- hatta okumaya bile muktedir1031

olamadığı cihetle sıkılmaya ve ara sıra bıyık altından müstehziyane1032 gülerek:

“Çince mi bunlar? “Kel drol dö Lagaj”1033 demeye başladı. Fi’l-hakîka1034 şairin kasayidi1035 içinde müsâdif-i nazar-ı istigrâbı1036 olan sözlerden: 1019 sarf-ı nazar: vazgeçmek,

1020 “dine”: akşam yemeği

1021 tefhîm (etmek): anlatmak

1022 şîrâze: kitap ciltlerinde ciltlerin arkasına yapıştırılan ipek şerit 1023 ma’hûd: daha önce sözü edilen

1024 Vâsıf: 1759-1824 tarihlerinde yaşamış Enderunlu Vasıf adlı şair 1025 harem dâ’iresi: eski konaklara hanımlar için ayrılan bölme 1026 dâ’im: sürekli, devamlı

1027 cihet: sebep

1028 şîrâzesi dağılmak: (kitap cildi) parçalanmak, dağılmak 1029 “kel vilen livr”: ne basit kitap

1030 “malgre, bongre”: istemeye istemeye

1031 muktedir (olmak): gücü, kuvveti yetmek, bir şeyi yapabilmek 1032 müstehziyâne: alay edercesine

1033 “kel drol dö lagaj”: ne acayip bir dil

1034 fi’l-hakîka: gerçekte

1035 kasâyid: kasideler

1036 müsâdif-i nazar-i istigrâb (olmak): garipseme bakışına takılmak, garipseme bakışıyla bakmak 69

Recaizade Mahmut Ekrem

Çûb-ı müjeye nola dayansa nigeh-i yâr

Bâ-za’f-ı savm haste-i bî-tâb u tüvândır1037

Kâfûr gibi ten ile o bâlâ-kad-i nâzik

San kâmet-i şem’-i asel-i câmi’-i ândır1038

beyitlerinin elfazı1039 teşhis1040 olunsa bile müeddası1041 anlaşılacak şeylerden midir? Bihruz Bey, [çöp]1042 kelimesini mahut sokak süpürgesi karinesiyle o süpürgeden bir tel olmak üzere tanımak istedi [Müje]nin1043 de [meze] olacağına hükmetti. Fakat bir çöp ile rakı mezesine dayanmakta ne zevk olacağını anlayamadı. [Som mermer- som yaldız] denildiği gibi “som hasta” da denildiğini hiç işitmemiş idi. Maamafih bunu da hoş gördü ve [kâfur]un1044

“kanfr1045” olacağına bir sâbıka-i simâ’1046 ile intikal etti. [Ten – nazik – cami]

kelimelerini de pek iyi tanıdı ise de “kanfr”den [ten] olur mu diye düşündü.

Şairin bu fikrine de hayli şaştı, kaldı. “Aradığımı galiba burada bulamayaca-ğım” diyerek Divan’ın kasaid1047 kısmını geçti. Tevarih1048 takımına gelince ta başta gözüne ilişen “Târîh-i Kâh…der-kurb-ı Çamlıca-i Sagîr”1049 ibare-sinden [Çamlıca] lafzı münasebetiyle “enterese”1050 olmak istedi. Fakat [kah

– der-kurb– sağir] kelimelerini nasılsa tanıyamadığından ibarenin manasını 1037 beytin çevirisi: “oruç zafiyeti sebebiyle güçsüz ve kuvvetsiz olan sevgilinin bakışı baston gibi kirpiklerine dayansa yeridir

1038 beytin çevirisi: kâfur gibi beyaz beden ile nazik uzun boyluyu (sevgili), cazibeyi toplayan bal mumu-nun boyudur zannet

1039 elfâz: kelimeler

1040 teşhîs (olunmak): tanınmak, bilinmek

1041 mü’eddâ: mana, anlam

1042 çûp: değnek, baston

1043 müje: kirpik

1044 kâfûr: kâfur ağacından üretilen, tıpta kullanılan beyaz bir madde 1045 “kanfr”: kafur

1046 sâbıka-i simâ’: işitme eskiliği, daha önceden duyma, kulak dolgunluğu 1047 kasâ’id: övgü konulu şiirler, kasideler

1048 tevârîh: tarihler, divan’larda yer alan tarih manzumeleri, şiirleri 1049 târîh-i kâh…der-kurb-ı çamlıca-i sagîr: küçük çamlıca yakınlarında … köşkü için tarih 1050 enterese (olmak): ilgilenmek

70

Araba Sevdası

anlayamadı. Anlamaya çare düşünürken Paşa peder-i merhûm1051 tarafından mahdum1052 bey için aldırılmış ve fakat mahdum beyin tahsili bil-âhire1053

bütün bütün alafrangaya dökülmesiyle yaldızlı maldızlı, cicili bicili, yek-ha-cim1054, yek-nesak1055, kütüb-i mütenevvi’a-i Efrenciyye1056 ile kesb-i intizâm u zînet1057 eden meşe ağacından mamul1058, oymalı Avrupakari1059 kütüp-hanesi içinde yakışmadığından dolayı bir takımı şunun bunun tarafından aşırı-lan, diğer bir takımı ise harem dairesinin alt katında dolab altları, yük kıyıları gibi yerlere perişan bir surette atılıp bırakılan Türkçe, Arabi, Farsi kitabların arasına karışmış olan [ Lugat-i Osmaniyye] namındaki Türkçe “diksiyoner”1060

hatırına geldi. Hâlbuki [ Lugat-i Osmaniyye]nin [ Redhauz] isminde bir İngiliz tarafından telif1061 olunmuş olduğunu iki ay evvel bir gün kalemde kulak mi-safiri olduğu bir bahs-i edebî1062 içinde işitir işitmez bu kitabı güzelce teclid1063

ettirerek yine kütüp-hanesine kabul etmeyi tasmim1064 etmişidi. Şimdi o birkaç lugatin1065 tahkiki1066 ihtiyacına bu hatırada inzimam1067 edince bey kalktı, harem dairesine geçti. Dadı kalfayı çağırdı, birlikte kitabı aramaya başladılar.

Dolap altlarında toz toprak içinde kaldıkları hâlde Bihruz Bey’in mehcûr-ı nazar-ı i’tibârı1068 bulunmaktan memnun imişler gibi her birisi beyin elinin altına düştükçe kayıp kurtularak yine bir gûşe-i ihtifâya1069 çekilen kütüb ü 1051 peder-i merhûm: rahmetli baba

1052 mahdum: erkek çocuk, erkek evlat

1053 bi’l-âhire: daha sonra

1054 yek-hacim: aynı boyut, aynı büyüklük

1055 yek-nesak: aynı düzen, aynı sıra

1056 kütüb-i mütenevvi’a-i efrenciyye: avrupalıların çeşit çeşit kitapları 1057 kesb-i intizâm u zînet (etmek): düzen ve süs kazanmak, düzenlenmek ve süslenmek 1058 ma’mûl: üretilmiş

1059 avrupakari: avrupa işi, avrupa yapımı

1060 “diksiyoner”: sözlük

1061 te’lîf (olunmak): yazılmış

1062 bahs-i edebî: edebiyat sohbeti

1063 teclîd (ettirmek): ciltlendirmek, cilt yaptırmak 1064 tasmim (etmek): kararlaştırmak

1065 lügât: sözlük

1066 tahkîk: araştırma, inceleme

1067 inzimâm (etmek): eklemek, ilave etmek

1068 mehcûr-ı nazar-ı i’tibâr: değer verme bakışından uzak kalmış

1069 gûşe-i ihtifâ: gizlenme köşesi

71

Recaizade Mahmut Ekrem

resâ’il-i mütenevvi’a1070 arasında hele bit-tesâdüf1071 ele geçirdiği [ Lugat-i Osmaniyye]yi beyefendi aldığı gibi tekrar “kabine dö travay”ına1072 geldi. Der-hâl kitabı açtı. Evvela [kah]1073 kelimesini aradı, “Par malör”1074 Lugat-i Osmaniyye’de1075 bu kelime yoktu. O vakit bey bu noksandan dolayı kitabın mü-ellifine1076 isnâd-ı kusûra1077 cesaret edemediğinden kelimenin Vasıf-ı şair1078

tarafından “fabrike”1079 edilmiş veyahut [gâh] olacak iken yanlış basılmış olduğunu düşündü. [Der] kelimesinin “kapı, bab, içinde” demek olduğunu [kurb]

un yakın olmak manasına geldiğini anladı. En sonra da [sağir]i aradı. Lugatin yanında “küçük, ufak olan” tefsirini görünce “bravo! Bravo! [Çamlıca-i sagir]

küçük Çamlıca, bizim “kartiye”1080 bravo, demek ki “kartiye”miz eskiden beri

“nobl”1081 bir “kartiye” imiş ki şairlerin “deskripsiyon”larına1082 kadar geçmiş, bravo!” diyerek sevindi. Lel lelle lel lel, lel lelle lel lel, lel lelle lel lel lel lel la….

Ne çare ki Kapı içine baid1083 olmayan küçük Çamlıca’nın “deskripsiyon”larını koca şair Çince yazdığından Bihruz Bey bunları anlayamıyordu. Tevarih takımını da geçmek lazım geldi, geçildi. Gazeliyyata1084 da biraz göz gezdirildi.

Gazeliyyatın birincisindeki:

Bûs-ı la’linle çıkar evce nevâ-yı ‘âşıkân

Ey büt-i hânende ma’cûn-ı sadâ-efzâ bu ya1085

1070 kütüb ü resâ’il-i mütenevvi’a: çeşitli risaleler ve kitaplar 1071 bi’t-tesâdüf: tesadüfen

1072 “kabine dö travay”: çalışma odası

1073 kâh: köşk, kasır

1074 “par malör”: ne yazık ki!

1075 lugât-ı osmâniyye: osmanlıca sözlük

1076 mü’ellif: yazar

1077 isnâd-ı kusûr: kusur yükleme

1078 Vâsıf-ı şâ’ir: şair Vasıf

1079 “fabrike” (edilmek): bulup kullanmak,

1080 “kartiye”: mahalle, semt

1081 “nobl”: saygın, itibar edilen

1082 “deskripsiyon”: tasvir, tanımlama

1083 ba’îd: uzak

1084 gazeliyyât: gazeller

1085 beytin çevirisi: ey şarkıcı, put gibi güzel sevgili âşıkların ezgileri, la’l gibi dudağının öpüşüyle göğün en yüksek noktasına ulaşır (çünkü) sesi artıran çoğaltan macun budur 72

Araba Sevdası

beytinin mısra’-ı sânîsini1086 Bihruz Bey okumaya uğraşırken yüzünü pek fena buruşturuyordu.,

“Ey büt………”

“Ne demek olacak sanki, böyle çirkin lakırtıları niçin “poezi”ye1087 sokmalı?

“Safi Bey’in hakkı var. Türkçede “poezi” yoktur, Türklerde şair olamaz demiyor muydu? “İl a rezon”1088 deyip dururken ikinci gazeldeki:

“Ben kes-â-kes veremem sana cevâb ol şûhun

Geldi mi hatt-ı ruhu berbere sor sorma bana1089

beytinde [berber]i de görünce bütün bütün şevki kaçarak: “Kel betiz? Kel skandal kö tü as!”1090 diye Divan’ın gazeliyyat kısmını da çabuk çabuk geçip şarkiyata1091 gelmeden evvel nazarının uğradığı terkib-i bend1092 içindeki: Nazar it hâl-i perîşânıma bir kerre benim

Yanıyor nâr-ı firâkınla ser-â-pâ bedenim1093

beytini “pasablöman”1094 şâyân-ı kabul1095 gördü. Ancak bunda da “santiman”-

dan1096 eser yoktu. Yine o terkib-i bendin ikinci bendinde elfazını1097 me-nus1098 bulduğu için hoşlanarak okuduğu:

1086 mısra’-ı sânî: ikinci mısra

1087 “poezi”: şiir

1088 “il a rezon”: onun hakkı var!

1089 beytin çevirisi: “ben sana cevap veremem, o şuh güzelin yanağının tüylerinin çıkıp çıkmadığını berbere sor bana sorma!

1090 “kel betiz? kel skandal kö tü as!”: ne aptallık, bütün bunlar ne kötü 1091 şarkiyyât: şarkılar

1092 terkîb-i bend: beyitlerden oluşan bentlerle kurulan bir nazım şekli 1093 beytin çevirisi: bir kere benim perişan durumuma bak, bedenim baştan ayağa kadar (senin) ayrılık ateşinle

1094 “pasablöman”: ölçülebilir, değerlendirilebilir 1095 şâyân-ı kabûl görmek: kabule layık görmek

1096 “santian”: his, duygu

1097 elfâz: sözler, kelimeler

1098 me’nûs: alışılmış

73

Recaizade Mahmut Ekrem

Âh u feryâd u niyâzım eser etmez mi sana

Gûşuna girmedi hiç eylediğim âh u bükâ1099

beytinin mısra’-ı sânîsinde1100 [ah]dan sonra gelen [büka]nın1101 manasını

[Redhauz]1102dan sorup öğrendikten sonra şairin vaktiyle öyle ağlayıp sızla-ması küçük Çamlıca’nın hangi köşkü için vaki olduğunu merak etti. Çünkü yukarıda geçen “Çamlıca-i sagîr”den dolayı bu şiirde bahs olunan köşkün yine Küçük Çamlıca’da olacağına zahib olmuş1103 idi. Maamafih1104 şiiri esasen beğenmedi bunda ise hakkı vardı. Bir adam maşukasının köşkü etrafında dolaşır-ken bit-tabi mütehassirane1105 “supir”ler1106 edebilirse de ta köşkünün içindekilere işittirinceye kadar ağlamanın ne münasebeti var?

El-hâsıl1107 [terkib-i bend]den çokluk bir şey anlaşılamadı. Onu takip eden

[Sokak Süpürgesi] ise zaten malum. Bu sahifeler çevrildi, şarkiyata1108 gelindi.

Vasıf ’ın şarkıcılıktaki maharetine dair Bihruz Beyce eskiden beri kulak dolgunluğu vardı. Bu kısımda güzel güzel “şanson”lar bulacağını ümid ederek sahifeleri süzmeye başladı. Daha baş taraflarında gördüğü:

“Sana kim derler su’âl ‘ayb olmasın nâmın nedir”

—

“Sana sık sık bakıp zûr1109 ile gönlüm mübtelâ ettim”

—

1099 beytin çevirisi: ahum, feryadım ve yalvarışlarım sana hiç etki etmez mi, (yoksa) feryadım ve ağlayışım kulağına girmedi mi?

1100 mısra’-ı sânî: ikinci dize

1101 bükâ: ağlama, ağlayış

1102 Redhouse: W Redhouse’nin yazdığı osmanlıca-ingilizce sözlüğün adı 1103 zâhib (olmak): yönelmek, fikrine kapılmak

1104 ma’a-mâfîh: bununla birlikte

1105 mütehassirâne: özlem duyarcasına

1106 “supir”: iççekiş,

1107 el-hâsıl: hasılı, kısacası

1108 şarkiyât: şarkılar

1109 zûr: zor

74

Araba Sevdası

Sirişk-i çeşmimin1110 bak farkı var mı çağlayanlardan

—

Mumlarla arar yanmaya pervâne1111 bu nârı1112

—

Benim sensin gülüm ey gonca-fem1113 söyle senin kimdir

—

Gülsün sana gülmek yaraşır sen gül efendim

—

Yaz geldi bahâr oldu açıl gül gibi sen de

nakaratlarını havi şarkılarını mümkün mertebe okuyabilip manalarına yarı buçuk aşina çıkınca işte Türklerin “Beranje”si1114!.. İşte şöhretine layık tek şair! Tek şarkıcı! “Lö söl poet”1115 diyerek şairin rûh-ı âsûdesine1116 heyecanlar verecek surette iltifatlar bezl1117 etmeye başladı. Aşağılara doğru indikçe kısa vezinli, sade ibareli güllü müllü birçok şarkılar okuyup manalarını da mehma-emken1118 anladıkça “ah ne güzel, ne latif, ne kadar “espritüel” 1119

ne kadar “jantiy”1120 diye her birini başka başka beğenir ve bunların içinden hangisini alacağını bilemezdi.

1110 sirişk-i çeşm: gözyaşı

1111 pervâne: gece kelebeği

1112 nâr: ateş

1113 gonca-fem: gonca ağızlı (sevgili), ağzı gonca gibi olan sevgili 1114 “baranje”: fransız bir şair

1115 “lö söl poet”: tek şair

1116 rûh-ı âsûde: huzur içindeki ruh

1117 bezl (etmek): saçmak, çok çok vermek

1118 mehmâ-emken: mümkün olabildiği kadar

1119 “espritüel” : nükteli, ince manalı

1120 “jantiy”: güzel, hoş

75

Recaizade Mahmut Ekrem

Nihayet Divan’ın içinde en çok beğendiği sekiz şarkının üzerlerine firenk kalemiyle “on, dö, truva, katr” 1121 diye numaralar etti. Bu numaraları birer kâğıd parçasına yazdı. Kâğıdları parmakları arasında yuvarladı. Masanın üzerine koydu, gözlerini kapadı. Kâğıd parçaları içinden bir tanesini aldı, açtı. Kura çıka çıka (7) numaraya çıktı. Bu numarayı havi şarkı da:

“Bir siyeh-çerde civândır

Hüsnü mümtâz-ı cihândır

Aşkı gönlümde nihândır

Bunca dem bunca zamândır1122

şarkısı idi. Hâlbuki bu şarkıyı Bihruz Bey, beğenmek şöyle dursun hatta görmemiş, okumamış idi bile. Binaenaleyh1123 bunda bir sehv1124 olacağını düşündü. Sehvin menşeini1125 de meydana çıkardı: Meger beyefendi Divan’ın o sahi-fesinde münderic iki şarkıdan birincisini rakamlayacak iken aceleyle ikincisini rakamlamış imiş. Fakat kura ikincisine çıktığı için bunu birden bire geri çevirmek istemedi. O zaman şarkıyı dikkatle okudu, manasını anlamaya çalıştı.

Evvela [bir siyeh] kelimelerini [mersiye] vezninde ve bir kelimeden ibaret olmak üzere okumuş idi. Bu vezinde okuyuşa göre kelime Fransızcaya benziyor ise de şair Vasıf ’ın Fransızca bildiğini işitmemiş olduğundan yine Türkçe olmalıdır diye Lugat-ı Osmaniyye’de aradı ise de bulamayınca “pur sür” 1126

Fransızca olacağına hükmederek [ Biyanki]ye1127 müracaat etti. Orada da öyle bir lugat bulamadı. Fakat kelimenin manasını fena bir şey olsa şairin bunu şiirinde istimal1128 etmeyeceğine -hakkında yarım saatten beri peyda ettiği 1121 “on, dö, truva, katr”: bir, iki, üç, dört…

1122 dörtlüğün çevirisi: bir kara yağız gençtir güzellikte dünyanın seçkinidir bunca an bunca zaman onun aşkı gönlümde saklıdır

1123 binâ’en aleyh: bununla birlikte

1124 sehv: hata, yanlış

1125 menşe’: kaynak

1126 “pur sür”: kesinlikle

1127 biyanki: fransızca bir sözlük

1128 isti’mâl (etmek): kullanmak

76

Araba Sevdası

hüsn-i zanna1129 binaen1130- kail1131 oldu ve kelimeyi öylece kabul etti. Sani-yen1132 cîm-i Arabî1133 ile [cerde] okuduğu çerde1134 kelimesinin manası hakkında tekrar [Redhauz] cenablarını isticvâb1135 eyledi. Redhauz, [cerde] için:

“Sarı renk at ki kuladan açıktır” dedi. Bihruz Bey, [sarı] sözünü işidince alt tarafındaki [at, kula] lafızlarını nazar-ı dikkate almaksızın “besbelli bu şarkı bir genç “blond”1136 için yapılmış” diyerek sarışın hanıma takdim olunmaya layık en muvafık1137 şarkının yine bu olacağına ve (7) rakamının diğer bir şarkının üzerine konulacak yerde buna konulmasında ve kurada bu rakamın çıkmasında “Venüs”ün1138 nazik parmağı oynamış bulunduğuna katiyyen hükmederek ve bu tesadüfi husûl-i emel1139 hakkında bir “bon ogür”1140 sa-yarak şarkıdan yalnız iki “kuple”sini1141 diğer bir “parfüme”1142 kâğıda yazdı.

Muhabbet-nameye1143 leff1144 etti. Mektubun zarfını kapadı. Üzerine (M.B)

“inisiyal”lerini1145 gösterir altın mühür ile mühürledi. Gelecek cumaya kadar kalmak üzere [yazıhane]sinin1146 gözüne bıraktı. Bu aralık bir daha saatine baktı. Saat on bir çeyrek olduğunu gösteriyordu.

—Mişel!

—Mösyö!

1129 hüsn-i zann: iyi niyet

1130 binâ’en: dayanarak

1131 kâil (olmak): kabullenmek, kabul etmek

1132 sâniyen: ikinci olarak

1133 cîm-i ‘arabî: arapça cim harfi

1134 çerde: farsçada renk kavramı türeten bir kelime 1135 isticvâb (eylemek): soru sorup cevabını beklemek 1136 “blond”: sarışın

1137 muvafık: uygun, yaraşır

1138 venüs: mitolojide aşk tanrıçası

1139 husûl-i emel: arzusunu elde etme

1140 “bon ogür”: hayra alamet

1141 “kuple”: beyit

1142 “parfüme”: parfümlü

1143 muhabbet-nâme: aşk mektubu

1144 leff (etmek): ekleme, ilave etme

1145 “inisiyal”: baş harfler

1146 yazıhâne: yazı masası

77

Recaizade Mahmut Ekrem

—Arabam

—Hazır Efendim.

Evet! Beyefendinin “Promenad an vuvatör” 1147 den hiçbir gün geri kalmadı-ğını ve bir kere “Ma vuvatör”1148 deyip de “ele pret”1149 cevabını almazsa canı sıkıldığını Mişel bit-tecrübe1150 bildiğinden arabayı hazırlamasını saat ondan beri “koşe”ye1151 söylemiş, “koşe” de kır bar-girleri1152 koşup1153 arabayı köşkün kapısının önüne getirerek beyefendinin vüruduna1154 muntazıran1155 esne-mekde bulunmuş idi.

Bihruz Bey hemen fesini giydi, bir frenk sigarası yakarak dudaklarına kıstırdı. Bastonunu aldı. Aşağı indi. Arabasına çıktı. Terbiyeleri1156 der-dest1157 etti.

Koşe de yerine geçti, oturdu. Gırrr

Bihruz Bey, muhabbet-nameyi istediği gibi yazmaya ve yanına “Venüs”ün in-tihabıyla1158 güzellerden güzel, istediğinden âlâ1159 iki “kuple”de koymaya muvaffak olduğu için pek bahtiyar1160 aşırı mesrur1161 idi.

Cumaya daha beş gün var idiyse de insan mesut olunca vakit nasıl çabuk geçiyor! Değil mi ya? Pazar, pazartesi, salı, çarşamba günleri çabuk çabuk geçi-verdi.

1147 “promenad an vuvatör” : araba gezintisi

1148 “ma vuvatör”: arabam (nerede)

1149 “ele pret”: (araba) hazır

1150 bi’t-tecrübe: tecrübeyle

1151 “koşe”: arabacı

1152 bâr-gîr: beygir

1153 koşmak: atları çekeceği arabaya bağlamak

1154 vürûd: geliş, gelme

1155 muntazıran: beklerken

1156 terbiye: dizgin

1157 der-dest (etmek): eline alma

1158 intihâb: seçme, seçim

1159 a’lâ: daha iyi, daha üstün

1160 bahtiyâr: mutlu

1161 mesrûr: sevinçli, mutlu

78

Araba Sevdası

Salı akşamı Mösyö [Piyer] koltuğunun altında beyaz bir kâğıda muntaza-man1162 sarılmış kocaman bir kitap ile köşke gelmiş ve o saatte Bihruz Bey’in

“kılas”1163 odasında bulunduğunu haber aldığından doğruca oraya gitmiş idi.

Odaya girer girmez:

—“Bonjur”1164 bey! Nasılsınız? “Amur dö fam”a1165 dair size güzel bir kitap getirdim diyerek kitabı yazı masasının üzerine bıraktı.

Bihruz Bey, -kendisine biraz münkesirdir1166- zannettiği “profesör”ünden bu iltifat ve lutfa mazhar1167 olunca fevka’l-me’mûl1168 sevindi. Hocasının elini eline alıp birçok sıkarak:

—“Emabl”sınız1169 azizim muallim efendi! Âciz şâkirdinizin1170 kusurla-rını afv etmekte cömertsiniz.

dedi. Hemen kitabı aldı. Sargısından çıkardı. Açtı, ötesine berisine bakarken

“Venüs” âlemlerini arz eden bir iki resim gözüne ilişti. Onları temaşadan1171

hasıl1172 ettiği fart-ı memnûniyyetini1173 anlatmak için Mösyö Piyer’e tevec-cühle1174 elini yakaladı, birçok sıktı.

—Ah! Ne güzel kitap, hem de “illüstre”1175. Resimleri de gayet âlâ “keskö se kö sa” 1176? Bakalım adı ne imiş. “Lezavantür dö şövalye dö Fublas” 1177 kimdir bu “şövalye”? Fransa tarihinde böyle bir şövalye hatırıma gelmiyor.

1162 muntazaman: düzgün şekilde, düzgünce

1163 “kılas”: ders odası, sınıf

1164 “bonjur”: günaydın

1165 “amur dö fam”: kadın aşkı

1166 münkesir: kırgın

1167 mahzar (olmak): iyi bir şeye ulaşmak,

1168 fevka’l-me’mûl: beklenenin üstü, beklenenden daha çok 1169 “emabl”: lutufkâr, cömert

1170 şâkird: öğrenci

1171 temâşâ: bakmak

1172 hâsıl (etmek): elde etme, kazanma

1173 fart-ı memnûniyyet: aşırı memnunluk, aşırı sevinç 1174 teveccüh: yönelme, birisine veya bir şeye yüzünü döndürme 1175 “illüstre”: resimli

1176 “keskö se kö sa” : bu da ne?, bu nedir?

1177 “lezavantür dö şövalye dö fublas”: fublas şövalyesinin maceraları 79

Recaizade Mahmut Ekrem

—Bu şövalye târîh-i siyâsîye1178 dâhil değildir, “se tön otr ordr dö şövalöri”1179, okuduğunuz vakit ne olduğunu anlarsınız.

Mösyö Piyer, geçen defa sofra başında şâkirdini ziyadece haşlayıp münkesi-ren1180 hareme kaçırdıktan sonra salı akşamı beye “Amur dö fam”a1181 dair bir güzel kitap getirmek için kendi kendine vermiş olduğu sözde sebat1182 etti. Yalnız bu kitap “Kont dö Bokas” iken o gelmedi de yerine “Lezavantür dö şövalye dö Fublas” geldi. Bunda kabahat Mösyö Piyer’in değildi. Mösyö Piyer, cuma akşamı şâkirdiyle geçen muhaveratı1183 eğlence kabilinden1184 olmak üzere bir mu-hibbine1185 hikâye1186 edip de kitap hakkındaki niyetini de açtığı zaman o zat:

—“Kont dö Bokas” münasip değildir. “Lezavantür dö şövalye dö Fublas”

götürseniz daha iyi olur.

diyerek niyetini değiştirmeye sebep olmuştu.

Mösyö Piyer, Bihruz Bey’e kitaba, kâğıda, filana dair ne getirirse parasını beyden alırdı. Bu defa getirdiği kitabı güya hediye olmak üzere getirmiş ise de bunu kırk frank vermek üzere veresiye aldığından bu parayı yine beyden çıkarmak için münasip bir zemîn-i taleb1187 düşünüyordu.

Bihruz Bey’in cömertliği, ulüvv-i cenâbı1188, Mösyö Piyer’i bu endişeden kurtardı. Beyefendi:

—Bu güzel kitabı kaça alabildiniz? der demez Mösyö Piyer, ağzından dışarıya fırlamak için beş dakikadan beri dilinin ta ucunda bekleyen: 1178 târîh-i siyâsî: siyasi tarih

1179 “se tön otr ordr dö şövalöri”: bir çeşit şövalye tarikati 1180 münkesiren: kırgın bir şekilde

1181 “amur dö fam”: kadın aşkı

1182 sebât (etmek): durmak, kararlılık göstermek

1183 muhâverât: konuşmalar

1184 kabîl: (bir şey olarak) görme, kabul etme

1185 muhibb: dost, arkadaş

1186 hikâye (etmek): anlatmak

1187 zemîn-i taleb: isteme anı, istemek için uygun yer ve zaman 1188 ‘ulüvv-i cenâb: onurlu şahsiyet, cömert kişiliği 80

Araba Sevdası

—Kırk frank.

kelimelerini Bihruz Bey’in kulağının zarına şiddetle çarptırdı. Hâlbuki bey bulunduğu dakîka-i şevk u sürûr1189 içinde kitabın bedeli olmak üzere “iki yüz frank” sözünü de işitseydi yine memnunen1190 verecekti. Binaenaleyh1191

—Kırk frank? Bâd-ı hevâ1192

dedi. Hemen “jile”sinin1193 cebinden iki lira çıkardı. Mösyö Piyer’e uzattı. Mösyö Piyer, altınları alıp bil-mu’âyene1194 Osmanlı altını olduğunu anlayınca:

—Şimdi bunun üst tarafını nasıl bulmalı?

dedi ve beyefendiden:

—Ne ehemmiyyeti1195 var, başka vakit verirsiniz.

cevabını alması üzerine altınları “port mone”sine1196 yerleştirdi. Kırk frankın kırk beş buçuk franga kadar farkını da bu yolda eskiden beri zimmetine iliş-tirdiği1197 birçok frank farklarının cümle-i yekûnuna1198 gönderdikten sonra derse mübâşeretden1199 evvel “Lezavanture dö şövalye dö Fublas” dan beyefendiye birkaç “paj”1200 okuyup lazım gelen yerlerini tatlı tatlı şerh etmeye başladı.

İşte bu hadise de Bihruz Bey’in zaten ber-kemal1201 olan mesudiyyetini1202 dü bâlâ1203 etmiş idi.

1189 dakîka-i zevk u sürûr: haz ve sevinç dakikası, anı 1190 memnûnen: memnun bir şekilde

1191 binâ’en ‘aleyh: bundan dolayı

1192 bâd- hevâ: bedava

1193 “jile”: yelek

1194 bi’l-mu’âyene: kontrol ederek, kontrol ettikten sonra 1195 ehemmiyyet: önem

1196 “port mone”: bozuk para kesesi

1197 zimmetine iliştirmek: zimmetine geçirmek, kendi hesabına katmak 1198 cümle-i yekûn: genel toplam

1199 mübâşeret: (bir şeye) başlama, başlangıç

1200 “paj”: sayfa

1201 ber-kemâl: tam, eksiksiz

1202 mes’ûdiyyet: mutluluk

1203 dü bâlâ (etmek): ikiye katlama, iki katına çıkarma 81

Recaizade Mahmut Ekrem

Pazar, pazarertesi, salı günleri pek latif geçmişti. Bu günler Bihruz Bey, âlem-i hayâlinde1204 bazı evsafını1205 Mösyö Piyer’den işittiği “Buva dö Boloni”ler-den1206 “Hayt Park”lardan1207 daha mükemmel bir park teşkil ederek o parkın içinde Periveş Hanım’ı mahut1208 landosuna değil de - sandığı elmastan, tekerlekleri gümüşten, zümrüt gögüslü, sadef kanatlı, yakut gözlü bir çift kumru ko-şulmuş - bir arabaya artık bir “reyn”1209 gibi değil bir “dees”1210 gibi kurulmuş

olduğu hâlde sabahtan akşama kadar dolaştırır ve kendisi - Keşfi Bey’in aynı

“satir”1211 şekil ve kıyafetinde olarak o parkın karanlık köşelerinden ara sıra zu-hur1212 edip Periveş Hanım’a doğru nazar-endâz-ı hased ü infi’âl1213 olmasından bî-huzûr1214 iken bile - o parlak arabanın yanı sıra dolaşır, âşık ve maşuka nâz ve niyâzlarıyla meşgul olurlardı.

Salı akşamı Mösyö Piyer’in getirdiği kitabın içindeki şevk-engîz1215 “imaj1216”ların temaşasından sonra [nüzhetgâh-ı hayâlî]nin1217 ötesinde berisinde “venüz1218

âlemine mensup som mermerden bir takım dil-rübâ heykeller, bu heykellerin etrafında üçer beşer dolaşır “nenf ”ler1219 suları yeşil havuzlar içinde, mercan ga-galı, lal1220 gözlü, uzun boyunlu, kardan beyaz, nazik huğularla1221 birlikte şinâ-verlik1222 eder, sırma saçlı, mavi gözlü, güneş yüzlü periler de peyda1223 olmuş idi.

1204 ‘âlem-i hayâl: hayal dünyası

1205 evsâf: nitelikler, vasıflar, özellikler

1206 “buva dö boloni”: bonlile ormanı

1207 “hayt park”: londra’da bulunan bir park ismi 1208 ma’hûd: daha önce anılan, daha önce sözü edilen 1209 “reyn”: kraliçe

1210 “dees”: tanrıça

1211 “satir”: insan ve keçi karışımı yarı tanrı bir varlık 1212 zuhûr (etmek): görünmek

1213 nazar-endâz-ı hased ü infi’âl (olmak): kızgınlık ve kıskançlıkla bakmak 1214 bî-huzûr: huzursuz

1215 şevk-engîz: arzu, istek uyarıcı

1216 “imaj”: hayal, resim

1217 nüzhetgâh-ı hayâlî: hayali gezinti yeri (park) 1218 venüz (venüs): aşk tanrıçası

1219 “nenf ”: tabiat perisi

1220 la’l: kırmızı değerli bir taş

1221 huğu: kuğu

1222 şinâverlik (etmek): yüzmek

1223 peydâ (olmak): ortaya çıkmak, görünmek

82

Araba Sevdası

Bihruz Bey, çarşamba günü [park]ında elmas arabanın gümüş tekerleklerine yapışarak arabaya zînet veren -hani o perilerden güzel- Periveş Hanım’ın ce-malinden intişar1224 eden envâr-ı melâhata1225, dudaklarından leme’an1226 eyleyen ibtisâmât-ı letâfete1227 hayrân olup duruyordu. Öte taraftan yine bir aralık “satir”in1228 görünüvermesiyle bir takımı “istatü”lerin1229 etrafında üzerine elmas serpilmiş yeşil kadifeden ihramlar1230, yani jâle-dâr1231 çemenler üzerine sırma saçlarını dağıtarak serilmiş, diğer bir takımı zümrüd-fâm1232 havuzlarda kuhularla1233 sibâhat1234 müsabakasına girişmiş periler “nenf ”ler1235 bir çığlıktır kopardılar. Her biri parkın tenha bir tarafına doğru şitâbân1236 olmaya, nazik kuhular da kanatlarını vurup haykırarak havuzlarda kıyâmetler koparmaya başladılar. Zavallı Bihruz Bey, içinde bulunduğu âlem-i istigrâk-ı âşıkâneden1237 bir âlem-i dehşete1238 intikal etti. “Acaba ne oluyor?” diye sağına soluna bakınıp dururken “satir”i gördü. “Satir” Periveş Hanım’a ciger-sûz1239 nazarlar havale edip Bihruz Bey’e de zehr-âgîn1240 handeler1241 gönderiyordu. Bey’in bu hâle pek fena canı sıkıldı. Bu dakikada ise beyefendi âlem-i hakîkatin1242 dehşetnâk1243

bir vartasından1244 güc ile kurtuldu. Çünkü (nüzhetgâh-ı hayâlî1245)de elmas 1224 intişâr (etmek): yayılmak, saçılmak

1225 envâr-ı melâhat: güzellik ışıkları

1226 leme’ân (eylemek): parlamak

1227 ibtisâmât-ı letâfet: tatlı gülümsemeler

1228 “satir”: insan ve keçi karışımı yarı tanrı bir varlık 1229 “istatü”: heykel

1230 ihrâm: hacıların dikişsiz giysileri

1231 jâle-dâr: üzerine çiğ taneleri olan, çiğ taneli 1232 zümrüd-fâm: zümrüt renkli

1233 kuhu: kuğu

1234 sibâhat: yüzme, yüzücülük

1235 “nenf ”: tabiat perisi

1236 şitâbân (olmak): koşuşturmak

1237 âlem-i istiğrâk-ı âşıkâne: âşıka lâyık, aşk coşkunluğu dünyası 1238 âlem-i dehşet: korku dünyası

1239 ciger-sûz: ciger, yürek yakan

1240 zehr-âgîn: zehir bulaşık, zehirli

1241 hande: gülücük, gülümseme

1242 âlem-i hakikat: gerçek dünya

1243 dehşetnâk: korkunç, korkulu, dehşetli

1244 varta: tehlike

1245 nüzhetgâh-ı hayâlî: hayali gezinti yeri

83

Recaizade Mahmut Ekrem

arabanın yanında bulunan beyin fikr ve endişesi olup kendisi ise âlem-i hakîkatte yine mahut sarı arabasıyla kırları dolaşıyordu. [Park]ın umulmadık bir yerinden “satir”in nâgehân1246 görünmesiyle perilerin kuhuların içine aşıp düştüğü dakikalarda Bihruz Bey’in sarı arabası Haydar Paşa’dan Uzun Çayır’a doğru giden yolun sağında on metre umkundaki bir uçurumun hizasına gelmişti.

Bey, “satir”e hiddetinden elindeki terbiyeleri1247 sağına doğru çekerek hayvanları uçuruma sürerken geride bulunan “koşe” hemen beyin mevki’ine sıçrayıp terbiyelere sarılarak hayvanların başlarını doğrultmaya muvaffak1248 oldu. Bey de bu sayede hem uçuruma gitmekten hem de [park]tan dışarıya çıkarak “satir”in tacizatından1249 kurtuldu.

Çarşamba akşamı Bihruz Bey, biraz neşesiz idi. Çünkü sarı arabanın geçirdiği tehlike münasebetiyle kendini [park]tan çıkarmaya muvaffak olmuş ise de “satir”i zihninden def1250 etmeye muktedir olamıyordu.

“Acaba küçük hanımın Keşfi ile gerçekten bir “rölasyon”u1251 mu var? Öyle ise yazık ona. Lâkin bana niçin baktı! “Non non espossibl” 1252 beni bahçeye çağırsın, lakın1253 kenarında dursun, bana pırlantalar yuvarlasın, benden çiçek alsın, gögsüne taksın, o kadar iltifat-nameler1254, filanlar etsin, sonra da... sonra da Keşfi’nin “haset”1255 “haset” diye bağırması üzerine, işte burası fena. Ne kadar bozuldular, ne kadar çabuk landoya girdiler.- “Cuma günü kaçta gelirsi-niz,-“dedim de cevap bile vermedi. Gider(ken) bir “adiyo”1256 demeli değil mi idi? Daha…., daha…, daha sonrası daha fena: Çarçabuk nereye gittiler bunlar?

Aramadığım yer kalmadı, o aralık Keşfi de, “file”1257 etti. Demek ki ne münase-1246 nâgehân: ansızın, birden bire

1247 terbiye: dizgin

1248 muvaffak (olmak): başarılı olmak, başarmak

1249 ta’cîzât: tacizler, rahatsız etmeler

1250 def ’ (etmek): kovmak, silmek

1251 “rölasyon”: ilişki

1252 “non non espossibl”: hayır! hayır! mümkün olabilir mi?

1253 lâk: göl

1254 iltifât-nâme: tatlı, güzel sözler söyleme,

1255 hased: kıskanç

1256 “adiyo”: elveda, hoşçakal

1257 “file” (etmek): savuşmak, kaçmak

84

Araba Sevdası

bet! Keşfi gibi bayağı bir “garson”1258, “emposibl!”1259 Ama bakalım yarın değil öbür gün sözünde duracak mı? Bakalım Keşfi de gelecek mi? Of! Ne kadar başım ağrıyor, oh! Benim sevgilim! Söyleyiniz bana ki beni sevmiyorsanız bari onu da sevmiyorsunuz ya? Görüyor musunuz ne kadar “sufrans”1260 içindeyim, bana merhamet ediniz bana ki sizi “adore”1261 ediyorum. İşte huzurunuzda diz çöktüm… Bir kelimecik… Hayır! Beni sevmiyorsunuz….Ah ne kadar sema-vi1262 bir güzelsiniz, “Allon: ön beze”!1263 O ne? Şimşek! “Mon diyo”1264 gökyüzü ne kadar karanlık, rüzgâr da çıkıyor, bora, bora “burask”1265, yağmur…

vah vah! Sonra ne olacak? Yarın perşembe öbür gün cuma, hava böyle kalırsa, ay ay, “kel plüi toransiyel”1266 yağmur değil, tufan bu! Eyvah! Cuma günü göremeyecek miyim? Mektubumu veremeyecek miyim? Of başım….”

Bihruz Bey’in bu endişeli tefekküratı, bu acıklı tahayyülatı “dine”den1267 sonra gece saat iki buçuk sularında salonun Fenar Bağçesi’ne nazır açık bir penceresi önünde cereyan ediyordu. Bî-çâre beyin “park imajiner”indeki1268 perilere ku-hulara âşûblar1269 salmakla nihayet Bihruz Bey’i bir ürküntü ile oradan me’yû-sen1270 çıkmaya mecbur eden “satir” beyin zihnine girmeye de yol bularak iki saatten beri biçareyi bî-huzûr1271 edip dururken havanın kararması, şimşekler çakması, fırtına vukuu1272, şiddetli yağmur nüzulü1273 zavallı âşık-ı hasret-ze-deyi1274 bütün bütün giriftâr-ı ye’s ü elem1275 etmiş idi.

1258 “garson”: delikanlı

1259 “emposibl”: imkânsız

1260 “sufrans”: ıstırap, sıkıntı

1261 “adore” (etmek): taparcasına sevmek

1262 semâvî: göğe ait (mecazen) ilahi

1263 “allon: ön beze”: haydi, bir öpücük

1264 “mon diyo”: allahım

1265 “burask”: bora, fırtına

1266 “kel plüi toransiyel”: şiddetli sağanak yağmur, tufan 1267 “dine”: akşam yemeği

1268 “park imajiner”: hayalî park

1269 âşûb: karışıklık, kargaşa

1270 me’yûsen: ümitsiz bir şekilde, ümitsizce

1271 bî-huzûr: huzursuz

1272 vukû’: olma, (mecazen) (fırtına) kopmak, çıkmak 1273 nüzûl: düşme, düşüş

1274 âşık-ı hasret-zede: hasrete uğramış, hasret çeken âşık 1275 giriftâr-ı ye’s ü elem (etmek): acı ve üzüntüye kapılmak, acı ve üzüntü duymak 85

Recaizade Mahmut Ekrem

Bey penceresini kapadı, yağmurun kesilmesini saatlerce bekledi. Yağmur dem-be-dem1276 şiddetini artırıyor, fırtına kıyametler koparıyor, şimşekler çakıyor, etrafa saikalar1277 düşüyordu. Bu hâlde saat altıya geldi. Bey, hepsi biri birinden müziç1278 endişelerinden zihnini kurtarıp da hareme gitmeyi hatırına getiremiyordu. Mişel Ağa, iki üç defa salona girmiş ise de vaktin ge-ciktiğinden dolayı “observasyon”1279 etmeye cesaret edememiş idi. Hâlbuki beyefendinin saat altılara kadar –hususuyla böyle yürekleri heyecana girif-tar1280 eden bir fırtına gecesi – içeriye girmemesi valide hanım efendiye, dadı kalfaya başka başka meraklar vermişti. Bey önünden bir türlü ayrılamadığı pencereden âlem-i tabî’atin1281 hâl ve manzara-i dehşet-âverini1282 muztaribâ-ne1283 temaşaya mevkuf1284 iken, dadı kalfa başında bir örtü ile salonun kapısı önünde zuhur etti.

—Beyim! hâla oturuyor musun? Hanım efendi de ben de merak ettik, bu ne yağmur beyciğim?

—Sorma! Bu yağmur değil, “delüj”1285

—Gerçek pek delice yağıyor, ortalığı sel basacak, galiba yakınlarda bir yere de yıldırım düştü.

—Valide yatmadı mı?

—Hayır! Misafirleri vardı, bitişikler, şimdi gittiler.

1276 dem-be-dem: zaman zaman, ara sıra

1277 sâ’ika: yıldırım

1278 müz’ic: bunaltıcı, sıkıcı

1279 “observasyon” (etmek): uyarmak, ihtar etmek

1280 giriftâr (etmek): tutulmak, kapılmak

1281 âlem-i tabî’at: doğa dünyası, doğal âlem

1282 manzara-i dehşet-âver: dehşet verici görünüş, görüntü 1283 muztaribâne: ıstırap çekercesine

1284 mevkûf: ait, bağlı

1285 “delüj”: tufan

86

Araba Sevdası

—Nasıl gidebildiler?

—Beklediler, beklediler, yağmurun dineceği yok, gittiler. Hanım efendi çok üzerlerine düştü “kalınız” diye ama kalmadılar.

—Saat kaç acaba?

—Saat yediye geliyor.

—Gerçek, altı buçuğa beş var.

—İçeri girmeyecek misiniz?

—Sen git, mumları yak, ben de gelirim.

Fi’l-hakîka1286 dadı kalfa çekildiği gibi Bihruz Bey de yerinden kalktı, doğruca yatak odasına gitti, soyundu, mumların söndürdü, yatağa girdi. Fırtınanın, yağmurun dil-hıraş1287 avazesini işitmemek için kulaklarından birisini yastığa yapıştırdı, diğerinin üzerine yorganı çekti ise de gürültüyü işitmemek kabil de-ğilidi. Hâlbuki Bihruz Bey’in akşamdan beri tutturduğu hırçınlık sebebiyle takatten düşen tıfl-ı aşk-bâz-ı hayâlîsini1288 uyutmak için tabiatin bu feryâd-ı ıztırâbı1289 korkunç ve fakat müessir bir ninni hükmünü icra ediyordu. İşte gûş-ı medhûşu1290 bu ninniyi dinlediği kadar dîde-i “satir”-didesi1291 dahi “veyyüz”ün1292 fanusu1293 üzerinde nümâyân1294 zühre-i bürehne-peyker1295 temaşa ede ede Bihruz Beyefendi âlem-i yakazanın1296 dağdağa-i rûh-fersâsından1297

1286 fi’l-hakîka: gerçekten

1287 dil-hırâş: gönül tırmalayan, gönül yırtan

1288 tıfl-ı aşk-bâz-ı hayâlî: hayali aşkla oynayan çocuk 1289 feryâd-ı ıztırâb: ıstıraptan doğan feryat

1290 gûş-ı medhûş: dehşete kapılmış kulak

1291 dîde-i satir-dîde: satir görmüş göz

1292 “veyyüz”: gece lambası, gece kandili

1293 fânûs: lambalarda kullanılan camdan küre

1294 nümâyân: görünen

1295 zühre-i bürehne-peyker:yüzü açık venüs/zühre yıldızı 1296 âlem-i yakaza: uyanıklık dünyası

1297 dağdağa-i rûh-fersâ: ruh eskiten sıkıntı

87

Recaizade Mahmut Ekrem

tamamıyla azade1298 olan âlem-i hâb-ı nûşîne1299 müntakil1300 olduktan sonra muzallel1301 ve muattar1302 hıyabanlardan1303 geçerek mahut1304 [nüzhetgâh-ı hayâlî]den1305 daha mükemmel bir [park]a dâhil oldu.

Bihruz Bey, ertesi sabah saat ikiye doğru gözlerini tatlı uykudan açtığı zaman odanın içerisini ziya içinde görünce bir heyecân-ı fevka’l-âde-i sürûr1306 ile yatağından fırladı. “Pencerelerin perdelerini kaldırdı, bir pencere açtı, dışarıya doğru bir baktı. Nazarına maruz olan manzara-i letâfet1307 geceki hâlin zıdd-ı tâmmı1308 idi. Geceleyin tehevvürler, şiddetler içinde ağlayıp, feryad eden dil-ber-i nâzenîn-tabî’at1309 etrafında henüz kurumamış olan gözyaşla-rından dolayı mahcubiyetini ketm1310 edemediği hâlde latif latif tebessüm ediyordu. Birkaç saat evvel afakı1311 kamilen1312 ihata1313 eden kara bulutlar-dan çehre-i handân-ı semâda1314 bir leke bile yoktu. Ağaçlar, çimenler, dağlar, taşlar yıkanmış, toprakların tozları basılıp yerlere - Çamlıca ve civarı kırları-na mahsus- sarılığı almış idi. Gusûn u evrâk-ı eşcâr1315 üzerinde yığın yığın duran elmâs-pareler1316 nesîm-i âheste-hübûbunun1317 edna1318 tehziziyle1319

1298 âzâde: bağımsız

1299 âlem-i hâb-ı nûşîn: tatlı uyku dünyası

1300 muntakil (olmak): aktarılmak, nakledilmek

1301 muzallel: gölgelendirilmiş

1302 mu’attar: ıtırlı, ıtırlanmış,

1303 hıyâbân: iki kenarı ağaçlı geniş yol

1304 ma’hûd: daha önce bahsi geçen

1305 nüzhetgâh-i hayalî: hayali gezinti yeri

1306 heyecân-ı fevka’l-‘âde-i sürûr: mutluluğun olağanüstü heyecanı 1307 Manzara-i letâfet: tatlı, güzel manzara (görüntü) 1308 zıdd-ı tâm: tam zıddı

1309 dil-ber-i nâzenîn-tabî’at: nazlı huylu sevgili 1310 ketm (etmek): gizlemek

1311 âfâk: ufuklar

1312 kâmilen: eksiksiz olarak, tam

1313 ihâta (etmek): çevresini sarmak, kaplamak

1314 çehre-i handân-ı semâ: gökyüzünün gülen yüzü 1315 gusûn u evrâk-ı eşcâr: ağaçların dalları ve yaprakları 1316 elmâs-pâre: elmas parçası

1317 nesîm-i âheste-hübûb: aheste esişli rüzgâr, hafif hafif esen rüzgâr 1318 ednâ: en az, en hafif

1319 tehzîz: titretme, kımıldatma

88

Araba Sevdası

yerlere dökülür, tabiati nurlar ve sürurlar içinde görmekle bu kudret-i cemîle-i Rabb-i kâ’inâtı1320 takdisen1321 şâ’ikane1322 ser-âgâz-ı nagamât-ı tehlîl1323

etmekte rübûde-sâmân1324 olan tuyûr-ı mübâreke1325 kendilerine ârâmgâh-ı safâ1326 ittihâz1327 ettikleri eşcâr-ı hazret-disârın1328 birinden diğerine uçar, agsân-ı elmâs-nisârın1329 birinden diğerine konardı. Dağların yeşil renkleri

-üzerlerindeki estar-ı gubârın1330 sıyrılmasıyla- bazan daha ziyade koyulaş-mış, bazan daha ziyade açıklığa dönmüş, yani reng-i dil-pezîr-i tabî’îlerini1331

bulmuş idi.

Bihruz Bey, bu âsâr-ı ibtihâc-ı tabî’ati1332 yarım saat temaşa etti. Güneşe baktıkça öpeceği geliyordu. Çünkü kaç günlerdir hasret-keşi1333 bulunduğu mâh-ı dîdâr-ı dil-ârâmını1334 bu güneşin sayesinde görebileceğini takdir ediyordu.

Ne kadar güzel, ne kadar parlak, güzel “natür”!1335 Bugün o da aynı benim sevgilim gibi “blond” demek ki yarın kendini göreceğim, evet! Yarın mutlak gelir arizamı1336 takdim ederdim, o da elbet hüsn-i kabûl1337 eder, Eger bizim zevzek yine bir “entrik”1338 yapmazsa…. Bakalım talih ne gösterir.

1320 kudret-i cemîle-i rabb-i kâ’inât: kâinatın sahibinin (allah) güzel kudreti (her şeyi yapabilme gücü) 1321 takdîsen: kutsamak için

1322 şâ’ikâne: şevk ve arzu duyarak, huşu içinde

1323 ser-âğâz-ı nağamât-ı tehlîl (etmek): allah birdir nağmeleri söylemeye başlamak 1324 rübûde-sâmân (olmak): rahmet elde etmek, rahmet kazanmak 1325 tuyûr-ı mübâreke: kutsal kuşlar

1326 ârâmgâh-ı safâ: huzurun dinlenme yeri

1327 ittihâz (etmek): almak, kabul etmek

1328 eşcâr-ı hazret-disâr: saygınlık dolu ağaçlar 1329 ağsân-ı elmâs-nisâr: elmas-parçaları saçan dallar 1330 estâr-ı gubâr: tozdan örtüler

1331 reng-i dil-pezîr-i tabî’î: doğal, hoşa giden renk 1332 âsâr-i ibtihâc-ı tabî’at: doğanın gürlük (canlılık) eserleri 1333 hasret-keş: hasret çeken

1334 mâh-ı dîdâr-ı dil-ârâm: gönül okşayan yüzünün ayı (ay gibi yüzü) 1335 “natür”: tabiat, doğa

1336 ‘arîza: mektup

1337 hüsn-i kabûl (etmek): güzelce kabul etmek

1338 “entrik”: entrika, oyun

89

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey, o sevinç ile ber-mutâd1339 hazırlandı, “tuvalet”ini1340 yaptı, kahval-tısını yedi, dadı kalfa ile beşûşâne1341 mülatefelerden1342 sonra selamlığa çıktı, odasına girdi, yazıhanesinin gözünü açtı, o gözün içinde mahfuz1343 bulunan muhabbet-nâme-i ma’hûdu1344 eline aldı. İçindeki “kompliman”ları1345, “santiman”ları1346 bir daha görmek istedi ise de mektup kapanmış, mühürlenmiş

idi. Açmaya kıyamadı, tekrar göze1347 bıraktı. Lel lelle lel lel .. lel lellle lel lel lel lelle lel lel lel lel la….

Mösyö Piyer, ne iyi adamdır. Bugün şu latif hediye ile beni memnun etmek için dün mahsus darılttı diyeceğim geliyor, bakalım daha neler var? Bakalım bizim

“brav şövalye dö Fublas”1348 daha neler diyor?

Profesör Piyer’in hediye ettiği kitâb-ı musavver1349 Bihruz Bey’in pek kıymet-lisi olduğundan [Park]da bulunmadığı zamanlar bunu mütalaa ile tenvîr-i hayâl1350 ederdi, yine kitabı der-dest ile evvela resimlerini -belki ellinci defa olarak- temaşa ile ötesinden berisinden okumaya başladı.

Bey bu lezzetli mütalaaya gereği gibi dalmış idi. Odanın kapısı yavaşçacık vuruldu:

Tık Tık!

—“Antre”…1351

1339 ber-mu’tâd: alışıldığı gibi, sürekli tekrarladığı gibi 1340 “tuvalet”: yıkanma, taranma, tıraş olma, giyinme, süslenme işi 1341 beşûşâne: gülüşerek

1342 mülâtefe: şakalaşma

1343 mahfuz: korunmuş, saklanmış

1344 muhabbet-nâme-i ma’hûd: daha önce anlatılan aşk mektubu 1345 “kompliman”: iltifat

1346 “santiman”: his, duygu

1347 göz: çekmece

1348 “brav şövalye dö fublas”: fublas’ın yiğit şövalyesi 1349 kitâb-ı musavver: resimli kitap

1350 tenvîr-i hayâl (etmek): hayali aydınlatmak

1351 “antre”: giriniz

90

Araba Sevdası

Kapıya uran Mişel idi. İçeriye girdi. Elinde gümüş bir tepsi, tepsinin içinde üzeri Fransızca yazılmış bir mektup vardı. Mektubu beye arz etti. Bey mektubu alıp açmaya uğraşırken kucağındaki kitap yere düştü. Mişel hemen eğildi…

Kitabı yerden alırken kitap açıldı, en parlak tasvirlerden1352 biri meydana çıkı-verdi. Mişel de bunu gördü, o zaman bey kitabı uşağın elinden almakla beraber biçareyi haksız olarak…

—Hayvan herif! Def ol oradan

diye hem tekdir1353 etti hem de yanından kovdu.

Gelen mektup ise sarı araba ile bakla kırı hayvanların bedel-i mukarreri1354

olan dört yüz on sekiz ve bunların masârıf-ı nakliyyesi1355 bulunan kırk dokuz ki cem’en1356 dört yüz altmış yedi liradan baki kalan1357 yüz elli liranın dört ay içinde mukassatan1358 tediyesi1359 meşrut olarak birinci taksit zamanının hulûlüne1360 daha bir on beş gün var ise de paraya lüzum olduğundan Bihruz Beyefendi birinci taksiti şimdiden inayet1361 buyururlarsa mûcib-i memnûniy-yet1362 olacağına dair ve Beyoğlu’nda mukim1363 fabrika sahibi komisyoncu Jan Kondoraki imzasını havi1364 idi.

Bihruz Bey, bu mektubun kıraatinden1365 pek hoşnut kalmadı. Çünkü evvela

“Lezavantur dö şövalye dö Fublas”ı1366 tatlı tatlı okurken onu elinden bırak-1352 tasvîr: resim

1353 tekdir (etmek): azarlamak

1354 bedel-i mukarrer: kararlaştırılan değer

1355 masârıf-i nakliyye: nakil masrafları, taşıma giderleri 1356 cem’en: toplam olarak

1357 bâkî kalmak: artmak, arta kalmak

1358 mukassatan: taksit taksit, taksitle

1359 te’diye: borç ödeme

1360 hulûl: vakti dolmak, zamanı gelmek

1361 inâyet buyurmak: ihsan etmek, borcunu eda etmek 1362 mûcib-i memnûniyyet (olmak): memnunluğu gerektirmek, memnunluğa sebep olmak 1363 mukîm: (bir mahallede) oturan, mahalle sakini 1364 hâvî: içeren, (mecazen) imzalı

1365 kırâ’at: okuma

1366 “lezavantur dö şövalye dö fublas”: fublas’ın şövalyesinin maceraları 91

Recaizade Mahmut Ekrem

maya mecbur oldu. Saniyen1367 kitabın mahremane resimlerinden bir tanesini o Mişel olacak “embesil”1368 gördü. Salisen1369 ilk taksite daha bir aydan ziyade vardı. Bey uşağı çağırdı:

—Mişel!

—Mösyö!

—Böyle bir kâğıdı bana getirmeye nasıl cesaret ediyorsun? Sen biliyor musun ki birinci taksitin gelmesine daha bir ay var? Git söyle cevap yoktur….

—Baş üstüne ekselans.

Biçare Mişel kapalı bir mektubun içinde ne olduğunu ve hususuyla birinci taksitin hulul edip etmediğini nereden bilecek ve bilse de beyefendiden emir almaksızın mektup getiren adama cevap vermeye nasıl cesaret edecek idi? Bihruz Bey, canının birkaç suretle sıkıntıya düşmesinden buraları hesablayamamış

ve zavallı Mişel’i bir ikinci defa daha bi-gayri hakkın1370 tekdir etmiş idi.

Mişel’i defettikten sonra Bihruz Bey bıraktığı kitabı tekrar aldı, mütalaaya devam etmek istediyse de yapamadı. Kitabı bıraktı, müteessirâne1371 düşünmeye başladı.

Lâkin taksit zamanı gelince paraları nasıl vereceksiniz? Üç gün evvel [Mir]e yüz doksan lira verdim, [Heral]ın hesabına bakmadık, [Alber]inki iki yüz otuz lira olmuş, Paris’ten gelecek eşya da gelmedi. Biz bu borçları nasıl ödeyeceğiz.

Valide pek fena dargın, yemin etmiş konağı sattırmayacak imiş. Elmasları da birer birer satıp “konsolide”ye1372 çevirdiğini işitiyoruz. Elli yaşında kadın, bilmem daha ne kadar yaşayacak ki bu kadar para canlılık ediyor? Kule Kapısı’ndaki mağazadan elime pek az şey geçti, Galata’daki hanın parasından kalan altı 1367 sâniyen: ikinci olarak

1368 “embesil”: aptal, bön

1369 sâlisen: üçüncü olarak

1370 bi-gayri hakkın: haksızca, hakkı olmadan

1371 müte’essirâne: üzgünce, üzüntülü olarak

1372 “konsolide”: hisse senedi, tahvil

92

Araba Sevdası

yüz lira ancak üç dört aylık cep harçlığım demektir. “Mon diyo”! Bu borçları ödemeye bir çare bulamazsam ben ne yaparım? “Anfen”1373 İstanbul’daki eve dört bin lira veriyorlar ya! Bir şey yaparız, artık valide hanım buna karışmasın.

O benim babamdan kalan bir şey. Bir dört bin lira daha elime geçerse bin li-rasıyla borçları öderim. Üç bin lira ile de konsolide alsam epeyce “entere”1374

getirir. Artık bundan sonra sefihliği1375 de bırakmalı, artık evleneceğim, evlile-re yakışan da “saj”1376 olmaktır. Meyus olacak bir hâl yok, lel lelle lel lel, lel lelle lel lel, lel lel lelle.

Bihruz Bey, ibtidâ-yı emrde1377 kendisini pek müteessir eden bu düşüncelerden de kurtulmanın çaresini buldu. Nakit mevcudu olan altı yüz lira bitince-ye kadar Süleymaniye’deki konağı satmaya karar vermişti. Beyoğlu’ndaki, Galata’daki dükkânları, hanları satan dellal1378 bundan evvel Süleymaniye’deki konağa da dört bin lira kadar arz eder bir müşteri bulmuş idiyse de o zamanlar beyin paraya ihtiyacı olmadığı gibi valide hanımdan da bazı mertebe muhale-fet gördüğünden konak satılmamış ve fakat dellalin de bir zamanlar gerek konaktan gerek köşkten hiç çıkmayan ayağı bütün bütün kesilmiş idi. Maamafih yeri malum olduğundan inde’l-iktizâ1379 kendisini buldurmak mümkün idi.

Çamlıca Bahçesi münasebetiyle Bihruz Bey’in muhabbeti sayfiyesine1380 in-hisar1381 edip şitâiyyesi1382 nazarından bütün bütün düştüğünden makul olan köşkü satıp konağı elden çıkarmamak iken Bihruz Bey, bunun aksini muvâfık-ı hâl1383 bulmuş idi.

1373 anfen”: sonunda

1374 “entere”: kâr

1375 sefih: gününü sefahet içinde geçiren

1376 “saj”: uslu, aklı başında

1377 ibtidâ-yı emr: işin başı

1378 dellâl: aracı emlakçı

1379 inde’l-iktizâ: gerektiğinde, gerekli durumlarda 1380 sayfiyye: yazlık

1381 inhisâr: yer ayırmak, ayrılmak

1382 şitâiyye: kışlık

1383 muvafık-ı hâl: hâle uygun

93

Recaizade Mahmut Ekrem

İşte beyefendi birkaç ay sonra düşeceği müzayakaya1384 karşı konağı satmak tedbirini düşünmekle teessüratını pek çabuk geçirdi. Müsterihane1385 “dejone”sini1386 etti, ber-mutâd1387 mesîre be-mesîre1388 dolaşmak için arabasına bindi. Çıktı gitti!

O günün akşamında şâyân-ı tezkîr1389 fevka’l-âde bir hâl olmamış idi. Bey, âdeti vech1390 ile saat birde akşam ta’âmını etti. Bir iki saat salonda vakit geçirdi. Erkence hareme gitti, soyundu, yattı. Dokuz saat kadar bir düziye rahatça uyudu.

Ales-sabâh1391 gözlerini açtığı gibi pencereye koştu, perdeyi kaldırdı, hava fevka’l-âde latif idi. “Kel bel jurne”1392 diyerek seviniyordu. Çünkü bu güzel günün adı cuma idi. Bu sabahki “tuvalet”1393 her günden ziyade sürdü. Yirmi, yirmi beş kadar kolalı frenk gömleğinden hiç birisini Bihruz Bey beğenemedi-ği için dadı kalfaya darılıyordu:

—Bunları Mariko mu ütüledi? Ne kadar fena!

—Evet, beyim! Mariko ütüledi, hem de pek fena değil.

—Senin için fena değil ama benim için pek fena: Bu “pili”ler1394 nedir?

—Neresi kirli ben göremiyorum.

—Kirli demedim a canım “pili” diyorum sana, buruşuk.

—Pekiyi, söyleyelim de bir daha dikkat etsin.

1384 muzâyaka: darlık, (mecazen) parasızlık

1385 müsterîhâne: gönül rahatlığı, gönül ferahlığı 1386 “dejone”: öğle yemeği

1387 ber-mu’tâd: alışıldığı gibi, sürekli yapıldığı gibi 1388 mesîre be-mesîre: gezinti yeri gezinti yeri

1389 şâyân-ı tezkîr: anılmaya değer

1390 vech: sebep, yüzünden

1391 ale’s-sabâh: sabah vakti, sabahleyin

1392 “kel bel jurne”: ne güzel bir gün

1393 tuvalet: yıkanma, tıraş olma, giyinme, süslenme işi 1394 “pili”: kırışıklık, kıvrım

94

Araba Sevdası

—Hem söyle, hem de yine dikkat etmezse “konjediye”1395 olacağını anlat.

—Gonçe diyen kim? Anlamadım.

—“Kom tüe drol”1396 “Konjediye” diyorum “konjediye” kovarım demek.

—Artık ben bilmem.

—Şu pantlonlara baksana, ne fena “pili”ler1397 yapmış, kim devşirdi bunları?

—Ben devşirdimdi.

—Boyun bağları nereye koydunuz? Yeni gelenleri.

—Hepsi çekmecenin gözünde olacak.

—Hani ya yeni mendiller?

—Daha yıkanmadı.

—Gördün mü ya, öyle şey olur mu? Şimdi ben ne yaparım?

—A beyim, çekmecenin gözünde belki yüz tane mendil var. Bir tanesini beğen alıver.

—Vuy! Mezil nö son pa marke…1398

—Neye rezil olsun? Onlar da yeni yeni mendiller.

—Markalı değil, markaları yok onların.

—Markalısı da var, dün ütülerken gördüm.

—Terziden gelen kostümleri göremiyorum.

—Hepsi burada.

1395 “konjediye”: kovarım

1396 “kom tüe drol”: ne kadar tuhafsın!

1397 “pili”: kıvrım, büklüm, kat

1398 “vuy! mezil nö son pa marke…”: evet fakat onlar markalı değilse 95

Recaizade Mahmut Ekrem

—İskarpinlerim gelmedi mi?

—Bilmem, besbelli gelmedi.

—Şu potinleri ver bakayım.

Dadı kalfa ile cereyan eden şu muhavereden de anlaşılır ki Bihruz Bey, bugünkü cuma tuvaletine1399 fevkâ’l-âde ehemmiyet veriyor ve o cihetle gömlekten, boyun bağından, mendilden, pantalondan, ayakkabından kendisine en çok yakışacağı tayinde müşkilat1400 çekiyordu.

Gömleğin, yeleğin, pantalonun, ceketin, potinin birini giyip birini çıkararak hele tuvalet işine nihayet verebildi. Selamlığa çıktı. Doğru “kabine dö travay”ı-na1401 girdi. Yazıhaneden1402 mektubu çıkardı, ceketinin cebine güzelce yerleştirdi. Oradan salona geçti. Salondaki çiçekliğin içindeki taze çiçeklerden güzel bir gül intihab1403 etti. Ceketinin iliğine taktı, biraz oturdu, biraz gezindi. Her çaryek (çeyrek)de bir kere saatine baka baka hele öğle vaktine yetişti. Derhal

“dejone”yi ısmarladı. Çünkü bu sabah kahvaltıdan sarf-ı nazar1404 ettiğinden karnı iyice acıkmış idi. Bade’t-ta’âm1405 salonda biraz daha oturdu, gezindi. Bir aralık yine “kabine dö travay”a geçti. [Şövalye] kitabını açtı, karıştırdı. Nihayet saatine baktı, saat yedi buçuğu geçiyordu.

—Mişel!

—Mösyö.

—Ma vuvatör.1406

—Tot alür ekselans.1407

1399 tuvalet: gündelik bakım ve giyiniş tarzı

1400 müşkilât: zorluklar, güçlükler

1401 “kabine dö travay”: çalışma odası

1402 yazıhâne: yazı masası

1403 intihâb (etmek): seçmek

1404 sarf-ı nazar (etmek): vazgeçmek, feragat etmek, terk etmek 1405 ba’de’t-ta’âm: yemekten sonra

1406 “ma vuvatör”: arabam

1407 “tot alür ekselans ”: hemen saygı değer efendi 96

Araba Sevdası

Bir çeyrek sonra bey arabasına bindi. “Koşe” de yerine geçti, gıırrrr.

Arabanın bu defa gittiği yeri beyana hacet yoktur ki hikâyeyi takip edenlerce o yerin Bahçe-i Umûmî’den başka bir mahal olamayacağı umûr-ı ma’lûmeden-dir1408.

Evet! Beyefendi arabasını mutadından1409 ziyade bir süratle sürerek Tophanelioğlu’ndan bahçenin alt başına varıp da dâhil ve haricini fevka’l-âde bir kalabalığın cevelângâh-ı izdihâmını1410 görünce buraya yetişmekte biraz geç kalmış olduğuna teessüfler ederek kim bilir kaçıncı devresini icra etmekte olan arabaların arasına epeyce müşkilat ile karışabildi.

Bu suretle ağır ağır giderek yukarıki meydancığa vasıl olunca silsile-i devr-i dâimden1411 arabasını kurtardı. Kazinoya karib bir mevkie çekti, durdurdu.

Kendi derhâl arabadan fırladı, doğruca bahçeye girdi. Sürü sürü gezen rengarenk ezhâr-ı behiştî1412 içinde aradığına benzer bir sima göremeyince -hikâye-mizin mebdeinde1413 tarif olunduğu vechile- aşağıki kapıya yakın bir mevki intihap edip oturdu. Bir bira ısmarladı. Sarışın hanımın vüruduna1414 sabırsızlıkla intizara ve bu intizâr-ı şedîd1415 içinde dem-be-dem1416 saatine bakıp her beş dakikada bir kere kapıya doğru gidip gelmeye başladı.

Evet, bahçeye süslü hanımların, şık madamların mavi gözlüsü, kara kaşlısı, ela gözlüsü, sırma saçlısı, uzun boylusu, kısası, narin yapılısı, şişmanı hasılı her türlüsü girip çıkıyor fakat Bihruz Bey’in “siyeh-çerde-i” hayâl-perverde-si1417 bir türlü görünmüyordu. “Siyeh-çerde” görünmediği gibi landosu dahi belirmiyordu.

1408 umûr-ı ma’lûme: bilinen işler, bilinen şeyler 1409 mu’tâd: alışıldık, sürekli yapılan şey

1410 cevelângâh-ı izdihâm: kalabalık gezinti yolu 1411 silsile-i devr-i dâ’im: sürekli dönen zincir (yol hattı) 1412 ezhâr-ı behiştî: cennet çiçekleri

1413 mebde’: giriş, başlangıç

1414 vürûd: gelme, geliş

1415 intizâr-ı şedîd: şiddetli sıkıntılı bekleyiş

1416 dem-be-bem: sürekli

1417 siyâh-çerde-i hayâl-perver: hayal besleyen kara yağız (sevgili) 97

Recaizade Mahmut Ekrem

Medîd1418 olduğu kadar şiddeti artmakta olan bu intizar içinde zavallı Bihruz Bey’in zihni birtakım ihtimâlât-ı müz’icenin1419 keşâkeşine1420 düşmüş

idi ki en elimi1421 Periveş Hanım’ın Keşfi Bey ile başka bir yerde “randevu”

vermiş olması idi. Zira bahçe seyircileri arasında Keşfi Bey dahi görülemiyor-du. Bu ıztırâb-ı tahammül-fersâ1422 içinde saat on buçuğa gelip ümidin bütün bütün kesilmesi dakikaları takarrup edince için için “of ”larını artık zabt1423

edemez olmuştu. Bir aralık yine yerinden fırladı. Kapıya doğru gitti. Devr-i dâ’im1424 zincirini teşkil eden arabaların müruruna1425 içeriden mey’ûsâne1426

bakıyordu. Birden bire ser-â-pây1427 vücûdu ihtilâca1428 tutuldu. Çehresi ibtida kızardı, sonra sarardı, daha sonra yemyeşil oldu. Bulunduğu noktadan sol tarafa şitap1429 etmek istedi. Orası geçit vermez derecede sık bir ormancık idi.

Ormancığın azıcık yukarısına gitti. Orası bahçenin kenarına müntehi1430 bir düzlük ise de bir iki madame, birkaç erkek, birkaç da çocuktan mürekkep bir aile sandalyeleriyle bir halka teşkil ederek orada oturuyorlardı. Bihruz Bey, gözlerini bahçenin dışarısındaki kargaşalığa dikmiş olduğu hâlde bunların üzerine doğru süratle yürüdüğünü oturan çocuklar görünce korktular, anala-rının babalarının kucaklarına iltica1431 ettiler. Bihruz Bey hareketine kat’a1432

halel1433 vermedi. “pardon” diyerek halka-i müteşekkileyi1434 çiğner gibi aralarından geçti. Hatta geçerken bir iki sandalye de devirdi. Bahçe duvarının 1418 medîd: uzun

1419 ihtimâlât-ı müz’ice: rahatsız edici olasılıklar 1420 keşâkeş: keşmekeş, sıkıntı

1421 elîm: acı verici

1422 ıztırâb-ı tahammül-fersâ: tahammül eskiten (dayanılmaz) ıstırap, sıkıntı 1423 zabt (etmek): tutmak

1424 devr-i dâ’im: sürekli dönme, tur atma

1425 mürûr: geçme, geçiş

1426 me’yûsâne: ümitsizce

1427 ser-â-pây: baştan başa, tamam, bütün

1428 ihtilâc: titreme

1429 şitâb (etmek): koşmak

1430 müntehî: sona eren, biten

1431 ilticâ (etmek): sığınmak

1432 kat’â: kesinlikle

1433 halel: kesinti, aralık

1434 halka-i müteşekkile: oluşturulmuş halka

98

Araba Sevdası

dibine gitti, biraz durdu, yine geldiği tarafa döndü. Fakat dönerken halkayı bütün bütün bozulmuş, dağılmış buldu. Tekrar kapıya doğruldu, yine döndü, en sonra yerine gitti. Garsonu çağırmak için bastonunun ucuyla bira kadehi-ne hızlı hızlı vururken kadeh devrildi, sonra yere düştü, kırıldı. Hele garson da yetişti. Bey bira ve kadeh paralarını başka başka tesviye1435 ettikten sonra

[pardesü]sünü koluna aldı, yine fevkâ’l-âde bir süratle yukarıki kapıya doğru yürümeye başladı. O süratle hem gider hem de “Enkonyito!.. Enkonyito!..

Diyabl”1436 diye söylenir, herkesi kendisine hayretle baktırırdı. Bu kadar telaş

ve heyecan ve harekete sebep ise beyefendi ibtida kapıdan arabaların müruru-nu seyr ederken hayâl-i cânânenin1437 adi bir kira arabası içinde olarak kendisine görünmesi idi.

Fi’l-hakîka1438 Periveş Hanım, Çengi Hanım’dan maada1439 Gül-şeker namında diğer bir genç refikasıyla1440 beraber bahçe seyrine gelmişler ve Gül-şeker Hanım’ın “tuvalet”i böyle bir seyrin iktizâsına muvâfık bulunmadığından arabadan hiç çıkmamak hakkında gösterdiği arzuya binaen1441 üç hanım bahçeye inmekten sarf-ı nazarla hemen iki saatten beri devr-i dâim1442 içinde dönüp dolaşmakta bulunmuşlar idi. Bihruz Bey ise cananesine bahçenin içinde mun-tazır1443 olduğu kadar açık kapının önünden mürur eden arabaları da nazardan kaçırmıyor idiyse de bunların içinde mahut1444 landoya benzer bir şey göreme-diğinden ve sarışın hanımın öyle adi bir kira arabasıyla böyle bir seyir yerine gelmeye tenezzül edebileceğine ihtimal veremediğinden bihude sıkılıp duruyordu. Hele iki dakikada Bihruz Bey yukarıki kapıdan çıktı. Hayâl-i cânâneyi nakil1445 arabanın rengine, biçimine, arabacının kılığına, kıyafetine, hayvanla-1435 tesviye (etmek): ödemek

1436 “enkonyito! enkonyito! diyabl”: saklan! saklan! şeytan 1437 hayâl-i cânâne: sevgilinin hayali

1438 fi’l-hakîka: gerçekte

1439 ma’adâ: başka

1440 refîka: arkadaş (kadın)

1441 binâ’en: dayanarak

1442 devr-i dâ’im: sürekli dönme, tur atma

1443 muntazır (olmak): beklemek

1444 ma’hûd: daha önce anlatılan

1445 nâkil: taşıyan

99

Recaizade Mahmut Ekrem

rın donuna1446 başka başka dikkat etmişidi. Devr-i dâ’im zinciri ise izdihamın fevka’l-âdeliğinden dolayı pek ağır hareket ediyor idi. Beyefendi maksut1447

olan arabanın vüruduna muntazıran1448 bir kenarda bastonuna dayandı durdu.

Beş dakika geçmedi, hele araba köşeyi döndü. Tamam beyin bulunduğu noktaya muhâzî1449 gelince Bihruz Bey ceketinin cebinden muhabbet-nâme-i ma’hûdu1450 çıkardı. Arabanın içinde kırılarak tebessümlere başlayan Periveş

Hanım’a tazimlice1451 bir “reverans”1452 ettikten sonra Fransızca: “Madmazel!

Muztarip ve perişan gönlümün natık1453 fotografyası olan bu mektubu zat-ı seniyyenize1454 takdim etmekliğime müsaade buyurunuz” diyerek ve araba yürüdüğü kadar bu da yanı sıra giderek mektubu arz etti.

Bunun üzerine genç hanımların ikisi birden bir kahkahadır kopardılar. Bunların karşılarında oturan Çengi Hanım da: “Hadi! Hadi! Çekil oğlum! Ayıpdır!”

diyordu. Fakat bu dakikada Bihruz Bey’in duman içinde bulunan gözleri hiçbir şey göremediği gibi asabi bir uğultuya giriftar1455 olan kulakları da hiçbir şey işitemediğinden elindeki mektup ile arabayı takipte devam ediyordu. Nihayet Gül-şeker hanım beyin hâline acıdığından dolayı değil, o belayı başlarından defetmek için kolunu uzattı, elinden mektubu aldı. Bey de oradan çekildi.

Bihruz Bey bu esnada âdeta sersemlemişti. Arabadan ayrıldıktan sonra bıraktığı noktaya geldi, durdu. Markalı mendilini çıkardı, alnından, şakaklarından fışkıran terleri silmeye başladı. Mektup takdim etmek için arabaya sırnaştığını görenler kendisini biribirlerine gösterip gülüşüyorlardı. Fakat Bihruz Beyin gözlerini bürüyen duman henüz ber-taraf1456 olmadığından o hiçbir şey gö-1446 don: renk

1447 maksûd (olmak): kasdedilmek

1448 muntazıran: bekleyerek

1449 muhâzî: aynı hizada olan, karşısında bulunma 1450 muhabbet-nâme-i ma’hûd: daha önce anlatılan aşk mektubu 1451 ta’zîm: saygı gösterme, ululama

1452 “reverans” (etmek): eğilerek selam vermek

1453 nâtık: beyan eden, bildiren

1454 zât-ı seniyye: yüce şahsiyet

1455 giriftâr (olmak): tutulmak, yakalanmak

1456 ber-taraf (olmak): ortadan kaldırılmak, yok olmak 100

Araba Sevdası

remiyor idi. Biraz dinlendikten sonra aklı başına gelmeye başladı. O zaman muvaffakiyyetinin reng-i neşvesi1457 çehresine aksederek çehrede bir beşa-şet1458 hasıl oldu. Bunun üzerine tekrar bahçeye girdi. Aşağı doğru ferih1459

ve fahur1460 giderken yolunun üzerinde rast gelen, celsegâhlarda1461 müsâdif-i nazarı1462 olan mösyölerden, madamalardan biraz göz aşinalığı olanlara “reverans”lar edip az buçuk tanıştıklarına el vererek: “koman sa va”1463 deyişi beyefendinin ifrât-ı sürûr-i temkîn-güdâzına1464 delalet1465 edecek hâllerinden idi.

Bu suretle iki, üç kere bahçenin içini devretti. Kendisi gezindiği kadar takdim ettiği muhabbet-namenin içindeki parlak ibarelerden müessir ve muharrik1466 sözlerden bazılarını zihninden geçiriyor ve mektuba leff1467 ettiği “kuple”lerden1468: Bir siyeh-çerde civândır

Hayli dem hayli zamândır

mısralarını “orkestra”nın ahengine uydurup terennüm1469 ediyordu. O latif mektubun, o nazik “kuple”lerin yüreğinde ne tesir icra ettiğini Periveş Hanım’ın simasından anlamak üzere bir aralık beyefendi bahçenin yukarıki kapısından çıktı. Doğru arabasına gitti, yerine oturdu, terbiyeleri eline aldı, bekledi.

Bu esnada vakit on biri geçmiş, devr-i dâ’im zinciri ise hayli seyrekleşmiş idi.

Zincir üç defa devrini icra etti. Hayâl-i cânâneyi nakil araba görünmedi. O

zaman bey saatine baktı. On bir buçuk olduğunu görünce “İle tar.. probab-1457 reng-i neşve: sevinç rengi

1458 beşâşet: güler yüzlülük

1459 ferih: sevinçli mutlu

1460 fahûr: övünen, gururlu

1461 celsegâh: oturma yerleri

1462 müsâdif-i nazar (olmak): bakışa tesadüf etmek, göze çarpmak 1463 “koman sa va”: nasılsınız?

1464 ifrât-ı sürûr-ı temkîn-güdâz: ihtiyat azaltan aşırı sevinç 1465 delâlet (etmek): delil olmak, yol göstermek

1466 muharrik: kışkırtıcı, tahrik edici

1467 leff (etmek): eklemek, ilâve etmek

1468 “kuple”: dörtlük

1469 terennüm (etmek): (şarkı) mırıldanmak

101

Recaizade Mahmut Ekrem

löman”1470 gitmişler, “allon”1471 takip edelim. Bu defa “Jö latrapöra jesper”1472

beni bu yolda beklemesi lazım gelir.” dedi. Aşağıya doğru arabasını dört nala sürdü. Tophanelioğlu’nun dört yol ağzına gelince yine şaşırdı. “takipten ne hasıl olacak, pazar günü kendisini görecek değil miyim?” diyerek Bağlarbaşı yolunu tuttu. Bağlarbaşı’ndan Nûh Kuyusu ve Duvardibi tarikıyla1473 Haydar Paşa’ya indi. Oradan Koşuyolu’yla köşküne geldi.

Köşke vasıl olunca Mösyö Piyer’in gelip gelmediğini sordu. Mösyö Piyer, yarım saat evvel gelmiş, salonda gazete mütalaa ediyordu. Bey doğru salona girdi.

—Bon suvar1474 şer profesör!

—Bon suvar mon beyefendi

İnşaallah iyisiniz?

—Mersi! Pek iyiyim, zât-ı âliniz

—Geçen akşam eve biraz geç gittim, hava da rutubetli idi. Nezleye uğra-mışım.

—Beis yok, bu akşam ders yapmayız olmaz mı?

—Hayır, benim nezlem derse asla mani değildir. Her vakitki gibi çalışa-biliriz.

—Pek ala! Lâkin “şer profesör” getirdiğiniz o güzel kitap, âdeta bir “trezor”1475

—Evet! O kitap “amur dö fam”1476 hikâyeleri içinde bir tanedir.

—Hikâyeler güzel ya o resimler?

1470 “ile tar probablöman”: geç oldu… muhtemelen

1471 “allon”: haydi

1472 “jö latrapöra jesper”: ümit ederim ki onu yakalarım 1473 tarîk: yol

1474 “bon suvar”: iyi akşamlar

1475 “trezor”: hazine

1476 “amur dö fam”: kadın aşkı

102

Araba Sevdası

—“Apesitan”1477 değil mi?

—“Eksitan plüto”1478

—Lâkin çokluk bakmamalı…

—Gerçek, Mişel size bir şey söyledi mi?

—Ne gibi?

—Zira kitabın resimlerinden bir tanesini “par aksidan”1479 görmüş idi de…

—Hayır! Hiçbir şey demedi.

Bunlar bu muhaverede iken salona giren Mişel taamın1480 hazır olduğunu haber verdi. Bihruz Bey, muazzez1481 hocasının koluna girdi. “Sal amanje”ye1482

götürdü, sofraya oturdular. Öteden beriden konuşarak taamı bitirdiler. Tekrar salona geçtiler. Bihruz Bey’in ders yapmaya bu akşam hiç meyli yoktu. Hatta Mösyö Piyer, nezlesi olduğundan bahsettiği zaman beyefendinin “bu akşam ders yapmayız” sözünü birden bire sarf etmesi de o meyilsizlikten dolayı idi.

Salona girilip kahveler içildikten sonra Bihruz Bey, oyun masasını ısmarladı, mumları yaktırdı, Mösyö Piyer’e hitaben:

—“Nuzalonfer kelkö parti dö tranteön”1483

dedi, karşı karşıya geçtiler, oturdular, oyuna başladılar. Oynanan oyunlar ala-turka “otuz bir” idi ki davsız1484 olarak her partisi bir çâr-yek (çeyrek) liraya olmak üzere mukavele1485 olunmuşdu.

1477 “apesitan”: iştah açıcı

1478 “eksitan plüto”: daha fazla tahrik edici

1479 “par aksidan”: yanlışlıkla, kazara

1480 ta’âm: yemek

1481 mu’azzez: aziz, saygın

1482 “sal amanje”: yemek odası

1483 “nuzalonfer kelkö parti dö tranteön”: biraz otuz bir oyunu oynayalım 1484 dav: kâğıt oyunlarında ortaya konulan para

1485 mukâvele (olunmak): anlaşılmak, sözleşilmek

103

Recaizade Mahmut Ekrem

Mösyö Piyer, bu oyunu kış geceleri Bihruz Bey’in konağına toplanan genç beylerden görmüş, öğrenmiş ve hatta ara sıra kendisi de beylerin oyununa girişerek hayli mütemenni1486 olmuş idi. Mösyö Piyer, bu akşam da kazan-maya başlayınca Bihruz Bey’i çabuk kaçırmamak için oyunda türlü maskaralıklar ider ve ara sıra Fransızların “Oyunda talihi yar olan aşkta bed-baht1487, oyunda talihi yar olmayan aşkta nik-baht1488 olur” kavl-i meşhûrunu1489 beyin sem’-i dikkatine1490 isal1491 edip oyunda yenilmeye tahristen1492 hâli1493

kalmazdı. Bey de bu lakırtıyı işittikçe -hayali zaten hiçbir dakika gözünün önünden savulmayan- sarışın hanımın talihine oynarken mesela kaba on dörtte yatar, otuzda on dörtte kâğıt çeker, partiyi zor ile kaybederdi. Arada dondurmalar da yenilmek, kahveler de içilmek suretiyle üç saat devam eden oyuna nihayet1494 verildi. Mösyö Piyer, beş buçuk lira kâr ile oyundan kalktığı zaman idi ki nezlesini hatırlayabildi ve “oh! Ne kadar yoruldum, izin verseniz odama giderdim. İstirahata muhtacım.” diyerek beyden müsaade istedi. Zati saat de beşe gelmiş idi. Biri birine “bonsuvar” dediler, ayrıldılar: Mösyö Piyer yatak odasına gitti. Bihruz Bey de hareme girdi, birisi beş buçuk lira kazan-cın keyf-i şevkine1495, diğeri bir gün sonra vaki1496 olacak mülâkât-ı âşıkâne-nin1497 zevk-i hayâline1498 dalarak uyudular.

1486 mütemennî: istekli, isteyen

1487 bed-baht: talihsiz, kötü bahtlı

1488 nîk-baht: talihli, iyi bahtlı

1489 kavl-i meşhûr: meşhur söz

1490 sem’-i dikkat: dikkat kulağı

1491 îsâl (etmek): ulaşmak

1492 tahrîs: hırslandırma

1493 hâlî: boş

1494 nihâyet: son

1495 keyf-i şevk: neşenin keyfi

1496 vâki’ (olmak): gerçekleşmek

1497 mülâkât-ı âşıkâne: âşıkça buluşma

1498 zevk-i hayâl: hayalin hazzı, lezzeti

104

Araba Sevdası

Üçüncü Kısım

Bihruz Bey mülâkât-ı âşıkane1499 için kendince kararlaştırdığı pazar günü bir gün evvelkinden daha pek çok itinalarla [tuvalet]ini1500 yapıp hazırlandıktan, öğle taamını da ettikten sonra saat sekize gelmeden arabasına bindi. Tophanelioğlu tarikıyla Çamlıca’ya giderken Bâğçe-i Umûmî’ye de muhibbâne1501 bir nazar imâle1502 ederek mevki’-i intizâra1503 vardı.

O gün hava sümbülî1504, sıcak mutedil1505 derecede, yollar ise üç gün evvelki yağmurlardan dolayı tozdan vâreste1506 olmak münasebetiyle Çamlıca seyri için en müsait günlerden ve fazla olarak pazara da müsadif olduğu için birtakımı midelerini birer küçük havuz gibi Çamlıca suyu ile bi’l-imlâ1507 içerisine sardalya balığı salıvermek, diğer takımı da tavla oyunuyla vakit geçirmek, bazıları nargile safasına koyulmak, diğer bazısı da Çamlıca gibi İstanbul’un, Boğaziçi’nin her ciheti pây-mâl-i nezâreti1508 ve bürûc-i isnâ aşerin1509 on üçüncüsü addolunmaya liyakati olan bir nokta-i mürtefi’adan1510 bâlâ1511 ve zîre1512, yemîn1513 ve yesâra1514 medd-i nazar-ı istiğrâk u hayret1515 ve temâşâ-yı tecellî-i hezârân-gûne-i tabî’atla1516 tefrîh-i rûh u cenân1517, tervîh-i fikr ü 1499 mülâkat-ı âşıkhâne: aşıkça buluşma

1500 tuvalet: yıkanma, tıraş olma, süslenme, giyinme işi 1501 muhibbâne: severcesine

1502 nazar imâle (etmek): bakışları çevirmek, bir tarafa bakmak 1503 mevki’-i intizâr: bekleme yeri, bekleme noktası 1504 sünbülî: kara bulutlarla kaplı hava

1505 mu’tedil: ılıman

1506 vâ-reste (olmak): kurtulmak

1507 bi’l-imlâ: doldurarak

1508 pây-mâl-i nezâret: bakış ayakları altında kalma, görüş alanına girme 1509 bürûc-ı isnâ ‘aşer: on iki burç

1510 nokta-i mürtefi’a: yüksek nokta

1511 bâlâ: yukarı, üst

1512 zîr: alt

1513 yemîn: sağ taraf

1514 yesâr: sol taraf

1515 medd-i nazar-ı istiğrâk u hayret: şaşkın ve dalgın bakışlarla bakma 1516 temâşâ-yı tecellî-i hezârân-gûne-i tabî’at: doğanın binlerce çeşit görünüşünü(manzara) izleme 1517 tefrîh-i rûh u cenân: ruhu ve kalbi ferahlatma 105

Recaizade Mahmut Ekrem

vicdân1518 etmek maksatlarıyla sabahtan beri fevc-â-fevc1519 gelen halk, is-kemleler, kaba hasırlarla celsegâhları1520 kâmilen1521 tutmuş ve bu karmaka-rışık kalabalığın gulgule-i müvâredât u muhâverâtına1522 ve kahveci tâbi’lerinin,“İki şekerli, bir sade, üç lokum!” yollu haykırmalarına –muhallebici, dondurmacı, leblebici, “eğlencelik şamfıstık”çı, şekerci, simitçi gibi– hiçbir mesireden eksik olmayan satıcıların mütenevvi1523 sada1524 ve edalarla1525 ba-ğırıp çağırmalarına bir fena keman, bir adî lavta1526, bir soğuk klarnete, bir de porsuk deften ibaret ince sazın1527 kaba takımı tarafından –mevcut halkın yüzde doksan dokuz üç çeyreği için bâd-ı hevâ1528 olarak– icra olunan, âheng-i tenâfürînin1529 inzimamı1530 ve öte tarafta ma’rûf-ı sıgâr u kibâr1531

Çamlıca âb-ı hoş-güvârının1532 menbaı1533, kurbunda1534 hayme-güşây-ı karâr1535 olan kebapçının kızgın ateş üzerinde mavi ve yağlı dumanları buram buram çıkıp etrafa yayılan köftesinden, kebabından, ciğer tavasından, piyazlı fasulye salatasından münteşir1536 revâyih-i iştihâ-fersânın1537 hevâ-yı pâk-i nesîmîyi1538 iktihâmı1539 o mevki’-i müstesnâyı tertipsiz, letafetsiz, 1518 tervîh-i fikr ü vicdân: fikir ve vicdanı rahatlatma 1519 fevc-â-fevc: dalga dalga, yığın yığın

1520 celsegâh: oturma yerleri

1521 kâmilen: tam olarak, eksiksiz şekilde

1522 gulgule-i müvâredât u muhâverât: konuşmaların ve gelişlerin gürültüsü, şamatası 1523 mütenevvi’: çeşit çeşit

1524 sadâ:ses

1525 edâ: davranış, tavır

1526 lavta: mızrapla çalınan, gözdesi uttan küçük çalgı aleti 1527 ince saz: türk müziğinde keman, ney, tambur, kemençe, ut, daire vb aletlerden ve okuyuculardan oluşan fasıl ekibi

1528 bâd-ı hevâ: bedava

1529 âheng-i tenâfürî: kulak tırmalayıcı nağme, ezgi 1530 inzimâm: ilave etme, eklenme

1531 ma’rûf-ı sığar u kibâr: küçükler ve büyüklerce bilinen, tanınan 1532 âb-ı hoş-güvâr: içimi hoş su,

1533 menba’: su kaynağı

1534 kurb: yakın

1535 hayme-güşâ-yı karâr (olmak): yerleşme çadırını açmak, bir yerde durmaya karar vermek 1536 münteşir: yayılan

1537 revâyîh-i iştihâ-fersâ:iştah kapatan kokular 1538 hevâ-yı pâk-i nesîmî: rüzgârın temiz havası

1539 iktihâm: kaplamak, doldurmak

106

Araba Sevdası

zevksiz, liyakatsiz bir sûrgâha1540 döndürmüş idi. Bihruz Bey o mükellef1541

“ekipaj”ıyla1542 teşrif edip de Çamlıca’yı bu hâl ve manzarada görünce fena

“endinye”1543 oldu, ziyadesiyle canı sıkıldı.

Çünkü beyefendi orta set üzerinde büyük çınarın altında tenhaca sandalyesine kurulup, ayağını da ayağının üzerine atacak da perestîde-i “siyeh-çerde”sini1544

öyle bekleyecek, siyeh-çerdenin landosu uzaktan göründüğü gibi görüp görme-mezliğe gelecek, siyeh-çerde landosundan indikten sonra beyin bu vaz’ına dikkatle: “Acaba beyefendiyi beklettim de darılttım mı?” diye meraklanıp telaşlı telaşlı bayırdan yukarı çıkarken beyin gözüne ilişecek, bey hemen yerinden fırlayıp

“siyeh-çerde”nin yanına gidecek, mükerrer “reverans”lardan sonra birlikte tepeye kadar çıkacaklar, o zaman siyeh-çerde “korsaj”ından1545 pembe renkli, zarif, mu-attar1546, ufacık bir zarf içinde bir mektup çıkaracak, Bihruz Bey’e, “Sizin mek-tubunuz gibi bu da “sufran”1547 bir yüreğin fotoğrafyasıdır1548. Zât-ı âlînizinki

“artistik” bir fotoğrafya olduğu için güzeldir. Bu onun yanında kabadır, rötuşsuz-dur. Lâkin pek “egzakt”tır1549, pek “fidel”dir.1550 Onun için takdime cesaret ediyorum.” deyip mektubu beye verdikten sonra: “Fotoğrafyayı Paris’te mi, Londra’da mı, Viyana’da mı öğrendiniz?” diyecek. Bihruz Bey de ona cevaben, “Avrupa’ya gitmedim, fakat bir iki hafta sonra Paris’e gitmek istiyorum” deyince “siyeh-çerde”nin1551 benzi sapsarı kesilerek vücuduna titremekler ârız1552 olarak, gözleri yaşararak: “Beni bu hâle getirdikten sonra kendiniz Paris’e gitmeyi düşünüyorsu-nuz. Madem ki gidecekmişsiniz, benim gibi bir biçareyi divaneye döndürüp de buralara kadar niçin getirdiniz?” yollu şikâyetlere, sitemlere kalkışacak, Bihruz Bey de; “Birinci “rankontr”umuzdan1553 beri gözlerime uyku girdiği var mı?. Bir 1540 sûrgâh: düğün evi, düğün yeri

1541 mükellef: kusursuz, eksiksiz

1542 “ekipaj”: araba, lüks araba

1543 “endinye” (olmak): hoşuna gitmemek

1544 perestîde-i siyeh-çerde: kara yağız tapılacak (sevgili) 1545 “korsaj”: elbisenin göğüs kısmı

1546 mu’attar: ıtırlı, güzel kokulu

1547 “sufran”: acılı, kederli, acı çeken

1548 fotoğrafya: fotoğrafçılık

1549 “egzakt”: doğru, gerçek

1550 “fidel”: sadık

1551 siyeh-çerde: kara yağız sevgili

1552 ârız (olmak): bulaşmak, oluşmak, meydana çıkmak 1553 “rankontr”: buluşma

107

Recaizade Mahmut Ekrem

dakika sizi düşünmediğim var mı? “Hayalimin” parkında sizden başka bir dolaşan var mı?” cümlelerini iraddan1554 sonra; “Paris’e gitmekten meram1555 yakında lazım olacak bazı şeyleri kendim beğenip almak…” kelimelerini tefevvüh1556

ederken “siyeh-çerde” ikinci defa olarak tekrar sarılığa uğrayacak, o zaman beyefendi: “Evet efendim! sizden kaçmalıyım, sizi o kadarcık bile görmemeli idim, biliyor musunuz ki aşkınız beni harap ediyor? Biliyor musunuz ki ben sizi bir gün görmezsem çıldırıyorum? Mümkünü yok ben burada duramam!” dediği gibi, “siyeh-çerde” “sanglote”1557 ederek ağlamaya başlayacak, bunun üzerine artık beyefendi insafa gelip hemen olduğu noktada zemîn-i arz-ı perestişe1558 zânû-efken-i ubûdiyyet1559 olarak iki taraftan: “Oh! seni nasıl seviyorum!, Sen de beni seviyor musun?. —Oh, “mon adore”!1560 —Hayır! yalan söylüyorsun!. —Ben yalan söy-lemeyi bilmem ki… Söyle bana, gerçek yolculuk var mı? —“Non! Non!”1561 Bin kere “non!.” —Aklımı başımdan aldın hıyanet1562!. —Ya sen beni ne hâle koydun! —Ben zavallı ne yaptım?. — Bir daha ne zaman görüşeceğiz?. —Ben bilir miyim?” tarzında artık senli benli sözler teati1563 olunacak, ondan sonra Bihruz Bey teehhül1564 meselesini –Koşuyolu’nda araba sürer gibi– bir hızla meydana sürmekle beraber bu mesele hakkında enikonu lakırdı edip bir “desizyon”1565 almak için “siyeh-çerde”den randevu isteyecek, “siyeh-çerde” biraz naz “difikülte”-

leri1566 çıkardıktan sonra muvafakat1567 edecek, bu karar üzerine aşağıya inilecek, bahçenin ibtida içinde bir tur yapılmak, sonra dışarısında “an vuatür”1568 bir iki defa dolaşılıp mufârakat1569 olunmak üzere arabalara binilecek idi.

1554 îrâd: söyleme, sarf etme, beyan etme

1555 merâm: amaç, istek

1556 tefevvüh (etmek): söylemek

1557 “sanglote” (etmek): hıçkırmak

1558 zemîn-i ‘arz-ı perestiş: tapınma gösterme yeri, zemini 1559 zânû-efken-i ‘ubûdiyyet (olmak): kulluk dizi üzerine oturmak 1560 “mon adore”: sevgili tanrıçam

1561 “non! non!”: hayır! hayır!

1562 hıyânet: vefasızlık

1563 te’âtî (olunmak): karşılıklı konuşma, birbirlerine söz söyleme 1564 te’ehhül: evlenme, evlilik

1565 “desizyon” almak: karar almak, kararlaştırmak 1566 “difükülte” zorluk

1567 muvâfakat (etmek): uygun bulmak

1568 “an vuatür”: arabayla

1569 mufârakat: ayrılık

108

Araba Sevdası

O kadar kalabalık içinde bunlar nasıl yapılacak?

İşte beyin gelir gelmez nazarına çarpan cemm-i gafîre1570 canı bundan dolayı sıkılmıştı. Hiddetin ilk hâlinde ters yüzüne gidivermek hatırına geldi ise de

“parol”üne1571 riayetsizlik1572 etmiş olacağını düşündü. Çaresiz arabasından indi. Bastonunu aldı, ağır ağır ikinci sedde çıktı. Kenarda ayak üzerinde durdu. Zannediyordu ki kahveci koşarak bir sandalye getirecek de beyefendiye arz edecek. Öyle bir koşan olmadı. Biraz daha muntazır oldu, yine kimse gelmedi. O zaman “Garson!” diye kahvecilere doğrıı bağırınca seyircilerin alay-cılarından bazıları Bihruz Bey’i zevke alıp her biri birer ikişer defa kahveciyi çağırmak bahanesiyle tıpkı beyin edasını takliden “Garson!. Garson!.” diye bağırdılar!.

Beyefendi bekledi, bekledi. Bir gelen giden olmayınca tepeye doğru yürüyüp çıkmaya başladı. Fakat bu azimetinde1573 de devam edemedi. Çünkü tepeye çıkıp inen mavi dizlikli, kırmızı kuşaklı, dar pantolonlu, bol donlu, şam hırkalı, gecelik entarili, saltası omuzunda, setresi kolunda yüzlerce seyircilerden her adımda bir tanesiyle rû-be-rû geldikçe1574 bu hâlden de sıkılıp: “Kes kö se kö sa? Eskö lö karnaval e deja arive?”1575 diyerek geri dönmeye mecbur oldu, gitti tekrar arabasına bindi. Arabayı biraz ileriye yürüttü. “Siyeh-çerde”ye orada muntazır1576 olmak üzere hayvanlara “Istop!”1577 emrini verdi.

Araba durduğu gibi Bihruz Bey “siyeh-çerde”si geldiği zaman ne harekette bulunup konuşmak için de ne tedbir icra etmek lâzım geleceği hakkında zihnini tekrar işletmeye başladı. Zihni bu planları tertip ile meşgul olduğu kadar gözleri de yokuşun başından birer ikişer zuhûr eden arabalara dikkat ediyordu. Bu suretle iki saat bekledi.

1570 cemm-i gafîr: büyük kalabalık

1571 “parol”: söz, vaat

1572 ri’âyetsizlik: uymama, sözünde durmama

1573 ‘azîmet: yönelme, bir tarafa doğru gitme, gidiş

1574 rû-be-rû gelmek: yüz yüze gelmek, karşılaşmak 1575 “kes kö se kö sa? eskö lö karnaval e deja arive?”: bu da ne? bu nedir? karnaval mı başladı?

1576 muntazır (olmak): beklemek

1577 “istop!”: dur!

109

Recaizade Mahmut Ekrem

“Mon diyö!”1578 Niçin gelmedi acaba? Saat on!. Acaba benim saat mi ileri?

—Andon, saat kaç?. —Onu geçer ekselans. —Neye gelmediler bunlar?. Ah!.

“Parol! Parol” tutmazlar ki… Ha! Dur geliyor galiba!. Hayır değil dur bakalım belki şu arabadır Vah! vah! O da değil keyfini mi bozdu? İzin mi alamadı yoksa yanlış mı anladı Bir araba daha! Hay Allah belasını versin! Boş. Bir daha geliyor.

O da boş Ne halt1579 eder bunlar! Şu gelen kim? Bana pek bakıyor Mektubu mu getiriyor? Çok şey! Neye bakıyor bu herif? “Se muva!. Se muva!”1580 Hayır, geçti… Of!. Ne kadar da başım ağrıyor! Keşfî… Ah! “Kunay!” Tam on gündür de hiçbir yerde rast gelmedim. Elbette boş değil bir “entrig”i1581 var. Şu gelen herif üstü başı temiz bir uşağa benziyor bana da pek bakıyor bir haberci olmalı.

—Andon? —Paşam !. —Şu gelen herifi tanıyor musun? —Evet efendim! —

Kimdir o? —Geçen günki mektup getirdi işte bu!. —Nasıl mektup?. —Hani şu… Ay unuttum adı…. Yok mu Yani Kondraki İşte onun adam. —Hay Allah belasını versin! İşte bir… değilmiş, araba zannettim.

İşte Bihruz Bey böyle düşüne söylene bir buçuk saat daha bekledi. Saat on bir buçuğa geldi, “siyeh-çerde” görünmedi.

Bir yarım saat evvele kadar gâh yokuştan çıkan bir arabayı sarışın hanımın araba-sıdır diye ümitlenir, gâh aşağıdan yukarıya gelen üstü başı temizce birisi kendisine dikkatlice bakınca yine Perîveş Hanım’ın mektubunu hâmil adamı zan ile:

“Aradığınız benim” yollu söz söylemeye hazırlanırdı. Artık aşağıdan yukarıya bir araba da çıkmaz, öyle temiz giyinmiş uşak kıyafetli bir kimse de gelmez oldu.

Seyirciler akın akın avdet ediyorlardı. Mevcut arabalar, hayvanlar aşağıya doğru Bihruz Bey’in önünden geçip gittikçe arpa vaktinin geldiğinden dolayı Bey’in hayvanları da hırçınlığa başladılar. “Siyeh-çerde”nin on bir buçuktan sonra da gelmesi ihtimali yoktu. Bey çaresiz avdete karar verdi, hayvanları kırbaçladı, şi-mendifer1582 süratiyle arabasını sürdü, yarım saate varmadı köşke vasıl1583 oldu.

1578 “mon diyö!”: tanrım!

1579 halt (etmek): uygunsuz davranmak

1580 “se muva! se muva!”: benim!benim

1581 “entrig”: entrika, oyun

1582 şimendifer: tren

1583 Vâsıl (olmak): ulaşmak, varmak

110

Araba Sevdası

Bihruz Bey, köşke geldiği gibi salona çıktı. Eldivenlerini çıkarıp bir tarafa attıktan sonra kanepeye geçti oturdu. On gün evvelki cuma akşamı nasıl düşündü ise yine öylece müteellimane1584 düşünmeye başladı:

“Niçin gelmedi acaba! Niçin? Ne sebeple? Ah “parol” tutmazlar ki, Türk kadınları ne kadar “biyon edüke”1585 olsalar yine nafile! Hiç olmazsa bir haber gönder-meli değil mi idi? [Şu sebeple gelemedim. Pardon! Bugün çok beklemiş olmalısınız.] Evet! çok bekledim, on bir buçuğa kadar orada “plante”1586 oldum. [Affınızı dilerim. Filânca gün filânca yerde buluşalım. Bu sefer de ben sizi bekleyim de ödeşelim] diye bir haber göndermek pek “natürel”1587 bir şey! Ah! Bu hanımlar-da “polites”1588 yok, “polites!” Benim ne kabahatim var?. Ben bir “betiz”1589 yap-madım, Mektubu verdiğim zaman “ampresman”la1590 kabul etti. Hatta memnu-niyetinden gülüyordu, yalnız dansöz müdür, çengi midir nedir? Dargın dargın bir şey söyledi, ne idi anlayamadım. Ya sonra çabucak kaçmalarına ne mana vermeli? Mektubu okumuş olacağından şüphe yok, o mektup okunduktan sonraki muamele de başka türlü olmalı idi. “Katr paj dö kompliman”1591 sâfi “amur!.”1592

Sâfi “santiman!”1593 Yazık, çok yazık ki yerine gitmedi, o kadar yalvardım, hiç görmeseydim daha iyi olurdu! O hınzır Keşfî de nereden rast geldi de benim işimi bozdu. Sebep odur bütün bu şeylere, o olmasaydı kim bilir “entrig”ler1594

edip duruyor da benim haberim olmuyor. Mutlak onunla bir “rölasyon”u1595

olmalıdır. Boş yere [Haset, haset!.] diye bağırmamıştır elbette, ondan sonra da bu soğukluklar başladı. Bu cuma bahçeye de inmediler. Ah! Bari mektubumu almayaydı, “ma povr letr”1596 Ne güzel de yazdımdı. O kadar özendiğim için bir işe yaramadı ya, adam sen de! Ne ehemmiyeti var ki? “El ne pa zanfen lareyn dö 1584 müte’ellimâne: elem, acı çekerek

1585 “biyon edüke”: iyi eğitimli

1586 “plante” (olmak): dikilmek, beklemekten ağaç olmak 1587 “natürel”: doğal

1588 “polites”: nezaket, naziklik

1589 “betin”: aptallık

1590 “ampresman”: sabırsızlık

1591 “katr paj dö kompliman”: dört sayfalık kompliman 1592 “amur! ”:aşk

1593 “santiman!”: his, duygu

1594 “entrig”: entrika, oyun

1595 “rölasyon”: ilişki

1596 “ma povr letr”: zavallı mektubum

111

Recaizade Mahmut Ekrem

böte!”1597 Öyle ama ne kadar “elegant!”1598 Ne kadar “espritüel!”1599. Hiç düşün-meyeyim diyorum, olmuyor. “Se plü for kö muva!”1600 Of! Demek ki seviyorum, evet! Seviyorum, seviyorum ve’s-selâm! Yer aynası yer elması, ne kadar hoş lakırdılar! “Malörö kö jösui!”1601 Of! “Amur!. Amur! Kes köse kö lâmur?.Se tön tambur, se tön tambur! Tus kil ya dö plü bet! Anfen jö lem, jö lem, jö lem!”1602

öyle ise ne yapmalı, aramalı, bulmalı, yalvarmalı, arkasını bırakmamalı.”

Bihruz Bey mülahazatının1603 bazısında musib1604 idiyse de ekserisinde1605 değil idi. Evvelâ sarışın hanımın “parol” tutmadığından şikâyet ediyordu. Hâlbuki beyefendiye kimsenin “parol” verdiği yoktu. Saniyen1606 “parol” olmayınca randevuya gelinmediğinden dolayı haber göndermeye, itizara1607, filana da mahal olamazdı. Salisen1608 beyin muhabbet-namesi kabul olundu ise de def ’-i belâ1609 için kabul olundu. Hatta bunu almak için uzanan el de sarışın hanımın değil, refikası Gülşeker Hanım’ın eli idi. Rabi’an1610 mektup okunmadı, yalnız açıldı bakıldı. Ucundaki çiçeğin zarifliğinden, kâğıdın misk gibi koktuğundan bahsolundu. Hamisen1611 mektup okunmadığı için hanımların ondan sonraki muamelelerine kat’a tesiri olmadığı gibi okunabilseydi de yine olmayacak-tı. Sadisen1612 mektup pek yerine gitti ki iki parça edilip büküldükten sonra Bağlarbaşı’ndan Bülbülderesi’ne inerken solda kalan metruk1613 kabristana1614

1597 “el ne pa zanfen lareyn dö böte!”: iyi ki güzellik kraliçesi değil 1598 “elegant”: şık, zarif

1599 “espritüel!”: esprili, nüktedan

1600 “se plü for kö muva!”: benden daha güçlü

1601 “malörö kö jösui!”: ne kadar kederliyim, üzgünüm!

1602 “amur! amur! kes köse kö lâmur? se tön tambur, se tön tambur! tus kil ya dö plü bet! anfen jö lem, jö lem, jö lem!”: aşk! aşk! aşk nedir? bir davuldur! aptalca olan her şey! onu seviyorum, seviyorum, seviyorum 1603 mülâhazât: fikirler, düşünceler

1604 musîb: isabetli

1605 ekseri: çoğunluğu

1606 sâniyen: ikinci olarak

1607 i’tizâr: özür dileme

1608 sâlisen: üçüncü olarak

1609 def ’-i belâ: belayı kovma, beladan kurtulma 1610 râbi’an: dördüncü olarak

1611 hâmisen: beşinci olarak

1612 sâdisen: altıncı olarak

1613 metrûk: yıkık, dökük, harabe

1614 kabristân: mezarlık

112

Araba Sevdası

fırlatılmakla hâmil1615 olduğu esrâr-ı garâbet-medâr-ı aşk u muhabbet1616 mevdû’-ı mahremiyyet-i hâmûşan1617 edildi. Sabi’an1618 Keşfî Bey’in sarışın hanımla bir münasebeti olmak şöyle dursun, hatta evvelki cuma akşamından beri sarışın hanım, Keşfî Bey’in hatır ve hayaline bile uğramamış idi.

Lâkin —muhabbet-namenin güzel yazıldığı hâlde nafileye gittiği, sarışın hanımdan daha güzelleri bulunsa da hâlen fikren zarafetinin fevka’l-âdeliği ve bir nazenini1619 düşünmemeye muktedir olamamak muhabbetten ileri gelir bir hâl ise beyefendinin sarışın hanımı sevdiği, hanımın yer aynası, yer elması teşbihlerinin hoşluğu, aşka trampete1620 çaldırmanın münasebetsizliği— ci-hetlerinde beyefendinin düşündüğü pek doğru idi.

Fi’l-hakîka o muhabbet-name bir “şedövr dö stil”1621 değil mi idi? O liyakatıyla onun yeri güzel kokulu, sımsıkı, sıcacık bir “korse”nin altında hissiyât-ı müheyyice-i garam1622 ile çarpınıp durur ateşli bir kalbin üzeri olacak iken —yarı belinden kırılmış, yazısı silinmiş sakin ve samit1623, bârid1624 ve câmid1625 yerlerde yatan— bir mezar taşının sine-gâhı1626 oldu! Ne kadar yazık! O muhabbet-namenin içindeki o güzel sözler, o zarif teşbihler, o parlak ibareler, o nazik hisler hiç olmazsa bir hayali tenvir1627 edip bir fikri aldatmalı… Hiç olmazsa bir ruhu tehyiç1628 edip bir kalbi ağlatmalı idi de kabristân-ı fenâya1629 gide-cekse bari ondan sonra gitmeli idi!

1615 hâmil (olmak): taşımak, yüklenmek

1616 esrâr-ı garâbet-medâr-ı aşk u mahabbet: aşk ve sevdanın tuhaflığa sebep olan sırları 1617 mevdû’-ı mahremiyyet-i hâmûşân (edilmek): ölülerin sırdaşlığına emanet bırakılmak, tevdi edilmek 1618 sâbi’an: yedinci olarak

1619 nâzenîn: nazlı (sevgili)

1620 trampete: küçük davul

1621 “şe dövr dö stil”: üslup şaheseri

1622 hissiyyât-ı müheyyice-i garâm: aşkın heyecan verici duyguları 1623 sâmit: suskun

1624 bârid: soğuk

1625 câmid: donuk, donmuş

1626 sînegâh: göğüs,

1627 tenvîr (etmek): aydınlatmak

1628 tehyîc (etmek): heyecanlandırmak

1629 kabristân-ı fenâ: yokluk mezarlığı

113

Recaizade Mahmut Ekrem

Fi’l-hakîka sarışın hanım hüsn ü behâ1630 ve endâm-ı dil-rübâsı1631 ile misli1632

az bulunur güzellerden idiyse de ondan daha güzelleri bulunmak da mümkü-nattan1633 idi. Hatta [nüzhetgâh-ı hayâlî]deki1634 yeşil renkli havuzun içinde kuğularla sibâhat1635 müsabakasına çıkışan “nenf ”lerden1636 bir tanesinin sarışın hanıma nispeten daha güzel, daha endamlı olduğuna Bihruz Bey, elmas arabanın gümüş tekerleği yanında meşgûl-i niyâz1637 iken gizlice dikkat etmişti. Lâkin sarışın hanımın etvar1638 u muamelatında1639, tekellümünde1640, te-bessümünde olan zarafet1641 ve letafet1642 o peri kızında bile yoktu!

Fi’l-hakîka “siyeh-çerde” gelecektir diye Çamlıca’da on bir buçuklara kadar zemîn-i intizâra “plante” olmak1643 pek ziyade can sıkacak ve kendisinden bütün bütün yüz çevirip bilinmeyen namını bir daha kâle almayacak1644 ve elmas arabasını fi-ma-ba’d1645 hayale uğratmayacak şeylerden idi. Fakat elmas araba, beyin hayalî parkından bir dakika olsun dışarı çıkmıyor. “Siyeh-çerde” ise o arabadan bir saniye olsun aşağı inmiyordu.

Bu sebeplerle kendisini ister istemez Bihruz Bey’e düşündürüyordu. Bir adamın mahbubesini düşünmesi ya adavetten1646 veya muhabbetten ileri gelir.

1630 behâ: güzellik, gökçeklik

1631 endâm-ı dil-rübâ: gönül alan boy, pos

1632 misl: eş, benzer

1633 mümkinât: olabilirlikler, olabilecek şeylerden 1634 nüzhetgâh-ı hayâlî: hayali gezinti yeri (metinde “tenezzühgâh-ı” yazıldığı hâlde kitabın bağlamına göre “nüzhetgâh-ı” şeklinde düzeltilmiştir )

1635 sibâhat: yüzme, yüzüş

1636 “nenf ”: tabiat perisi

1637 meşgûl-i niyâz: yalvarmaya meşgul olma

1638 etvâr: tavırlar, davranışlar

1639 mu’âmelât: davranışlar, tavırlar

1640 tekellüm: konuşma

1641 zarâfet: zariflik, incelik

1642 letâfet: güzellik, tatlılık

1643 zemîn-i intizâra “plante” olmak: bekleme zemin (toprağına) dikilmek, beklemekten ağaç kesilmek, ağaç olmak

1644 kâle almamak: sözünü etmeye değer bulmamak

1645 fî-mâ-ba’d: bundan sonra

1646 ‘adâvet: düşmanlık

114

Araba Sevdası

Bihruz Bey’in “siyeh-çerde”ye adaveti hâsıl1647 olmamış idi. Öyle ise neden onu muttasıl1648 düşünüyordu? Demek ki seviyordu!

Fi’l-hakîka1649 bir lak1650 için “yer aynası” teşbihi ne kadar parlak ve o aynaya akseden elmacıklı, kuru, esmer bir yanak için “yer elması” tevcihi1651 ne kadar toparlak düşmüştü! Hele bu yer aynasının Fransızcası olan “glas parter” yahut

“miruvar terestr” tabirleriyle teşbihteki kıymet ve zarafet daha iyi takdir olun-muyor mu idi?. Yalnız yer elmasından meram şalgamın arkadaşı olan ve “burjuva pla”ları1652 teşkil eden mahut yamru yumru şey olmak lazım geleceği cihetle bunun –Türkçesi [patates] olan– “pom dö ter”le tercümesi münasip görülme-diğinden teşbih frenkleştirilmeyip kalmış idi, ama bir kere yer aynasının içine girmiş bulunduğu için bu da başkaca hoşa gitmek liyakatini ihraz1653 etmiş idi.

Fi’l-hakîka aşkın “trampete”1654 ile hiçbir münasebeti olmadığı halde Mösyö Piyer cenapları tarafından “Kes köse lâmur?. Se tön tambur, se tön tambur!”1655 denilmiş olması “betiz”den1656 başka ne olabilir? Hiç olmazsa “lir”1657

diyeydi. Yine bir şeye benzerdi. Sevdaya borudur diyenler de var ise de bunlar kânûn-ı muhabbeti1658 tanımayanlar, rebâb-ı aşkı1659 dinlemeyenlerdir!

Tambur ve udun, santur ve kemanın âheng-i hazîn1660 ve nagamât-ı dil-nişî-ninde1661 gizlenen nevehât-ı dil-sûz-ı sevdaya1662 aşina olanlar aşkı hiçbir vakit-1647 hâsıl (olmak): oluşmak, meydana gelmek

1648 muttasıl: sürekli, devamlı

1649 fi’l-hakîka: gerçekten

1650 lak: göl

1651 tevcîh: yorumlama, yorum

1652 “burjuva pla”: burjuva yemekleri

1653 ihrâz (etmek): kazanmak, elde etmek

1654 “trampete”: trampet, küçük davul

1655 “kes köse lâmur? se tön tambur, se tön tambur!”: aşk nedir? bir trampettir, bir trampettir 1656 “betiz”: aptallık

1657 “lir”: küçük, telli bir çalgı aleti

1658 kânun-ı muhabbet: aşk kanunu

1659 rebâb-ı aşk: aşk sazı

1660 âheng-i hazîn: hüzünlü ahenk

1661 nağamât-ı dil-nişîn: hoşa giden, beğenilen nağmeler 1662 nevehât-ı dil-sûz-ı sevdâ: aşkın gönül yakan ağıtları 115

Recaizade Mahmut Ekrem

te zurnaya, boruya, bâ-husûs1663 davula, trampete benzetemezler. Ama Mösyö Piyer gibi “amur dö fam”1664 düşmanı bunak herifler öyle hezeyanlar1665 söyler-lerse de Bihruz Bey de onlara karşı “bet!”1666 diye mukâbele-i gıyâbiyyede1667

bulunur!.

İşte Bihruz Bey teşrih1668 ve tafsil1669 ettiğimiz mülâhazat1670 ve tefekküratıy-la1671 meşgul ve melul1672 olduğu cihetle akşam taamını unutmuş idi. Bir aralık salona giren Mişel’in:

—“Votr ekselans e servi.”1673

demesi üzerine uykudan uyanır gibi zihnini o gavâ’ilden1674 sıyırıp kurtarmaya çalışarak “sal a manje”ye1675 gitti. İster istemez sofraya oturdu. Her yemekten birer ikişer lokma almak suretiyle ağzını oynatmaya başladı. Dalgın dalgın karşısına bakınıp dururken Mösyö Piyer’in hayalini görüverdi. Bunun üzerine Mösyö’den “amur dö fam” hakkında evvelki cuma akşamı işittiği sözleri birer birer zihninden geçirerek ihtiyara biraz hak vermek tarafına meyil gösterdi.

Mösyö Piyer dememiş mi idi ki: “Kadınlar melâ’ike-i azâbın1676 yeryüzünde peyda olmuş nazirleridir1677 ki, bizi cennet kapısından cehenneme ilka1678

ederler!”

1663 bâ-husûs: özellikle

1664 “amur dö fam”: kadın aşkı

1665 hezeyân: saçma sapan konuşma

1666 “bet!”: aptal

1667 mukâbele-i gıyâbiyye: (birisi bulunmadığı sırada) arkasından karşılık verme 1668 teşrîh (etmek): açıklamak

1669 tafsil (etmek): ayrıntılı anlatmak

1670 mülâhazât: görüşler

1671 tefekkürât: düşünceler

1672 melûl: üzgün

1673 “votr ekselans e servi ”: ekselanslarının yemeği hazır mı?

1674 gavâ’il: gaileler, sıkıntılar

1675 “sal a manje”: yemek odası

1676 melâ’ike-i ‘azâb: azap melekleri, eziyetle görevli melekler 1677 nazîr: eş, benzer

1678 ilkâ (etmek): önüne atmak, koymak

116

Araba Sevdası

İşte Bihruz Bey’in şimdiki hâli o sözün ahkâmına1679 mutabık1680 idi: Zavallı bey, içinde bulunduğu cahîm-i ye’s ü ıztırâba1681

kendi hayalinde teşkil ettiği parktan daha mamur1682 bir gülşen-i pür-safâ-yı emelden1683 geçerek düşmüş idi.

Evet! “siyeh-çerde” beyi ibtida o kadar ümitlerle perverde1684 ettikten sonra böyle ye’s ü eleme ilka etmemeli idi!

—Ah!. “Le fam!. Le fam!”1685

—Ekselans!

—Sana söylemiyorum be herif! “Kom tü e bet!”1686

—Pardon. Ekselans! Zannettim ki bana söylersiniz.

Bihruz Bey’in sofra başındaki endîşe-i cân-güdâz-ı sevdâ1687 neticesi olarak ibtida sabırsızlıkla yüreğinden hulkumuna1688 kadar çıkan ve sonra dalgınlıkla ağzından dışarıya fırlayan: “Ah!. Kadınlar, kadınlar!.” enîn-i şikâyetini1689

Mişel Ağa kendisine ait bir hitâb-ı itâb1690 gibi anladığından istizaha1691 kal-kışmakla beyi bütün bütün hiddetlendirdi ve “deser”den1692 sarf-ı nazar1693

ederek yemek salonunu terk etmesine sebep oldu.

1679 ahkâm: sonuçlar, hükümler

1680 mutâbık: uygun

1681 cahîm-i ye’s ü ıztırâb: sıkıntı ve ümitsizlik cehennemi 1682 ma’mûr: (mekan veya bahçe için) bakımlı, daha gösterişli 1683 gülşen-i pür-safâ-yı emel: arzunun huzur dolu gül bahçesi 1684 perverde (etmek): büyütmek, beslemek

1685 “le fam! le fam!”: kadınlar! kadınlar!

1686 “kom tü e bet!”: ne kadar aptalsın!

1687 endîşe-i cân-güdâz-ı sevdâ: sevdanın (aşkın) can eriten (cana azap veren) düşüncesi 1688 hulkum: boğaz

1689 enîn-i şikâyet: şikâyetten oluşan inilti, şikâyet iniltisi 1690 hitâb-ı ‘itâb: azarlama seslenişi

1691 istizah: açıklama isteme

1692 “deser”: yemek sonrası yenilen tatlı veya meyve 1693 sarf-ı nazar (etmek): vazgeçmek, bırakmak, hakkından feragat eylemek 117

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey, “sal a manje”den çıktığı gibi doğruca “kabine dö travay”ına gitti. Mumlarını yaktı. “Armuvar”ını1694 açtı. İçinden mektup gibi bükülmüş bir kâğıt çıkardı. Orta yerdeki masanın üzerine koydu. Kendisi de bir sandalyeye geçti. Masanın yanına oturdu. Bükülü kâğıdı açtı. Bunun arasından bir diğer kâğıt daha çıktı. Bunları kemâl-i dikkatle1695 mütalaaya1696 başladı.

Bu kâğıtlar Perîveş Hanım’a Gülşeker Hanım’ın yediyle1697 takdim olunan muhabbet-namenin müsveddesi ve ona melfuf1698 bulunan “kuple”lerin su-reti1699 idi. Bunları mütalaadan maksadı ise mündericatı1700 içinde ma’şûka-i

“siyeh-çerde”nin1701 mûcib-i infi’âli1702 olacak bir fena lakırdı, bir çirkin ibare, bir manasız kelime olup olmadığını anlamaya münhasır1703 idi.

Bihruz Bey, ibtida muhabbet-nameyi süzerken o âşıkane sözleri ziyadesiyle beğenir, o “santimantal”1704 ibarelerden bizzat fevka’l-âde müteessir olur ve bunları okumuş olması lazım gelen ma’şûka-i bî-mürüvvetin1705 nasıl olup da insafa, yani Çamlıca’ya gelmediğini düşündükçe taaccübe düşerdi1706.

“Bu sizi görerek, bu sizin letafetleriniz içinde “natür”ün1707 en sevimli işlerinden birisini “admire”1708 eder gider ki kendimi kandırdım ki benim fikirlerim mütecâsirâne1709 olduğu kadar sehivli1710 de imiş. Zira hep benim mağrur 1694 “armuvar”: dolap

1695 kemâl-i dikkat: pür-dikkat, büyük bir dikkat 1696 mütâla’a: okuma

1697 yed: el

1698 melfûf: eklenmiş, eklenen

1699 sûret: kopya, nüsha

1700 mündericât: içerikler, içerilen şeyler

1701 ma’şûka-i siyâh-çerde: kara yağız sevgili

1702 mûcib-i infi’âl (olmak): kırılmayı, gücenmeyi gerektirecek 1703 münhasır: ayrılmış, mahsus

1704 “santimantal”: duygusal

1705 ma’şûka-i bî-mürüvvet: insaniyetsiz sevgili

1706 ta’accübe düşmek: şaşırmak, hayretler içinde kalmak 1707 “natür”: doğa, tabiat

1708 “admire” (etmek): hayran bırakmak, şaşkınlığa düşürmek 1709 mütecâsirâne: küstahça

1710 sehv: hata, kusur

118

Araba Sevdası

safsatalarım1711 karşı konulması muhal1712 bir letafetten1713, bir cazibeden1714

beni müdafaa edemedi. Aşka cesurane1715 karşı koymuş idim. Aşk, kendi kudret ve kuvvetini dil-firîb1716 bir şey üzerinde kamaşmış gözlerime karşı kâmi-len1717 arz-ı izhâr1718 ederek beni cezalandırıyor!”

Böyle dil-şikâr1719 sözler, böyle sevdâ-nüvâz1720 tabirlerle dopdolu olan bir nâ-me-i muhabbetin1721 nasıl olup da sarışın hanımın gönlünü aldatmaya kifayet1722

edemediğine Bihruz Bey taaccüplerle1723 beraber teessüfler etmekte haklı idi.

“Evet! küçük hanımefendi! Bir görüşte âşık olunabiliyor, tekmil-i hayât1724

için tapınılabiliyor, o müennese1725 ki yalnız süratli bir gölge gibi görülmüştür.

Bunun isbatı sizsiniz ey cism-i latîf!1726”

Bu fıkrayı okuduğu zaman biçare Bihruz Bey o kadar “tuşe”1727 oldu ki hemen ağlayacak idi. Bereket versin fıkranın içindeki [müennes] kelimesinin manasını ve orada ne işi olduğunu unuttuğundan bunu anlamak için muhabbet-namenin Fransızcasına ve sonra da Biyanki ve Hançerî lugatlerine müracaat mecburiyet ve meşguliyeti kirpiklerine kadar gelmeye istidat1728 gösteren sirişk-i te’essürâtı1729 muvakkaten1730 durdurmuş idi.

1711 safsata: saçmalama, saçmalık

1712 muhâl: imkânsız, olanaksız

1713 letâfet: güzellik

1714 câzibe: çekicilik

1715 cesûrâne: cesurca

1716 dil-firîb: gönül aldatan

1717 kâmilen: eksiksiz şekilde

1718 arz-ı izhâr (etmek): ortaya çıkarmak

1719 dil-şikâr: gönül avlayan, gönül avcısı

1720 sevdâ-nüvâz: sevda okşayan, aşk artırıcı

1721 nâme-i muhabbet: aşkın mektubu

1722 kifâyet (etmek): yeterli olmak, yetmek

1723 ta’accüb: şaşırma, hayrete düşme

1724 tekmîl-i hayât: hayatın hepsi, bütün hayatı boyunca 1725 mü’ennese: dişi, sevgili

1726 cism-i latîf: güzel cisim, beden

1727 “tuşe” (olmak): etkilenmek

1728 isti’dâd: bir durum veya hâle uyma, yatkınlık, yatkın olma, becerili olabilme 1729 sirişk-i te’essürât: üzgünlük gözyaşları, üzüntü gözyaşları 1730 muvakkaten: geçici bir süre olarak

119

Recaizade Mahmut Ekrem

Fıkrada: “Tekmîl-i hayât için tapınılabiliyor o müennese ki” ibaresi Fransızca-sındaki “lon pö tadore pur lâ vi sel kö”nün tam tercümesi olduğunu epeyce bir zahmetle anladıktan sonra Bihruz Bey fıkrayı tekrar okudu ve ilk okuyuştaki tatlı mahzunluğu buldu ise de gözleri bu defa yaşarmak istidadını göstermedi.

Bu mahzunlukla mütalaada devam ediyordu. Muhabbet-namenin en çok yürek yakıcı parçalarından “Aşk!. Aşk!. Bana bu keskin ateşleri hissettirişin bilâ-hire “meprize”1731 olmuş şiddetli bir “pasyon”un1732 ümitsizliği içinde terk etmek için ise beni bitirdin!” fıkrasını okuyunca biraz evvel menbaına1733 avdet etmiş olan katarât-ı te’essürden1734 birkaç tanesi kirpiklerinin ucundan elindeki kâğıdın üzerine “tıp! tıp!” diyerek düştü. Bu damlaların sukûtu1735 Bihruz Bey’in yüreğini daha ziyade “tuşe” ettiğinden biçare âşık kendini bütün bütün âlâm-ı ye’se1736 terk ile eni konu ağlamak istedi ise de âşıklığının en büyük nişâne-i temâyüzü1737 olan kâbiliyet-i bükâsından1738 husule gelen1739 nihanî1740

memnuniyeti o bükâ-yı te’essürü1741 girye-i sürûra1742 çevirdi. Fakat o da çok devam edemeden kesildi.

Muhabbet-name yukarıdan aşağıya kadar fıkra-be-fıkra,1743 ibare-be-ibare1744

nazar-ı mu’âyeneden1745 geçirilerek içinde fena bir söz olmadığı ve bi’l-akis her sözü bir başka tesiri, bir başka neşeyi havi1746 bulunduğu anlaşıldıktan sonra müsvedde bir tarafa bırakılarak nevbet-i mu’âyene1747 kuple suretine geldi.

1731 “meprize” (olmak): horlanmak, küçümsenmek

1732 “pasyon”: tutku, ihtiras

1733 menba’: kaynak, su kaynağı

1734 katarât-ı te’essür: üzüntü damlaları

1735 sukût: düşme, düşüş

1736 âlâm-ı ye’s: ümitsizlik acıları

1737 nişâne-i temâyüz: şeçkinlik işareti, izi

1738 kâbiliyyet-i bükâ: ağlama yeteneği

1739 husûle gelmek: oluşmak, meydana gelmek

1740 nihânî: gizli

1741 bükâ-yı te’essür: üzüntü ağlayışı

1742 girye-i sürûr: mutluluk ağlaması

1743 fıkra-be-fıkra: paragraf paragraf

1744 ibâre-be-ibâre: cümle cümle

1745 nazar-ı mu’âyene: kontrol bakışı (gözü)

1746 hâvî bulunmak: ihtiva etmek, içermek

1747 nevbet-i mu’âyene: kontrol sırası

120

Araba Sevdası

Kupledeki lugatlerden1748 çoğunun manalarını unutmuş idi. [ Lugât-i Osmaniyye’ye] müracaatla bunları tekrar öğrendi. Hepsi de güzel manalara dela-let1749 ediyordu. Geçen defa üç noktalı [çerde] dir diye bakmış olduğu [cerde]

kelimesinin “sarı” demek olduğunu hatırda pek iyi tutmuş olduğu hâlde buna da bir kere daha baktı. Bu sefer kelimenin lugatte1750 bir nokta ile yazılmış olması ve tarifinde: “sarı renk” cümlesini “at ki kuladan açıktır” sözlerinin takip etmesi nazar-ı dikkatini celbetti1751.

Evvel emirde1752 bu nokta hakkındaki şüphesini hall1753 için tekrar Vasıf Divâ-nı’na müracaat etmek istediyse de Divân yine haremden aldırılmış bulunduğu ve bir nokta için gece vakti oda oda dolaşıp şunu bunu taciz etmek reva olamayacağı cihetle bundan sarf-ı nazar ederek: “At ki kuladan açıktır”ı düşünmeye ve buna zihninde bir tevil1754 aramaya başladı.

Hâlbuki bu tevili bulabilmek “bir siyeh-çerde civandır” mısraındaki “bir siyeh” kelimesinin manası bilinmeye mütevakkıf1755, bu kelime ise Lugât-i Osmaniyye’de mefkud1756 idi. Fakat “bir siyeh” Bihruz gibi lugat kitaplarına dâhil olmayan bir “nom propr”1757 olmak mısra’a, “Bersiye nam kız, genç bir blonddur” manası yakıştırılabildiğine nazaran1758 –karîbü’l-ihtimâl1759 görü-nüyordu. Mısraa böyle bir mana vermek ise bayağı zarurî bir keyfiyet1760 idi.

Çünkü bir “şansonet”in1761 içinde kula atın ne işi olacak? Vâsıf-ı şâ’ir bir at uşağı değildi ya! Maamafih1762 “bir siyeh”in ne demek olduğunu kalem arka-1748 lügat: kelime

1749 delâlet (etmek): işaret etmek, göstermek

1750 lugât: sözlük

1751 nazar-ı dikkatini celb (etmek): dikkatini çekmek 1752 evvel emirde: ilk iş olarak

1753 hall: çözme, sonuca ulaştırma

1754 te’vîl: başka bir anlam verme, yorumlama

1755 mütevakkıf: bağlı, bağlanmış

1756 mefkûd: yok, bir yerde bulunmaya

1757 “nom propr”: özel isim

1758 nazaran: bakarak

1759 karîbü’l-ihtimâl: en yakın olasılık

1760 keyfiyyet: durum

1761 “şansonet”: tek benttten oluşan şarkı

1762 ma’a-mâ-fîh: bununla birlikte

121

Recaizade Mahmut Ekrem

daşlarından sorup öğrenmek de mümkün değil mi? El-hâsıl1763 Bihruz Bey gerek muhabbet-namede gerek kuplelerde sarışın hanımı gücendirecek fena bir söz olmadığına kail1764 olduktan sonra, “bir siyeh-çerde civandır” mısraını bir kâğıt parçasına yazdı, kâğıdı büktü, “jile”sinin1765 cebine koydu. O zaman saate bakmak hatırına geldi. Saat beşe yaklaşmış idi. Dadı kalfayı yine başında beyaz örtü ile oda kapısının eşiğinde dimdik görmemek için Mişel’i çağırdı. Mumların söndürülmesini ona havale ile kendisi hareme girdi. Soyundu yatağına yattı. [Nüzhetgâh-ı hayâlî]nin civar ve kenarında ruhunu gezindire gezindire tatlı bir uykuya daldı.

Ertesi sabah Bihruz Bey kaleme gittiği günler giydiği siyah redingotu, siyah jilesi, siyah boyunbağısı ile selamlığa çıktı. “Dejöne”yi1766 erken edeceğini, arabanın da hemen hazır bulunmasını ihtar ve tenbih ettikten sonra “klas”1767

odasına girdi. Biraz gramere baktı. Biraz “istuvar natürel”1768 okudu. Beş on satır kadar da [Volter’in Siekl dö Lui Katorz]’undan1769 kopya1770 etti. Bu sabah Bihruz Bey pek “saj”1771 idi. Fransızca olarak kendi kendine: “Birkaç haftadır vazifelerimi1772 ihmal ettim, bari biraz çalışayım,” diyordu. “Dejöne”nin hazır olduğunu haber verdiler. Yemek odasına gitti. Muhtasarca1773 taamını1774 etti.

Bir sigara yaktı. Kahvesini içti. Eldivenlerini giydi. Bastonunu aldı. Aşağıya indi. Arabasına kuruldu. Kadıköyü’ne doğru lüzumu kadar süratle giderek yirmi dakikada iskeleye vasıl1775 oldu. Arabadan inerken akşam üzeri saat dokuzda orada bulunmasını koşeye bade’t-tenbîh1776 kendisi vapura girdi, güvertede münasip bir yer buldu oturdu.

1763 el-hâsıl: kısacası, özet olarak

1764 kâ’il (olmak): razı olmak, inanmak

1765 “jile”: yelek

1766 “dejöne”: öğle yemeği

1767 “klas”: sınıf

1768 “istuvar natürel”: tabiat tarihi

1769 siekl dö lui katorz: XIV. Lui Dönemi

1770 kopya (etmek): kopyalamak, yazı çalışması yapmak 1771 “saj”: olgun, sakin

1772 vazîfe: görev, ödev

1773 muhtasar: kısa, kısaltılmış

1774 ta’âm (etmek): yemek yemek

1775 vâsıl (olmak): ulaşmak, varmak

1776 ba’de’t-tenbîh: tembihledikten sonra, uyardıktan sonra 122

Araba Sevdası

—La Türki, Kuriye Doryan, Ceride-i Havadis, Vakit, Manzûme-i Efkâr!

—Gazeteci!. Gazeteci!. “Done muva ön Kurye Doryan!.”1777

—Horisti!1778

—Kombien?1779

—Ena gurus1780

—Ün piyastr?1781

—Malista1782…

Vapurda bulunan bazı genç beyler Bihruz Bey’in tuvaletine1783, etvarına, kıyafetine başka başka dikkat edip dururlarken bir de beyefendinin Fransızca gazete alması karinesiyle1784 sahte alafrangalardan1785 olmadığını anladıkları gibi gıbtakârane1786 bir nazarla beyi baştan ayağa kadar süzmeye başladılar. Bihruz Bey de o bakışlardan memnun oldu.

Vapur iskeleden ayrılır ayrılmaz beyefendi gazeteyi açtı, baş tarafından kemâl-i dikkatle mütalaaya ibtidâr1787 etti ise de “artikl dö fon”dan1788 bir şey anlayamıyor, fakat anlar gibi davranıyordu. Ondan sonra “kronik”1789

havadise1790 geçti, bunları ne ise anlayabildi. Bu sırada vapur Sarayburnu’n-1777 “done muva ön Kurye Doryan! ”: bana bir Kurye Doryan ver 1778 horisti: buyur, al

1779 kombien?: ne kadar?

1780 ena gurus: bir kuruş

1781 ün piyastr?: bir kuruş mu?

1782 malista: evet

1783 tuvalet: giyiniş, giyiniş tarzı

1784 karîne: ipucu

1785 alafranga: avrupalı, avrupa kültürüyle yetişen kişi 1786 gıbtakârâne: kıskançça, kıskanarak

1787 ibtidâr (etmek): başlamak

1788 “artikl dö fon”: baş makale

1789 “kronik”: günlük

1790 havâdis: olaylar, hadiseler

123

Recaizade Mahmut Ekrem

dan içeriye giriyordu. Bey ilan sahifesine de şöylece bir nazar atfından sonra gazeteyi gayr-ı muntazam1791, güya gelişi güzel bir surette katladı. Kemâl-i zarâfetle1792 yanına bırakıverdi.

Bihruz Bey vapurdan çıkıp Köprü’yü geçince o zamanlar Tramvay Şirketi namına işlettirilmekte olan “fiyakr”1793 arabalarından bir tanesine girdi. Doğruca Babıâli’ye gitti. Sakosunu1794, bastonunu odacıya bi’t-teslîm1795 kalemden içeriye girdi. Sandalyesine oturdu. Vakit erken olduğundan hulefanın1796 ekserisi, serhalife1797, mümeyyiz1798 henüz gelmemiş ve kalemde bulunanlar beş altı efendiden, beyden ibaret olup resmen işe başlanmamış idi. Bihruz Bey’in o gün vaktinden evvel kaleme gitmekten meramı ziyadece merak etmeye başladığı “bersiye” lugatinin tahkiki işi idi. Onun için Keşfî Bey’in o gün kalemde bulunmasını hiç arzu etmiyordu. Zira vahimesi1799 Bihruz Bey’e diyordu ki:

“Keşfî’nin sarışın hanımla bir münasebeti olması ve o münasebetle senin muhabbet-namenin onun eline geçmiş bulunması pek “probabl”dır1800. O hâlde sen “bersiye”yi Keşfî Bey hazır iken ortaya sürecek olursan Keşfi’nin, o “meşan”1801 çocuğun “trahizon”u1802 ile iş meydana çıkar, kalemde bir alaydır başlar. Onun için, o hazır iken sakın “bersiye”den kimseye bahs açma!”

Bereket versin ki mevcut beylerin, efendilerin içinde Keşfî Bey görülmedi. Bihruz Bey refikleriyle aşinalık icrasından1803 sonra yanında bulunan Atıf Bey’den Keşfî Bey’in ne âlemde bulunduğunu ve kaleme devam edip etmediğini güzelce sordu. Keşfî Bey nâ-mizaç1804 olduğundan hemen bir haftadır kalemde 1791 gayr-ı muntazam: düzensiz

1792 kemâl-i zarâfet: büyük bir zariflik

1793 “fiyakr”: fayton

1794 sako: paltoya benzeyen bir üstlük

1795 bi’t-teslîm: teslim ederek

1796 hulefâ: halifeler, kâtipler, yazıcılar

1797 ser-halîfe: baş kâtip

1798 mümeyyiz: eskiden yazıhanelerde müsveddeyi temize çeken kişi 1799 vahîme: kuruntu

1800 “probabl”: muhtemel

1801 “meşan”: huysuz, kötü huylu

1802 “trahizon”: ihanet

1803 âşinâlık icrâsı: selamlaşma

1804 nâ-mizâc: hasta

124

Araba Sevdası

görünmüyordu. Bu haberi alınca sevindi. Zira “bersiye”yi refiklerinden sorup öğrenmekte vahimesince hiçbir mâni kalmadı. Bihruz Bey yanındaki refikiyle öteden beriden biraz konuştuktan sonra:

—Mon şer ami! Kes kö se lö “bersiye?”1805 sualini irad1806 etti.

Atıf Bey, “bersiye”yi bilemediği için üst tarafında oturan Salih Bey’e sordu.

Hâlbuki “bersiye” Salih Beyce de meçhul idi. Sual üçüncü mertebede İrfân Efendi’ye teveccüh1807 etti. İrfân Efendi bir hayli düşündü. Hemyançe-i ma’lû-matını1808 karıştırdı. İçinde öyle bir şey bulamayınca diğer beylerin, efendilerin bilgiçlerine müracaat iktiza1809 etti. O zaman kalemde hazır olan yedi nefer beyin, efendinin arasında şu muhavere1810 cereyan1811 etmeye başladı:

—Bu ne biçim lugat Allahı seversen?

—“Nom propr”1812 olmalı, bir şahıs veya bir hayvan veyahut bir memleket veyahut. Veyahut hiçbir şey değil!

—Ben de öyle dedim, ama bilmem ki “diksiyoner biyografik”te1813 var mıdır?

—Diksiyoner biyografikte hayvanın işi ne?

—O öyle bulunmaz, nerede istimal1814 olunduğunu bilmeli ki.

—Bir “poezi”1815 içinde imiş, öyle değil mi Bihruz Bey?

1805 mon şer ami! kes kö se lö “bersiye?”: sevgili dostum, “bersiye” nedir?

1806 su’âl îrâd (etmek): soru sormak

1807 teveccüh (etmek): yöneltilmek, yönlendirilmek 1808 hemyânçe-i ma’lûmât: bilgi dağarcığı, bilgi kesecikleri 1809 iktizâ (etmek): gerekmek, gerektirmek

1810 muhâvere: konuşma, tartışma

1811 cereyân (etmek): akmak, gerçekleşmek, oluşmak 1812 “nom propr”: özel isim

1813 “diksiyoner biyografik”: biyografik sözlük

1814 isti’mâl (olunmak): kullanılmak

1815 “poezi”: şiir

125

Recaizade Mahmut Ekrem

—Öyle ise Fransızca olacak.

—Türkçe şiir imiş. Bir “şansonet”1816, bir şarkı….

—Dur bakalım, şu bizim “savana”1817 soralım, ama o da bu sabah pek meşgul. Na’îm Efendi! Na’îm Efendi!

—Yine ne var?

—Bersiye’yi merak ettik de. Acaba ne kelime olacak bu?

—Bersiye! Daha ilk defa işitiyorum bu lugati1818… Hele Türkçe değil, bu-rasını temin edebilirim

—Bana kalsa bu yine Fransızcadır.

—Odacı kütüphanedeki Fransızca lugatleri1819 getirse de baksak!

—Gerçek bana da merak verdi.

—Ah! Keşfi Bey, “famö mantör!”1820 Burada olaydı şu lugatin manası için de güzel bir yalan uydururdu!

—O hasta değil mi?

—Adam inanıyor musunuz? Hastalığı da yalancıdır!

—Yılancık çıkarmış diye işittim.

—Ben demedim mi? Yılancık fetha ile okununca yalancık olur!

—Bihruz Bey “bersiye”yi hocasından, Mösyö Piyer’den sormamış mı?

—Hayır!. soracak vakit olmadı.

1816 “şansonet”: tek bentlik şarkı

1817 “savana”: âlim, bilgin

1818 lugat: kelime

1819 lugât: sözlük

1820 “famö mantör!”: meşhur yalancı

126

Araba Sevdası

—Canım bu kelime elbette bir yerde görülmüş olacak.

—Söyledik ya: Bir şiirin içinde imiş.

—Âgâh Bey! Sen bir şey demiyorsun?.

—Bana da Fransızca gibi geliyor. Hem galiba persiye olacak, persiyden.

—Persiy, maydanoz demek değil mi?

—Öyle ya. Persiye de içinde yeşil lekeleri olan şeye denir.

—Öyle ise rokfor peyniri. Yahut kirlihanım peyniri, onun da lekeleri dı-şındadır!

—Daha neler! “Bersiye” bir şiir içinde imiş deniyor, şiirde rokfor peyni-rinin münasebeti ne?

—Belki bir lokantanın mönüsünde görülmüştür!

—Değil mon şer! Değil! Bir şansonetin içinde yazılı, hem de Türkçe şansonet.

—İşte lugatler geldi.

—İbtida “bersiye”yi ara bakalım.

—Zannetmem ki bulunsun.

—Sabret bakalım, na işte “berse” beşik sallamak.

—Daha münasebetlisi “bersö” değil mi?.

—Bana kalsa “bersöz” hepsinden muvafık. Ekseriya alafranga bestelere

“bersöz” namı verirler.

—Lugatte “bersiye” yok mu?

—O yok.

—Mademki bir poezi içinde imiş “berje”1821 olmalı, yakışan bu!

1821 “berje”: çoban

127

Recaizade Mahmut Ekrem

—Berje demiyor, “bersiye” diyor; öyle değil mi Bihruz Bey?

—Evet! Lugate ben de çok baktım, bulamadım.

—Şuna bir de [S] harfiyle baksanıza.

—Baktım, ona da baktım, öyle şey yok “Bert” var: Bir nevi dar pelerin diyor!

—Yine Âgâh Bey’in dediğidir, persiye’dir.

—Ne olur?. Persiyeye de bakınız da meraktan kurtulalım. Belki şiire yakışır diğer bir manası daha vardır.

—Persiye, persiye, persiye. Na işte: “Persie: Adjektif, ki e söme a lentariör dö pötit taş verdatr, kom lö fromaj dö rokfor.”

—Bravo Âgâh Bey bravo!

—Lâkin ne çıktı bundan?

—Bihruz Bey’e sormalı, ne çıktığını o bilir.

—Rokfor’dan ne çıktığını kim bilmez? Beyaz beyaz ufacık mahlûklar çıkar.

—Rokfor peyniri yakışacak şey değil, “sa setemposibl!”1822

—Canım şu “poezi”yi görsek de kelimeyi öyle arasak bulsak… Ne mevkide ne surette istimal olunmuş bilmiyoruz ki!.

Şu muhaverenin cereyanı esnasında Bihruz Bey sıkılıp duruyordu. Çünkü Lugat-i Osmaniyye’ye ikinci müracaatta “çerde”nin tarifinde bir de “kula at” peyda olduğu gibi “bersiye” kelimesi de aynen rokfor peyniri çıkıverecek olursa sarışın hanıma karşı bir büyük maskaralık etmiş ve maşukasını bundan dolayı bi-hakkın1823 darıltmış olacağını teemmül ile teessüf ediyordu. Nihayet muhavereyi karîn-i ihtitâm1824 eden:

1822 “sa setemposibl!”: bu imkânsız

1823 bi-hakkın: hakkıyla, hakkederek

1824 karîn-i ihtitâm (etmek): sona erdirmek, sonlandırmak 128

Araba Sevdası

—Canım şu “poezi”yi görsek de kelimeyi öyle arasak…

sözü üzerine Bihruz Bey yeleğinin cebinden çıkardığı bükülü kâğıt parçasını Atıf Bey’e arz etmeye mecbur oldu. Atıf Bey kâğıdı der-dest1825 ederek içinde yazılı olan:

“Bir siyeh-çerde civandır.”

sözlerini okuyup bir şey anlamayınca yanındakine, yanındaki de daha ötekine arz etti. Bu suretle kâğıt elden ele geçerek –bir meşgûliyyet-i mühimme1826

içinde etrafa göz gezdirip kulak vermeye vakti olmayan defterci Na’îm Efendi’den başka– mevcut beylerin, efendilerin hepsini dolaştı ve kâğıt bu suretle elden ele devrettiği müddet içinde şu yolda bir muhavere cereyan etmiş idi:

—Ben bir şey anlayamadım, şuna siz de bakınız.

—Evet!. Bersiye, işitmediğim bir lafız. Hüsnü Bey’e gösterelim, belki o bilir.

—Ver bakayım, bunun vezni de yok. Şiir mi imiş bu?

—Şiir imiş ya!

—Amma hezeyan…

—Hezeyan demek için ibtidâ-yı emrde1827 manasını anlamalı değil mi?

—Pek doğru, Manasız hezeyan olur mu ya

—Şuna bir de biz baksak

—Buyurun!.

—O gerçek garip şey! “Çerde” midir, “Çirde” midir! “Çürde” midir nedir o?

1825 der-dest (etmek): eline almak

1826 meşgûliyyet-i mühimme: önemli uğraşı, önemli iş

1827 ibtidâ-yı emr: işin başı, başlangıç

129

Recaizade Mahmut Ekrem

—“Çerde” yahut “cerde”yi lugatte ben buldum: Sarı renk… blond manasına imiş. Kula at gibi… Asıl bilinemeyen “bersiye”.

—“Bersiye” dediğiniz sakın tenbîh vezninde “bersîh” olmasın?

—Öyle olursa bir manası mı var demektir?.

—Ben buldum, ben buldum: “Beresiye çerde”. Hepsi birden Macarca şahıs ismi. “Civan” o ismi taşıyan şahsın sıfatı,“dır” da edât-ı haber.

—Bravo Şükran Bey!. Bravo!

—Bana kalırsa bu lugat “viresiye” vezninde Fransızca presiye olacak ki matbaa amelesi, daha Türkçe basmahane işçisi demektir. “Çerde” de zerde veya perde vezninde Nemsece -şahıs ismidir. Hatta ben o şahsı bilirim: Ruznameci Çörçil’in matbaasında çalışır, iri yarı genç bir Nemseli idi.

—İşte artık buna hiçbir diyecek kalmadı. Öyle değil mi Bihruz Bey?.

Bunu siz de kabul ettiniz ya?

—Hep birden alay etmeye başladınız, öyle ise poezi de Mösyö Çörçil’in demek olur?

—Şiir Mösyö Çörçil’in olmak lazım mıdır? Belki oraya devam eden mu-harrirlerden birisinindir.

—Yine nedir o, yine nedir o bahisler? Gürültünüzden iki saattir beyni-min içi çın!. çın!. ötüyor.

—Hah! İşte “savan” işini bitirdi. Meseleyi hallederse yine o halleder.

Defterci Na’îm Efendi Arabîyi, Farisîyi iyi bilir, edebiyata, mûsikiye meraklı, fünûn-ı şettâya1828, Fransızcaya ve hatta Almancaya, İtalyancaya da aşina elli beşlik bir zat idi ki, kalemin gerçekten allâmesi1829 ve belki ayaklı kütüphanesi sayı-1828 fünûn-ı şettâ: çeşitli bilimler

1829 allâme: bilge

130

Araba Sevdası

lırdı. Hoş-gû1830, latîfe-gû1831, vâreste-i tekâpû1832 bir merd-i kalender-mizâç1833

olduğundan kalemde hemen bir on beş seneden beri me’mûr-ı îfâsı1834 bulunduğu deftercilikten ileriye gidememiş, ileri gitmeyi de doğrusu pek arzu etmemiş idi. Lisanca, edebiyatça her müşkül için rüfekası1835 buna müracaat ederler, o da kendisine arz olunan müşkülatı1836 âlimâne hal1837 u izah eylerdi. Bundan dolayı kalemce zatı pek muhterem ise de meşreb-i lâubâliyânesi1838 rüfekasıy-la olan muamelat ve münasebatını1839 tekellüfât-ı sûriyyeden1840 bütün bütün kurtardığından küçük büyük beyler, efendiler tarafından kendisine savan diye hitap olunur ve latifede1841 hadd-i ma’rûfu1842 tecavüzden içtinap1843 etmeyen hoppa beyler ise bazan “savan”ı “soğan”a tahvil etmeye mütecasir1844 olurdu.

Na’îm Efendi o sabah müteaddit1845 defterler içinde iki saatten beri kemâl-i ehemmiyetle1846 meşgûl-i taharrîsi1847 olduğu bir kayda zafer-yâb1848 olup ve mevcut beylerin, efendilerin muhaveratına1849 kulak vermeye meydan bulup da kendisine mahsus tavr-ı lâubâliyâne ile:

—Yine nedir o, yine nedir o bahisler?.

1830 hoş-gû: konuşması güzel

1831 latîfe-gû: tatlı konuşmalı, nüktedan, şakacı 1832 vâreste-i tekâpu: yalakalıktan kurtulmuş, gururlu 1833 merd-i kalender-mizâc: kalender yaratışlı adam 1834 me’mûr-ı îfâ: yerine getirdiği görev, yaptığı iş

1835 rüfekâ: arkadaşlar

1836 müşkilât: güçlükler, zorluklar

1837 hall (eylemek): çözmek

1838 meşreb-i lâubâliyâne: laubalice yaratılış, karakter 1839 münâsebât: (karşılıklı) ilişkiler

1840 tekellüfât-ı sûriyye: samimiyetsiz yapmacık davranışlar 1841 latîfe: şaka

1842 hadd-i ma’rûf: bilinen sınır

1843 ictinâb (etmek): çekinmek, sakınmak

1844 mütecâsir (olmak): küstahça davranmak, cüret edebilmek 1845 müte’addid: türlü türlü, çeşit çeşit

1846 kemâl-i ehemmiyyet: büyük bir önem

1847 meşgûl-i taharrî (olmak): araştırmayla uğraşmak 1848 zafer-yâb (olmak): zafer bulmak, aradığı bulmak 1849 muhâverât: (karşılıklı) konuşmalar

131

Recaizade Mahmut Ekrem

deyince mahut kâğıt kendisine yetiştirilerek nazar-ı irfânına1850 arz olundu.

Na’îm Efendi kâğıda şöyle bir nazar edivermekle beraber hafif bir sada ile bir terennüm1851 tutturarak parmaklarını da yazı çekmecesinin üzerinde usul vurur gibi tahrik etmeye başladı.

Mevcut beyler, efendiler ve bilhassa Bihruz Bey bu hâle hayretle bakıp Na’îm Efendi’nin terennümât-ı hafifesi1852 içinde dönüp dolaşan gizli lakırdıları seçmeye çalışırlardı. Na’îm Efendi terennümü kestikten sonra elindeki kâğıda işaretle:

—Ah! Bu ne güzel şarkıdır, güfte1853 Vâsıf-ı Enderunî’nin, beste de merhum Dede Efendi’nindir. Vaktiyle pek meşhur idi, diyerek;

“Bir siyeh-çerde civândır.

Hüsnü mümtâz-ı cihândır

Aşkı gönlümde nihandır

Bunca dem bunca zamandır”

bendini ezberden ve lâyıkı vechle okuyuverdi.

Bunun üzerine etraftan birtakım suallere, istizahlara1854 kalkıştılar: Âtıf Bey —Demek ki “bir” ayrı “siyeh-çerde” ayrı birer kelime.

Na’îm Efendi —Öyle ya… Bir, vahid, yek, ön, ayn, una, ena, mek. “siyeh-çerde”

de “siyah” muhaffefi1855 olan “siyeh” ile “çerde”den müteşekkil vasf-ı terkibî-dir1856.

1850 nazar-ı irfân: bilgi görüşü

1851 terennüm: şarkı mırıldanma

1852 terennümât-ı hafîfe: hafif mırıldanmalar

1853 güfte: şarkı sözü

1854 istîzâh: açıklama isteme

1855 muhaffef: hafifletilmiş, uzun ünlüsü kısalmış kelime 1856 vasf-ı terkîbî: birleşik sıfat

132

Araba Sevdası

Hüsnü Bey —Ne demek? Ne demek?.

Na’îm Efendi: Çerde renk manasına gelir.

Bihruz Bey: Sarı renk değil mi?

Na’îm Efendi: Eskiden beri bizim bildiğimiz ale’l-ıtlâk1857 “renk”tir. Sonradan sarılığa uğradıysa ondan haberim yok.

Bihruz Bey: Hem galiba cim ile olacak değil mi?

Mahfi Efendi: Öyle ise Arapça olur. Farisî’de [cim] yoktur.

Na’îm Efendi —Yok niçin olsun?. [cim] de vardır ama, ne ise bahis orada değil ya.

Müzekka Bey —Canım durunuz da şunun manasını anlayalım!

Na’îm Efendi —Manası esmer yüzlü demek, Türkçede karayağız dedikleri.

Bihruz Bey: Yağız mı, kula mı?

Na’îm Efendi —Hayır, öylesi değil, esmer yok mu? Haniya bizim odacı Memiş

gibi. işte “siyeh-çerde” öyle esmer yüzlü insanlara denir. Yağız at, kula beygir yine başka…

Bihruz Bey — Redhavz’un lugatine bakalım.

Na’îm Efendi: Redhavz böyle şeyleri pek bilmez sanırım…

Bihruz Bey— Hiç bilmez olur mu? Ben kendi gözümle gördüm.

Salih Bey: Neyi gördünüz?

Bihruz Bey —“Cerde”yi gördüm, bir noktalı [cim] ile gördüm.

Atıf Bey: Demek [cim] karnında bir nokta.

1857 ‘ale’l-ıtlâk: genel olarak

133

Recaizade Mahmut Ekrem

Na’îm Efendi: Hayır efendim, bu benim pek bildiğim bir lugattir. [Cim] üç noktalı olacak.

Bihruz Bey: Ben size isbat edersem ne dersiniz?

Na’îm Efendi: Redhavz cenapları yanılmışlar derim.

Bihruz Bey: Pardon! Redhavz bilmediği şeyi pek de yazmaz zannederim!

Hüsnü Bey: İşte Lugat-i Osmaniyye burada…

Bihruz Bey: Veriniz de göstereyim. İşte: “Cerde sarı renk at ki kuladan açıktır.”

Buyurun efendim…

Na’îm Efendi: Lugâti bana verir misiniz?

Bihruz Bey: Buyurun!.

Na’îm Efendi: Evet! Vakıa “cerde” var. Bir de “çerde”ye bakalım.

Bihruz Bey: “Çerde”ye nereden bakacaksınız?

Na’îm Efendi: Cim-i Farisî ile olan lugatler ayrı bir fasılda münderiçtir. Sabre-din de arayalım… Gerçek yok. Fakat bir de “siyah-siyeh” lugatlerine bakalım, belki “siyeh-çerde”nin kendisini buluruz, na! İşte: Siyah-baht, siyâh-pûş… Al efendim size: “Siyeh-çerde, esmer, karayağız olan.” Bihruz Beyefendi! Bakar mısınız?.

Bihruz Bey —Bakayım, bakayım… Acayip!. Ey, şimdi bu ne demek oldu?.

Na’îm Efendi: Hangisi?.

Bihruz Bey: “Bir siyeh-çerde civandır”dan ne anladınız?.

Na’îm Efendi —Esmer yüzlü civan demek değil mi?

Bihruz Bey: Kim?

134

Araba Sevdası

Na’îm Efendi —Ne bileyim ben kim olduğunu?. Onu Vâsıf -ı merhûmdan sormalı.

Bihruz Bey bir kabahat işlemiş, kabahati yüzüne vurulmuş gibi kızarıp boza-rarak alık alık rüfekasının yüzlerine bakmaya, rüfekası da —bu antika şarkıyı nerede bulup ne için yazdığını ve neden dolayı manasını bu kadar merak ettiğini başka başka sorup— beyefendiyi maskaraya almaya başladılar. Bereket versin bu sırada mümeyyiz efendi ve onu müteakip ser-halife1858 bey kalemden içeri girmeleriyle herkes tavr-ı resmîsini1859 takınıp muhavereye nihayet veril-miş1860 ve o suretle Bihruz Bey refiklerinin istihza-âmiz1861 istizahlarından1862

kurtulmuş idi.

Ser-halife ve mümeyyiz taraflarından efendilere birtakım işler verilmeye ibtidâr olunduğu sırada Bihruz Bey hemen sandalyesinden fırladı, dışarıya çıktı pardösüsünü, bastonunu almak için teneffüs1863 odasına girerken Keşfî Bey’le

“hap-a-hap”1864 geldiler. Keşfî Bey’in mübaşeretiyle1865 aralarında şu sözler te-ati1866 olundu.

—O monşer! Bir “siekl”1867 oldu ki bir yerde görülmüyorsunuz, nasılsınız bakalım?

—Epeyce iyiyim, ey siz?.

—Elhamdü li’llah!

—Hasta imişsiniz diye haber aldım!.

1858 ser-halîfe: baş kâtip

1859 tavr-ı resmî: resmî davranış

1860 nihâyet verilmek: sonlandırılmak, bitirilmek 1861 istihzâ-âmîz: alayla karışık, alaycı

1862 istîzâh: açıklama isteme

1863 teneffüs: dinlenme

1864 hap-a-hap: karşı karşıya, yüz yüze

1865 mübâşeret: konuşmaya başlamak

1866 te’âtî (olunmak): sözler söylenilmek, konuşmalar geçmek 1867 “siekl”: asır, yüzyıl

135

Recaizade Mahmut Ekrem

—Hayır! Büyük bir şey değil. Söyleyiniz bakalım, sizin “amuret blond”1868 ile nasıl gidiyorsunuz?

Keşfî Bey bunu söylerken Âtıf Bey de oraya gelivermiş, “amuret blond”u işitmiş olduğundan söze karışarak:

—O şimdi karayağız oldu, “blond”luktan1869 çıktı. İki saattir onun bahsini ediyorduk

dedi. Bunun üzerine Bihruz Bey sırr-ı ser-beste-i muhabbetin1870 bütün bütün meydana çıktığını tevehhüm1871 ile şiddet-i infi’âlinden1872 kıpkırmızı oldu ise de hâlinden renk vermemeye çalışarak refiklerine birer “Bonjur!”1873 dedi, hemen kapıdan fırladı. Rast getirdiği bir kira arabasına bindi. Köprü’yü de o araba ile geçerek Beyoğlu’na çıktı. Şekerlemeci Valöri’nin dükkânı önünde arabayı bıraktı. Dükkâna girdi, alafranga bir kahve ısmarladı. Oturduğu yerde derin derin düşünmeye başladı.

“Karayağız!… Hem de sadece kara yahut sadece yağız değil de ikisi birlikte.

“Kel malör kö sa!”1874 Şimdi ne halt etmeli? Nasıl özür bulmalı? Bak şu benim hayvanlığıma!. Şüphesiz “faşe”1875 olmuştur “el a rezon!”1876. Bir “siyeh-çerde”, hay Allah cezasını versin!. O mübarek “poet”1877 de başka lakırdı bulamamış

da bunu mu bulmuş? Ah!. ah!. Şimdi ben ne yapayım?. “Kom jösi bet!”1878.

Mutlak bir “eksküz”1879 bulmalı… Kabahat benim mi?. Ben ne bileyim?. “Cerde” zannettim. Gelmemesinin sebebi bu imiş, şimdi anlaşıldı. “Karayağız!

Ben at mıyım? Beyefendi beni at yapmış, hem yağız at!. Nezaketin alafranga-1868 “amuret blond”: sarışın sevgili

1869 “blond”: sarışın

1870 sırr-ı ser-beste-i muhabbet: aşkın gizli sırrı 1871 tevehhüm: kuruntuya kapılmak, evhamlanmak

1872 şiddet-i infi’âl: şiddetli can sıkıntısı

1873 “bonjur!”: günaydın

1874 “kel malör kö sa!”: bu nasıl büyük şanssızlı 1875 “fâşe” (olmak): kızmak, öfkelenmek

1876 “el a rezon!”: o haklı

1877 “poet”: şair

1878 “kom jösi bet!”: ne kadar aptalım

1879 “eksküz”: özür

136

Araba Sevdası

sı” demez mi? O çapkınlar da ama eğlendiler!. Başka türlü de bunu anlamak mümkün değildi. Redhavz’dan bu kadar münasebetsizlik memul1880 olunur mu? Beni “cerde” diye aldattı! “Poezi!”1881 vay gidi poezi vay! Türkçe şiirler işte böyle olur. O güzel tercümeyi vermedim de. Bir gül gibi!. Ne kadar “jantiy!.”1882 Hah! Buldum şimdi güzel bir özür buldum Oh! hele iyi hatırıma geldi. Hemen köşke gittiğim gibi bir mektup işte bu iyi hatırıma geldi.

—Garson!. Garson!

—Mösyö!

—Anlöve sa!. Jönö prandre pa dü kafe Kel glas vuzave?1883

—Krem alâ vanil, sitron, peş1884

—Aporte muva ün peş!.1885

—Mösyö vötil manje de früvi?1886

—Kel früvi?1887

—Vu dömande?1888

—Jö dömand dö glas alâ peş!1889

—Dö glas a lâ peş?.1890 Şeftali dondurması.

1880 me’mûl (olunmak): beklenilmek

1881 “poezi!”: şiir

1882 “jantiy”: hoş, güzel

1883 “anlöve sa! jönö prandre pa dü kafe kel glas vuzave?”: bunu kaldırın, kahve istemiyorum, dondurma çeşitleriniz?

1884 “krem alâ vanil, sitron, peş”: vanilyalı kaymak, limon, şeftali 1885 “aporte muva ün peş! ”: bir şeftali getiriniz!

1886 “mösyö vötil manje de früvi?”: beyefendi meyve mi yemek istiyor?

1887 “kel früvi?”: ne meyvesi?

1888 “vu dömande?”: ne istiyorsunuz?

1889 “jö dömand dö glas alâ peş!”: iki tane şeftalili dondurma istiyorum 1890 “dö glas a lâ peş?”: iki tane şeftalili dondurma 137

Recaizade Mahmut Ekrem

—Vuy!.1891

—Peki! Şimdi.

Beyefendi garsonun lakırdı anlamazlığına da biraz kızdı. Garson ise vaktiyle Arnavutköyü Burnu’nda kefal balığı avlamak için kışın zemherir1892 zamanı saçma omuzunda saatlerce beklemekten defaatle1893 eli ayağı donmuş ve mu-ahharan1894 bu güç sanatı terk ile Beyoğlu’nun gazinolarında, lokantalarında hizmetçilik, uşaklık ederek Fransızca aldığı emirleri anlayıp vaki olan suallere de cevap verecek kadar o lisanı öğrenmiş bir tatlısu frengi1895 olduğu hâlde

“glâs alâ peş”ten bî-haber bulunuyordu!.

Bihruz Bey güç bela garsona anlatabildiği şeftali dondurmasına nail oldu ise de öyle lakırdı anlamaz garsonu istihdam1896 eden Valöri şekerlemecisini tahkir maksadıyla dondurmaya el bile sürmeksizin borcunu ifadan1897 sonra sokağa çıktı. Kunduracı Heral’e terzi Mir’e uğradı. Bir çift potin, bir çift iskar-pin, iki takım kostüm, beş pantolon, iki redingot ısmarladı. “Alber Kun”un önünden acele geçerken dükkâncı bunu gördü, arkasından seğirtti. Birçok

“nuvote”ler1898 getirttiğinden bahisle dükkâna aldı. Yeni mallardan bazı şeyler arz ve iraesiyle1899 beraber ale’l-hesap1900 biraz para istediyse de beyin yanında o kadar para olmadığından on beş güne kadar yetmiş seksen liralık bir “akont”1901 vereceğini beyan ile beyefendi bir düzine gömlek, iki düzine çorap ve mendil, sekiz on tane kravat, yarım düzine eldiven, bir baston, iki şemsiye beğenip bunların köşke gönderilmesini emir ile oradan da çıktı. Sonra berber İzidor’a gitti. Traş oldu. Saçlarını kestirdi. Bu meşguliyetlerle saat 1891 “vuy! ”: evet

1892 zemherîr: kara kış, zemheri

1893 defe’ât: defalarca

1894 mu’ahharan: sonradan

1895 tatlısu frengi: batılılık taslayan doğulu hristiyan 1896 istihdâm (etmek): çalıştırmak, iş vermek

1897 îfâ: borcu ödeme

1898 “nuvote”: yenilik

1899 irâ’e: gösterme

1900 ale’l-hesâb: hesaptan, borcundan

1901 “akont”: borcun bir kısmını ödeme

138

Araba Sevdası

dokuzu bulduğundan haberi olmamış idi. Hemen bir araba buldu. Köprü’ye indi vapura girdi. Kadıköyü’ne vardı. “Ekipaj”ı1902 zaten iki saatten beri orada kendisine muntazır idi. Arabasına kurulduğu gibi –artık Fenerbahçesi’ne veya sair bir mesireye rağbet göstermeyerek– doğruca köşke gitti. “Kabine dö travay”ına çıktı. Kâğıt çıkardı. Frenk kalemiyle birçok yazdı çizdi, aşağıki müsveddeyi meydana getirdi:

“Mil pardon”1903 efendim! Yanlışlık olmuş, nasıl olmuş çakeriniz1904 dahi bilemem. Arîza-i çâkerâneme1905 leffen1906 takdim ettiğim kupleler gayet tuhaf bir maskaralık idi. “Kolleg”lerimden1907 birisinde gördüğüm şeydir.

Kopyesini aldığımdan, “trapez”in1908 üstünde bulunduğundan zât-ı ismetâ-neleri1909 için gayet güzel ve beğeneceğiniz gibi bir “şansonet” yazmış idim o dahi trapezin üstünde idi. “Par megard”1910 ötekini bunun yerine göndermiş

olduğumdan zât-ı ismetânelerine darılmak için çok hak verdim. İşte şimdi o güzel “poezi” ki çakeriniz tercüme ettimdi; takdime cesaret ederek kendimi bahtiyar sayarım. “Mil pardon!.” Yine kusur çakerinizde ki, öyle bir maska-ralığı trapezin üstüne koydum. Kulda kusur çok olur, affeder efendisi fehva-sınca1911 artık af dilerim.

“Çamlıca’da teşrifinizi çok bekledim. O günden beri ne derecelerde mahzun olduğumu tarif edemem. Hem de ne kadar ağladım; bunun üzerinde zât-ı ismetânelerini temin edebilirim. “Bir siyeh-çerde civandır” Vâsıf Efendi nam şairin imiş. Sanki bir “şanson” imiş. Bizim şairlerin işi böyle olur. Bu şansonun melodisini işittim beğenmedim. Beğenilecek şey değil ki.

1902 “ekipaj”: araba takımı

1903 “mil pardon”: bin kere özür dilerim

1904 çâker: kul, köle

1905 arîza-i çâkerâne: köleye yakışır mektup

1906 leffen: ekleyerek, ek olarak

1907 “kolleg”: meslektaş

1908 “trapez”: masa

1909 zât-ı ismetâne: namuslu şahsiyet, kişilik

1910 “par megard”: dikkatsizlikle, dalgınlıkla

1911 fehvâ: mana, anlam

139

Recaizade Mahmut Ekrem

“Arizamın cevabını almak bahtiyarlığına bu çakerinizi nail etmenizi1912 istir-ham1913 ederim. Bu arizamı gözüm yaşıyla yazdım. Bu çâker-i “senser”iniz1914

olduğum babında1915 merhametinize iltica ederim. Hâk-i pây-ı ismetânele-rine1916 yüzüm gözüm sürmek için, Çamlıca’ya, Fenerbahçesi’ne, her nereye irade1917 ederseniz emrinizi icraya hazırım. Tasdiden1918 korktuğumdan bu kadarca yazabildim. Ah! Küçük hanımefendi, hâlimi tarif edemem. Her şeyden evvel ettiğim “betiz”den1919 dolayı afvınızı istirham edip sözü keserim. Ol bapta merhamet, yine siz bilirsiniz efendim.”

Tekmil sizin çakeriniz.”

Bihruz Bey bu müsveddeyi bir güzel kâğıda temiz olarak nakletti. “Sökreter dez aman”dan tercüme etmiş olduğu mahut1920:

“Gül tesmiye1921 ederim

O müennesi ki benim aklımı bulandırır

Eğer kelime şeyi resmetmeye borçlu ise

O müennesin bu dilber ismi almaya hakkı vardır

Bir gül gibi”

şi’r-i perîşân-edâsını1922 da diğer bir kâğıda güzelce yazdı. Öbürüne leff ettikten sonra mektubu kapadı. Mühürledi. Yazıhanenin gözüne koydu. Beyin o günü de böylece geçmiş oldu.

1912 nâ’il (etmek): ulaştırmak

1913 istirhâm (etmek): rica etmek, yalvarmak

1914 çâker-i senser: samimi köle

1915 bâb: konu, bahis

1916 hâk-i pây-ı ismetâne: tertemiz ayak toprağı

1917 irâde (etmek): dilemek, istemek

1918 tasdî’: başını ağrıtmak, birinin canına sıkıntı verme 1919 “betiz”: aptallık

1920 ma’hûd: daha önce konusu edilen, daha önce bahsi geçen 1921 tesmiye (etmek): isimlendirmek, ad vermek

1922 şi’r-i perîşân-edâ: üslubu dağınık şiir

140

Araba Sevdası

Bihruz Bey bu mektubunu takdim edebilmek için tamam iki ay dolaştı. Bu müddet içinde beyin haftada iki üç defa uğramadığı mesire1923 bulunmazdı.

Bir günde dört beş mesirede birden isbât-ı vücûd1924 edebilmek için yağız ve kır bar-girleri1925 –cuma ve pazar günleri mutlaka kırlar rast gelmek üzere–

münavebeye1926 koştuğu gibi günleri de şöyle tertip etmiş idi: Cuma ve pazar saat yedide köşkten çıkılarak Fenerbahçesi, Haydar Paşa, Duvardibi mevkileri-nin her birinde yarımşar saat bulunulduktan sonra saat dokuz buçukta Bâğçe-i Umûmî’ye gelinip akşama kadar orada eğlenilecek. Cumartesi ve salı yine o saatte köşkten çıkılarak doğruca Göksu’ya bi’l-azîme1927 yarım saat eğlenildik-ten sonra Küçüksu’ya gelinip dokuza kadar orada beklenilecek ve avdette1928

Havuzbaşı’na dahi uğranılıp akşam üzeri Bâğçe-i Umûmî’ye yetişilecek. Pazartesi ve perşembe günleri yine mutad olan saatte köşkten çıkılıp Çamlıca’ya ve ba’dehu1929 Bâğçe-i Umûmî’ye azimet ve saat dokuza kadar orada ârâm1930 edilecek ve akşam üzeri Duvardibi’ne ve oradan Haydar Paşa’ya ve ezana karîb1931

bir zamanda Fenerbahçesi’ne gidilecek.

Bihruz Bey’in haftanın her gününde saî1932 gibi böyle mesîre-be-mesîre dolaşmaktan meramı, görmeyi şiddetle arzu ettiği sarışın hanıma tesadüf etmek ve bu tesadüften maksadı ise hazırladığı mazeret-nameyi1933 takdim eylemek idi.

Hayfâ ki1934, “siyeh-çerde” hiçbir yerde görülemiyor ve o görülemedikçe beyin onu görmek arzusu şiddetini artırıyordu.

Zavallı mektuba gelince, haftalarca cepte taşınmaktan zarfı yıprandıkça tec-dit1935 olunarak her gün sabahtan akşamlara kadar beyin ceketinin yan cebin-1923 mesîre: gezinti yeri, park

1924 isbât-ı vücûd (etmek): varlığını kanıtlamak, kendini göstermek 1925 bâr-gîr: beygir

1926 münâvebe: nöbetleşme

1927 bi’l-‘azîme: yönelerek, gidilerek

1928 avdet: dönüş

1929 ba’dehu: daha sonra

1930 ârâm (edilmek): dinlenmek, dinlenilmek

1931 karîb: yakın

1932 sâ’î: ulak, haberci

1933 ma’zeret-nâme: özür dileme mektubu

1934 hayfâ ki: ne yazık ki

1935 tecdîd (olunmak): yenilenmek

141

Recaizade Mahmut Ekrem

de mahpus ve meyus kalıyordu. İyi ya, Sarışın hanım Bihruz Bey’e gücenmekle âleme de küsmek lazım gelmez ya!. Bahçe seyrinden nefret etmekle sair mesi-relerden de rağbetini kesmek icap etmez ya!. Demek ki, hiçbir yere çıkmama-sına başka bir sebep var. Bu sebep nedir acaba? Hasta mıdır?. Yoksa ez-kaza1936

teehhül1937 mü etti?. veyahut başka bir diyara mı gitti?.

Bihruz Bey merakından beş dakika rahat olamıyordu. Bu iki ayın ilk hafta-larında beyefendi kırlarda hem araba sürer, hem de [nüzhetgâh-ı hayâlî]ye tenhâca dalarak elmas arabanın gümüş tekerleği önünde kendisini yerlere atıp ağlar sızlar, Perîveş Hanım’dan afvlar diler idi. Birinci ay yeis ile geçip ikinci ayın ilk haftası içinde dahi “siyeh-çerde”ye tesadüf olunamayınca [nüzhetgâh-ı hayâlî] giriftâr-ı dest-bürd-i hazân1938 ve bir iki gün zarfında bir mugaylânzâr-ı vahşetten1939 nişan olmakla zîb-i çemenistan-ı letâfeti1940 bulunan nenfler1941

perişan, yeşil havuzlarda şinâverlik1942 eden kuğuların, perilerin de her biri bir tarafa girizân1943 ve gözden nihan1944 oldular. Binaenaleyh1945 miyân u kenâr-ı hıyâbânında1946 nâzân1947 nâzân gerdan1948 olan elmas arabanın da oraya rağbeti birdenbire kesiliverdi.

Bu esnada bir sabah Bihruz Bey “kabine dö travay”ında esfâr-ı yevmiyesi-nin1949 cetvelini1950 tadil1951 ile uğraşıyordu. Mişel Ağa bade’l-istizan1952 odaya girerek gümüş tepsi içinde beyefendiye bir mektup arzetti. Mektubun zarfı 1936 ez-kazâ: aniden, yanlışlıkla

1937 te’ehhül (etmek): evlenmek

1938 giriftâr-ı dest-bürd-i hazân: sonbaharın kuvvetine (eline) düşmek, 1939 mugaylânzâr-ı vahşet: ıssız, korkunç dikenlik 1940 zîb-i çemenistân-ı letâfet: güzellik bahçesinin süsü 1941 nenf: tabiat perisi

1942 şinâverlik (etmek): yüzmek

1943 girîzân (olmak): kaçmak

1944 nihân (olmak): gizlenmek, saklanmak

1945 binâen ‘aleyh: bununla birlikte

1946 miyân u kenâr-ı hıyâbân: anayolun kenarı ve ortası 1947 nâzân: nazlı

1948 gerdân (olmak): dönmek, dolaşmak

1949 esfâr-ı yevmiyye: günlük yapılacak seferler (gidilecek yerler) 1950 cedvel: liste

1951 ta’dîl: düzenleme, iyileştirme

1952 ba’de’l-istîzân: izin aldıktan sonra

142

Araba Sevdası

tirşe1953 renginde idi. Bey zarfı görünce yüreği hop etti!. Sandı ki, bu mektup

“siyeh-çerde”den hayırlı haberler getirici bir berîd-i sebz-câmedir1954.

—Ne imiş o?

—Bir mektup ekselans!.

—Kimden?.

—Mösyö [Kondoraki]den ekselâns!.

—Hay Allah belâsını versin! Bırak şuraya.

—Cevabını ister. İster ki, cenabını1955 görsün.

Zavallı Bey’in kendi derd-i ârâm-rübâsı1956 kendine yetişiyordu. Başına bir de Mösyö [Kondoraki] çıktı. Bey çaresiz elindeki “itinerer”i1957 bir tarafa bıraktı.

Mektubu açtı, okumaya başladı.

Mektup hem Fransızca, hem de fena bir yazı ile yazılmış idi. Bey mektubu beş

altı defa baştan ayağa süzerek uğraşa uğraşa şu meali1958 istihraca1959 muvaffak olabildi:

“Paraya şiddet-i ihtiyacımız olduğundan borcunuzdan birinci taksitin bize ber-müsaade1960 olmak üzere tesviyesini1961 bundan bir buçuk ay evvel rica etmiştik. Ricamızı nezaketinize yakışmayacak bir surette reddettiniz. O ihtiyacımız hâlâ bakidir1962. Şimdi ise taksit zamanı hulul1963 ettiğinden meblağ-ı 1953 tirşe: yeşille mavi arasındaki renk

1954 berîd-i sebz-câme: yeşil elbiseli ulak, haberci 1955 cenâb: saygı için kullanılan bir kelime, sizi, zat-ı aliniz 1956 derd-i ârâm-rübâ: huzur kaçıran, huzur bozucu dert 1957 “itinerer”: gidilecek yerleri gösteren liste 1958 me’âl: anlam

1959 istihrâc: çıkarım, sonuç çıkarma

1960 ber-müsâ’ade: müsaade üzerine, izin üzerine

1961 tesviye: borcu ödemek

1962 bâkî: kalıcı, sürekli

1963 hulûl (etmek): sona yaklaşmak, gelip çatmak, vadesi yaklaşmak 143

Recaizade Mahmut Ekrem

mu’ayyenin1964 hemen bugün tesviyesi rica olunur. Şayet bu para bu gün veril-meyecek olursa üç gün sonra icrasına mecbur olacağımız muameleden dolayı mesuliyet1965 size râci’dir1966. Zira adam gönderip arabayı da, hayvanları da “sekestre”1967 ettirmeye karar vermişizdir.”

Bu meal Bihruz Bey’in başını döndürmeye başladı. Düşündükçe beyi hiddet bürüyordu.

“Ne halt eder bu teres1968?. Arabayı, hayvanları zapt1969 edecekmiş. Ne hakkı var? Bu nasıl muamele?. Üç gün sonra adamlar gelecek Nasıl adamlar acaba?. Belaya bak ki, bende de para yok. Keşke evvelki müracaatında biraz para vermiş olaydım. Ben o zaman bugünü düşünemedim. Ah!. Valide, ah!. Gideyim yalvarayım, ama ne yüzle?. Kadıncağızın on beş gündür semtine bile uğradığım yok. Yarın öbür gün Alber Kun de hesap gönderecek hayır!. Öyle şey olamaz. Ben o pis arabayı, hayvanları o kadar fahiş fiyatla niçin aldım?.

İki üç hafta daha beklerse ne olur?. Ama insafsız teres imiş ha! Ne haddine.

Bir şey yapamaz. Ben adama araba, hayvan mı veririm? Gelsin de alsın bakayım. Lâkin ne rezalet!. Hay alçak herif hay! Çare yok gidip görmeli para bulacağımı söylemeli de beş on gün daha avutmalı tellalı da buldurmalı ah, şu konağın hiç lüzumu yok beyhude harap olup gidiyor. Tellalın dediği gibi bir gün yanıverse ne olacak? Valide benim malıma ne karışıyor?. Mutlak sat-malı, kurtulmalı. Ondan sonra da masrafımı yoluna koymalıyım. Anlıyorum ki böyle sökmeyecek, borçları vermeli, en evvelki iş o.

—Mişel!

—Mösyö…

—Mektubu getiren herife söyle birkaç güne kadar gidip Mösyö [Kondoraki]’yi göreceğim.

1964 meblağ-ı mu’ayyen: belirlenmiş miktar

1965 mes’ûliyyet: sorumluluk

1966 râci’: geri dönen, ilgilendiren

1967 “sekestre” (ettirmek): haczeettirmek

1968 teres: pislik

1969 zabt (etmek): el koymak, haczettirmek

144

Araba Sevdası

—Başüstüne ekselans!

Bihruz Bey bu cevap ile Mösyö [Kondoraki]’nin adamını savdırdıktan sonra, tekrar cetvel-i esfarı1970 der-dest1971 etti. Bir yarım saat uğraştı, matlup1972 olan tadilatı1973 bade’l-icra1974 taama rağbet gösterdi. Fakat iştihasını1975 lüzumu kadar bulamadı. Kahve fincanına el bile sürmedi. Sigarasını yaktı. İki nefes çek-meden onu da bıraktı. Yine arabasına bindiği gibi çıktı gitti.

O gün, günlerden pazar idi. [Cetvel-i esfâr] mucibince en evvel uğranılacak yer Fenerbahçesi olduğundan Bihruz Bey doğruca oraya giderek Marmara’ya nazır büyük ağaçların altında arabasını durdurdu ve Kalamış cihetinden bir landonun zuhur edebileceği noktaya nasb-ı nazar-ı intizâr1976 ederek düşünmeye başladı.

Sarışın Hanım, Bihruz Bey için iki aydan beridir “ide fiks”1977 olmuş idi.

Uyanık iken sâ’at-i hayâtının1978 hiçbir dakikası yoktu ki ma’şûka-i “siyeh-çerde”yi1979 düşünmeksizin geçsin. Hatta geceleri geç vakit yatağına girdikten sonra bin zahmetle bî-tâb ü tüvan1980 olarak ruhunu ilka1981 edebildiği âlem-i menâm1982 içinde bile muttasıl1983 sarışın hanımla uğraşırdı. Bu tefekkürler, bu gaileler1984 ibtidâ-yı emrde1985 çocukça bir heves veya bü’l-hevesçe1986 bir emel icabı olan ehemmiyetsiz düşüncelerden, kuruntulardan olmakla beraber 1970 cedvel-i esfâr: gezilip dolaşılacak yerlerin listesi 1971 der-dest (etmek): ele almak

1972 matlûb (olan): istenilmek

1973 ta’dîlât: düzenlemeler, değişiklikler

1974 ba’de’l-icrâ: yerine getirdikten sonra, yaptıktan sonra 1975 iştihâ: iştah, yemek isteği

1976 nasb-ı nazar-ı intizâr(etmek): bekleme bakışını dikmek, 1977 “ide fiks”: sabit fikir, saplantı

1978 sâ’at-i hayât: yaşam saati, ömür saati

1979 ma’şûka-i siyeh-çerde: kara yağız sevgili

1980 bî-tâb u tüvân: güçsüz, kuvvetsiz

1981 ilkâ (etmek): bırakmak, atmak, koymak

1982 âlem-i menâm: uyku ve rüya âlemi

1983 muttasıl: sürekli, daima

1984 gâ’ile: düşünce

1985 ibtidâ-yı emr: işin başı, başlangıç

1986 bü’l-heves: maymun iştahlı, her şeyi isteyip ondan çabuk vazgeçen 145

Recaizade Mahmut Ekrem

yine biçarenin asabını yormaktan hâlî değildi. Biçare genç uğraşa uğraşa kendisini hayaline mağlup ettiği sarışın hanımı hiçbir yerde rast getiremedikçe onu mücerret1987 görmek noktasında toplanan efkâr ve âmâli1988 bir başka tavr-ı ciddî1989 alarak ve yevmiye araba kullanmak suretiyle icra1990 ettiği esfâr-ı ba’îdenin1991 metâ’ib1992 ve meşâkkı1993 da başkaca yardım ederek beyin asabı1994 gereği gibi hastalanıp hassasiyeti artmış ve diğer taraftan iştahsızlık, uykusuzluk ve paraca ara sıra hisseder olduğu darlık gibi ahval ise ahlakına icrâ-yı te’sîrât1995 ederek zavallı genci daimi surette infi’âlât-ı nefsâniye1996

ve te’essürât-ı kalbiyye1997 içine düşürmüş olduğundan o hafîfü’l-mizaç1998, o lakayt, o ten-perver1999 Bihruz Bey iki ayın içinde bütün bütün değişip meyyâl-i hâmûşî2000, mütefekkir, mütehassis2001, mahzun, serî’ü’l-infi’âl2002, şikeste-hâl2003 bir Bihruz Bey olmuş idi. Hatta beyin ahlak ve etvar2004 ve mu-amelatında2005, yiyip içmesinde, yatıp kalkmasında vukua gelen2006 bu tahavvül-i küllî2007 dadı kalfanın bile nazar-ı dikkatini celb2008 ederek endişesini mucib2009 oldu. Çünkü yirmi senedir hizmetinde ve gece gündüz bir arada 1987 mücerred: yalnız, sadece

1988 âmâl: emeller, istekler

1989 tavr-ı ciddî: ciddi davranış

1990 icrâ (etmek): yerine getirmek, yapmak

1991 esfâr-ı ba’îde: uzak seferler (gezintiler)

1992 metâ’ib: eziyetler, güçlükler, zorluklar

1993 meşâkk: meşakkatler, sıkıntılar

1994 a’sâb: sinirler

1995 icrâ-yı te’sîrât (etmek): tesirler yapmak, etkilemek 1996 infi’âlât-ı nefsâniyye: kendine özgü öfkelenmeler 1997 te’essürât-ı kalbiyye: gönül üzüntüleri, can sıkıntıları 1998 hafîfü’l-mizâc: kararsız, hoppa

1999 ten-perver: rahatına düşkün

2000 meyyâl-i hâmûşî: suskunluğa meyilli, düşkün

2001 mütehassis: duygusal

2002 serî’ü’l-infi’âl: çabuk gücenen, çabuk öfkelenen 2003 şikeste-hâl: kırılgan

2004 etvâr: tavırlar, davranışlar

2005 mu’âmelât: muameleler, davranışlar

2006 vukû’a gelmek: gerçekleşmek, olmak, meydana gelmek 2007 tahavvül-i küllî: bütün değişim

2008 celb (etmek): çekmek

2009 mûcib (olmak): gerektirmek, sebep olmak

146

Araba Sevdası

bulunmakla dadı kalfa, Bihruz Bey’i maderane2010 bir hiss-i şefkatle2011 sever ve beyin hastalığında canla baş ile kendisine bakıp kederli vakitlerinde de hatırını ele almaya, kederini unutturmaya sa’y2012 ederdi.

Bihruz Bey Fenerbahçesi’ne saat sekizde geldiği zaman orada seyirci namına kimseler yoktu. Bey arabasından inmeyerek ve yukarıda beyan olunduğu vechle Kalamış cihetine nasb-ı enzâr2013 ederek mahzun mahzun düşünüyordu.

Latif poyrazın ianesiyle2014 denizde birbiri ardınca yuvarlanan ufak ufak dalgaların sahile karîb2015 ve müteferrik2016 kayalara gelip çarpmasından husule gelen hafif ve sâmi’a-nüvâz2017 çağıltı cesim2018 meşe ve dişbudak ağaçlarının ihtizâz-ı ağsân2019 ve evrâkından2020 peyda olan vahşet-engîz2021 uğultu ve hı-şıltı ile birleşince bir âhenk-i garîb2022 vücuda getiriyor2023, bu âhenk-i garîb ise hâb-âlûde2024 hisleri uyandırmak, gizli dertleri aşikâr etmek, mahrûm-ı dî-dâr2025 kalmış gözleri ağlatmak, mağlûb-ı sevdâ2026 olmuş yürekleri inletmek için talip ve heveskâr2027 arıyordu.

Bihruz Bey bu ahengi bir çeyrek saat kadar dinlemekle mahzuniyeti derinle-şerek yüreği kabarmaya, gözleri yaşarmaya istidat gösterdi. Bey bu dakikalar-2010 mâderâne: anneye özgü, anne gibi

2011 hiss-i şefkat: şefkat duygusu

2012 sa’y (etmek): çabalamak, gayret etmek

2013 nasb-ı enzâr (etmek): bakışlarını dikmek

2014 i’âne: yardım

2015 karîb: yakın

2016 müteferrik: dağınık, uzak

2017 sâmi’a-nüvâz: kulağı okşayan, kulağa hoş gelen 2018 cesîm: cüsseli, iri, kocaman

2019 ihtizâz-ı ağsân: dalların kımıldayışı, hareketi 2020 evrâk: ağaç yaprakları

2021 vahşet-engîz: ürküntü verici, korkutucu

2022 âheng-i garîb: tuhaf, değişik bir ahenk, ritim 2023 vücûda getirmek: meydana getirmek, oluşturmak 2024 hâb-âlûde: uyku bulaşmış, uyuyan

2025 mahrûm-ı dîdâr kalmak: görmekten yoksun kalmak, görmemek 2026 mağlûb-ı sevdâ (olmak): aşkta yenilmek

2027 heveskâr: hevesli, istekli

147

Recaizade Mahmut Ekrem

da sarışın hanım için: “Jö lem!. Jö lem!”2028 diye bir itirafta bulunmak istemediği hâlde onun sevdâ-yı mülâkâtı2029, onun iştiyâk-ı şedîd-i iltifâtı2030 biçare gencin ruhunu bir pençe-i âteşîn-i bî-dâd u istibdâd2031 altında eziyordu.

Gölgede kalan yerleri gayet donuk neftî2032, güneşe maruz parçaları gayet parlak yeşil rengindeki çayırın üzerinde fırsat-ı tenhayî-i mevki’den2033 bi’l-is-tifâde2034 âvâre-seyrane2035 dâne-çîn2036 olan bazı tuyûr-ı ehliyenin2037 birbirini kovalayarak öteye beriye dağılıp koşuşmaları azade2038 bir nazarı mu-tayyeb2039 edecek asude2040 bir fikri oyalayıp eğlendirecek temaşalardan2041, a’sâr-dîde2042 ve pîrâne-ser2043 ulu ağaçların sükûnet-i âsâyiş-nümâ2044 içinde yekdiğeriyle müsâfaha-i dostâneye2045 meyil göstermeleri ise inbisât-âver-i fikr ü hâtır2046 olacak ruhani manzaralardan idi. Halbuki Bihruz Bey’in ruh ve fikir ve nazarı için bu temaşaların, bu manzaraların hiçbir lütfu2047 olamadı. Çünkü o rûh-ı elemnâk2048 istiğraka2049 meyyal, o fikr ü nazar-ı âvâre2050

dûr-a-dûr2051 ufukların öte taraflarına süzülüp gitmeye talip idi.

2028 “jö lem! jö lem!”: seviyorum, seviyorum

2029 sevdâ-yı mülâkât: buluşma arzusu

2030 iştiyâk-ı şedîd-i iltifât: ilgi göstermenin şiddetli isteği 2031 pençe-i âteşîn-i bî-dâd u istibdâd: baskı ve zulmün ateşli pençesi 2032 neftî: petrol yeşili, koyu yeşil

2033 fırsat-ı tenhâyî-i mevki’: mevkiin (yer, mahal) ıssızlığının yarattığı fırsat 2034 bi’l-istifâde: istifade ederek, faydalanarak 2035 âvâre-seyrâne: başı boş gezerek

2036 dâne-çîn (olmak): tane toplamak

2037 tuyûr-ı ehliyye: insana alışık kuşlar

2038 âzâde: kayıtsız

2039 mutayyeb (etmek): hoşlandırma

2040 âsûde: rahatlamış, huzur içinde bulunan

2041 temâşâ: görüntü

2042 a’sâr-dîde: asırlık

2043 pîrâne-ser: yaşlı

2044 sükûnet-i âsâyiş-nümâ: huzur verici sessizlik 2045 musâfaha-i dostâne: dostça selamlaşma

2046 inbisât-âver-i fikr ü hâtır (olmak): fikir ve düşünceyi rahatlatmak 2047 lutf: iyilik

2048 rûh-ı elemnâk: acılı ruh, ıstırap içinde olan ruh 2049 istigrâk: (bir şeyde) boğulma, (bir şeyin içine) gömülme 2050 fikr ü nazar-ı âvâre: kayıtsız bakış ve fikir 2051 dûr-a-dûr: uzak uzak

148

Araba Sevdası

Bihruz Bey, sarışın hanımın vüruduna intizar mevkiinde bulunduğundan zühul2052 ederek arabasını çevirdi. Marmara Denizi’ni temaşaya müsait bir vaziyete koyduktan sonra terbiyeleri yanına bıraktı. Sağ dirseğini dizine, çe-nesini eline dayadı durdu. Nazargâh-ı tahassüründe2053 uzanıp giden unsur-ı mâ’înin2054 keskin güneşe maruz safha-i tâbnâki2055 azametli2056 bir deryâ-yı nûr2057 gösteriyor ve sahile doğru yuvarlanıp gelen köpüklü ufak dalgalar ise o deryâ-yı nûr içinde dalıp çıkarak ve oynaşa oynaşa yekdiğerini kovalayarak şinâverlik2058 eden beyaz güvercinleri andırıyordu. Bihruz Bey’in nazarı bu manzara-i dil-rübâyı2059 da pâ-mâl-i lâ-kaydî2060 ederek ufka doğru süzüldü gitti. Rûh-ı mey’ûsunu2061, fikr-i müte’ellimini2062 de beraber çekti götürdü.

Biçare genç kendisine hiç de yakışmayan bu vaz’-ı melâl2063 içinde mebhut2064

ve müstağrak2065 bulunmaktan ne kadar mütelezziz2066 oluyordu! Müddet-i ömründe2067 ilk defa idi ki bu âlem-i huzûr-ı mâsivâ-ber-endâzı2068 görüyordu.

Mevcûdiyyet-i elîmesi2069 bir mahviyyet-i mes’ûdeye2070 münkalib2071 olmuş ve o mahviyet2072 içinde ma’şûka-i hayâliyesini2073 cismaniyetten2074 mücerret2075

2052 zühûl (etmek): unutmak

2053 nazargâh-ı tahassür: özlem bakışının baktığı yer 2054 unsûr-ı mâ’î: mavi unsur (deniz)

2055 safha-i tâbnâk: parlak yüzey

2056 azamet: gösteriş,

2057 deryâ-yı nûr: ışık denizi

2058 şinâverlik: yüzücülük

2059 manzara-i dil-rübâ: gönül çelen manzara

2060 pâ-mâl-i lâ-kaydî (etmek): kayıtsızlık ayakları altında çiğnenmek, ezilmek 2061 rûh-ı me’yûs: ümitsiz ruh

2062 fikr-i müte’ellim: elem acı verici fikir, düşünce 2063 vaz’-ı melâl: üzüntülü durum

2064 mebhût: şaşkın

2065 müstağrak:(üzüntü içinde) boğulmuş, çok üzgün hâlde bulunan 2066 mütelezziz (olmak): hazzalmak, hoşuna gitmek 2067 müddet-i ömr: yaşam süresi

2068 âlem-i huzûr-ı mâ-sivâ-ber-endâz: varlık âlemini kaldırıp atan huzur dünyası 2069 mevcûdiyyet-i elîme: acı veren varlık, var olma 2070 mahviyyet-i mes’ûde: mutlu yokluk, yok olma

2071 münkalib (olmak): dönüşmek, değişmek

2072 mahviyyet: yokluk

2073 ma’şûka-i hayâliyye: hayalî sevgili

2074 cismâniyyet: beden sahibi olma

2075 mücerred: soyutlanmış, arındırılmış

149

Recaizade Mahmut Ekrem

mahz-ı nûr2076, ayn-ı rûh2077 olmak üzere der-âgûş-ı iştiyâk2078 etmiş idi. Bu esnada beyin dimağı2079 bir neşve-i hazîn-i rûh-güdâz2080 ile serşâr2081, gözleri bir girye-i âteşîn-i dimâğ-sûz2082 ile katre-bâr2083 idi. Hatta o sıcak katrelerden üç dört tanesi parlak potinlerinin üzerine düştüğü hâlde biçarenin haberi bile olmadı.

Bey bu suretle âlem-i istiğrâkın2084 en mahrem bir meclis-i ünsâünsünde2085

piyâle-nûş-ı ahzân u ezvâk2086 iken hayvanların önünde dikilip durmakta olan arabacı Andon’un, bulunduğu noktadan soluna doğru nim hatve2087 meylede-rek efendisine hitaben:

—Keşfi Bey geliyor

demesi Bihruz Beyi gunûdesi2088 bulunduğu o can-perver2089 hâb-ı safâ-me-dârdan2090 bîdâr2091 ve biçareyi def ’aten2092 dûr-efkende-i hacle-i dil-ârâ-yı dil-dâr2093 eyledi.

Bihruz Bey, Keşfi’yi gördüğü gibi arabadan inerek mukabelesine gittiğinden iki genç bade’l-musâfaha2094 konuşmaya başladılar: 2076 mahz-ı nûr: nurun, ışığın ta kendisi

2077 ayn-ı rûh: ruhun aynısı

2078 der-âgûş-ı iştiyâk (etmek): şevk ve arzuyla kucaklamak 2079 dimâğ: damak, tat alma yeri

2080 neşve-i hazîn-i rûh-güdâz: ruhu eriten (ruha azap veren)hüzünlü sevinç 2081 serşâr: dopdolu, ağzına kadar dolu

2082 girye-i âteşîn-i dimâğ-sûz:damak yakan ateşi ağlayış

2083 katre-bâr: damla yağdıran damla yağdırmak

2084 âlem-i istigrâk: (aşka) boğulma âlemi

2085 meclis-i ünsâüns: sıkı fıkı dostluk meclisi

2086 piyâle-nûş-ı ahzân u ezvâk: zevk ve hüzünler kadehini içen (kadehini içmek) 2087 nîm hatve: yarım adım

2088 gunûde: uyumuş

2089 cân-perver: can besleyen, cana can katan

2090 hâb-ı safâ-medâr: huzur kaynaklı uyku

2091 bîdâr (eylemek): uyandırmak

2092 def ’aten: ansızın, birden bifd

2093 dûr-efken-i hacle-i dil-ârâ-yı dildâr (eyledi): sevgilinin gönül süsleyen gerdek odasında uzaklaştırmak 2094 ba’de’l-musâfaha: selamlaştıktan sonra

150

Araba Sevdası

—Bonjur Bihruz Bey!

—Bonjur mon ami!2095

—Siz buralara da yetişiyorsunuz maşallah!. Şöyle azıcık yürüyerek dolaş-sak olmaz mı?

—Yürüyelim, zati ben de arabada otura otura yoruldum…

—Kel nuvel?2096

—Riyen. Es kö vuzet söl?2097

—No; jattan dezami2098, akşama buradayız.

—Purkuva!2099

—Yemek yiyeceğiz, bu gece “kler dö lün”2100 pek parlak olacak, siz de beraber bulunur musunuz?

—Mersi! Muva jö nö pö pa reste.2101

—Niçin?

—Pars kö jö nö süi pa amon ez…2102

—Gerçek! “Vuzave ler detr trist”2103!

—Non!.2104

2095 bonjur mon ami!: günaydın azizim, dostum

2096 kel nuvel?: ne haber?

2097 riyen es kö vuzet söl?: hiç acaba yalnız mısınız?

2098 no; jattan dezami : hayır, arkadaşları bekliyorum 2099 purkuva!: niçin?

2100 “kler dö lün”: ay ışığı

2101 mersi! muva jö nö pö pa reste : teşekkür ederim, kalamam 2102 pars kö jö nö süi pa amon ez…: çünkü keyfim yerinde değil 2103 vuzave ler detr trist: üzgün bir hâliniz var 2104 “non”: hayır

151

Recaizade Mahmut Ekrem

—Si!. Si!.2105 Hem ben görmeyeli ne kadar bozulmuşsunuz

—Bilmem, belki

—Sizinkini gördüğünüz var mı?

—Benimki kim oluyor?

—La bel blond?2106

—Hayır!. O benim değil sizin, size sormalı görüyor musunuz diye?

—Gerçek, geçenlerde teneffüs odasında Âtıf Bey bir şeyler söyledi de sizi kızdırdı idi. Kara yağız! Yok bilmem ne ne idi o sözler?

—Zevzeklik ne olacak? Siz blonddan bahsedince o da öyle söyledi.

—Demek blondu gördüğünüz yok öyle mi?

—Hayır! Neden böyle sıkı sıkı soruş?.

—Hâlbuki münasebet pek ilerlemiş idi.

—Neden anladınız?

—Öyle ya, “jarden”de2107 o önde, siz arkada konuşarak geziniyordunuz, münasebet ilerilemeyince bunlar olabilir mi ya?

—İşte o kadarla kaldı.

—Saklıyorsunuz. Bugünlerde sizi pek “an mûvman”2108 görüyorum, köşke ne zaman geldimse bulamadım, “Bey gezmeye gitti” cevabını aldım. Bu

“kurs”lar2109 elbette tevekkeli2110 değil.

2105 si si! : evet! evet!

2106 la bel blond?: güzel sarışın

2107 “jarden” bahçe

2108 “an mûvman”: hareketli

2109 “kurs”: aceleyle yapılan geliş gidiş

2110 tevekkeli: boşu boşuna, sebepsiz olarak

152

Araba Sevdası

—Ne zaman geldiniz? Haberim bile yok!

—Lâmur fe tubliye tu!2111

—Kel amur? Jö nö kompran pa sö kö vu dit!2112

—Vu zave kelk randevu damur isi?2113

—Maparol donör non!2114

—Bu saatte burada bulunmanın başka ne manası olur?.

—İşte siz de buradasınız ya. Demek ki sizin de bir randevunuz var.

—Benim gelişim ahbap hatırı için. Dokuzda geleceklerdir, gelirler görür-sünüz.

—Gelecekler kimler?

—Tanımazsınız, İstanbul’dan birkaç kişi.

—Olabilir ya!. Ey blondu siz de mi göremiyorsunuz?

—Siz varken artık o bize bakmaya tenezzül eder mi?

—“Seriyözman”2115 söylüyorum ki iki aydır yüzünü bile gördüğüm yok.

—Lâkin hiç olmazsa aramaktan hâlî2116 değilsiniz.

—Niçin arayacağım, aramak için kendisine bir ilişiğim olmalı… Öyle değil mi?

2111 “lâmur fe tubliye tu!”: aşk her şeyi unutturur 2112 “kel amur? jö nö kompran pa sö kö vu dit!”: hangi aşk? ne dediğinizi anlamıyorum 2113 “vu zave kelk randevu damur isi?”: burada bir aşk buluşmanız mı var?

2114 “maparol donör non!”: onurum adına hayır!

2115 “seriyözman”: cidden, ciddi olarak

2116 hâlî: boş

153

Recaizade Mahmut Ekrem

—Vunö mante pe nespa? Vu dit la verite?2117

—Jö di la verite2118

—Tan miyö!2119

—Purkuva tan miyö?2120

—Ne ise artık bahsi değiştirelim.

—Değiştirelim ama… Niçin “tan miyö” dediniz

—Hem bir ilişiğiniz olmadığını söylüyorsunuz, hem de onun bahsinden o kadar “enterese”2121 oluyorsunuz…

—Allah aşkına söyleyiniz, pek merak verdiniz de onun için.

—O gitti zavallı!

—“Telaş ile” Nereye gitti?

—Geri dönemeyecek bir yere gitti…

—Ne diyorsun? Anlayamadım ne demek istediğini?

—Vu leme!2122

—Non!. Jö di kö non!2123

—E biyen, el e mort lâ povr!2124

2117 “vunö mante pe nespa? vu dit la verite?”: yalan söylemiyorsunuz değil mi? doğru mu söylüyorsunuz?

2118 “jö di la verite “: doğru söylüyorum

2119 “tan miyö!”: keyfiniz bilir

2120 “purkuva tan miyö?”: niçin keyfim bilir?

2121 “enterese” (olmak): ilgilenmek, alâkadar olmak 2122 “vu leme!”:onu seviyor musunuz?

2123 “non! jö di kö non!”: hayır! hayır dedim

2124 “e biyen, el e mort lâ povr!”: eh, pekiyi zavallı kız öldü 154

Araba Sevdası

—Ah! Gerçek mi? Hayır!. Yalan söylüyorsun. “es posibl?”2125

—Parskö vu lave vü iyer?2126

—Non!. İki aydır görmedim diyorum, lakin bu olamaz.

—Pekâlâ, ben yalan söylüyorum, öyle olsun.

—El e mort?2127 Olmayacak şey, ne zaman söyle bakayım…

—Bu kadar telâş edeceğinizi bileydim söylemezdim, “lâ fot avu”2128. “Bir ilişiğim yok” dediniz, ben de söyleyiverdim.

—Gerçek öldü öyle mi? Allah aşkına doğru söyle!

—Evet! Ma’a’t-te’essüf2129 öyle!

—Povr fiy! Eskel a ete malâd?2130

—İşittiğime göre tifoya tutulmuş, bir haftanın içinde gidivermiş zavallı!

—Nerede idi bunlar?

—Kızıltoprak’ta bir köşkte kira ile oturuyorlardı, hemşirem gitmiş, gö-rüşmüş idi, çok yazık oldu kızcağıza!

—El ete jön, tre jön nespa?2131

—Dizevitan, u ventan!2132

2125 “es posibl?”: bu mümkün mü?

2126 “parskö vu lave vü iyer?”: onu dün gördünüz öyle mi?

2127 el e mort?”: o öldü mü?

2128 “lâ fot avu”: suç sizde

2129 ma’a’t-te’essüf: ne yazık ki

2130 “povr fiy! eskel a ete malâd?”: zavallı kız! acaba hasta mıydı?

2131 “el ete jön, tre jön nespa?”: gençti çok gençti değil mi?

2132 “dizevitan, u ventan!”: on sekiz ya da yirmi yaşında 155

Recaizade Mahmut Ekrem

—Non mariye?2133

—San dut!2134

—Me, setemposibl! Non! sa ne pa vre!2135

—Belki yanlış haber verdiler.

—Vu Konnese la famiy? Ki es kö lö per?2136

—Mua jö nö kone pa2137 Hemşirem anlattı ama ben kulak vermedim…

Na işte bizim arkadaşlar geldi, “pardon mon ami”. Sonra yine görüşürüz, orüvuvar!2138

—Orüvuvar!

Biçare Bihruz Bey bu dakikada pek acınacak bir hâl-i elîm2139 içine düştü.

Gözleri kararmış, yüreği bir halecân-ı şedîde2140 tutulmuş olduğu hâlde dolaşıyor, bastığı yeri bilmiyor, gideceği noktayı tayin edemiyordu. Gökler başının üstünde fırıl fırıl dönüyor, yerler ayaklarının altından kaçıyordu. Zavallı birkaç defa denize doğru yürürken kendisini güçle geriye aldı. Birkaç defa fena hâlde sendeleyip düşecek iken nasılsa düşmedi. Muttasıl “Es possibl? Es possibl?”

diyerek başını, kollarını garip bir surette tahrik ediyor, hızlı hızlı giderken birdenbire durup düşünüyordu. Bu suretle gezinip duruken bir aralık Keşfi Bey’in arkadaşlarıyla beraber kendisine doğru geldiklerini görünce bunlardan ürktü. Hemen geri döndü. Kemâl-i isti’câl2141 ile arabasına çıktı. Terbiyeleri der-dest etti. Hayvanları kırbaçladı. Kalamış’a doğru süratle gitmeye başladı.

—Andon?

2133 “non mariye?”: evli değil

2134 “san dut!”: kuşkusuz

2135 “me, setemposibl! non! sa ne pa vre!”: fakat bu imkânsız! hayır! bu doğru olamaz!

2136 “vu konnese la famiy? ki es kö lö per?”: ailesini tanıyor musunuz, babası kim?

2137 “mua jö nö kone pa “: ben tanımıyorum

2138 “orüvuvar”: hoşça kal

2139 hâl-i elîm: acınacak durum

2140 halecân-ı şedîd: şiddetli çarpıntı, aşırı heyecan 2141 kemâl-i isti’câl: büyük bir çabuklukla, hızlıca 156

Araba Sevdası

—Pasam!.

—Kızıltoprak’a nereden gitmeli?

—Biraz ileri gidersi… Sağa sapmalı

—Es possibl?

—Vuy ekselans?

—Hangi yol daha yakındır?

—Asıl köye gideceksi bağlar içinde de yol var. Kestirme yol.

—Es possibl?

—Evet pasafendim! Na işte buradan doğruca köye gidiyorsun.

—Non! Sa ne pa passibl!2142

—Hangi köşk gideceksi?

—Kira köşklerini tanıyor musun?

—Hayır pasafendim, bilmez.

—Es possibl?

Bihruz Bey arabasını birtakım dar, inişli yokuşlu, taşlık çalılık yollardan süratle sürüyor ama nereye gitmek istediğini arabacı bilmediği gibi, kendisi de bilmiyordu. Birkaç defa geçit vermez izbelere düştü. Bin müşkülat2143 ile arabayı geri alırken bir bağın kapısına şiddetle çarptırdı. Yaldızlı (M.R.) markasını çizdirdi. Nihayet yine doğru yolu buldu. Artık Haydar Paşa’da, Duvardibi’nde eğlenmek istemeyerek doğruca köşke geldi. Salona çıktı. Kendisini bir kanepeye bî-tâbâne2144 atarak müteesirane2145 düşünmeye başladı.

2142 “non! sa ne pa passibl!”: hayır! bu olanaksız 2143 müşkilât: zorluklar, güçlükler

2144 bî-tâbâne: güçsüz şekilde

2145 müte’essirâne: üzgün durumda

157

Recaizade Mahmut Ekrem

Dördüncü Kısım

Yalancı Keşfî Bey “Siyeh-çerde”nin vefatı haber-i siyâhını2146 vermekle refîk-i azîzi2147 Bihruz Bey’i kulağından zehirleyip beyninden vuracağını bilmiş ol-saydı o belli başlı yalanı, o sırma saçlı, elâ gözlü, güneş yüzlü nazenin düruğ-ı pür-füruğ-ı dil-firîbi2148 sarartıp soldurduktan sonra telleyip pullayıp da ortaya salıverir miydi? Ne çare ki refik-i azîzinin sarışın hanımı gördüğü saatten beri saçlarının sırma tellerine gönül iliştirip de geceli gündüzlü hayalini takip, visalini2149 temenni ile bî-karar ve perîşân-hâl olduğunu bilmiyordu.

Hatta yine ihtiyata riayeten idi ki, esnâ-yı muhâverede2150 Bihruz Bey’in sarışın hanımla bir ilişiği olup olmadığını kendisinden sormuş ve beyin ketm-i hakîkat2151 eylemesinden dolayı o musibet tellallığında bulunmaya cesaret etmiş idi.

Maamafih asıl kabahat yine Bihruz Bey’in kendisinde idi: Keşfî’nin, o koca

“mantör”ün2152 yalan söylemeksizin bir dakika bile duramayacağını, binaenaleyh hiçbir lakırtısını gerçeğe dinlemek caiz olamayacağını kezzaplıktaki2153

şöhret-i ma’rûfesine2154 binaen2155 pek iyi bilmesi lazım gelirken kendisine bilâ-te’emmül2156 aldanmanın ve muhâkeme-i akliyesini2157 kaybedip hareketini şaşıracak derecelerde te’essürât-ı serî’a-i şedîdeye2158 terk-i nefs2159 etme-nin manası var mıydı?

2146 haber-i siyâh: kara haber

2147 refîk-i azîz: saygın, aziz arkadaş

2148 dürûğ-ı pür-fürûg-ı dil-firîb: gönül aldatan, gösterişli, ışıltılı yalan 2149 visâl: kavuşma

2150 esnâ-yı muhâvere: konuşma sırası

2151 ketm-i hakîkat (eylemek): gerçeği gizlemek

2152 “mantör”: yalancı

2153 kezzâb: çok yalan söyleyen, yalancı

2154 şöhret-i ma’rûfe: bilinen şöhret

2155 binâ’en: dayanarak

2156 bilâ-te’emmül: düşünmeksizin

2157 muhâkeme-i akliyye: akli bilinç, aklî denge 2158 te’essürât-ı serî’a-i şedîde: şiddetli ve ani üzüntüler 2159 terk-i nefs (etmek): kendini bırakmak, kendinden geçmek 158

Araba Sevdası

Evet!. Keşfî Bey, –ki mütekâ’idin-i ricâlden2160 Şam defter-dâr-ı esbakı2161

Sehâbî Efendi’nin hâtime-i evlâdı2162 olan oğludur– rüfekası2163, ehibbası2164

beyninde2165 kezzaplıkla nam almış bir çelebidir. Bu nam ise kendisine min-gayr-i istihkâk2166 değil, bi-hakkın2167 verilmiştir. Zira Keşfî Bey yalanı hem çok söyler, hem de söylediği uydurduğu yalanlara güzel şâh u bergler2168 verir mehâret-perverân-ı dürûğ-perdâzândandır.2169 Zekâsı halim, mizacı ifrata2170

meyilden mücanip olmak cihetiyle dünyada hiçbir fiil ve emelini merak derecesine vardırmamış olan bu beyin yalan söylemeye bu mertebede ibtilası ise tufuliyet2171 ve sabavetinin2172 bir yâdigâr-ı hazînidir2173.

Keşfî Bey üç beş yaşlarında bir tıfl-ı heveskâr2174 iken izhara2175 başladığı masumane arzuları terviç2176 olunmaz veya olunamaz olduğu zamanlar çocuğun mahrumiyet2177 vâveylâlarını2178 ber-taraf 2179 etmek için veli2180 ve veliyeleri2181

tarafından mürebbiyane2182 tevbihe2183 bedel yalan söylemek ciheti ihtiyar2184

2160 müteka’idîn-i ricâl: emekli devlet adamları

2161 defter-dâr-ı esbak: eski maliye memuru

2162 hâtime-i evlâd: çocuklarının sonuncusu, sonuncu çocuk 2163 rüfekâ: arkadaşlar, refikler

2164 ehibbâ: dostlar, habipler

2165 beyn: ara

2166 min-gayr-ı istihkâk: hakketmeksizin, hakketmeden 2167 bi-hakkın: hakkıyla, hakkederek

2168 şâh u berg vermek: dallanıp budaklandırmak, (bir şeyi) geliştirip artırmak 2169 mahâret-perverân-ı dürûğ-perdâzân: yalan söyleyenlerin yeteneklileri, yetenekli yalancılar 2170 ifrât: aşırılık, aşırıya kaçma

2171 tufûliyyet: küçüklük, çocukluk

2172 sabâvet: çocukluk

2173 yâdigâr-ı hazîn: hüzünlü hediye, hüzün verici yadigar 2174 tıfl-ı heveskâr: arzulu, istekli çocuk

2175 izhâr: gösterme, ortaya koyma

2176 tervîc (olunmak): kabul edilmek, uygun görülmek 2177 mahrûmiyyet: yoksunluk, elde edememezlik

2178 vâveylâ: feryat, bağırış

2179 ber-taraf (etmek): ortadan kaldırmak, yok etmek, (burada) susturmak 2180 velî: erkek çocuk bakıcısı

2181 veliyye: kadın çocuk bakıcısı

2182 mürebbiyâne: öğretmen gibi, öğretici şekilde 2183 tevbîh: azarlama

2184 ihtiyâr (olunmak): seçilmek

159

Recaizade Mahmut Ekrem

olunur ve çocuk bi’l-âhire2185 muğfel2186 olduğunu anlayıp da bundan dolayı bazı evzâ’-ı garîbe-i tıflâne2187 izharıyla şikâyetlere kalkışınca ya bir kahkaha-i hayret-ârâ2188 veya daha büyük bir kizb-i heves-rübâ2189 ile mukabele edilirdi.

Çocuk büyüdükçe zekâsı da büyüdüğü, zekâsı arttıkça hevesatı2190 da yavaş

yavaş bir tavr-ı ciddi2191 aldığı hâlde valideyni ve bunlardan örnek alan sairleri tarafından çocuğun iğfal ile idaresi meslek-i muzırrın2192 terk olunmadığın-dan biçare sabi her gün nevi nevi2193, renk renk, musanna2194 gayr-ı musan-na2195, kaba ince, münasebetli münasebetsiz yalanlar işite işite kendisi de zihn-i mahdûdunun2196 müsaadesi derecesinde ve şaka tarzında ufak tefek yalanlar tertibiyle etrafında bulunanları aldatmaktan zevk almaya başlamış ve bu sû-i i’tiyâd2197 git gide ahlakında kökleşerek zekâsıyla mütenasiben2198 büyüye büyüye temâyülât-ı sâ’iresine2199 galebe2200 etmiştir.

Keşfî Bey yalanı kimseye mazarrat2201 vermek fikriyle söylemez. Fakat söylediği yalanların neticesi bir kimse için muzır2202 olup olmayacağını da düşün-mez. Onun merakı, zevki yalnız yalan söylemekten ibarettir. Onun içindir ki kalem refikleri ile sair ehibbası kendisini “Kırk yalan” veya “mantör” veyahut

“farsör”2203 Keşfî Bey diye yad ederler. Buna da Keşfî Bey gücenip darılmaz.

2185 bi’l-âhire: sonra, sonunda

2186 muğfel (olunmak): kandırılmak

2187 evzâ’-ı garîbe-i tıflâne: çocukça, garip durumlar, tavırlar 2188 kahkaha-i hayret-ârâ: şaşkınlık süsleyen, şaşırmış şekilde atılan kahkaha 2189 kizb-i heves-rübâ: arzulanan yalan

2190 hevesât: arzular, istekler

2191 tavr-ı ciddî: ciddi bir durum

2192 meslek-i muzırr: zararlı yol, zarar verici yol 2193 nev’ nev’: çeşit çeşit

2194 musanna’: ustalıkla yapılmış

2195 gayr-ı musanna’: acemice yapılmış

2196 zihn-i mahdûd: sınırlı zeka

2197 sû’-i i’tiyâd: kötü alışkanlık, kötü davranış

2198 mütenâsiben: uygun olarak

2199 temâyülât-ı sâ’ire: diğer eğilimler, tutumlar 2200 galebe (etmek): üstün gelmek

2201 mazarrat: zarar

2202 muzırr: zararlı, zarar verici

2203 “farsör”: şakacı, maskara

160

Araba Sevdası

Bazıları ise: “Mademki yalan uydurmakta bu kadar maharetin var, bunu hüsn-i isti’mâl2204 etmiş olmak için romancı veya hiç olmazsa şair ol!” diye takdir ve tergibde2205 bulunurlar. Bundan da Keşfî Bey memnun olur!.

Şu hikâyeyi teşkil eden vakayi ve ahvalin zaman-ı cereyânı2206 olan bundan yirmi beş otuz sene mukaddemleri Avrupa görmüş bazı gençlerden ibtida zarâfet-perverân-ı kibâr-zadegâna2207 ve sonraları hâl ve vakitleri ikinci derecede bulunan rical evladının kabiliyetlerine sirayet2208 eden alafrangalık illetine hasbe’l-isti’dâd2209 Keşfî Bey dahi duçar2210 olmuş ve pederinin müsâ’ade-i kudret ü mevki’i2211 dairesinde olmak üzere frengane süslü gezmek, Fransızca okumak,

“Bonjur!. Bonsuvar!. Vuzalle biyen?.”2212 demek için Beyoğlu’nda adam aramak, Türkçe lakırdı ederken araya Fransızca lafızlar katmak, koltuğunun altında roman taşımak, israf ve sefahete, borç etmeye özenmek ve Türkçeyi edebi-yatsız, kaba bir lisan addedip bu lisanın cahili bulunmakla iftihar etmek gibi alafrangalığın o zamanca ve belki hâlâ bile merasim ve levazımından2213 madut olan efkar ve evza2214 ve malumatta ve’l-hasıl2215 şe’âyir-i milliyetten2216 mümkün olduğu kadar sıyrılmak hususunda bu da akranı mertebesine yetişmiş idi.

Keşfî Bey hilkaten2217 ezkiyâdan2218 idi. Fakat sabâvetinden beri atalete2219 alış-tırıldığı cihetle tahsil yolunda uğraşmak nefsince en ağır işlerden olduğundan 2204 hüsn-i isti’mâl (etmek): güzel kullanmak

2205 tergîb: isteklendirme, istek uyandırma

2206 zamân-ı cereyân: oluşma, gerçekleşme zamanı

2207 zarâfer-perverân-ı kibâr-zâdegân: devlet büyüklerinin çocuklarının zarifleri 2208 sirâyet (etmek): bulaşmak

2209 hasbe’l-isti’dâd: yetenekleri kadar, yapabildikleri kadar 2210 dûçâr (olmak): karşılaşmak, tutulmak

2211 müsâ’ade-i kudret ü mevki’: makam ve gücün müsaadesi, izni 2212 “bonjur! bonsuvar! vuzalle biyen?”: günaydın, iyi akşamlar, nasılsınız 2213 levâzım: gerekli olan şeyler, gereksinimler

2214 evzâ’: hâller, durumlar

2215 ve’l-hâsıl: kısacası

2216 şe’âyir-i milliyyet: ulusal âdetler, ulusal değerler 2217 hilkaten: yaratılış olarak, fıtratan

2218 ezkiyâ: zekiler, akıllılar

2219 ‘atâlet: tembellik

161

Recaizade Mahmut Ekrem

Türkçeyi öğrenemediği, öğrenmek de istemediği gibi bi’l-umûm2220 alafranga beylere medâr-ı mahz-ı mübâhât2221 olan Fransızcayı da layıkıyla ele getirememiş ve hele fünuna2222 müteallik2223 malumattan bi’l-külliye2224 bî-behre2225

kalmış idi.

Zekâsındaki hilm ve sükûn, mizacındaki itidal hasebiyle temayülât-ı ifrâtkârâ-nenin2226 hemen hepsinden vâ-reste2227 bulunan Keşfî Bey aşk-bâzlık2228 hususunu da Bihruz Beyler filanlar gibi merak derecesine götürememiş idi. Kadınlara bakarsa bunu medeniyet levazımından saydığı için bakar, arkalarına düşmez idi.

Sokakta, seyir yerlerinde yanından geçen veya karşısına çıkan bir kadına harf-en-dâzlıkta2229 veya diğer bir mu’âmele-i tecâvüzkârânede2230 bulunursa bunu da zarafet îcâbâtından2231 bildiği için yapar, fakat musallat olmak istemezdi.

Bihruz Bey, Keşfî Bey’in temâyülât-ı zühre-pesendâne2232 hususunca kayıt-sızlığını tecrübe etmemiş idi. Fakat “mantör”lüğünü, “farsör”lüğünü pek iyi bildiği cihetle ona aldanmaması lazım gelirdi. Hâlbuki Bâğçe-i umûmî seyrinde Perîveş Hanım’ı gördüklerinden beri Keşfî Bey’den işittiği sözlerin sıhhati-ne2233 tamamıyla kail2234 olmamış ise de yalan olacağına da hükmedemediğin-den muz’iç2235 şübehât2236 içinde günlerce, haftalarca bî-huzûr2237 olmaktan 2220 bi’l-‘umûm: genellikle

2221 medâr-ı mahz-ı mübâhât: övünmenin tek sebebi 2222 fünûn: fenler, bilimler

2223 müte’allik: ilgili, ilişkin

2224 bi’l-külliyye: bütünüyle, tamamıyla

2225 bî-behre: nasipsiz, kısmetsiz

2226 temâyülât-ı ifrâtkârâne: aşırılık derecesinde eğilimler 2227 vâ-reste: serbest, her şeyden kurtulmuş

2228 aşk-bâzlık: âşıklık, aşk oyunu

2229 harf-endâzlık: laf atma, onur kırıcı söz söyleme 2230 mu’âmele-i tecâvüzkârâne: haddi aşan davranış, haddi aşıcı davranış

2231 îcâbât: gereklilikler

2232 temâyülât-ı zühre-pesendâne: güzel kadın beğenme eğilimleri 2233 sıhhat: doğruluk, sahihlik

2234 kâ’il (olmak): inanmak

2235 müz’ic: bıktırıcı, usandırıcı

2236 şübehât: şüpheler, kuşkular

2237 bî-huzûr: huzursuz

162

Araba Sevdası

vâ-reste kalamamıştır2238. Keşfî Bey’in ise –Bihruz Bey’in hissiyat ve efkâr ve harekatını takip ettiğimiz iki ay müddet içinde– refikiyle iki defa vaki olan mülakatında ağzından hemen her çıkan lakırdı kizb-i sırf2239 idi.

Birinci mülakatta evvelâ, “Perîveş Hanım’ı tanırım, bizim köyden, belki de bizim mahalledendir” dediği yalan idi. Yalnız Perîveş Hanım, iki ay evvel bir gün Kadıköyü’ne geçmiş idi. Hanım vapurdan çıkarken Keşfî Bey de arkasında bulunduğundan bi’l-iltizâm2240 ferâcesinin eteğine bastı. Kadın arkasına dönüp dargın dargın bakınca Keşfî Bey, “Pardon! efendim, göremedim” dedi.

Zaten o hareketten emeli de hanımı kendisine baktırıp ne olursa olsun bir şey söylemekten ibaret idi. Fakat hanımın şekl-i sîmâsı2241 Keşfî Bey’in hatırına intikaş2242 edecek kadar nazar-ı dikkatine çarpmamış olduğundan Çamlıca Bahçesi’nde hanımı tekrar gördüğü zaman tanıyamamış idi.

Saniyen2243 yine o gün Bihruz Bey’den ayrılıp bahçeye girmek için, “Arkadaşlardan birisiyle randevumuz var” demesi de bütün bütün lüzumsuz, hiç faydasız bir yalan idi ki burası kendisinin o gün bahçede tek ü tenha bulunmasıyla da müeyyet2244 idi.

Salisen2245 Bihruz Bey bahçede Perîveş Hanım’ı takip ederken: “Haset! Haset!” diye haykırması da sırf yalan, yani kendi kendisine bühtandan2246 ibaret idi. Bihruz Bey’i Perîveş Hanımla değil, gerçekten bir peri-i zühre-çehre2247 ile bile dest-be-dest2248 ittifak2249 görse yine edna2250 bir merâret-i hasetle2251 zâ’i-2238 vâ-reste kalmak: kurtulmak

2239 kizb-i sırf: sırf yalan, sadece yalan

2240 bi’l-iltizâm: bile bile, kasıtlı olarak

2241 şekl-i sîmâ: yüzün şekli

2242 intikâş (etmek): nakış gibi işlenmek, nakışlanmak 2243 sâniyen: ikinci olarak

2244 mü’eyyed: onaylanmış

2245 sâlisen: üçüncü, üçüncü olarak

2246 bühtân: iftira

2247 perî-i zühre-çihre: zühre yüzlü peri

2248 dest-be-dest: el ele

2249 ittifâk: rastlama, rast gelme

2250 ednâ: en az, en küçük

2251 merâret-i hased: kıskançlık acısı

163

Recaizade Mahmut Ekrem

ka-âlûd2252 olmak Keşfî Bey’in mizâc-ı lâ-kaydânesinin2253 şânından değildir.

İkinci mülakatta evvela,“İstanbul’dan birkaç kişi gelecek” demesi yalan idi. Şu kadar ki bağından çıkıp yalnızca Fener’e gelirken yol üzerindeki [Bastiyano]

Lokantası’na uğramış ve orada bağ komşularından tesadüf ettiği birkaç gencin Fenerbahçesi’nde akşam taamı etmek üzere karar verdiklerini işitmiş olduğundan bunların elbette akşama doğru Fener’de görüneceklerini bi’t-tahmin2254 o zahiri2255 gerçek yalanı da öyle mahirane2256 bir surette uyduruvermiş idi.

Râbian2257 “Bu gece mehtap pek parlak olacak” demesi de mugâyir-i hakîkat2258

idi. Zira o gün mâh-ı Arabînin2259 selhi2260 idi. Binaenaleyh gecesinde dolgun bir ay değil, zayıf bir hilâl bile görülemeyecekti. Fakat Bihruz Bey aylarını günlerini şaşırdığından refikinin bu bedihî2261 yalanına da dikkat edememiş idi.

Hâmisen2262 Perîveş Hanım’ın tifoya tutulup vefat ettiğini, ailesinin Kızıltoprak’ta kira ile bir köşkte bulunduklarını… Kendi hemşiresinin köşke gidip hanımla görüştüğünü söylemesi de koca başlı ve elli ayaklı bir yalan idi. Ne faydası var ki Bihruz Bey akl-ı tecrübîsinden2263 istifade edebilecek kabiliyette olmadığından refikinin kisve-i hakîkatten2264 külliyen2265 ârî2266 olan bu ifâ-dât2267 ve ihbârâtını2268 layık olduğu derecede hükümsüz tutamadı.

2252 zâ’ika-âlûd (olmak): tatmak

2253 mizâc-ı lâ-kaydâne: hiçbir şeyi umursamayan karakter, huy 2254 bi’t-tahmîn: tahminen, tahmin ederek

2255 zâhirî: görünüşte olduğu gibi

2256 mâhirâne: ustaca

2257 râbi’an: dördüncü, dördüncü olarak (orijinal metinde yanlışla “sâniyen” dizilmiştir ) 2258 mugâyir-i hakîkat: gerçek dışı, gerçeğe aykırı 2259 mâh-ı arabî: arabların kullandığı ay(30 günlük zaman dilimi) 2260 selh: arabî ayın son günü

2261 bedîhî: apaçık

2262 hâmisen: beşinci, beşinci olarak (orijinal metinde “hâmisen” yerine yanlışla “sâlisen” yazılmıştır ) 2263 akl-ı tecrübî: cüz’î akıl, dünyayı düşünen akıl 2264 kisve-i hakîkat: gerçeklik giysisi

2265 külliyyen: bütünüyle

2266 ârî (olmak): soyunmak, çıplak hâle gelmek

2267 ifâdât: ifadeler, beyanlar

2268 ihbârât: anlatımlar, açıklamalar

164

Araba Sevdası

Sevda –ki bir insanın yalnız gönlüne değil akıl ve fikrine, irâde-i cüz’iyyesi-ne2269, ve’l-hâsıl bütün havassına2270, kuvâ-yı ma’neviyesine2271 hâkimdir– daima şübehât ve tevesvüsât2272 içinde bulunmaktan mahzuz2273 olduğundan, sem’ ü nazar2274 her işittiği, her gördüğü şeyi onun mizacına göre işitip görmeye, kuvve-i âkile2275 her hükmünü onun arzusuna göre vermeye mecburdur.

Bihruz Bey’i –birkaç zamandan beri tefekkürat ve tahassüratının kesbettiği tavr-ı ciddiyyete2276 nazaran– bir sevdakeş addettiğimiz hâlde yalancı Keşfî Bey’den işittiği kara haberlere inanıverdiğinden dolayı mazur görmekliğimiz iktiza eder. Bâ-husûs Perîveş Hanım’ın iki aydan beridir hiç bir mesirede görü-lememesinden ibaret olan zâhir-i hâl de Keşfî Bey’in ihbarındaki sıdkı müey-yit değil midir? Fi’l-hakîka Keşfî’nin, o koca “mantör”ün ihbarında kâzip olmak ihtimali biçare Bihruz Bey’in hatırından hiç geçmedi değil ise de sevda -o vesveseden, heyecandan, ızdıraptan hoşlanan- o tenhalıklara, mahzuniyetlere

-o karanlıklara, matemlere meyil gösteren- o derin derin istiğraklara, gizli gizli ahlara, sine sine ağlamaklara meftun olan sevda– derhâl o ihtimalin önüne geçerek icazkârane2277 bir lisân-ı fitne-beyân2278 ile: “İşittiğin doğrudur, inan!

İnan ki hâl yamandır! Ağla ki tesellisi mümkün olmayan felâket içindesin!.

Yan, yakıl ki dermanı bulunmayan bir derde uğradın! Ah! “la bel blond!.”2279

“El e mort!”2280 (Çünkü Bihruz Bey’in sevdası Fransızca da öğrenmiş idi.) Evet! O sırma saçlı, elâ gözlü melek; o güneş yüzlü, ahu bakışlı güzel; o şirin sözlü dilber-i nâzende-hırâm2281; o letâfet-i mücesseme2282; o zarâfet-i müşah-2269 irâde-i cüz’iyye: insanın isteklerini gerçekleştirme gücü 2270 havâss: hisler, duygular

2271 kuvâ-yı ma’neviyye: manevi duygular

2272 tevesvüsât: vesveseler, takıntılar

2273 mahzûz (olmak): haz duymak, hoşlanmak

2274 sem’ ü nazar: kulak ve göz

2275 kuvve-i âkile: akıllılık duygusu

2276 tavr-ı ciddiyyet: ciddî davranış, ciddî duruş

2277 i’câzkârâne: âciz bırakırcasına, şaşırtırcasına 2278 lisân-ı fitne-beyân: ara bozucu dil

2279 “la bel blond! ”: güzel sarışın

2280 el e mort!”: öldü mü?

2281 dilber-i nâzende-hırâm: nazla salınan sevgili 2282 letâfet-i mücesseme: somutlaşmış güzellik

165

Recaizade Mahmut Ekrem

hasa2283; o rûh-ı revân2284; o biçare duhter-i nev-resîde2285… Ah! ne söyleyeyim? İşte o “şer adore”2286 gitti! Diriğ! Diriğ2287! O yeni açmış sarı gül soldu.

O on sekiz baharın revnakı taze fidan kurudu! O melahat2288 burcunun bedr-i tâbendesi2289 ebediyen münhasif2290 oldu!. O cihan-ârâ-yı hüsn ü cemâl2291

olan peyker-i nûr2292, heyetiyle mezara düştü! Efsûs, Efsûs2293!

“Ya ben ne olacağım? Ah! ben de onun gibi can verip gidebilsem benim için ne büyük bir saadet olurdu! Hâlbuki ben ölemeyeceğim. Ben bir nez’-i daimî2294

içinde senelerce muztarip olduktan sonra nîm-mürde2295 ve perişan kalacağım!.

“Bundan böyle benim mesîre-i ye’s ü melâlim2296 tenha2297 sahralar. Bundan böyle benim karargâhım karanlık ormanlar olacak, bundan böyle rûz u şeb2298

âgûş-ı dâye-i mâtemde2299 sakin sakin ağlamaktan başka bana yapacak bir şey kalmadı!. Ya sen ne olacaksın?. Sen de beni o talihsiz başından atıp o meyus2300

ve mükedder2301 kalbinden çıkarıncaya kadar benimle beraber azap çekecek-sin!. Hâlbuki ben senin başından kolay kolay atılmayacağım! Hâlbuki ben senin yüreğinden kolay kolay çıkmayacağım! Her gece sabahlara kadar seni uykusuz bırakacağım. Her gün akşamlara kadar seni tenha ve melâl-efzâ2302

2283 zarâfet-i müşahhasa: somutlaşmış zariflik

2284 rûh-ı revân: yürüyen, giden ruh gibi sevgili 2285 duhter-i nev-resîde: yeni yetişmiş, genç kız 2286 “şer adore”: kıymetli sevgili

2287 dirîğ: eyvah, yazık

2288 melâhat: güzellik

2289 bedr-i tâbendesi: parlak dolunay

2290 münhasif (olmak): sönükleşmek

2291 cihân-ârâ-yı hüsn ü cemâl (olmak): güzellik dünyasını süslemek) 2292 peyker-i nûr: parlak yüz

2293 efsûs: eyvah

2294 nez’-i dâ’imî: sürekli can çekişme

2295 nîm-mürde: yarı ölü

2296 mesîre-i ye’s ü melâl: üzgünlük ve ümitsizliğin gezinti alanı 2297 tenhâ: ıssız

2298 rûz u şeb: gündüz ve gece

2299 âğûş-ı dâye-i mâtem: yas (matem) süt annesinin kucağı 2300 me’yûs: ümitsiz

2301 mükedder: kederli, üzgün

2302 melâl-efzâ: hüzün artıran, hüzün artırıcı

166

Araba Sevdası

yerlerde dolaştırıp bî-tab u tüvân2303 edeceğim. Sana her dakika yetimler gibi ah ettirip seni her saat garipler gibi ağlatacağım!

“Ah! Uçtu o piristû-yı dil-cûy-ı ümmîd2304 uçtu! Ah! Söndü o şem’-i can-efrûz-ı emel2305 söndü! İşte bak ben ağlıyorum, senin gözlerin niçin yaşsız duruyor? Sen de ağla, ağla bakayım!. Ha şöyle. Oh,. Ağla, ağla!

Zavallı kızcağız tifoya tutuldu deniyor. Yanlış! Veremden gitti. Zalim verem!

O bir kurttur ki daima öyle nazik fidanlara arız2306 olur. Onu da galiba ben davet ettim. Niçin itiraf etmeyeyim? Zavallı kızın iki ay içinde topraklara düşme-sine benim de yardımım oldu. Birkaç seneden beri nazenine musallat olmaya başladım: Gündüzün meclisini tenha bulunca efsunkârane2307 yanına sokulur, sırma saçlarına asılır, bir suretle beynine girmeye yol bularak hayalâtını2308 gı-cıklardım2309. Geceleyin bister-güzîn-i nâz2310 olduğunu görünce bâz-ı şikârâ-ne2311 câme-hâbına2312 çıkar, bir takrip ile koynuna girer, kalbinin üzerine yata-rak hissiyyât-ı rakîkasını2313 saatlerce bidar2314 bırakırdım. Böyle böyle kendimi kendisine tanıttım, bir dereceye kadar da sevdirdim ise de yüreğinde istediğim mevki’-i mümtâza2315 nail olamamış idim. Bu maksadı ele getirmek için türlü türlü hileler düşünüp fırsat gözetmekte idim. Çünkü kızcağızın meşrebi pek âlî, tabiatı pek müşkül-pesend2316 idi. Gösterdiğim genç beylerin kimisini pek ağır, kimisini pek hafif, kimisini pek kaba, kimisini lüzumundan ziyade nazik, kimisini çok şık, kimisini tabiatsız buluyor, kiminin tavrını beğenmiyor, ki-2303 bî-tâb u tüvân: güçsüz ve kuvvetsiz

2304 piristû-yı dil-cûy-ı ümmîd: ümidin gönül arayan kırlangıcı 2305 şem’-i cân-efrûz-ı emel: istek ve arzunun gönül aydınlatan mumu 2306 ârız (olmak): bulaşmak, sirayet etmek

2307 efsunkârâne: büyücü gibi

2308 hayâlât: hayaller

2309 gıcıklamak: kaşındırmak

2310 bister-güzîn-i naz (olmak): naz yatağını seçmek, naz yatağına yatmaya gitmek 2311 bâz-ı şikârâne: av atmacası (doğan)gibi

2312 câme-hâb: yatak

2313 hissiyyât-ı rakîka: ince duygular

2314 bîdâr: uykusuz

2315 mevki’-i mümtâz: seçkin yer

2316 müşkil-pesend: zor beğenen

167

Recaizade Mahmut Ekrem

minin bakışından hazzetmiyor, kiminin sözünden sohbetinden hoşlanmıyor, hele hiçbirisinin “edükasyon”2317 unu matlubuna2318 muvafık2319 görmüyordu.

Bunların içinde Keşfî Bey’i bir dereceye kadar beğendi. Bundan “enterese”2320

olmaya başladı. Lâkin Keşfî Bey maymun iştahlı bir çocuk olduğundan kızcağıza bugün fevka’l-âde meyil gösterirse yarın soğuk soğuk bakardı. Bundan dolayı gönlüne iyice yerleşemiyordum. Nihayet seni gösterdim. Senin yüzünü, süsünü, tavır ve muameleni, hususuyla “ekipaj”ını ve cümleden ziyade “edükasyon”unu beğendi. Sana derhâl meyletti. O zaman ben de kendisine daha ziyade hulul2321 edip daha ziyade makbul ve mültefiti olmaya başladım. Beş on gün içinde münasebetimiz o kadar ilerledi ki, kendisinin mahrem-i esrârı2322, nedîm-i efkârı2323, hem-dem-i gam-güsârı2324 hep ben idim. Bu hâsıl olduktan sonra yavaş yavaş muameleyi değiştirdim: Garip garip efsanelerimle, hazin hazin ilkâ’âtımla2325, hırçın hırçın hevesatımla ruhunu istediğim gibi sıkmaya, beynini istediğim gibi yormaya, gönlünü istediğim gibi üzmeye muvaffak oldum. O zalim verem de bir taraftan ciğerini yiyip duruyordu. Nihayet zavallıyı öldürdük gitti. Benim fiilimde, sen de bana şeriksin2326. Demek ki ikimiz de suçluyuz! Ya senin o münasebetsizliğin ne idi? “Karayağız!” Hiç öyle bir nazik, öyle bir nazenin güneş kızına sen “siyeh-çerdesin!” denir mi?. Vah vah!.

Yazık sana Bihruz Bey, yazık sana! Artık bu “römor”2327 yalnız sana aittir. Bu kabahati affettirmek için ağlamak, mersiyeler yazmak, yazdırmak, ruhuna dua etmek, mezarına, –ah! mezarını da öğrenemedik– mezarına gidip toprağına yüzünü gözünü sürmek, çiçekler götürmek senin işindir. Ağla bakayım! Ha şöyle, oh!. Ağla!. Ağla!. Bak bana, Ben de ağlıyorum!

2317 “edükasyon”: eğitim

2318 matlûb: istek

2319 muvâfık: uygun

2320 “enterese” (olmak): ilgilenmek, ilgi duymak

2321 hulûl (etmek): yakınlaşmak, dostluk kurmak

2322 mahrem-i esrâr: sırdaş

2323 nedîm-i efkâr: fikirdaş, aynı fikirde olan, hem-fikir 2324 hem-dem-i gam-güsâr: üzüntüleri dağıtan dost 2325 ilkâ’ât: uydurmalar, yalan söylemeler

2326 şerîk: suç ortağı

2327 “römor”: vicdan azabı

168

Araba Sevdası

Evet! o kusuru affettirmelisin. Bundan sonra dünya güzeli olsa bir kadına bakmamalı, bundan sonra cennet bahçesi olsa bir mesireye gitmemeli… Ömrün oldukça o bahtsızın matemini tutmalısın!. Hele “siyeh-çerde” diye gönlünü kırdığın zavallı kızcağızın son nefesini verirken “Bihruz!. Ah! Bihruz!” dediğini kıyamete kadar unutmamalısın.”diyordu.

Yalancılıkta Keşfî Bey’e taşlar çıkaran tıfl-ı tannâz-ı sevdânın2328 bu nutk-ı belîğ-i nemekîn ve şîrînini2329 dinledikçe biçare Bihruz Bey acı tatlı bir alay hissiyyat- ı müheyyice2330 ile için için nâlân2331 ve giryan2332 oluyordu.

Kara haberi Keşfî Bey’den aldığı zaman hiç olmazsa ilk ağız olarak:“Se temposibl! Se temposibl!.”2333 diyebilmiş idi. Lâkin bunu sevdanın lisanından işitin-ce: “Tus kilya dö plü vre!”2334 demekten başka ağzından bir söz çıkamıyordu.

“Ah! povr fiy! Murir adizvit an!. Kom se trist! Kel pert enkonsolabl pur mu-va!”2335 Ben ağlamayım da kim ağlasın!. O “fines”2336, o “espri”, o güzellik, o gençlik hepsi mahvoldu!. Evet bana büyük bir sempatisi olmasaydı ne mecburiyeti vardı ki benim için bahçeye insin, “lak”ın yanında dursun, benimle lâkırdı etsin, verdiğim çiçeği alsın, göğsüne taksın!. Zavallı çiçek kimbilir ne oldu?. İhtimal ki iki çiçek birbirine sarıldılar da öyle kurudular gittiler!. Ağlayım!. Ağlayım! Hığ! Hığ! Bari hiç olmazsa “siyeh-çerde”yi affettirmiş olaydım!. O da olmadı… Bana ne büyük bir “römor”, ben bu “römor”u “konsiyans”ımdan2337 nasıl çıkarabilirim? Mektubu alırken nasıl da mahzun mahzun bakıyordu! O bakışlar “adiyö! adiyö!” demek değil miydi? Tifo ne münasebet!

Verem olmalı. Öyle nazik vücutlar hep veremden giderler Ah! Bundan son-2328 tıfl-ı tannâz-ı sevdâ: sevdanın alaycı, herkesi alaya alan çocuğu 2329 nutk-ı belîğ-i nemekîn ü şîrîn: tatlı, tuzlu (acılı) anlaşılır konuşma 2330 hissiyyât-ı müheyyice: heyecan verici duygular 2331 nâlân (olmak): inlemek, figan etmek

2332 giryân (olmak): ağlamak

2333 “se temposibl! ”: mümkün değil!

2334 “tus kilya dö plü vre!”: en doğrusu

2335 “ah! povr fiy! murir adizvit an! kom se trist! kel pert enkonsolabl pur muva!”: zavallı kız! on sekiz yaşında ölmek! çok acı! benim için ne kadar teselli edilemez kayıp 2336 “fines”: incelik, zarafet

2337 “konsiyans”: vicdan

169

Recaizade Mahmut Ekrem

ra dünya bana haram olsun!. Bundan sonra hiçbir kadına bakmayım, bundan sonra hiçbir seyre gitmeyim, ölünceye kadar onun için ağlayım! Acaba zavallıyı nereye gömdüler?. Bunu haber almalıyım mezarını ziyaret edip çiçekler götürmeliyim. O da bir çiçek değil miydi?. Çiçek çiçekten memnun olur. Mezarının başında ağlamalı, ağlamalı, ağlamalıyım. O kadar ağlamalıyım ki beni afvettiğine “konsiyans”ım kanmalı. Lâkin mezarını kimden haber alayım?

Ah!. Hain Keşfî! Doğru söylemez ki. Zavallı kızcağız! Ağlayım yine ağlayım ki yüreğimin ateşini ancak ağlamakla teskin edebiliyorum! Hığ! Mon diyö!

Mademki benim “şer adore” mi aldın beni de öldür, ben bu ayrılığa tahammül edemeyeceğim! Hığ!. Hığ!. Hığ!.”

Firkat-zede2338 Bihruz Bey’in bu düşünüşleri, bu söylenişleri, bu ağlayışları bilâ-fâsıla2339 üç saat kadar imtidat2340 etti. Akşam saat biri bulunca Mişel salona girdi. Taamın hazır olduğunu haber verdi. Çenesini bıçak açmayan bir adamın taama iştihası olur mu? Hâlbuki Bihruz Bey, her ne zaman bir sebeple yemek yemeyecek olsa keyfiyet derhâl hareme akseder, onun üzerine dadı kalfa beyini bulur: “Beyim niçin yemek yemedin?. Keyifsiz misin? Hanımefendi merak ediyor, ben de merak ettim de geldim, bana söyle: Bir şeye mi canın sıkıldı?. Yoksa bir kederin mi var? Allah’a emanet! Hasta olma da” yollu istifsar-larla2341 beyi bî-huzûr etmeye kalkışırdı. Bu defa ise öyle suallere cevap tedarik etmek gibi bir sıkıntıya düşmek ve hususuyla hâl-i melâlinden2342 dadı kalfaya renk vermek Bihruz Bey’in işine gelmiyordu. Onun için hâh u na-hâh2343 “sal a manje”ye gitti. Sofraya oturdu. Her yemekten tabağına birer parça aldı ise de bazısını tuzsuz, bazısını tatsız, bazısını yağsız, bazısını da pek yağlı diyerek bıraktı. Bu suretle hele taam gailesinden2344 kurtuldu. Tekrar salona gitti. Bir aşağı bir yukarı gezine gezine yine düşünmeye, gizli gizli âh edip gözlerinden katreler düşürmeye başladı. Saat üçü bulunca hareme girdi. Yatak odasına gitti.

2338 firkat-zede: sevgilisinden ayrılmış, ayrılığa uğramış

2339 bilâ-fâsıla: aralıksız

2340 imtidâd (etmek): uzamak

2341 istifsâr: sorgulama

2342 hâl-i melâl: üzüntü hâli

2343 hâh u nâ-hâh: ister istemez

2344 gâ’ile: sıkıntı

170

Araba Sevdası

Ber-mutâd dadı kalfanın ianesiyle2345 soyundu: Hemen yatağına düştü.

Bihruz Bey o geceyi pek rahatsız geçirdi. Yatağın içinde saatlerce bir taraftan bir tarafa döndükten sonra uğraşa uğraşa dalabildi ise de uykusu uykuya benzemez bir buhran hâli idi. Bu buhranı içinde ara sıra sayıklar, dişlerini gıcırdatır, uyanır, yine dalar, dalarken olduğu yerde sıçrardı. Bunlara sebep de rüyasın-da Perîveş Hanım’ı garip bir surette görmesi idi. (Perîveş)2346 Hanım kefeni-ni yırtmış, sırma saçlarını iki yanından kara toprağın üzerine dağıtmış olduğu hâlde kireç gibi bembeyaz kesilen çehresiyle Bihruz Bey’e görünür ve iki solmuş gül yaprağına müşabih2347 dudaklarını oynattıkça arasından fırlayan:

“siyeh-çerde” lafızları semli2348 birer ok gibi bîçare gencin kulağından girip yüreğini delik delik ederdi. Bihruz Bey o müz’iç uykudan ale’s-seher gözlerini bütün bütün açabildiyse de hâlsizliği sebebiyle yatağından çıkamadı. Bir saat sonra dadı kalfa oda kapısına geldi, sessizce kapıyı aralık etti baktı. Beyefendi-sinin uyanık olduğu hâlde çıkmadığını anladı. Telâşlı telâşlı içeriye girdi. Beyi öyle takatsiz, çehresi soluk, gözlerinin etrafı morarmış bir hâlde görünce şaşırarak hemen suallere başladı:

—Ne oldun beyim? Hasta mısın?

—Biraz keyfim yok

—Bir yerin ağrıyor mu?.

—Başım ağrıyor, gece uyuyamadım da, bir şey değil geçer.

—Ben anlıyorum beyim. Bugünlerde senin bir kederin var. Bizden saklı-yorsun, öyle değil mi?.

—Hayır! Hiçbir kederim yok.

—Öyle ise soğuk mu aldın? Sıcak mı geçti?. Ne oldu da keyfini bozdun bakayım?.

2345 i’âne: yardım

2346 “perîveş” kelimesi orijinal metinde yazılmamış, tarafımızdan eklendi 2347 müşâbih: benzer, benzeyen

2348 semli: zehirli

171

Recaizade Mahmut Ekrem

—Bilmem, Belki soğuk almışımdır.

—Kahvaltını getireyim mi beyim?

—İstemem.

—Hararetin2349 varsa bir limonata yapayım!.

—Onu da istemem.

—Ey ne istersen söyle de yapalım!

—Riyen!. Jö nö vö riyen!.2350 Yalnız bir cam açsan, “Jö brül”2351

—Bulantın var galiba. Liyen(leğen) getireyim, cam açmak olmaz, belki terlisin. Soğuk alırsın

—Yok a canım, bulantı filân değil. Yanıyorum da.

Dadı kalfa “istor”ları2352 kaldırdı, odadan çıktı. Hanımefendiyi buldu. Beyin keyifsizliğini ihbar2353 etti.

Bihruz Bey bir vezir-zade olmak haysiyetiyle daha tıfl-ı şîr-hâre2354 iken daye-lerin, dadıların ellerine ve biraz sonra uşaklara teslim olunduğundan bu avan-da2355 valideynini nadiren görürdü. Tufûliyetten kurtulduktan sonra mektebe gitmek, çarşı pazarda midillilerle gezmek zamanı geldiği için anasını babasını yine çokluk görmez idi. Âlem-i sabâvetten2356 âlem-i şebâba2357 intikal edince beyefendi ibtida araba sevdasına düştü. Ba’dehu alafrangalık illetine giriftâr 2349 harâret: sıcaklık, (hasta için) ateş

2350 “riyen! jö nö vö riyen!”: hiç! hiçbir şey istemiyorum 2351 “jö brül”: yanıyorum

2352 “istor”: yukarı ve aşağıya doğru açılıp kapanan perde 2353 ihbâr (etmek): haber vermek

2354 tıfl-ı şîr-hâr: süt içme çağında olan bebek

2355 âvân: zamanlar, çağlar

2356 âlem-i sabâvet: çocukluk âlemi

2357 âlem-i şebâb: gençlik âlemi

172

Araba Sevdası

oldu. Bi’l-âhire bunlara sair hevesat da karıştı. Peder paşa irtihal2358 etmekle başa bir de (mirasyedi)lik çıkınca türlü türlü sefahetler, israflar yol aldı. İşte bey gece gündüz bunlara sarf-ı efkâr2359 etmekten –bir sakfın2360 altında bulundukları hâlde– günde yarım saat olsun validesini görüp görüşmeye vakit bulamaz olmuş idi. Yalnız geceleyin yatmaya gider veya sabahleyin haremden çıkarken valide hanımın oturduğu odanın kapısından bakarak –eğer hanımefendi orada ise– alafranga bir eda ile: “Bonsuvar” veya “Ban nüi” veyahut

“Bonjur mer!”2361 deyip zavallı kadından karşılık almaya da lüzum görmeksi-zin çekilir giderdi. Perîveş Hanım gailesi meydana geldikten sonra Bihruz Bey valide hanıma o kadarcık olsun selâm sabah etmeyi de unuttu. Mahdum2362

beyin sair birçok münasebetsiz ve yakışıksız ahvaline lâhika2363 olan bu mu-amelesinden dolayı da valide hanımefendi ona epeyce gücenmiş kırılmış idi.

Bu kırgınlık, bu güceniklik hâlinde bile zavallı kadın oğlunun keyifsizliği ha-berini alır almaz yerinden fırladı. On saniye içinde Bihruz Bey’in başı ucunda bulundu. Bihruz Bey’in renksizliği kadını vehle-i nazarda2364 fena dehşetlen-dirdi. Elini oğlunun alnına götürüp de ateşler gibi yandığını anlayınca derhal hekime adam koşturulmasını emretti. Hekim gele dursun bunlar ana oğul şu vechle konuşmaya başladılar:

—Ne yaptın Bihruz’um oğlum? Niçin hastalandın? Terli terli su mu içtin? Dondurma mı yedin? Söyle bana bakayım?

—Hayır! madam.

—Yoksa şemsiyesiz çok gezdin de güneş mi çarptı?

—Bilmem, her vakit geziyorum. Bir şey olmuyordu.

—Biraz canın da sıkılıyormuş, Neden sıkılıyorsun evlâdım?

2358 irtihâl (etmek) göç etmek,mecazen ölmek

2359 sarf-ı efkâr (etmek): düşüncelerini bir konu üzerine yormak 2360 sakf: çatı

2361 “bonjur mer!”: günaydın anne

2362 mahdûm: erkek evlat, oğul

2363 lâhika (olmak): eklenmek, ilave olunmak

2364 vehle-i nazar: görüş anı, zamanı

173

Recaizade Mahmut Ekrem

—Size kim söyledi sıkılıyorum diye?

—Valideler evlâdını göremese de hâllerinden haber alırlar. Bana kimse bir şey söylemedi, ben kendim anladım. Oturuşundan, kalkışından, yemen-den, içmenden, her hâlinden öyle anlaşılıyor.

—Hayır hayır! Sıkılmıyorum.

—Paran var mı bakayım? Ne kadar paran var?

—Biraz daha var. Var, ama borcum da var. Hele bir tanesi pek edepsizlik ediyor, Ne ise onu da vereceğim. Konak satılsa.

—Konağı satma. Babandan kalan malındır. Ben karışmak istemem, lâkin şimdilik ilişme, ileride benden kalacak bir iki parça şeyle beraber üzerinde bulunsun, ne olur ne olmaz.

—Borçlarımı vermeyeyim mi?

—Ben senin borçlarını yavaş yavaş öderim, şimdilik de sana bir yüz elli lira vereyim, fakat bugün değil, bir hafta sonra. Olmaz mı oğulcuğum!

—Mersi!. Mil mersi şer mer!

—O ne demek oğlum? Türkçesini söyle de anlayım…

—Teşekkür ederim validem!

zHekim geldi. Bihruz Bey’i bir iyice muayene etti. Vücudunda belli başlı bir hastalık alâmeti bulamayınca rahatsızlığı şiddetli bir teheyyüc-i asabî2365 neticesi olmak üzere telâkki2366 etti. Binaenaleyh hastanın asabını2367 yatıştırarak hararetini kesmek için lüzum gördüğü ilâçları yazdı. Bir iki gün himaye2368 ve istirahat tavsiyesiyle çıktı gitti. Hasta o gün yataktan çıkmadı. Gece biraz ra-2365 teheyyüc-i asabî: sinirsel heyecanlanma

2366 telakkî (etmek): kabul etmek, görüş bildirmek 2367 a’sâb: sinirler

2368 himâye: hasta bakımı

174

Araba Sevdası

hatça uyuyabildi. Ertesi gün vücudundaki hararet zail2369 oldu. Keyfi de bir dereceye kadar düzelerek rengi yerine geldi. Yalnız ara sıra birdenbire gözleri dalıp üç beş dakika kadar kendisi mebhut2370 duruyor ve sonra yine aklını başına toplayabiliyordu. Üçüncü gece uykusu daha sakin, sabahleyin uyanışı daha hafif oldu. O gün iştihası da epeyce arttığından her günden iyi yemeğini yedi.

İkindiye doğru giyindi. Bastonunu aldı. Yayan olarak dolaşmak üzere köşkten çıktı. Bağlar arasından ağır ağır yürüyerek ve tabiatın eşkâl2371 ve elvan2372 ve asvatça2373 arz ve izhar ettiği âheng-i garîb ü latîfi2374 temaşa ve istimâ’2375 için her beş on adımda bir durarak Bulgurlu üzerlerine kadar çıktı. Sonra yine döndü, köşke geldi.

Bihruz Bey tıfl-ı dil-bâz-ı sevdânın2376 arzu ve tavsiyesi vechle tenha yerlerde bulunup gezinmekten zevk almaya başlamış ve araba sevdasını artık gönlünden çıkarmış idi. Bu yolda gezişler bir hafta kadar devam etti. Vücutça hâlsizliği yavaş yavaş geçiyorsa da başındaki ağırlık hiffet2377 bulamıyordu. Biçare genç, gezintilerinde daima insanlardan hâlî yerler arar ve yolunda bir kimseye tesadüf edince başını öbür tarafa çevirirdi. Temâşâ-yı tabî’attan2378 bir türlü fekk-i nazar-ı istiğrâk2379 edemezdi. Bedâyi’-i kudretten2380 her neye baksa onda sarışın hanımın bir hayâl-i hazînini2381 mütecelli2382 görür, âheng-i bülend-i ta-bî’atı2383 terkip2384 eden asvâttan hangisini işitse onda yine sarışın hanımın bir 2369 zâ’il (olmak): azalmak, eksilmek

2370 mebhût: suskun, susmuş

2371 eşkâl: şekiller

2372 elvân: renkler

2373 asvât: sesler

2374 âheng-i garîb ve latîf: tatlı ve değişik uyum 2375 istimâ’: dinleme

2376 tıfl-ı dil-bâz-ı sevdâ: aşkın güzel konuşan çocuğu 2377 hiffet: hafifleme, azalma

2378 temâşâ-yı tabî’at: doğayı seyretme, izleme

2379 fekk-i nazar-ı istiğrâk (etmek): dalgınlık bakışını ayırmak 2380 bedâyi’-i kudret: allah’ın yarattığı güzellikler 2381 hayâl-i hazîn: hüzünlü hayal

2382 mütecellî: tecelli etmiş, yansımış, ortaya çıkmış

2383 âheng-i bülend-i tabî’at: doğanın yüksek uyumu 2384 terkîb (etmek): oluşturmak

175

Recaizade Mahmut Ekrem

kelime-i ızdırâbını2385, bir enîn-i inkisârını2386, bir nağme-i dil-şikâr-ı garâmı-nı2387 duyardı. Bundan dolayı daima için için inler, sine sine ağlardı!.

Fener’de Keşfî Bey’den ayrılır ayrılmaz uğradığı ilk teessürat kalbine hep birden hücum ve savlet2388 ederek havass u kuvâsınca2389 bâdî-i teheyyücât ve te-zelzülât2390 olmuş idi. Bu teessürât kalbinde yerleşince havass u kuvâsındaki heyecan da mübeddel-i sükûn2391 oldu. Kalbgâhında2392 bidayeten2393 işti’âl2394

eden âteş-i hicrânın2395 serkeş2396 zebanîleri gencin efkârını, hissiyatını kavur-maya kalkıştığından zavallı firkat-zede dehşet ve telâş içinde ne yapacağını şaşırmış idi. Ateşin şu’le-i hiddet ü şevki2397 zail olunca efkâr ve hissiyatındaki ihtirâk-ı sâmân-güdâz2398 da kesb-i i’tidâl2399 eyledi.

Bihruz Bey’in sarışın hanıma ait olarak artık yalnız bir emeli kaldı ki o da “siyeh-çerde” münasebetsizliğinden dolayı vaki olan kusurunu afvettirdiğine vic-danınca kanaat hâsıl oluncaya kadar ser-i hâkinde2400 bükâ2401 ve duaya devam etmek idi. Lâkin o nûr-ı mücessemin2402 düştüğü mezarın nerede bulunduğu bilinmiyordu ki o yegâne emelin istihsaline2403 hemen ibtidâr2404 edilsin. Mezarı haber verecek varsa yine Keşfî Bey idi. Hâlbuki Bihruz Bey içinde bulun-2385 kelime-i ıztırâb: ıstırap duyma kelimesi

2386 enîn-i inkisâr: kırgınlık iniltisi

2387 nağme-i dil-şikâr-ı garâm: aşkın gönül avlayan ezgisi 2388 savlet (etmek): saldırmak

2389 havâss u kuvâ: hisler ve duygular

2390 bâdî-i teheyyücât ve tezelzülât: titremeler ve heyecanlanmaların sebebi 2391 mübeddel-i sükûn (olmak): sakinliğe dönüşmek 2392 kalbgâh: can evi

2393 bidâyeten: ilk defa, ilk olarak

2394 işti’âl (etmek): alevlenmek

2395 âteş-i hicrân: ayrılık ateşi

2396 ser-keş: inatçı

2397 şu’le-i hiddet ü şevk: arzu ve öfke alevi

2398 ihtirâk-ı sâmân-güdâz: insanın tüm varlığını eriten yangın 2399 kesb-i i’tidâl: ılımlılık kazanmak, ılımlı hâle gelmek 2400 ser-i hâk: (mezarın) toprağının başı

2401 bükâ: ağlama

2402 nûr-ı mücessem: somutlaşmış, cisimlenmiş nur 2403 istihsâl: gerçekleştirmek, elde etmek

2404 ibtidâr (edilmek): başlanmak

176

Araba Sevdası

duğu inkisar ve bî-tabî2405 hâlinde Keşfî Bey’e arz-ı çehre-i melâl2406 etmekten tehâşî2407 ediyordu. Onun için hâlinde sükûn-ı tâm2408 hâsıl oluncaya kadar birkaç gün beklemek iktiza ediyordu.

Fener hengâmesinin on üçüncü salı günü Bihruz Bey kalem esvabıyla haremden çıktı, arabasını ısmarladı. Bir iki lokma yemek yedikten sonra arabaya bindi. Doğruca Üsküdar’a indi. Çünkü Kadıköy taraflarını görmek istemiyordu.

İskeleye varınca arabadan indi. Vapur kalkmak üzere olduğundan biraz acele etmesi vapur memuru tarafından ihtar olunduysa da Bihruz Bey bu ihtara ehemmiyet vermedi. Tamam mevkiften2409 geçip vapur iskelesine ayağını attığı sırada vapur da iskeleden ayrıldı. Bihruz Bey o zaman hareketini tesrî’2410 etti ve iskelenin kenarına vardı ise de vapurla iskelenin arası haylice açılmış bulunduğundan atlamaya imkân olamadı. O hâlde bey olduğu noktada kalıverdi.

Vapurun içinde bulunanlardan birtakımı ve hususuyla kadınlar –vapura ye-tişemediğine teessüf tarzında– Bihruz Bey’i birbirlerine gösterip gülüşüyorlardı. Bu hanımların içinde bir tanesi de Perîveş Hanım idi. Bihruz Bey’in nazar-ı nevmîdânesi2411 bunu görüp de bir beht2412 ve hayret içinde teşhisine muktedir olunca yüreği öyle bir şiddetle çarpıp başı öyle bir dehşetle dönmeye, gözleri öyle bir hâlde kararıp vücudu öyle bir derecede titremeye başladı ki, bir gayret-i fevka’l-âde2413 ile kendisini iki adım geriye almasaydı hiç şüphe yok denize gidiverecek idi. Bereket versin bu hâl çok sürmedi. Zorlaya zorlaya aklını tekrar başına toplayabildi. Uğraşa uğraşa gözlerini açtı. O gördüğü çehreyi bir daha görmek için nazarının olanca kuvvetiyle ileriye baktı ise de vapur gereği gibi uzamış olduğundan o kadar beyaz başlar içinde aradığını tefrik2414 ede-2405 bî-tâbî: güçsüzlük

2406 arz-ı çehre-i melâl (etmek): üzgünlük yüzünü göstermek 2407 tehâşî (etmek): çekinmek, sakınmak

2408 sükûn-ı tâm: tam bir sakinlik

2409 mevkif: durak

2410 tesrî’ (etmek): hızlandırmak

2411 nazar-ı nevmîdâne: ümitsizce bakış

2412 beht: şaşkınlık

2413 gayret-i fevka’-âde: olağanüstü çaba

2414 tefrîk (etmek): fark etmek, ayırabilmek

177

Recaizade Mahmut Ekrem

medi. Bunun üzerine vapuru durdurmak için kaptana haykıracak oldu. Sesi çıkmadı. Bastonuyla “dur” diye işaretler etti, anlatamadı. O dakikada kendisini vapurdan evvel Köprü’ye isal2415 edecek bir vasıta yaratılsa idi bu vasıta için beyefendi tekmil varını ve belki nakdîne-i ömrünü2416 verirdi.

“Mön diyö!. Kel viziyon kö sa?. Es kö jö rev?. Non!”2417 Ta kendisi idi, evet, o idi Ah! ne kadar bozulmuş!. Ne kadar zayıflamış!. Ah, yalancı Keşfî! “Kanay”2418 edepsiz!. Ne zevk buldu da o yalanı uydurdu!. “Laş”2419 köpek! Lâkin nasıl edeyim de şuna yetişeyim? Ah! Bir balon olsa! Bir balon yok mu?

Bihruz Bey’in böyle söylenerek mütelâşiyâne2420 öteye beriye seyirttiğini2421

gören kayıkçılar etrafını aldılar. Ve “Beyefendi! Buyurun sizi şu piyade2422 ile götüreyim, kalafattan2423 yeni çıktı, yirmi dakikada İstanbul’a varırız!. Gel ağa-bey! İki çifte gidelim, -Bana iki çeyrek ver, vapur Köprü’ye varmadan seni Sirkeci’ye çıkarayım yollu tergibata2424 başladılar.

Bihruz Bey “İstanbul’a vapurdan evvel yetişmek” sözünü işittiği gibi o şaşkınlık hâlinde buna imkân-ı tasavvur2425 ile kayıkçıya hitaben: “İki çeyrek değil sana iki lira var, ama şu kavil2426 ile ki beni dediğin gibi vapurdan evvel ye-tiştireceksin!” diyerek gösterilen iki çifteye atladı. Kayığa dayandılar, hamla-cılar2427 küreğe yapıştı. Kayık vakıa2428 epeyce bir süratle suyun üzerinde fışır fışır kayıp gitmeye başladı.

2415 îsâl (etmek): ulaştırmak

2416 nakdîne-i ömr: ömür parası, para gibi olan yaşam 2417 “mön diyö! kel viziyon kö sa? es kö jö rev? non!”: tanrım bu nasıl görüntü? rüya mı görüyorum? hayır 2418 “kanay”: alçak, rezil

2419 “laş”: alçak

2420 mütelâşiyâne: telaşlı bir şekilde

2421 seyirtmek: koşuşturmak

2422 piyâde: bir çift kürekle yönetilen hafif bir kayık 2423 kalafat: onarım, tamir

2424 tergîbât: isteklendirmeler

2425 imkân-ı tasavvur: gerçekleşme olanağı

2426 kavl: söz, (mecazen) şart

2427 hamlacı: gemi ve kayıklarda kürek çeken kişi, kürekçi 2428 vâkı’â: gerçekten

178

Araba Sevdası

Bihruz Bey’in kendisi kayığın içinde ise de fikri bin tarafa birden dağılmış

idi. Önü sıra daima uzaklaşarak gitmekte olan vapuru nazarıyla takip ettiği kadar sabırsızlığından oturduğu yerde çırpınıp duruyordu. Kayık bir hayli gitti. Hayfa ki Bihruz Beyin hamlacıları henüz Kız Kulesi hizalarında pala çalmaktalar2429 iken vapur Köprü’ye varmış, müşterilerini çıkarmaya başlamış

idi. — Ayol, hamlacı ağa! Vapur Köprü’ye vardı, biz daha Sarayburnu’nu tuta-madık!.2430

—Hey efendim, sular bozuk. Sular bozuk olmasaydı şimdiye dek Sirkeci’ye vardık gittiydi. Baksana anafora, sel gibi akıyor.

—Sen bana vapurdan evvel varırız demedin mi?

—O ne kadar olsa vapur. Onu ateş yürütüyor, bunu yürüten kol.

Kurnaz hamlacıları iskât2431 etmek kabil midir? Bihruz Bey bu faydasız muhavereden sarf-ı nazarla kürekçilere: “Aman gayret!. Aman gayret!.” Diyor.

Hamlacılar da –mevut2432 olan iki lirayı değilse de iki mecidiyeyi2433 olsun hak etmek için– son derecede bezl-i kudret2434 ediyordu. Vapura nispeten2435

on dakikadan ibaret bir teehhürle2436 hele Sirkeci’ye vardılar. Bey mecidiyele-ri bırakarak kayıktan fırladı. Rast getirdiği bir arabaya bindi. Yolları nazar-ı teftîşten2437 ayırmaksızın Köprü’ye kadar kemâl-i sür’atle2438 gitti. Bu gidişten meram Perîveş Hanım’a tesadüf etmek idi. Hanım bu yollarda görülmeyince Köprü’yü geçmek, Beyoğlu’na çıkmak üzere arabacıya emir verdi. Beyoğlu’na çıkıldı Taksim’e kadar gidildi. Perîveş Hanım’dan eser görülmedi. Onun üzerine tekrar İstanbul’a geçilerek Bâb-ı Âlî’ye varıldı.

2429 pala çalmak: (bir yerde) dönüp durmak

2430 tutmak: ulaşmak, varmak

2431 iskât (etmek): susturmak

2432 mev’ûd: söz verilmiş, vadedilmiş

2433 mecîdiyye: 20 kuruş değerinde olan gümüş sikke (para) 2434 bezl-i kudret (itmek): güç sarfetmek, güç harcamak 2435 nisbeten: oranla

2436 te’ehhür: gecikme, rötar

2437 nazar-ı teftîş: denetleme bakışı

2438 kemâl-i sür’at: büyük bir hız

179

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey kalemde bulacağını ümit ettiği refîk-i azîzi2439 “mantör” Keşfî Bey’in o münasebetsiz yalanını yüzüne vurmak hevesine düşmüş idi. Bu hevesle kalem odasına doğruldu. İbtida paltosunu, bastonunu bırakmak için teneffüs odasına girdi.

Keşfî Bey sakosu2440 sırtında, bastonu da elinde olduğu hâlde ayak üzerinde odacıya şu yolda emirler veriyordu:

—Gazetelerimi vapura bırakırsın. Her gün değil a. İki üç günde bir. Ben kamarota tembih ettim, bizim uşağa teslim edecektir.

—Vapur birkaç tane hangisine?

—Beş numaralı vapura. Daima ona…

—Kamarotun adı nedir?

—Kamarotun adını bilmek lâzım değil “Bunlar Keşfî Bey’in adamına verilecek” dersin, işte o kadar… Bir de beni soran, görmek isteyen olursa İstanbul’da olmadığımı söylersin…

—Baş üstüne.

Bihruz Bey, Keşfî Bey’in odacıya söylediği sözlerden bir şey anlayamadı. O zaten kendi gailesiyle2441 meşgul ve bî-karâr idi. Keşfî Bey işini bitirip de Bihruz Bey’e dönünce iki refik ba’de’l-müsâfaha2442 konuşmaya başladılar:

—Bonjur Bihruz Bey!.

—Bonjur mon ami!.

—Mua je par. Vu save?2443

2439 refîk-i azîz: saygın arkadaş

2440 sako: ceket

2441 gâ’ile: dert, tasa

2442 ba’de’l-musâhafa: selamlaştıktan sonra

2443 “mua je par vu save?”: ben gidiyorum biliyor musun?

180

Araba Sevdası

—Pur u?.2444

—İbtida İzmir’e uğrayacağım, sonra Beyrut’a oradan da Şam’a kadar gideceğim.

Sebep?

—Pederin bazı işleri var… Arazi işleri, satılacak, tefrik2445 edilecek de satılacak. Uzun işler.

—Gerçek mi söylüyorsunuz? Vah vah! Ne vakit gidiyorsunuz?

—Yarın gidiyorum. Bugün de bir vapur vardı, ama yetiştiremedim.

—Acayip! Ey, “voyaj”2446 çok sürecek mi? Vah vah!

—İki buçuk ay için izin aldım. Fakat zannederim işler üç, üç buçuk ay kadar sürecek.

—Çok şey! Vah vah!.

—Çok şey! Vah vah! Ne demek istiyorsunuz sanki? Niçin çok şey? Niçin vah vah?

—Hayır. Şey. Yarın mı çıkıyorsunuz?

—Artık zarurî öyle. Ey “mon ami” bana müsaade ediniz, bir iki işim var.

Bari bugün onları bitireyim de yarın bütün bütün “libr”2447 kalayım.

—Acayip! Şey… Azıcık durunuz. Bu kadar acele?

—Bekleyecekler, geç kalırım.

2444 “pur u?”: nereye?

2445 tefrîk (edilmek): bölünmek, parçalanmak

2446 “voyaj”: seyahat

2447 “libr”: serbest

181

Recaizade Mahmut Ekrem

—Bir beş dakika durursanız kıyamet kopmaz a. Şey! Canım birader geçen gün niçin beni öyle aldattınız? Size yakıştıramadım.

—Ne gibi?

—“Fars”2448 olur ama, o derecesi hiçbir vakit lâyık değildir…

—Anlamadım?

—Canım hani ya “la bel blond”2449 için, Fener’de, hatırınıza gelmiyor mu?

—Evet! Evet! Ey, ne olmuş?

—“Mort”2450 demediniz mi idi? —Evet dedim…

—Ey, niçin o yalanı uydurdunuz?

—Hangi yalanı?

—İşte o yalanı.

—Sanki ölmemiş mi demek istiyorsunuz?

—Öyle ya sapasağlam gezip duruyor.

—Empossibl!

—Nasıl empossibl? Kendi gözümle gördüm.

—Nerede gördünüz?

—Vapurda. Üsküdar vapurunda gördüm.

—Mümkün değil. Eğer ölülere mezarlardan kalkıp vapurlara binmeye, kefenleri yırtıp ferace giymeye izin verildiyse başka, yoksa “empossibl!”

2448 “fars”: eşek şakası, kötü şaka

2449 “la bel blond”: güzel sarışın

2450 “mort”: ölmüş

182

Araba Sevdası

—Kendi gözümle gördüm ayol!

—Arkasından gittiniz, konuştunuz öyle mi?

—Hayır! Vapur açılıverdi, ben yetişemedim, fakat kadınların içinde oturuyordu, beni gördü gülümsedi bile

—Olamaz şey… Sakın hemşiresi olmasın? Bir büyük hemşiresi vardır, biraz benzerler.

—Hemşiresi mi?

—Öyle ya. Bir dul hemşiresi var imiş, ben onu da görmüş idim. Gördüğünüz mutlak odur, başka türlü olamaz.

—Acayip!.

—Mutlak odur. Muhaverenin2451 bu noktasına yetişince Bihruz Bey birdenbire durdu. Çehresi bozuldu. Şaşkın şaşkın refikinin yüzüne bakarak düşünmeye başladı.

Fi’l-hakîka gördüğü hanım –ki sarışın hanıma benziyordu– biraz daha zayıf, biraz daha renksiz değil mi idi? Hâlbuki sarışın hanım ile vapurda gördüğü hanım arasında simaca, renkçe, hâlce ve hususiyetle kıyafet ve zarafetçe meş-hut2452 olan farkların daha küllî2453 olduğu şimdi tahattur2454 olunarak şimdi itiraf ediliyordu. Evet! sarışın hanım ter ü taze2455, pembe yanaklı, açık sarı saçlı olduğu hâlde benzeri olan hanım yaşlıca, donuk benizli, kumral saçlı değil mi idi? Sarışın hanımın yaşmağındaki, hotozundaki2456 zarafet, hâlindeki, eda-sındaki2457 letafet2458 benzeri olan hanımda var mıydı? Demek ki bu defa Keşfî 2451 muhâvere: (karşılıklı) konuşma

2452 meşhûd (olmak): görülmek,

2453 küllî: genele ilişkin, genele ait

2454 tahattur (olunmak): hatırlanmak, hatıra getirilerek 2455 ter ü tâze: (mecazen) genç

2456 hotoz: kadınların saçlarının üstüne taktıkları renkli küçük başlık 2457 edâ: tavır

2458 letâfet: güzellik, tatlılık

183

Recaizade Mahmut Ekrem

Bey pek doğru söylüyordu. Ah!. Ah ki pek doğru söylüyordu. Eyvah! Eyvah ki iki saat evvel zîr-i perde-i ümîde2459 girmekle şekil ve heyeti2460 nâ-bedid2461

olan çehre-i abûs-ı hakîkat2462 ayâniyyet-i tâmme2463 ile mer’iyyet-i sâbıkası-nı2464 yine bulmuş idi.

Keşfî Bey, Bihruz Bey’in düşünmeye varmasından bi’l-istifâde2465:

—Adiyö, mon şer ami2466

dedi. Bihruz Bey de dalgınlık hâlinde:

—Adiyö, bon voyaj!.2467

diyerek refikinin elini sıkmaya davranmış iken zavallı ma’şûka-i fâniyenin2468

mezarına ailesinin ikametgâhına filâna dair Keşfî Bey’den bazı malûmat ve iza-hat2469 alabilmek mütalaasıyla2470:

—Mâni olmazsam biraz sizinle geleyim…

dediyse de Keşfî Bey:

—Teşekkür ederim, lâkin ben Köprü’ye değil yukarıya gideceğim, birkaç yere de uğrayacağım. Geç kaldım, pardon! demekle beraber döndü, hızlı hızlı yürüdü, Bihruz Beyden kurtuldu. Müteakiben2471 Bihruz Bey de çıktı. Bastığı yerleri göremeyecek, kulağına giren sözleri anlayamayacak derecede bir ye’s ü 2459 zîr-i perde-i ümîd: ümit perdesinin altı

2460 hey’et: kılık, dış görünüş

2461 nâ-bedîd (olmak): gözden kaybolmak, görünmemek 2462 çehre-i ‘abûs-ı hakîkat: gerçeğin asık yüzü

2463 ayâniyyet-i tâmme: tam, eksiksiz açıklık

2464 mer’iyyet-i sâbıka: eski görünüş, eski görüntü 2465 bi’l-istifâde: faydalanarak

2466 “adiyö, mon şer ami”: hoşçakal, dostum

2467 “adiyö, bon voyaj!”: hoşçakal, iyi yolculuklar 2468 ma’şûka-i fâniye: ölen sevgili

2469 îzâhât: açıklamalar

2470 mütâla’a: düşünce, görüş

2471 müteâkiben: takip ederek, arkasından

184

Araba Sevdası

keder-i azîm2472 ile Köprü’ye kadar geldi. Vapura girdi. Üsküdar’a çıktı. Arabasını oralarda göremeyince bir kira arabasına bindi, köşküne vardı. Hemen salona çıktı. Kapıyı içeriden sürmeledi, kendini bir kanepeye attı. Hüngür hüngür ağlamaya başladı.

Bihruz Bey gözleri yorulup yüreği takatten2473 kalıncaya kadar ağladı. Ezana karip2474 bir zamanda salondan çıktı. Bastonunu aldı. Bir haftadan beri kendisine en sevgili gezinti mahalli olan bağlar aralarından geçerek Bulgurlu üzerine doğru çıktı.

Akşam karanlığı ortalığa gereği gibi çökmüş, gökyüzünde ahterler2475 parla-maya, yol üzerinde meskûn2476 köşklerin, kulübelerin içinde iş’âl2477 olunan lambaların ziyaları2478 pencerelerden harice vurmaya başlamış idi. Bihruz Bey hâlâ teferrücünde2479 devam ediyordu. Çünkü öyle bir yaz akşamının sükûn ve sükût içindeki garipliği biçare sevda-zede-i hayâlînin2480 kalbindeki derin mahzuniyete ve zihnini ser-tâ-ser2481 bürüyen kara kara hülyalara pek muvafık geliyordu.

Darü’s-safâ-yı heves ü ümîdini2482 def ’aten2483 zir ü zeber2484, ma’mûre-i ayş

ü hayâtını2485 bağteten2486 herc ü merc2487 eden kara haberi on üç gün evvel alarak birçok ıstıraplar, heyecanlar, telehhüfler2488, tahassürlerle2489 dehşet-i 2472 ye’s ü keder-i azîm: büyük bir keder ve ümitsizlik 2473 tâkat: güç, kuvvet

2474 karîb: yakın

2475 ahter: yıldız

2476 meskûn: insan oturan, insan yaşayan

2477 iş’âl (olunmak): yakılmak, alevlendirilmek

2478 ziyâ: ışık

2479 teferrüc: gezinti, gezme dolaşma

2480 sevdâ-zede-i hayâlî: hayali âşık

2481 ser-te-ser: baştan başa

2482 dârü’s-safâ-yı heves ü ümîd: ümit ve arzunun huzur evi 2483 def ’aten: birden bire, aniden

2484 zîr ü zeber (etmek): altüst etmek, yerle bir etmek, yıkmak 2485 ma’mûre-i’ayş u hayât: ömür ve yaşam şehri

2486 bağteten: ansızın, birden bire

2487 herc ü merc (etmek): mahv etmek, yakıp yıkmak 2488 telehhüf: yanıp yakılma, ah çekme

2489 tahassür: üzülme, hasret çekme

185

Recaizade Mahmut Ekrem

mâ-vaka’a2490 te’lîf-i fikr2491 eyleyerek mehmâ-emken,2492 istimâle-i nefse2493

tahsîl-i muvaffakiyet2494 ettikten sonra ma’şûka-i fâniyenin2495 karârgâh-ı ahî-rini2496 tahkik2497 noktasında toplanan bakiyye-i âmâlini2498 takip ederken rast geldiği bir hayale aldanmakla o acı hakikati evvelki merareti2499 derecesinde ve belki ondan eşedd2500 bir meraretle tekrar tatmak ve kendisince emel-i mün-ferit2501 olan tahkikin icrasına da o sebeple zafer-yâb2502 olamamak Bihruz Bey’in hatır ve fikrini yeniden perişan eylemiş idi.

Bu perişanî-i efkârın2503 dâ’ire-i ittisâ’ı2504 büyür büyür ve sonra yine küçüle küçüle bir nokta-i mevhûme2505 derecesini bulurdu. Bu nokta ise ma’şûka-i fâniyenin –her neye mütevakkıf2506 olursa olsun– mezarını öğrenmek maksa-dından ibaret idi.

Bihruz Bey gece iki sularında köşke girdi. Beyin gündüz gittiği yerden bir kira arabasıyla avdet etmesi ezan vakti yalnızca çıkıp hilâf-ı âde2507 saat ikilere kadar kalması, kendi arabasının da nerede kalıp ne olduğunun bilinmemesi köşk halkınca merakı davet ettiğinden uşaklar aralarında fısıldaşmaya başlamış ve bunlardan bir şey anlamak için dadı kalfa başörtüsüyle dışarıya uğradığı gibi valide hanımefendi de ta mabeyn2508 kapısına kadar gelmiş idi.

2490 dehşet-i mâ-vaka’a: hadisenin (olay) dehşeti, korkunçluğu 2491 te’lîf-i fikr (eylemek): fikri alıştırmak

2492 mehmâ-emken: mümkün olduğu kadar, mümkün mertebe 2493 istimâle-i nefs: nefsi (gönlü) avutmak, teskin etmek 2494 tahsîl-i muvaffakiyyet (etmek): başarı kazanmak, başarmak 2495 ma’şûka-i fâniye: ölen sevgili

2496 karârgâh-ı ahîr: son durak (mezar)

2497 tahkîk: araştırma

2498 bakiyye-i âmâl: emellerin sonu, son arzu, son istek 2499 merâret: manevi acı

2500 eşedd: daha şiddetli

2501 emel-i münferid: tek arzu, tek istek

2502 zafer-yâb (olmak): zafer bulmak, başarmak

2503 perîşânî-i efkâr: fikir dağınıklığı, dağınık fikirler 2504 dâ’ire-i ittisâ’: genişleme dairesi, çerçeve 2505 nokta-i mevhûme: hayali nokta

2506 mütevakkıf (olmak): bir şeye bağlı olmak

2507 hilâf-ı âde: alışılmışın aksi, alışılmadık

2508 mâ-beyn: eski evlerde harem ve selamlık arasındaki oda 186

Araba Sevdası

Beyin salimen2509 köşke geldiği görülünce dadı kalfa içeriye girdi, valide hanımefendi de müsterih2510 olarak odasına çekildi.

O akşam Mösyö Piyer’in gecesi olduğundan Mösyö ezandan sonra gelmiş, salonda gazetelerini mütalaaya2511 dalmış idi. Bihruz Bey salona girince Mösyö Piyer okumakta olduğu gazeteyi bir tarafa bıraktı ve yerinden kıyam2512 ile bir iki adım Bihruz Bey’e doğru geldi. Muallim ile şâkird2513 yek-diğerine el vererek istifsâr-ı hâl ü hâtıra2514 kalkıştılar:

—Bonsuar Bihruz Bey!.

—Bonsuar şer profesör!

—Uzunca bir “promenat”tan2515 geliyorsunuz zannederim.

—Hayır! Şuralarda geziyordum…

—İnşallah artık bütün bütün i’âde-i âfiyet2516 ettiniz ya?

—Ah!. Aziz muallim!. Daima rahatsızım, yüreğim rahatsız…

—Ne var rahatsız olacak?. Sizin gibi genç, yakışıklı, zeki, zengin bir zatın kalben rahatsızlığını anlayamam.

—Sizden bir şey rica edeceğim!.

—Emrediniz. Elden gelen bir şey ise icrasına hazırım!.

—Bana bir “poezi”2517 yazar mısınız?

2509 sâlimen: sapasağlam, sağlıklı biçimde

2510 müsterîh (olmak): gönlü rahatlamak, sıkıntıdan kurtulmak 2511 mütâla’a: okuma

2512 kıyâm: ayağa kalkma

2513 şâkird: öğrenci

2514 istifsâr-ı hâl ü hâtır: hal ve hatır sorma

2515 “promenat”: gezinti

2516 i’âde-i âfiyet (etmek): sağlığa kavuşmak, hastalıktan kurtulmak 2517 “poezi”: şiir

187

Recaizade Mahmut Ekrem

—Nasıl bir poezi?

—Blond bir kız ki yirmi yaşında idi. Hastalandı, bir hafta içinde öldü.

İşte buna dair bir poezi isterim ki okuyum da ağlayım.

—Ne diyorsunuz? Sizden birisini mi kaybettiniz? Akrabadan?

—Hayır! Bizden değil, akrabadan da değil?

—Bir dostunuzun kızı?

—Hayır!.

—Öyle ise?

—Şey… Ah!

—Bir nişanlı? Bir ma’şûka?

—Öyle bir şey…

—Hım!. “Malörözman”2518 ben şair değilim. Lâkin istediğiniz yolda şiirler zati var: De Lamartin’in Graziyella’sını okumadınız mı?

—Hayır! Kitabı siz getirdinizdi ama okumadımdı. O şiir midir?. Ben hikâye zannediyordum.

—Taamdan2519 sonra getiriniz de hikâyenin sonundaki şiiri okuyalım, ne kadar beğenirsiniz, fakat ağlamamak şartıyla.

—Ha gerçek taamı da unuttuk…

Hâlbuki bu akşam taamı unutan yalnız Bihruz Bey idi. Mösyö Piyer araba ücreti yanına kalmak için Kadıköyü’nden köşke kadar maşiyen2520 geldiği cihetle acıkmış olduğundan yemekten evvel kitap okumaya girişmek istemiyordu.

2518 “malörözman”: ne yazık ki, maalesef

2519 ta’âm: yemek

2520 mâşiyen: yürüyerek, yayan olarak

188

Araba Sevdası

“Sal a manje”ye2521 gidildi. Büfenin2522 bir kenarına mevzu2523 “supierin”2524 et-rafından kıvrıla kıvrıla tavana doğru çıkmakta olan duman, kapıdan girer girmez nazar-ı iştihasına2525 çarpmakla Mösyö Piyer: “Oh! Kom sa san bon!” 2526

diyerek ve beşûşâne2527 ellerini ovuşturarak hemen sofraya ikbal gösterdi. Bihruz Bey de ona imtisal etti. Karşı karşıya geçtiler oturdular. Taama başladılar.

Mösyö Piyer nefis sebzevat çorbasını sekiz saatten beri gıdadan hâlî bulunan midesine yollarken her iki kaşıkta bir: “Kom se bon! Seteksalan, Seteksgi. Se süperb!” 2528 diyordu. Çorbadan sonra bir dolu kadeh Bordo şarabını da nûş2529

edince zavallı ihtiyar tıkanıverdi. Hâlbuki bu akşam yemekler pek üntehab2530, pek nefis idi. Ez-cümle2531 Nemse böreği, yerli kalkan balığı tavası, mayonezli tavuk söğüşü, piliç etiyle güveçte pişmiş taze bamya, bezelyeli kuzu külbastısı, kremalı çikolata geri çevrilir şeylerden değildi. Mösyö Piyer ister istemez bu ye-meklerden tabağına alır, hepsinden birer parça yemeye mecbur olurdu. Fakat çorbadan sonra Mösyö’nün dudakları çenesinden ziyade oynamaya başladı. O

gün mütalaa ettiği gazetelerin mündericatından2532 olmak üzere Fransa’nın tensîkât-ı askeriyyesine2533 dair harbiye nazırının2534 yeni projesinden uzun bir bahis tutturdu. Bilâ-fâsıla2535 söylüyordu.

Bihruz Bey artık bu akşam aziz mualliminin bu gevezeliklerini hiç de dinle-yecek hâlde değil idi. Ne çare ki yine bir alabandaya uğramak2536 korkusuyla 2521 “sal a manje”: yemek odası

2522 büfe: yemek masası

2523 mevzû’: konulmuş

2524 “supierin”: çorba

2525 nazar-ı iştihâ: iştah bakışı

2526 “oh! kom sa san bon!” ne kadar güzel kokuyor!

2527 beşûşâne: mutlu bir şekilde, sevinçle

2528 “kom se bon! seteksalan, seteksgi se süperb!”: ne kadar güzel! mükemmel, lezzetli olağanüstü!

2529 nûş (etmek): içmek

2530 müntehab: seçilmiş

2531 ez-cümle: bu cümleden, bunun gibi, mesela

2532 mündericât: içerikler, içerdiği konular

2533 tensîkât-ı askeriyye: askerî düzenlemeler

2534 harbiye nâzırı: genelkurmay başkanı

2535 bilâ-fâsıla: aralıksız, durmadan

2536 alabandaya uğramak: azarlanmak, azar işitmek 189

Recaizade Mahmut Ekrem

profesör cenaplarına: “Parlon damur sil vu ple!”2537 diyemiyordu. Mösyö Piyer lâkırdı ederken ara sıra durup beyin yüzüne baktıkça Bihruz Bey de mukte-za2538 gözetmeyerek gelişi güzel bir yolda gâh: “Vuy!.”2539 ve gâh: “No!”2540

bazen: “Sert!”2541 ve bazı vakit:“San dut. Se vire. Bien sür!”2542 gibi sözlerle mukabelede2543 bulunuyordu.

Hengâm-ı ta’âm2544 hitama erdi2545. Meyve zamanı yetişti. Mösyö Piyer hâlâ takririnde2546 ber-devâm2547 idi. Bu hâl ile aziz muallim efendinin “deser”de2548

bir yarım saat, üç çeyrek zaman daha geçireceğini Bihruz Bey anladığından mösyöye hitaben:

—Pardon mon şer profesör!. Ben gideyim de Graziyella’yı arayım, lütfen klas odasına2549 teşrifinizde okuruz, diyerek ve mösyöden:

—Pek alâ olur,

cevabını alarak sofradan kalktı. “Kabine de travay”ına2550 girdi. Kütüphane-sinden Graziyella’yı çıkardı. Kitap elinde olarak klas odasına gitti. Hemen kitabı açtı, Mösyö Piyer’in bahsettiği “poezi”yi aradı buldu. Gelinceye kadar kendi kendine biraz okuyup anlamak istedi.

Birinci “rögre”2551 acayip! “Rögre, jö rögret, tü rögret. il rögret” Teessüf ederim, Teessüf edersin, Teessüf eder. Demek ki ilk yahut birinci teessüf. Güzel 2537 “parlon damur sil vu ple!”lütfen aşktan bahsedelim 2538 muktezâ: gereklilik, zorunluluk

2539 “vuy!”: evet

2540 “no!”: hayır

2541 “sert!”: elbette, şüphesiz

2542 “san dut se vire bien sür!” şüphesiz, doğru, elbette!

2543 mukâbelede bulunmak: karşılık vermek, cevaplamak 2544 hengâm-ı ta’âm: yemek zamanı

2545 hitâma ermek: (zaman için) bitmek, sonra ermek 2546 takrîr: konuşma, anlatma

2547 ber-devâm: devam etmekte, sürdürmekte

2548 “deser”: yemek sonunda yenen tatlı veya meyve 2549 klas odası: ders odası

2550 “kabine de travay”: çalışma odası

2551 “rögre”: teesüf etme, yazıklanma, pişmanlık duyma 190

Araba Sevdası

çok güzel!. Benim için ne kadar uygun. “Sonor, sonor” ses çıkaran deniz kenarında ki oraya “sorrant” denizi mavi dalgalarını portakal ağacının altında açar vardır. Ne vardır?. İnce yolun kurbunda (der-kurb2552 Çamlıca-i Sagîr gibi) kokulu çit duvarının altında vardır. Ne vardır? Bir adet ufak ve dar yani ensiz ve yabancının dalgın ayaklarına “endiferan”… yani ilişiksiz bir taş vardır.

“Oh, ne kadar güzel! Ben bu lâtif poeziyi nasıl olmuş da görmemişim!. Çok şey.

Ah! Dur bakalım alt tarafı nedir: Mösyö Piyer de gecikti. Okuyalım: ”Jirıfle2553

(Jirofle2554 Jirofla)yı bilirim Fakat Türkçesini bilmem Biyanki’de olmalı Frenk benefşesi ak veya kırmızı şebboy işte o çiçek orada saklar. Ne saklar? Tek bir isim saklar demetinin altında. Bir tek isim ki hiçbir “eko:”2555 onu asla tekrar etmedi.

“Kom se bo!”2556 Mösyö Piyer de nerede kaldı? Devam edelim:

“Bazı kere bununla beraber geçici durur da otları açarak yaş ve tarihi okur ve gözlerinde birkaç gözyaşlarının “kurir” ettiğini yani koştuğunu, (Daha doğrusu aktığını olacak) hissederekten der. Ne der?. Bu müennes2557 on altı yaşında idi. Vefat etmek için pek erkendir!

Ah!. On altı yaş on sekiz, yirmi, hepsi bir! “Povr fiy!”2558 Acaba o da benim sevgilim gibi “blond” mu idi? Bakalım koca şair daha ne söylüyor: Lâkin niçin beni sürüklemek o geçmiş “sen”lere2559 doğru? Bırakalım rüzgârı inlesin. Dalga da çağlasın. Geliniz, geliniz!. Ey benim “trist”2560 efkârım! Ben rüya görmek isterim. Değil ki ağlamak!

“Rüya görmek yakışmıyor, ama “reve”yi Türkçede anlatacak başka da bir lugat var mı ya?. Bakalım Biyanki’ye o ne söylüyor:

2552 der-kurb: yanında yakınında

2553 “jirıfle”: karanfil

2554 “jirofla”: menekşe

2555 “eko”: yankı

2556 “kom se bo!”: ne kadar güzel!

2557 mü’ennes: (genç) kız

2558 “povr fiy!”: zavallı kız

2559 “sen”: sahne

2560 “trist”: üzgün, hüzünlü

191

Recaizade Mahmut Ekrem

—“Düş görmek. İşte benim dediğim gibi. Âlem-i menâmda2561 görmek… Âlem-i misâlde2562 görmek. Düşümde gördüm ki (Düşümde, düşünde) bunu bilemedim. Rüyada şunu gördüm ki Âlem-i menâmda çiçekler gördüm.

Hah!. İşte bu! Sayıklamak, hezeyana2563 mübtelâ2564 olmak. Bu yakışmaz. Aklı perişan olmak. Bu da yakışmaz. Zihni dalmak. Bu olur. İstiğrak-ı zihne mübtelâ olmak. Bunu anlayamadım istiğrak ne demek? Düşünmeye dalmak. Bu hepsinden iyi gibi, taklîb-i efkâr2565, bunu da anlayamadım. Bu hususta hayli zaman i’mâl-i fikr-i amîk2566 eyledi. Bitti. Şimdi demek olur ki rüya görmek de varsa da zihni dalmak hepsinden iyi. Mösyö Piyer niçin gelmiyor acaba?

Bihruz Bey yazı masasının üzerinde duran çanı şiddetle çaldı. Kimse gelmedi.

Bir daha çaldı. Mişel Ağa göründü.

—Mösyö Piyer niçin gelmiyor?

—Sal a manjede uykuyor.

—Uyku mu uyuyor?

—Uykuyor, uykuyor.

—Okuyor öyle mi? Gazete mi okuyor?

—Evet! gazete uykuyor.

—Yoksa uyku mu yapıyor?

—Uyku da yapar.

Fi’l-hakîka Bihruz Bey’in sofrada bıraktığı Mösyö Piyer arîz2567 ve amîk2568

meyvesini yiyip dördüncü kadeh olmak üzere şarabını da içtikten sonra kalkıp 2561 âlem-i menâm: rüya âlemi

2562 âlem-i misâl: rüya âlemi,

2563 hezeyân: saçmalama,

2564 mübtelâ (olmak): tutulmak

2565 taklîb-i efkâr: düşünceleri değiştirme

2566 i’mâl-i fikr-i amîk (eylemek): derin fikirlere dalmak 2567 arîz: en, enli

2568 amîk: boy, derinlik

192

Araba Sevdası

klas odasına2569 gidecek yerde koynundan bir gazete çıkararak ve bir de sigara yakarak olduğu yerde mütalaaya koyulmuş, okumaya devam ederken tatlı tatlı uyuklamaya başladığından Bihruz Bey’i, dersi, La Martin’i, Graziyella’yı, poeziyi filanı hep unutmuş idi. Mişel Ağa’nın çetrefillik2570 eseri olarak icat ve irat2571 ettiği “uykuyor” kelimesi ise “okumak-uyumak” fiillerini birden ifade eder, yani herkesin başına geldiği vechle okurken uyumak hâlini gösterir bir ta’bîr-i vecîh ü vecîz2572 iken Bihruz Beyce nasılsa “römarkbl”2573 görünmedi.

—Git söyle, rica ederim, kendisini bekliyorum.

—Tre biyen2574 ekselans! Üç dakika sonra Mösyö Piyer gazetesi koltuğunun altında olduğu hâlde gözlerini oğuşturarak klas odasına geldi. Gelir gelmez Bihruz Bey kitabı muallim efendiye tutuşturdu. Mösyö Piyer de:

—Vuy!. Se tün tre bel poezi Lö prömiye rögre dö La Martin2575, diyerek şiiri cehren2576 ve Sorrant denizinin zemzeme-i emvâcına2577 gıbta-resân2578

olacak bir âheng-i hazîn ü latîf2579 ile okumaya başladı.

Bihruz Bey, poeziden zaten beyin dolgunluğu olan parçayı muallim efendinin tavr-ı kırâ’atindeki2580 hüsn-i telkîn ü te’sîr2581 ianesiyle2582 bu defa pek iyi fehm2583 ve hissetmeye başlar başlamaz alt tarafında gelecek sözleri beklemeksi-2569 klas odası: ders odası

2570 çetrefillik: karmaşıklık, anlaşılmazlık

2571 îrâd (etmek): söylemek, dile getirmek, kelime uydurmak 2572 ta’bîr-i vecîh ve vecîz: açık ve özlü tabir, ifade 2573 “römarkbl”: kayda değer

2574 “tre biyen”: baş üstüne, pek iyi

2575 “vuy! se tün tre bel poezi lö prömiye rögre dö la martin “: evet! bu çok güzel bir şiir lamartine’nin ilk pişmanlığı

2576 cehren: açık ve yüksek sesle

2577 zemzeme-i emvâc: dalgaların nağmesi

2578 gıbta-resân (olmak): kıskandırmak

2579 âheng-i hazîn ü latîf: tatlı ve hüzünlü ahenk 2580 tavr-ı kırâ’at: okuyuş tarzı

2581 hüsn-i telkîn ü te’sîr: güzel etki ve etkilendirme 2582 i’âne: yardım, yardım etme

2583 fehm (etmek): anlamak

193

Recaizade Mahmut Ekrem

zin rûh-ı müteheyyicini2584 –Çamlıca tepesi gibi bulutlara en karîb2585 bir nokta-i mürtefi’anın2586 tenha2587 bir köşesinde kırmızı veya beyaz şebboya bedel sarı ve pembe güller açmış fidanlarla muhat2588 ve mermerden sandukası ve baş ve ayak tarafındaki sütunları som yaldız içinde, fakat yazıları o gül fidanlarının boy atmış

ve feyizlenmiş2589 gusûn2590 ve evrakı2591 arasında saklı bir kabrin2592 üzerinde–

okunmakta olan şiirin ahengine muvafık2593 bir cevelân2594 ile tayerâna2595 gönde-riverdiğinden kendisi olduğu yerde nazarı bir noktaya saplanmış olarak havas2596

ve meşairden2597 müberra aynı bir heykel suretinde sakin ve sâmit2598 kalmış idi.

Mösyö Piyer şiiri baştan ayağa kadar okudu bitirdi. Kitabı masanın kenarına bıraktı. Kerih2599 bir ses ile medid2600 bir surette esnemeye ve yorulmuş gözlerini ellerinin tersiyle oğuşturmaya başladı. Bihruz Bey hâlâ vaz’ını2601 bozmuyordu.

Fakat âheng-i kırâ’atin2602 inkıtaıyla2603 usul-i cevelânını2604 şaşıran rûh-ı âvare-sinin2605 yine aşiyanına2606 avdeti üzerine havas ve meşairi de yerine gelmekle bey gözlerini saplanmış olduğu noktadan ayırarak muallim efendiye çevirdi.

2584 rûh-ı müteheyyic: heyecanlanmış ruh

2585 karîb: yakın

2586 nokta-i mürtefi’a: yüksek nokta

2587 tenhâ: ıssız

2588 muhât: etrafı çevrilmiş

2589 feyizlenmek: (bitki için) gürleşmek

2590 gusûn: dallar, budaklar

2591 evrâk: yapraklar

2592 kabr: mezar

2593 muvâfık: uygun, yaraşır

2594 cevelân: gezip dolaşma

2595 tayerân: uçma

2596 havâs: hisler, duygular

2597 meşâ’ir: duygular, hisler

2598 sâmit: suskun, susmuş

2599 kerîh: kötü, bed, iğrenç

2600 medîd: uzun

2601 vaz’: durum, hâl

2602 âheng-i kırâ’at: okunuşun ahengi, ritmi

2603 inkıtâ’: kesilme

2604 usûl-i cevelân: dolaşma tarzı, tavrı

2605 rûh-ı âvâre: her tarafı gezen ruh

2606 âşiyân: yuva

194

Araba Sevdası

—Bitti mi?

—Bitti ya! Ben de bittim, bugün çok yoruldum bilir misiniz?

—Vah vah! İşitemedim tekmîl dinleyemedim. Ne ise

—Zat-ı âlînizin uykunuz gelmedi mi?

—Ne gezer! Ben uyuyamam, siz gidiniz rahat ediniz.

—Öyle ise bon suvar bey!

—Bon nüi mon şer ami!2607

Henüz mahmûr-ı hâb2608 olan Mösyö Piyer mestane2609 iki tarafına meylede-rek çıktı gitti. Bihruz Bey yalnız kalınca Graziyella’yı der-dest ile baş tarafından süzmeye ve nazar-ı mütehayyilesi2610 o mürtefi2611 tepede gül fidanlarıyla muhat mezarı görmeye başladı. O zaman kitabı bıraktı. Gözlerini yumdu.

Bir hayli tefekkürden2612 sonra kendi kendine, “Mutlak o mezarı ziyaret etme-liyim, bu şiiri o mezarın başında okuyup ağlamalıyım!” dedi.

Beyin bu niyeti pek kavî2613 bir niyet idi. O kadar kavi ki eğer dadı kalfanın müziç2614 suallerinden ihtiraz2615 etmeseydi gecenin karanlığına filâna bakmayarak hemen köşkten dışarıya uğrayıp o mezarı aramaya gidecekti. Gidecekti, ama nerede bulacaktı? Çünkü mezarı gördüğü gibi tanıyacağında şüphe yoktu, ama yolunu bilmiyordu. Bu yolu kendisine gösterebilecek ise Keşfî Bey’e münhasır2616 idi. Hâlbuki o yalancı bey de yarın İzmir’e gidiyordu.

2607 “bon nüi mon şer ami!”: iyi geceler sevgili dostum 2608 mahmûr-ı hâb: uyku sarhoşluğu, yarı uykulu

2609 mestâne: sarhoşça, sarhoş gibi

2610 nazar-ı mütehayyile: hayal kurma bakışı

2611 mürtefi’: yüksek

2612 tefekkür: düşünme

2613 kavî: güçlü, kuvvetli

2614 müz’ic: can sıkıcı

2615 ihtirâz (etmek): sakınmak, çekinmek

2616 münhasır: sadece bir şeye veya kimseye mahsus olan 195

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey, Perîveş Hanım’ın münzevî2617 bulunduğu yeri öğrenmenin çaresi hakkında müteellimane2618 birçok düşündü, birçok sıkıldı. Nihayet ale’s-sa-bâh2619 Kadıköyü’ndeki bağında Keşfî Bey’i görmek kararını verdi ve bu karar üzerine Mişel’i çağırdı.

—Mişel!

—Efendim.

—Yarın on ikide araba isterim, şimdiden Andon’a söyle.

—Ekselans!

—Anladın mı?

—Ekselans! Andon yoktur burada.

—Ne cehenneme gitti?

—Akşamdan gelmedi.

—Nasıl gelmedi? Benden sonra arabayı getirmedi mi?

—Getirmedi.

—Niçin getirmedi?

—Bilmem ekselans!

—Araba gelmedi mi?

—Gelmedi.

—Acayip! Şimdi Andon burada değil mi?

—Burada değil.

2617 münvezî: yanlızlığa çekilen, kendisini her şeyden soyutlayan kişi 2618 müte’ellimâne: acı çekerek, acıyarak

2619 ale’s-sabâh: sabah vakti

196

Araba Sevdası

—Nerede?

—Bilmem. Biz de çok şaştık.

—Araba da gelmedi öyle mi?

—Evet, arabayı da getirmedi.

—Bir adam mı çiğnemiş, yoksa arabayı bir uçuruma mı düşürmüş!

—Öyle olmalı.

—Hiçbir haber de yok mu?

—Yoktur.

—Çok şey! Bak şu münasebetsizliğe. Gördün mü bir kere? Şimdi ben ne yaparım?

—Çok fena!

—Burada Kısıklı’da yahut Tophanelioğlu’nda temiz araba bulunur değil mi?

—Şimdi çok geç. Saat beş var.

—Şimdi değil. Yarın sabah. Ne “embesil”2620 herifsin sen be!

—Yarın sabah bulunur.

—Erkenden birisi gitsin. Sen kendin gitsen daha iyi olur. Bana bir temiz araba bul getir.

—Tre biyen2621 ekselans!.

—Ama on ikide araba burada bulunacak anladın mı?

—Tre biyen ekselans!

Mutlak birini çiğnemiş, hapse gitmiştir.

2620 “embesil”: aptal

2621 “tre biyen”: baş üstüne, pek iyi

197

Recaizade Mahmut Ekrem

—Öyle olmalı.

—Ben hareme gidiyorum. Mumları söndür.

—Tre biyen ekselans!

Zavallı Bihruz Bey’in fikr-i bîdâr-ı nağmekârı2622: “Bu müennes on altı yaşında idi… Ölmek için pek erkendir”-, “Mutlak bir adam çiğnemiş, hapse gitmiştir”

nakaratlarını bi’l-münâvebe2623 tekrar ede ede beyefendiyi gece yarısından iki üç saat sonralara kadar yatağında mustaribü’l-hâl2624 ettikten sonra gözlerini kapamaya meydan vermiş idi. Genç bey altı saat bilâ-fasıla2625 uyuyup gözlerini açar açmaz nazarını konsolun üzerindeki saatin kadranına atfetti. Akrep iki rakamının hizasında, yelkovan ise bir rakamının üzerinde idi. Bihruz Bey,

“Eyvah, pek geç kaldım, ya bulamazsam?” kelimelerini tefevvüh2626 ederek yatağından fırladı. Alelacele ve itinasızca olarak tuvaletini2627 yaptı, giyindi.

Bu aralık, “Beyim uyanmış galiba” diyerek oda kapısından içeriye dalan dadı kalfanın: “Bu gece seni bekleyemedim, affedersin beyciğim! Nalişger’e tenbih ettiydim, beyefendi gelince bana haber ver diye. O da uyumuş kalmış. Bir yere mi gideceksin, giyinmişsin. Kahvaltı etmeyecek misin beyim? Andon hâlâ gelmemiş. Acaba ne oldu da gelmedi bu?. Araba ısmarlamışsın, iki saatten beridir bekliyormuş.” yollu gevezeliklerinin hiçbirisine cevap vermeksizin haremden çıktı. Hemen karşısına çıkan Mişel Ağa’nın “Araba hazırdır bekliyor…” sözüne,

“Biliyorum” cevâb-ı muhtasarıyla2628 bi’l-mukâbele bastonunu aldı. Aşağıya indi. Arabaya girerken, “Kadıköyü’ne… çabuk olmalı!” emrini verdi. Gırrr!

Yirmi dakika içinde Kadıköyü’ne varıldıktan sonra Bihruz Bey arabacıya, “Şu sokağa gir!. Şuradan sap!. Şu yoldan git!” diye diye bir bağ kapısının önünde arabayı durdurdu. Kendisi hemen arabadan indi, bağ kapısının kocaman demir 2622 fikr-i bîdâr-ı nağmekâr: şarkı söyleyen, uyanık fikir, düşünce 2623 bi’l-münâvebe: dönüşümlü olarak

2624 muztaribü’l-hâl (etmek): ıstırap çektirmek, ıstırap içinde bırakmak 2625 bilâ-fâsıla: aralıksız

2626 tefevvüh (etmek): söylemek, söylenmek

2627 tuvalet: günlük bakım

2628 cevâb-ı muhtasar: kısa yanıt

198

Araba Sevdası

halkasını şiddetle vurdu. Bir daha vurdu, bir daha vurdu. İçeriden gelen, “Geliyor! geliyor!” sadalarını müteakip kapı açıldı. Kapıyı açan başı yemenili, sırtı hırkalı, kırmızı kuşaklı, abadan poturlu, çıplak ayakları kırmızı yemeni içinde, çiçek bozuğu, çakır gözlü, sarı seyrek sakallı, bodur bir adam idi. Bihruz Bey bu zavallıyı adamdan saymak istemediğinden ma’a’l-kerâhe2629 şu suretle hitap etti:

—Bir adam yok mu be?

—Nasıl adam ararsın be?

—Keşfî Bey’i soracağım…

—Ey bana sor! Niçin bana sormazsın?. Ben adam değil miyim?

—Başka bir kimse yok mu?

—Başka kimseyi ne yapacaksın?

—Sen şuradan birisini çağır hele!

—Şimdi herkesin işi var ne söyleyeceksen bana söyle!.

Bihruz Bey bu kısa adamla beyhude yere ağız dalaşı etmekten ise içeri girip köşke kadar gidivermek münasip olacağını düşündü ise de kısa adam, -bir kolu kapının bir kanadına, diğeri diğer kanadına yapışmış olduğu hâlde- gerilip durmakta ve Bihruz Bey’e korkunç korkunç bakmakta olduğu cihetle, “Şayet göğsümden kakılıveririm” korkusuyla harekete mübaderet2630 edemediğinden söyleyeceği, anlayacağı şeyi yine ona söyleyip anlamaya razı oldu:

—Keşfî Bey’i göreceğim.

—Keşfî Bey’i ne yapacaksın?

—Göreceğim lâzım.

2629 ma’a’l-kerâhe: tiksintiyle, tiksinerek

2630 mübâderet (etmek): başlamak

199

Recaizade Mahmut Ekrem

—Keşfî Bey burada yoktur.

—Nerededir? Olduğu yeri söyle

—O dün gitti, bu gece de gelmedi.

—Niçin gelmedi acaba?. Sebebini bilmiyor musun?

—O dışarı gitti, İzmir’e gitti.

—Dün mü gitti?

—Gitti dedik a!

—Bugün gidecek değil miydi?

Kısa adam Bihruz Bey’e uzunca baktıktan sonra üzerine kapıyı kapayıverdi.

Beyefendi pür-hiddet2631 arabasına döndü. Arabacıya: “Haydi dön! Doğru köşke!” emrini verdi. Araba da süratle yürümeye başladı.

“Hay eşek herif! Ne terbiyesiz herif imiş! Böyle adamlar uşak diye, hizmetkâr diye kullanılır mı? “Tel metr tel vale!”2632 Zati beyefendisi nedir ki! Hay yalancı hay! Bugün gideceğini söyledi, dün gitmiş. Belki daha gitmedi, orada idi.

Hizmetkâr, o dağ ayısı beni savdı. Kim bilir? Belki öyle talimat almıştır. Lâkin ne cesaret!. Benim gibi bir zata öyle muamele etsin Çok şey! Bu kadar da hakaret yutulmaz a… Andon hınzırı sebeptir: Kira arabasıyla gelince böyle olur.

Vapura da gitmeli mi?. Ya orada da bulamazsam Dün nasıl gidebilirdi?. Vapur yoktu. Bu olmaz şeydir dünyada. Ne yalancı zevzektir bu Keşfî çok şey. Herif âdeta beni kovdu Öyle ya kapıyı üzerime kapayıverdi, artık buna sükût2633 edil-mez, bir tarziye2634 olsun almalıyım. Kimden tarziye istemeli? Mutlak birisini çiğnedi, bu herifi hapse tıktılar. Ne kadar münasebetsizlik! On altı yaş ölmek için pek erkendir. Ah!. “malörü kö jö sül!”2635 Artık vapura gidemem, yazık!

2631 pür-hiddet: öfke dolu, öfkeli

2632 “tel metr tel vale!”: böyle efendinin böyle uşağı 2633 sükût (edilmek): sessiz kalmak

2634 tarziye: pişmanlık duyarak özür dileme

2635 “malörü kö jö sül!”: ne kadar üzgünüm

200

Araba Sevdası

Hay terbiyesiz dağ adamı! Bu “ensült”2636 doğrusu unutulmaz! Arabacı, sür be herif!. Şu Andon’un yaptığı işi de görüyor musun? “Malör sür malör”2637.

Araba ne oldu acaba?. Hayvanlar nerede kaldı? “Vuy!. El ave an se biyento pur mûrir! Ah!. povr fiy!”2638

Kadıköyü’nden Küçük Çamlıca’ya gelinceye kadar Bihruz Bey’in zihnini meşgul eden işte bu tefekkürat idi. Araba bağın kapısı önünde durunca içeriden Mişel Ağa korkarak geldi. Arabanın kapısını açtı. Bihruz Bey inerken Mişel yavaşça: “Andon geldi” dedi. Beyefendi bir şey demeyerek yürüdü. Köşke girerken Andon elinde bir mektup ile beyin karşısına çıktı.

—Nedir o?

—Bir mektup ekselans

—Kimden?

—Mösyö Kondoraki gönderdi.

—Mösyö Kondoraki!. Ne münasebet?

Bihruz Bey mektubu derhâl açtı. Süzerek merdivenden çıktı. Doğru salona girdi.

—Mösyö Kondoraki’nin mektubu şu ifadatı havi idi: “Ekselans! Bundan evvelki mektubumuza şifahen2639 verdiğiniz cevap mucibince2640 fabrikamda üç gün beyhude2641 teşrifinize muntazır2642 olduk. O cevabı ita2643 ettiğiniz günden şimdiye kadar aradan bir yirmi gün mürur2644 ettiği hâlde ne matlubumuz2645

2636 “ensült”: aşağılama, hakaret

2637 “malör sür malör”: şanssızlık üstüne şanssızlık 2638 “vuy! el ave an se biyento pur mûrir! ah! povr fiy!”: evet, gerçekten genç, çok gençti değil mi? ah zavallı kızcağız

2639 şifâhen: sözlü olarak

2640 mûcib: gerek, lüzum

2641 beyhûde: boşu boşuna

2642 muntazır (olmak): beklemek

2643 i’tâ (etmek): göndermek

2644 mürûr (etmek): geçmek

2645 matlûb: istenilen, talep edilen

201

Recaizade Mahmut Ekrem

olan para tesviye2646 olundu, ne de adem-i tesviye2647 hakkında bir sebep beyan edildi. Binaenaleyh2648 bugün fabrikamıza li-ecli’t-ta’mîr2649 kendiliğinden gelen arabanızı hayvanlarıyla beraber tevkife2650 ma’a’t-te’essüf2651 mecbur olduk. Bu muamelenin2652 vukuunu2653 ise evvelce zat-ı vâlânıza2654 ihtar2655 etmiş idik.

Matlubumuzun istifasını2656 temin2657 için böyle bir muameleye tasaddi2658 hususundaki mazeretimizin2659 teslim buyurulacağını2660 ümit ederiz. İmdi üç güne kadar deyniniz2661 olan yüz elli lirayı tediye2662 buyurmanız mercudur2663. Bu defa dahi ricamız kabul olunmadığı hâlde arabanın ve hayvanların fürûhtuyla2664

esmanından2665 matlubumuz olan para bi’t-tevkîf2666 fazla bir şey kalırsa taraf-ı vâlânıza2667 gönderileceğinin ve arabayı fabrikamıza kadar getirmekte arabacınız Andon’un bir gûne2668 su’-i niyeti2669 bulunmadığının beyanı ihtirâmât-ı mahsû-samızın2670 tekidine2671 zerî’a2672 ittihaz2673 kılındı.

2646 tesviye (olunmak): ödenmek

2647 ‘adem-i tesviye: ödeme yapılmaması

2648 binâ’en’aleyh: bununla birlikte

2649 li-ecli’t-ta’mîr: tamir, onarım için

2650 tevkîf: el koymak

2651 ma’a’t-te’essüf: üzülerek, üzüntüyle

2652 mu’âmele: davranış

2653 vukû’: olma, gerçekleşme

2654 zât-ı vâlâ: yüce şahsınıza

2655 ihtâr (etmek): uyarmak, hatırlatmak

2656 istîfâ: alacağın tahsil edilmesi,

2657 te’mîn: güvence altına alma

2658 tasaddî: bir işe başlama, girişme, kalkışma

2659 ma’zeret: özür, özür bildirme

2660 teslîm buyrulmak: kabul edilmek, hakkı teslim edilmek 2661 deyn: borç

2662 te’diye: borcu ödeme

2663 mercû: rica olunan şey, rica edilmiş olan

2664 fürûht: satış

2665 esmân: değerler, bir malın satılmasından elde edilen değerler 2666 bi’t-tevkîf: el konularak, haciz edilerek

2667 taraf-ı vâlâ: yüce taraf, mecazen sizin adınıza 2668 gûne: çeşit, tür

2669 sû’-i niyyet: kötü niyet

2670 ihtirâmât-ı mahsûsa: özel saygınlıklar

2671 te’kîd: güçenlendirme, sağlamlaştırma

2672 zerî’a: vesile, sebep

2673 ittihâz (kılınmak): alınmak, kabul edilmek

202

Araba Sevdası

Bihruz Bey bu mektubu dört beş defa okudu. Her okuyuşta hayreti artıyor-du. Zira beyin beklediği şey Andon’un bir adam çiğnemiş ve o cihetle kendisi hapse ilka2674 olunup araba ile hayvanların da bir tarafta kalmış olması idi.

Arabanın Üsküdar’da iken Mösyö Kondoraki’nin Feriköyü’ndeki fabrikasına gitmesine bir sebep tahattur2675 edemeyip bir yol dahi düşünemediğinden vukû’-ı hâlin2676 bu suretle olmasına inanmak istemiyordu. Binaenaleyh arabacı Andon’u huzuruna2677 celp2678 ile isticvap2679 ve istintaka2680 mecbur oldu.

—Andon!

—Efendim!

—Arabayı ne yaptın?.

—Aman pasam affedersi benim kabahat değil!.:

—Söyle ne yaptın?. Nereye götürdün?.

—Cenabını2681 ki bıraktım dün sabah iskelede Üsküdar’da.

—Ey sonra?

—Arabayı geri alırdım. Öteden gelirdi bir araba çarsi araba Acemi herif manevra bilmez.

—Ey?

—Çarpti bizim araba dingil na böyle çarpilmis bir tarafta.

—Ey sonra?

2674 ilkâ: konmak, bırakmak

2675 tahattur (etmek): hatırlamak

2676 vukû’-ı hâl: durumun meydana gelmesi veya gerçekleşmesi 2677 huzûr: yan, kat,

2678 celb: davet etme, çağırma

2679 isticvâb: cevap verme

2680 istintâk: sorgulama

2681 cenâb: saygı ifadesi olarak kullanılan bir ifade, hazret, “siz” (şahıs zamiri yerinde) 203

Recaizade Mahmut Ekrem

—Korktum cenabını. Evvelki sefer ki Kızıltoprak gitti. Marka bozuldu nasın ki cenabını bilir.

—Ey çabuk söyle Kondoraki’yi nerede buldun?

—Na orada iskelede feribot var. Söylediler bana ki Kabatas gider hem sonra iki saat yine Üsküdar gelir gittim fabrika, gittim ki yapsınlar tamir çabuk

—Ey sonra?

—Mösyö Kondoraki orada, araba fabrika girdi, atlar ahırda götürdü.

Haydi zanim!. Haydi kuzum! Çabuk ben gidecek feribot. Yapmaz yapmaz

—Ne yapmaz?

—Tamir yapmaz. Be zanim ben gider tamir istemez. Yok olmaz olmaz Aman zanim, aman kuzum! Bırakiniz. Der ben alacak var yüz elli lira var olmaz

—Ey sonra?

—Ağladim ağladim ah! Olmaz. Araba vermez, atlar birakmaz, aksam olur ben sasirdı.

—Ey sonra?

—Gitti komisyon. Komisyon dedi biz karismaz mahkeme git.

—Acayip!. sonra?

—Mahkeme gitti dedi arzuhal getir Arzuhal yok bakmaz

—Ey peki bu mektubu nerden aldın?. “Ki ta done sa?”2682

—Kondoraki. Ben gitti fabrika bir keret daha Aman zanim!. Aman kuzum!

Ben köşke nasın gider?. Pasafendi ben nasın görür?. Ver zanim bana bir mektup al bu mektup götür. Ben bilirdi ki alacak var? Affedersi ben kabahat değil.

2682 “ki ta done sa?”: sana bunu kim verdi?

204

Araba Sevdası

—Ey! Dün gece niye gelmedin?

—Geç kaldi aksam oldi gece oldi hem korkti cenabını.

—Peki!. peki!. Haydi git!

Arabacı Andon’un ifadatı2683 doğru ve ziyade2684 ve noksandan müberra2685

idi. Bildiğimiz gibi bir gün evvel sabahleyin beyefendiyi Üsküdar iskelesine bıraktıktan sonra arabayı geriye alırken öteden bir koşu gelmekte olan bir çarşı arabasına şiddetle çarptığından arabanın dingilini çarpıttığı gibi bir ya-nının da boyasını sıyırtmış idi. Beyden korktuğu için bozuğu derhal yaptır-mayı düşündü. Fakat Andon iyi bilirdi ki o işi Üsküdar’da yapacak ne boyacı, ne de bir demirci vardı. Meyusane2686 tefekkür2687 ederken araba vapurunun düdüğü kendisini ikaz etti. Zira geçen sene bir gün yine beyin arabasını tamir ettirmek için araba vapuruyla Kabataş’a geçerek bir iki saatte işini bitir-dikten sonra yine o vapurla Kabataş’tan Üsküdar’a geçmiş idi. Bu tecrübe-den istifade etmek istedi. Vapuru tahkik etti. Vapur Kabataş’a geçmek üzere olup üç saat sonra Kabataş’tan Üsküdar’a gelecek idi. Hemen arabayı vapura soktu. Kabataş’a çıkar çıkmaz kemâl-i sür’atle2688 Feriköyü’ne vardı. Mösyö Kondoraki’nin fabrikasına gitti. İşbaşıyı2689 buldu. Yapılacak şeyleri söyledi ve fakat beyefendiden izin almaksızın kendiliğinden geldiği cihetle işin gizli tutulmasını ve tamir parasını kendi kesesinden vereceğini de işbaşıya anlattı. Her ne olursa olsun kendisine danışmaksızın fabrikada bir iş yapılmamak üzere Mösyö Kondoraki işbaşıya müekked2690 emirler vermiş olduğundan ona danışmaya lüzum görüldü. Gidildi söylendi. Mösyö Kondoraki, Bihruz Bey’den dört yüz bu kadar liraya mahsuben2691 evvelce aldığı liralarla hakkını 2683 ifâdât: ifadeler, açıklamalar

2684 ziyâde: fazla

2685 müberrâ: arınmış, temizlenmiş

2686 me’yûsâne: ümitsizce

2687 tefekkür (etmek): düşünmek

2688 kemâl-i sür’at: büyük bir hızla

2689 işbaşı: işçi başı

2690 mü’ekked: kesin

2691 mahsûben: karşılık olarak

205

Recaizade Mahmut Ekrem

tamamen istifa2692 ettikten sonra bir otuz lira da temettu2693 etmiş iken buna kanaat etmeyerek yedindeki2694 bir senet mucibince mütebakî2695 matlubu olan yüz elli liraya mukabil dahi beyin arabasını, hayvanlarını ele geçirmek için zihninde çare taharri2696 edip dururdu. Bunların kendi ayağına kadar geldiğini haber alınca aşırı memnun oldu. Arabanın fabrikaya, hayvanların ahı-ra çekilmesini ve arabacı Andon’un da savulmasını işbaşıya emretti. İşbaşı da aldığı emri derhâl icraya kalkıştı. Zavallı Andon pek çok yalvardı yakardı ise de kâr etmedi. Batakçı Bihruz Bey’in çelebiye yüz elli altın borcu olduğundan bu para gelmedikçe arabanın ve hayvanların gidemeyeceğini söylediler. Herif oradan çıktı. Beyoğlu’na geldi. Altıncı daireye2697 girdi. Çavuşlara hâli anlattı. Kondoraki’den şikâyetler etti. Hâlbuki bu iş, dairenin vazifesinden hariç idi. Mahkemeye müracaat etmesini söylediler. Andon mahkeme-i hukûku2698

da tahkik etti, buldu. Mahkeme dairesinden içeriye girerken ne istediğini, kimi aradığını sordular. Oraya da derdini anlattı. Bir arzuhal lâzım olduğunu söylediler. Akşam olmuş idi. Tekrar gitti, Kondoraki’yi buldu. Beyefendiden korktuğunu söyledi ve kabahat kendinde olmadığına dair bari bir mektup ve-rilmesini rica etti. Bu ricası nasılsa kabul olundu. İstediği mektubu verdiler.

Mektup yazılıncaya kadar akşam saat bire gelmiş idi. Andon o geceyi bir hem-şerisinin yanında geçirdi ve ertesi sabah Çamlıca’ya köşke geldi.

Bihruz Bey’e gelince, Andon’dan aldığı izahat2699 ve tafsilât2700 üzerine hay-reti2701 memnuniyete döndü. O memnuniyetin alâimi2702 çehresinde nüma-yan2703 olmaya başladı.

2692 istîfâ (etmek): alacağını tahsil etmek

2693 temettu’ (etmek): kâr elde etmek

2694 yed: el

2695 mütebâkî: geriye kalan, arta kalan

2696 taharrî (etmek): araştırmak

2697 altıncı dâ’ire: 1857’de kurulan, günümüzdeki beyoğlu belediyesi başlangıcı sayılabilecek birim 2698 mahkeme-i hukûk: hukuk mahkemesi

2699 îzâhât: açıklamalar ve ifadeler

2700 tafsîlât: ayrıntılar

2701 hayret: şaşkınlık

2702 alâ’im: alâmetler, izler, belirtiler

2703 nümâyân (olmak): görünmek, ortaya çıkmak

206

Araba Sevdası

“Yüz elli lira bir eski araba için! Hayvanlar da iyice bozulmadılar mı ya?. Şimdi satacak olsan kim alır? Bâ-husûs şimdiden sonra arabanın ne lüzumu var?.

Gezmeye kim gidecek? Araba kullanmaya kimin hevesi kaldı? Asıl düşündü-ren şey Kondoraki’nin bunları bir rezaletle köşkten kaldırıp götürmesi idi.

Böylesi hiç de hatıra gelmemiş idi. Ne kadar isabet! Aferin Andon!. İşin içinden böyle de çıkılacağını bileydim ben kendim gönderirdim. Lâkin memnuni-yetimi kimseye anlatmamalıyım bakalım araba ve hayvanlar yüz elli lira edecek mi? Hiç zannetmem fakat artık ondan ben mesul olamam. Yağızları da valide istemiş idi. Bir yüz lira da bunlar için koparırsam. Zati yüz elli lira vaat etmedi mi? İki yüz elli lira bana kalır Oh!.

Evet! Bihruz Bey araba ile hayvanları başından bu suretle mündefi2704 olduğundan dolayı memnun idi. Fakat memnuniyetini Mişel’e ve bâ-husûs arabacı Andon’a karşı ketmetmek ve belki hiddetli görünmek lüzumunu hissediyordu.

Ve artık araba yok olunca Andon’un da bir işi kalmadığından, yağız hayvanlara valide hanımın seyisi Abdullah Ağa da bakabileceğinden Andon’a izin verilmek lâzım geliyordu. Binaenaleyh beyefendi bir kâğıt parçası üzerine Frenkçe birçok rakamlar yazıp çizdikten sonra kitaphanesine giderek “armuvar”ını2705

açtı. Bir ufak çekmece çıkardı. Onu da açtı. Bu çekmecede beyin liraları duruyordu. O liralardan yirmi tanesini saydı aldı. Çekmeceyi kapadı. Armuvarı koydu, armuvarı kilitledi. Tekrar salona geldi. Mişel’i çağırdı:

—Mişel!

—Ekselans!.

—Al bu on altı lirayı Andon’a ver. Dört ay tekmil olmadı, ama dört ay-lığını tamam veriyorum. Mademki arabayı Kondoraki’ye teslim etmiş, artık kendisinin de burada işi kalmadı, anlıyor musun?

—Tre biyen2706 ekselans!.

2704 mündefi’ (olmak): defetmek, başından savmak, 2705 “armuvar”: dolap

2706 “tre biyen “: baş üstüne

207

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey arabacı Andon’u da defettikten sonra üzerinden ağır bir yük atmış

gibi medidce bir “Oh!.” çekti. Vücudunda, fikrinde bir hiffet2707 hissetmeye başladı. Ma’şûka-i fâniyenin2708 tahkîk-i peygûle-i sükûnu2709 gailesi2710 ara sıra zihninin bir köşesinde arz-ı çehre-i şûm2711 etmeseydi bugünkü hâl ve mevkiinden pek aşırı hoşnut kalıp kendi kendisini bahtiyar2712 sayacaktı.

Fi’l-hakîka2713 sarı arabanın rengi bazı mertebe solarak eski parlaklığı kalmamış, ötesi berisi lekelenmiş ve fazla olarak beyin isim ve mahlasını arz eden kuronlu markası da çizilmiş olduğundan sâhib-i sevdâ-menâkıbının2714 gözünden düşmüş idi. Hayvanlara gelince biçareler o sevda yükünü haftanın üç gününde Fenerbahçesi’yle Göksu arasında durup dinlenmeksizin bir düziye çekip dolaştırdıklarından dolayı hayli lâgarlaşmış2715 ve artık bu işten istifaya hazırlanmış idiler. O cihetlerle beyefendi, Mösyö Kondoraki’ye bâ-senet2716

medyun2717 olduğu yüz elli liranın o araba o hayvanlar için verileceğini düşündükçe canı sıkılıyor idi. “Ekipaj”ın2718 kendi nazarında yüz elli liralık değeri kalmadıktan başka, lüzumu da kalmamış idi. Kendisine yegâne medâr-ı seyr ü cevelân2719 olan vücûd-ı latîf2720 fevt2721 olduktan sonra artık mesirelerde kim için dolaşıp kime gösteriş edecekti? Hususuyla yaz mevsimi de geçip güz faslına2722 giriliyor ve bu fasla mahsus yağmurların “avan-gard”ları2723 bulunan 2707 hiffet: hafiflik

2708 ma’şûka-i fâniye: ölen sevgili

2709 tahkîk-i peygûle-i sükûn: dinginli köşesinin (mezarının) araştırması 2710 gâ’ile: sıkıntı, dert

2711 arz-ı çehre-i şûm (etmek): uğursuz yüzünü göstermek 2712 bahtiyâr: mutlu

2713 fi’l-hakîka: gerçekte, gerçekten

2714 sâhib-i sevdâ-menâkıb: hayat hikâyesi sevda olan sahip (Bihruz Bey) 2715 lâgarlaşmak: zayıf düşmek, zayıflamak

2716 bâ-sened: senetle, senet karşılığında

2717 medyûn (olmak): borçlanmak

2718 “ekipaj”: araba, lüks araba

2719 medâr-ı seyr ü cevelân: gezme ve dolaşma dayanağı (sebebi) 2720 vücûd-ı latîf: tatlı, güzel varlık

2721 fevt (olmak): yok olmak, kaybolmak, ölmek

2722 fasl: mevsim

2723 “avan-gard”: öncü

208

Araba Sevdası

siyah bulutlar sabahları kenâr-ı ufkta2724 dolaşıyordu. Kış gelmeden İstanbul’a, Süleymaniye’ye naklonulacak, fena havalar, yağmurlar başladı mı artık bir tarafa çıkılamayacak değil mi? Binaenaleyh arabanın hiç lüzumu yoktu. Ne isabet oldu da bunu Mösyö Kondoraki yüz elli lira alacağına mukabil zaptetti2725!

Lâkin ah! Meleğin o yâr-ı canın2726, o vakitsiz solup harap olan sarı gülün mezarı bilinse de başı ucuna gidilip “İlk Teessüf ” okunsa, ağlansa, “siyeh-çerde”

münasebetsizliğinden dolayı isti’fâ-yı kusûr2727 olunsa! Artık Bihruz Bey’in dünyaya müteallik2728 emeli bundan ibaret! Bu da nâ-kâbil-i husûl2729 bir emel değil. Ancak Keşfî Bey İzmir’e gidiyor, kim bilir ne zaman dönecek, o zamana kadar nasıl sabır ve tahammül olunacak? Sabahleyin bağına gidildi. Kendisi bulunamadıktan başka uşağından tahkire2730 uğranıldı.

“Saat kaç acaba? Beş buçuk. Vapura gitmeye daha vakit var. Elbette vapur do-kuzdan evvel hareket etmez. Evet! artık ne olursa olsun “direktöman”2731 sorar öğrenirim. O yalancı, O “farsör”2732 de acaba doğru haber verir mi?. “Povr fiy!”2733. On altı, on sekiz, yirmi yaş ölmek için pek çabuktur! Lamartin!. Koca Lamartin! Sanki benim başıma geleceği bilmiş de bu şiiri, bu “Prömie Regre”yi2734 yazmış. ‘Bir siyeh-çerde’ye benziyor mu hiç? Ah! Nasıl “pardone”2735

ettireceğim kendimi?. Vakit geçiyor şimdi bir araba, yarım saatte Üsküdar oradan iki çifte bir kayık, doğru İzmir vapuru, durmayalım”

Bihruz Bey, Mişel’i çağırmak üzere çana dokunacak iken kapıya “Tık tık!” diye vuruldu:

2724 kenâr-ı ufk: ufkun kenarı

2725 zabt (etmek): el koymak, haczetmek

2726 yâr-ı cân: can gibi olan sevgili

2727 isti’fâ-yı kusûr (olunmak): kusuru affedilmek 2728 müte’allik: ilişkin, ilgili

2729 nâ-kâbil-i husûl: gerçekleşmesi imkânsız

2730 tahkîr: aşağılama, horlama

2731 “direktöman”: doğrudan doğruya

2732 “farsör”: alaycı, soytarı

2733 “povr fiy!”: zavallı kız

2734 “prömie regre”: ilk pişmanlık

2735 “pardone” (ettirmek): affettirmek

209

Recaizade Mahmut Ekrem

—Antre!2736

—Ekselans. Dejöne!2737

—Geliyorum, bahçıvana yahut bağcıya söyle de gitsin bir temiz araba getirsin!. — Tre bien ekselans!.

Beyefendi sal a manjeye gitti. Sabahleyin köşkten Kadıköyü’ne Kadıköyü’nden köşke kadar icra2738 ettiği sefer ve müteakiben2739 sarı arabadan ve yüz elli liralık borçtan kurtulduğuna dair memnuniyet-âver2740 haberle beyin gussası2741

azalıp iştihası açılmış idi. Sofraya oturdu. Ara sıra içinden gelen gizli ahları midesinin feryadına mağlûp ederek arîz ve amîk2742 yemeğini yedi. Meyvadan da sarf-ı nazar2743 edemedi. Bu aralık arabanın hazır olduğunu söylediler. O

zaman artık “deser”i2744 muhtasar2745 geçerek hemen sofradan kalktı. Bir frenk sigarası yaktı dudaklarına kıstırdı. Bastonunu aldığı gibi merdivenden indi.

Bahçeyi geçti, arabaya bindi. Üsküdar’a müteveccihen2746 gitti. Yirmi dakika sürmedi, Üsküdar İskelesi’ne vardı. Arabadan inip kayık iskelesine doğruldu.

Bir otuz kadar kayıkçı beyin etrafını kuşatarak malum olan lisan ve hareket-leriyle tergîbât2747 ve iz’âcâta2748 başladılar. Beyefendiyi bir gün evvel vapurla beraber İstanbul’a yetiştirmek için iki çifte kayığına almış olan hamlacı2749 da diğer kayıkçıların içinde idiyse de bu sairleri gibi beyefendiyi kolundan tutup çekmek yanına sokulup kulağına mırıldanmak yollu muamelelerden uzak bulunarak yalnız beyefendiye: “Sen yine benim kayığıma geleceksin ya hele dur 2736 “antre!”: giriniz

2737 “ekselans dejöne!”: efendim, öğle yemeği

2738 icrâ (etmek): yerine getirmek, yapmak

2739 müte’âkiben: arkasından, peşi sıra

2740 memnûniyyet-âver: memnuniyet getirici, memnuniyet verici 2741 gussa: gam, tasa

2742 arîz ve amîk: enine boyuna

2743 sarf-ı nazar (etmek): vazgeçmek, terk etmek

2744 “deser”: yemekten sonra yenilen tatlı veya meyve 2745 muhtasar: kısa, kısıtlı şekilde

2746 müteveccihen: yönelerek

2747 tergîbât: isteklendirmeler

2748 iz’âcât: rahatsızlık vermeler, bunaltmalar

2749 hamlacı: kürekçi

210

Araba Sevdası

bakalım” manasını ima2750 eder bir nigâh-ı tebessüm-amiz2751 ile bakıyordu.

Fi’l-hakîka Bihruz Bey otuz kadar kayıkçıdan onu intihap2752 ile işaret etti.

Hamlacı mağrurane hemen kayığına doğru yürüdü. Arkadaşı da arkasından gitti. Bunlar kayığa girdiler. Sonra beyefendiyi de aldılar, iskeleden açıldılar.

—İzmir vapuruna gideceğim.

—Pek güzel, götürelim.

—Vapurun nerede olduğunu bilir misin?

—Biz o vapurlara her saat müşteri götürürüz Hiç bilmeyiz olur mu?.

—Bugün İzmir’e gidecek vapur var ya?

—Olmaz mı ya? Her hafta İzmir’e vapur var. Daha sabahleyin Kadıköyü’nden birisini götürdük

—Kadıköyü’nden mi?

—Evet!

—Nasıl adamdı götürdüğünüz?

—Basbayağı adam. Bir efendi, bir.

—Bıyıklı mı, sakallı mı? Genç mi? İhtiyar mı?.

—Bıyıklı bir efendi, Sakalı da var mı yok mu dikkat etmedim.

—Adı nedir? Adını bilmiyor musun?

—Adını işitmedim, hoşça bir ad ama hatırda kalır mı ya?

—Keşfî mi? Keşfî Bey mi adı?

—Öyle bir şey.

2750 îmâ (etmek): işaret etmek

2751 nigâh-ı tebessüm-âmîz: gülümseme karışmış bakış

2752 intihâb: seçme

211

Recaizade Mahmut Ekrem

—Aman biraz gayret edin!

—Korkma daha vapur kalkmaz. O akşama doğru saat dokuzda gider, şimdi saat daha altıya geldi mi ola?

—Altı buçuğu geçiyor.

—Sen merak etme vaktiyle erişiriz. Yolculuk mu var? Yoksa birisine mi bakacaksın?

—Birisini göreceğim.

—Kısmet olursa akşama yine döneceksin öyle mi?

—Evet döneceğim.

—Kısmet olursa yine Üsküdar’a mı?

—Üsküdar’a döneceğim.

—Demek ki seni bekleyeceğiz.

—Evet bekleyeceksiniz.

—İşte İzmir vapuru. Salıpazarı’nın önünde yatıyor.

—Hangisi?

—Nemse vapuru dumanı çıkıyor daha!. Görüyor musun?

—Ha gördüm İzmir vapuru mu o?

—Öyle ya

—Neden biliyorsun?

—Sabahleyin müşteri götürdük dedim ya Bizim işimiz zati o. Biz vapur-ları hep biliriz.

—Aman gayret!

212

Araba Sevdası

Salıpazarı önünde yatan, dumanı çıkmakta olan vapur Lloyd kumpanyasının (Galete) namındaki vapuru idi ki, fi’l-hakîka o gün İstanbul limanından hareketi mukarrer2753 olan vapurlardan olduğu için etrafını denk denk eşyâ-yı ticâ-riyye2754 ile dolu müteaddit2755 mavnalar2756, yolcu nakleden, teşyî’ci2757 getirip götüren birçok sandallar, kayıklar ihata2758 etmiş idi.

Bihruz Bey’in iki çiftesi o kadar kalabalığın içinden güçle yol bularak vapurun dış tarafındaki asma merdivene takarrup2759 edebildi. Bihruz Bey merdivenin önünü zapt etmiş olan bir Karaköy sandalına atlayarak merdivene çıktı. Merdivenden bir takımı inip diğer takımı çıkmakta olan on on beş kişiyi aralayarak bir hayli zahmetle vapura girebildi.

Vapurun içindeki izdiham dehşetli bir surette idi: Bir tarafta ağzı açık duran derin karanlık ambara vinç ile yük indirmekte olan gemicilerin gürültüsü patırtı-sı; bir tarafta ambarın yanındaki en münasip yerleri tutmak için birbirini kakış-tırıp, birbirinin eşyasını, kilimini, serilmiş hasırını, şiltesini ileri geri çekiştiren güverte yolcularının mücâdelât2760 ve mu’ârazâtı2761, bir yandan yeniden yeniye vapura muvâsalat2762 eden kamara ve güverte yolcularının muhacemesi2763, bir yandan da yolcuların yanlarına alacakları sandık sepet gibi eşyayı taşıyanların müzahamesi2764 yine bir taraftan teşyî2765 için vapura gelip yolcularını arayan-ların aşağı yukarı gezip koşması, yine bir yandan ücretlerini alamamış kayıkçı ve sandalcıların müşterilerini aramak için mütelâşiyane2766 oradan oraya seğirt-mesi vapurda bir kargaşalık, bir uğultu, bir gürültü hâsıl ediyordu ki, vapur yol-culuğunca tecrübesi olmayanların bu hâli görüp de şaşırmaması kabil değildi.

2753 mukarrer (olmak): kararlaştırılmak

2754 eşyâ-yı ticâriyye: ticaret eşyaları, ticaret malları 2755 müte’addid: çeşit çeşit

2756 mavna: iskeleden gemilere yük taşıyan güvertesiz büyük tekne 2757 teşyî’: uğurlama, yolcu etme

2758 ihâta (etmek): kuşatmak, çevresini sarmak

2759 takarrub (etmek): yaklaşmak, yakınlaşmak

2760 mücâdelât: mücadeleler, itişip kakışmalar

2761 mu’ârazât: sözlü sataşmalar

2762 muvâsalat (etmek): ulaşmak, varmak

2763 mühâceme: hücum etme, ileriye atılma

2764 müzâhame: izdiham yaratma, sıkıştırıp zahmet verme 2765 teşyî’: uğurlama, yolcu etme

2766 mütelâşiyâne: telaşlanarak, telaşlı telaşlı

213

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey, merhum paşa pederiyle mükerreren2767 seyâhat-ı bahriyyede2768

bulunmak hasebiyle2769 bu yolun, bu âlemin bigânesi2770 olmadığından vapurun içinde tesadüf ettiği izdihamdan2771 dolayı hareketini asla şaşırmayarak doğruca birinci sınıf yolcularına mahsus salona girdi. “Metr dotel”i2772 buldu.

Yolculardan Keşfî Bey namındaki gencin henüz vapura gelip gelmediğini sordu. Metr dotel bu bapta2773 beyân-ı cehl2774 edince beyefendi vapurun yazı-cısını gördü. Sualini ona da irad2775 ettiyse de ondan da bir haber alamayınca birinci kaptanı görmek istedi. Birinci kaptanın kamarasında uyumakta olduğunu söylediler. Bunun üzerine aşağı kamaraya indi. Bakındı, hizmet eden gar-sonlardan sordu. Keşfî Bey’e dair bir eser ve habere yine zafer-yâb2776 olamayınca tâ yukarıya çıktı. Hem denizi hem de asma merdivenden çıkıp inenleri görür bir kenarda kaimen2777 durdu. Bu saatlerde Bihruz Bey’in bulunduğu hâl intizar2778 hâlinin en şiddetlisi idi:

“Nerede kaldı bu zevzek?. Niçin gelmiyor acaba?. Dün, ‘İşlerimi bugünden bitireyim de yarın “libr”2779 kalırım” demiş idi. Hâlbuki nasıl olsa şimdiye kadar gelmeli idi Of!. saat sekiz buçuk, Vapur yarım saate kadar kalkacak! Şu madamlar nereye gidiyorlar acaba? Şu ihtiyar Mösyö Piyer’e ne kadar benziyor!.

“On di re kö se lö frer!.”2780 Of niçin gelmiyor? Şu gelen kayıktaki fesli Keşfî’ye benziyor Evet! Evet!. O! “El ave sezan, se biento pur mûrir!”2781 Of!. “Sür lâ plaj sonor o lâmer dö Sorrant”2782 Anlaşılan gelmeyecek öyle ise muhakkak 2767 mükerreren: tekrar tekrar, devamlı

2768 seyâhat-i bahriyye: deniz yolculuğu

2769 haseb: dolayı, gereği

2770 bîgâne: yabancı

2771 izdihâm: kalabalık, sıkışıklık

2772 “metr dotel”: otel yöneticisi

2773 bâb: konu, bahis

2774 cehl-i beyân (etmek): bilmediğini ifade etmek, bilmediğini söylemek 2775 îrâd (etmek): soru sorma

2776 zafer-yâb (olmak): ulaşmak, başarmak

2777 kâ’imen: ayakta bekleyerek

2778 intizâr: bekleme, bekleyiş

2779 “libr”: boş, serbest

2780 “on di re kö se lö frer! ”: erkek kardeşi olduğu söyleniyor 2781 “el ave sezan, se biento pur mûrir!”: on altı yaşındaydı, ölmek için çok erken 2782 “sür lâ plaj sonor o lâmer dö sorrant” : sorrent denizinde uğultulu plajında 214

Araba Sevdası

dün gitmiştir. Eyvah!. ben kimden öğreneyim? “Ün biyer pötit, etruvat, endiferant”2783 Yazık!. Bir sandal daha geliyor O da değil, nafile saat kaç?. Ona çeyrek var, vapur gidecek galiba, sakın içeride kalmayayım.

—Pardon mösyö! Eskö vuzave za bor ön pasage nome Keşfî Bey?.2784

—Nayn!.2785

—Eski lö bato par deja?.2786 — “Ya ya”2787 “Demek dün gitmiş”

Zavallı Bihruz Bey’in hatırına bile uğramıyordu ki, İzmir’e yolculuğu esasen yalan olan Keşfî Bey’in vüruduna2788 Bihruz Bey sabırsızlıkla vapurda munta-zır2789 olduğu saatlerde Keşfî Bey bağının bir tarafında –bir köşk ve bir kahve ocağı ile bir de kameriyeden ibaret olmak üzere– inşa ettireceği dâ’ire-i mah-sûsanın2790 hafriyyât-ı esâsiyyesine2791 nezaret2792 etmekle beraber ebniye2793

kalfasının arz ettiği resmin tadilâtıyla2794 uğraşıyordu.

Biçare Bihruz Bey’in hayalinden bile geçmiyordu ki içerisinde İzmir’e gidecek bir adamın vüruduna saatlerce muntazır kaldığı vapur İzmir’e değil, Trabzon’a, Karadeniz’e gidecek bir vapur idi.

Bihruz Bey beyhude yere saat on buçuğa kadar muntazır olduktan sonra vapurun hemen hareket etmek üzere olduğu bir zamanda –ileriden emir ve işa-retine muntazıran kürek üzerinde bulunan– iki çifteye el salladı. Kendisi merdivenden indi. O vakit kalabalık çekilmiş idi. Kayığa atladı. Kayıkçılar kayığı Üsküdar’a doğru süratle yürütmeye başladılar.

2783 “ün biyer pötit, etruvat, endiferant”: küçük, dar ve kayıtsız bir taş

2784 “eskö vuzave za bor ön pasage nome Keşfî Bey?”: gemide Keşfî Bey adlı bir yolcunuz var mı?

2785 “nayn! ”: hayır

2786 “eski lö bato par deja? ” gemi şimdi mi hareket edecek?

2787 “ya ya”: evet, evet

2788 vürûd: gelme, geliş

2789 muntazır (olmak): beklemek

2790 dâ’ire-i mahsûsa: özel dairesi, evi

2791 hafriyyât-ı esâsiyye: temel kazı çalışmaları 2792 nezâret (etmek): denetlemek, gözetlemek

2793 ebniye: binalar

2794 ta’dîlât: düzenlemeler, iyileştirmeler

215

Recaizade Mahmut Ekrem

—Yolcunu gördün mü?.

—Hayır göremedim. Purkua il mö tütua set embesil?2795

—Dün gitmiş olmasın?.

—Dün İzmir’e vapur var mıydı?

—Vardı ya. Dün Fransız’ın postası idi, bugün Nemse’nin Yarın da Mos-kof ’un var….

—Aman geç kaldım!. Biraz gayret etseniz.

—İşte gidiyoruz Bundan çabuk gidilmez ki gelirken gibi değil şimdi akıntı yukarı gidiyoruz.

“Kimbilir ne zaman gelir? İki ay sonra mı üç ay sonra mı Of!. Hava da bir sa-kil2796 ki. Povr adore!2797. Ah, ben ne kadar bed-baht imişim. Sür la plaj sonor u lamer dö Sorrant derul se flo blö opiye dö loranje.”2798

—Aman hamlacı ağa! Arkanızdaki mavnayı görüyor musunuz?.

—Korkma o bizi geçer.

—Şu gelen yolcu vapurunu da gözet!.

—O daha uzakta, O buraya gelinceye kadar biz iskeleye varırız.

—O nereye gidiyor acaba?.

—O Karadeniz’e gidiyor.

—Bizim gittiğimiz vapur değil mi o?

2795 “purkua il mö tütua set embesil?”: bu aptal bana niçin sen die hitap ediyor?

2796 sakîl: ağır, bunaltıcı

2797 “povr adore!”: zavallı sevgili

2798 “sür la plaj sonor u lamer dö sorrant derul se flo blö opiye dö loranje ”: sorrant denizinin dalgalarının çarptığı uğultulu plajın üzerine

216

Araba Sevdası

—O şimdiye dek durur mu? O gitti bile, onun yolu Marmara.

—Öyle ya.

Yirmi dakika sonra kayık iskeleye yanaştı. Bihruz Bey çıkarken kayığın amba-rına bir lira fırlattı. Hamlacı ağa: “Bereket versin!. Safa geldin” dedi. Beyefendi biraz uzayınca2799 iki hamlacı2800 konuşmaya başladılar:

—Bu yalabık2801 efendinin parası çok, ama telâşı da çoğa benziyor…

—Kimi görecekti?.

—İzmir’e yolcusu varmış da

—O vardığımız vapurda mı?

—Evet!.

—O vapur İzmir’in değil, Trabzon’undu be?

—Adam nene gerek. Biz paraları aldık a sen şuna bak!

Zati onun da bir işi gücü yok a eğlenceye gidiyor gündeliği doğrulttuk. Haydi artık kayığı limana çekelim.

Bihruz Bey -sabahleyin yatağından çıktığı gibi geceliğiyle açık pencere önünde bir iki saat kadar mütefekkirane2802 temâşâ-yı tabî’atla2803 meşgul olmak, itinasız-ca2804, tekellüfsüzce2805 giyip haremden dışarıya çıktıktan sonra klas odasında2806

bir müddet derse çalışmak, öğle taamını müteakip biraz uzanıp istirahat etmek, saat ona doğru bastonunu eline ve Greziyella’yı koltuğunun altına alarak civar 2799 uzamak: uzaklaşmak

2800 hamlacı: kürekçi

2801 yalabık: yakışıklı, sevimli

2802 mütefekkirâne: düşünceli düşünceli, düşünceli bir şekilde 2803 temâşâ-yı tabî’at: doğayı izlemek

2804 i’tinâ: önemseme, özen gösterme

2805 tekellüf: eksiksiz, abartıya kaçma, gösterişe kapılma 2806 klas odası: evlerde derslik gibi kullanılan oda 217

Recaizade Mahmut Ekrem

kırlarda akşamın saat yarımlarına, birlerine kadar maşiyen2807 dolaşmak, köşke avdetinde akşam yemeğini sakince yiyip eğer Mösyö Piyer var ise birlikte bir iki saat ders müzakeresinden2808 veya afakî2809 musahabetten2810 sonra yatak odasına çekilip enzâr-ı istiğrâkını2811 nasbettiği2812 semâ-yı mükevkebe2813 karşı ten-haca2814 düşünmek ve fakat bu meşguliyetlerin, bu düşüncelerin, bu gezintilerin hiçbirisinde ma’şûka-i fâniyenin2815 hayâl-i hazînini2816 gözünden uzak bulun-durmamak suretlerinden ibaret olmak üzere- yeni bir hayat âlemine girmiş idi.

Genç bey, yeni âlem-i hayâtının2817 temâşâ-yı infilâk-ı seherinden2818 müte-lezziz2819 ve mütehassis2820 olup türlü türlü renkler içindeki tulû’2821 u gurû-bunu2822 seyretmekten memnun oluyordu. Mesîre-i tenhâyîsindeki2823 sessiz ormancıkların sükûn ve vahşeti mizacına2824 pek muvafık geliyor, rüzgârın ağaç yapraklarını ihtizâza getirmesinden2825 peyda olan iniltiler rûh-ı müte’el-limine2826 ârzû-yı bükâ2827 veriyordu. Mürtefi2828 tepelerden Marmara Denizi’ne ve o denizi sema ile birleştiren ufka nazar ettikçe fikri ebediyet2829 kadar 2807 mâşiyen: yürüyerek, yayan olarak

2808 müzâkere: görüşme

2809 âfâkî: gereksiz, önemsiz

2810 musâhabet: sohbet etmek, konuşmak

2811 enzâr-ı istigrâk: dalgın bakışlar

2812 nasb (etmek): dikmek, bakışlarını çevirmek

2813 semâ-yı mükevkeb: yıldızlı gökyüzü

2814 tenhâ: tek başına

2815 ma’şûka-i fâniye: ölen sevgili

2816 hayâl-i hazîn: hüzünlü hayal

2817 âlem-i hayât: yaşam dünyası

2818 temâşâ-yı infilâk-ı seher: seher vakti havanın aydınlanmasını izleme 2819 mütelezziz (olmak): lezzet duymak, lezzet almak 2820 mütehassis (olmak): duygulanmak

2821 tulû’: (güneş) doğma, doğuş

2822 gurûb: (güneş) batma, batış

2823 mesîre-i tenhâyî: yalnızlık mesiresi, yalnızlık gezinti sahası 2824 mizâc: huy, tabiat, karakter

2825 ihtizâz: kımıldatma

2826 rûh-ı müte’ellim: acı çeken ruh

2827 ârzû-yı bükâ: ağlama isteği

2828 mürtefi’: yüksek

2829 ebediyyet: ebedîlik, sonsuzluk

218

Araba Sevdası

vâsi2830 bir âlem-i diğere2831 süzülüp gidiyordu. Kuşların cıvıltısı, suların çağıl-tısı sem’-i hasretine2832 başka türlü aksediyor, bulutların seyr ü sükûnu2833, ah-terlerin2834 yılpırdaması2835 nazar-ı iştiyâkına2836 başka türlü çarpıyor, tabiatın her lem’asından2837, her cilvesinden2838 bir mana istinbat2839 etmek istiyordu!

Bihruz Bey’in hatırına artık ne sarı araba uğruyor ne kır beygirler geliyordu. O

yeni hayatından memnun idi. Düşündüğü şey yalnız ma’şûka-i fâniyenin mezarını öğrenmek, öğrendikten sonra da sık sık onu ziyaretle irâhe-i vicdân2840, tahfîf-i bâr-ı hicrân2841 etmekten ibaret idi.

Bihruz Bey bir akşam yalnızca klas odasında meşgul iken dadı kalfa ber-mutâd başörtüsü başında olduğu hâlde beyin yanına gelerek valide hanımefendinin biraz görüşmek istediğini haber vermekle bey kalktı doğru valide hanımın odasına girdi, hanımın elini öptükten sonra bir sandalyeye oturdu. Ana oğul konuşmaya başladılar:

—Oğlum, Bihruz’um! Ne işle meşgul idin?

—Hiçbir işim yoktu, kendi kendime “lektür”2842 yapıyordum.

—Lektür nedir?.

—Okuyordum.

—Sana bir şey soracağım

2830 vâsi’: geniş

2831 âlem-i diğer: başka bir dünya

2832 sem’-i hasret: özlem kulağı

2833 seyr ü sükûn: gezme ve durgunluk

2834 ahter: yıldız

2835 yılpırdamak: parıldama

2836 nazar-ı iştiyâk: arzu ve şevk bakışı

2837 lem’a: pırıltı, parlama

2838 cilve: görünme, görüntü görünüş

2839 istinbât (etmek): anlam çıkarma, sonuç çıkarmak 2840 irâhe-i vicdân (etmek): vicdanını rahatlatmak 2841 tahfîf-i bâr-ı hicrân (etmek): ayrılık yükünü hafifletmek 2842 “lektür”: okuma

219

Recaizade Mahmut Ekrem

—Sorabilirsiniz

—Arabanı ne yaptın?

—Hiç, eskidi… Biraz da borcum kalmıştı, borca karşılık verdim.

—Hayvanlar da beraber mi?

—Evet! Zati araba yüz elli lira etmez ki, borcum o kadardı.

—Yağızlar duruyor değil mi?

—Evet duruyor.

—Onları ne yapacaksın?

—Bir müşteri bulursam satacağım.

—Bana versen olmaz mı?. Benim doru bâr-gîrler2843 benim gibi pek ihtiyar olmuş, kupeyi2844 zor çekiyorlar.

—Siz bilirsiniz, beğenirseniz alınız.

—Bedeva değil a, parasını vereceğim.

—Para ile de alabilirsiniz, parasız da. Kom vu vudre2845

—Acaba ne versem memnun olursun?

—Geçen yaz onlara yüz yirmi lira verdilerdi de ben vermedimdi. Me pur vu2846…

—Yüz yirmi lira çok, razı olursan seksen liraya alayım?

—Tre biyen!. Ben de verdim.

2843 bâr-gîr: beygir

2844 kupe: iki kişilik yaylı at arabası

2845 “kom vu vudre”: siz nasıl isterseniz

2846 “me pur vu “: fakat sizin için

220

Araba Sevdası

Valide hanımefendi, beyaz bir ipek mendil içinde ağzı kırmızı kurdelâ ile bağlı altın çıkınını yastık üzerinden alıp Bihruz Bey’e uzatarak, mahdum2847 bey de kendine uzatılan şeyi istiğnasızca kabul ederek yine muhavereye devam olundu:

—Şu paralar geçenlerde vad ettiğim yüz elli liradır. Hayvanların parasını da konağa nakilden sonra vereyim olmaz mı?

—Konağa mı gideceğiz?

—Öyle ya. İşte eylül de giriyor, yağmurlar sıklaştı, havalar serinledi. Bunlar da bir tarafa kalsın, önümüz ramazan. Bilirsin ya ben camilere giderim burada nasıl olur?

—Ramazan o kadar yakın mı?

—Öyle ya şunda on gün kaldı.

—Hiç haberim bile yoktu Lâkin buraları da pek güzel, nasıl bırakalım da gidelim? Oton burada çok güzel olur!

—Oton ne demek?

—Sonbahar değil mi ya? İlkbahar: prentan sonbahar: oton

—Frenkçe mi bu?

—Fransızca. Fransızcanın her lâkırdısı güzeldir, bizimki gibi kaba değildir.

—Paşa baban hiç beğenmezdi. Ne ise o otonu bu defa da benim hatırım için İstanbul’da geçirelim, olmaz mı Bihruzcuğum?

—Ben şimdi “apie”2848 gezmekten hoşlanıyorum Burada “promenad”2849

yerleri var… Konağa gidersek bahçede mi gezineyim?. Gidecek yalnız bir Beyoğlu, orası da artık bana “trist”2850 gelmeye başladı.

2847 mahdûm: oğul, evlat

2848 “apie”: yürüyerek

2849 “promenad”: gezinti

2850 “trist”: hüzünlü

221

Recaizade Mahmut Ekrem

—Ramazan’da Beyazıt, Şehzadebaşı, Direklerarası pek güzel olur. Oralarda gezersin hem senin İstanbul’da misafirlerin gelirlerdi. Burası uzak da besbelli onun için gelmiyorlar.

—Mutlak gitmeli mi İstanbul’a?.

—Benim hatırım için

—Ben Reşkidil ile, dadı kalfa ile aralıkta buraya gelebilirim değil mi?

—Olur ne zaman canın isterse kalkar buraya gelir, bir iki gece kalırsınız.

—Peki, demek hemen “demanaje”2851 edeceğiz öyle mi?.

—Deminaze ne demek? Niçin bana Türkçe söylemiyorsun?

—Demenaje! Sanki göç edeceğiz.

—Öyle ya bugün pazar, Önümüzdeki perşembeye gidelim. Ben Memiş’e söylettim. İki araba ısmarlayacak çok eşya gidecek değil. Yalnız benim, kızların sandıklarımız, sepetlerimiz, biraz da öteberi gidecek o kadar

—Öyle ise ben de Mişel’e “ordr”2852 vereyim de benim gidecek eşyamı

“ambale”2853 etsin.

—Sen de çok şey götürmezsin zannederim.

—Çok şey götürmeyeceğim. Birkaç kitap, biblo filan…

—Memnun oldum oğlum… Allah senden razı olsun!

—Mersi! Şer mer!2854

—Benimle konuşurken Frenkçe karıştırmasan daha çok hazzederim.

2851 “demanaje” (etmek): taşınmak

2852 “ordr”: emir

2853 “ambale” (etmek): paketlemek

2854 “mersi! şer mer!”: teşekkür ederim, sevgili anne 222

Araba Sevdası

—Dilim alışmış da Orüvuar2855 valide!.

—Yine mi? Ne ise zararı yok. Gidiyor musun?.

—Evet, yatma vakti geldi. Sabahleyin biraz erken kalkıp da ders yapacağım.

—Allah rahatlık versin, git, yat Sabahleyin de afiyetle2856 kalkarsın inşallah!

—Mersi!

Bihruz Bey ma’şûka-i fâniyenin hayâl-i hazînini her saat, her dakika başka bir şekl-i cân-âşûb2857 başka bir vaz’-ı rûh-perver2858 ile kendisine arz eden sonbahar manzaralarını Küçük Çamlıca’da terk edip de İstanbul’a naklet-mek2859 istemiyordu. Ne çare ki teceddüd-i mevsim2860 münasebetiyle terzi Mir’in, kunduracı Heral’in, tuhafçı2861 Alber Kun’un hesapları birbirini takiben2862 irâ’e-i yekûn-ı erkâm2863 edeceği, Süleymâniye’deki konağa bir talip2864 zuhur2865 etmediği, yağız hayvanların da def ’ine2866 çare arandığı bir zamanda yüz elli lirayı bilâ-minnet2867 ihsan2868 edip seksen lirayı dahi bilâ-istifsâr2869 te’diyeye2870 söz veren valide hanımefendinin hatırını kırmak münasip olamadığından şitaiyeye2871 nakle hâh u nâ-hâh2872 muvafakat gös-2855 “orüvuar”: hoşçakal

2856 âfiyet: sağlık, sıhhat

2857 şekl-i cân-âşûb: can sıkıntısı veren şekil

2858 vaz’-ı rûh-perver: ruhu besleyen, ruhu okşayan durum 2859 nakl (etmek): aktarmak, taşımak

2860 teceddüd-i mevsim: mevsim değişikliği

2861 tuhafçı: tuhafiyeci (çorap, mendil, eldiven, kurdele, dantel vb satan kişi) 2862 ta’kîben: takip ederek, peşi sıra, peş peşe

2863 irâ’e-i yekûn-ı erkâm (etmek): rakamların toplamını göstermek 2864 tâlib: almaya istekli, alıcı

2865 zuhûr (etmek): görünmek, ortaya çıkmak

2866 def ’: elden çıkarmak, satmak

2867 bilâ-minnet: karşılık beklemeksizin

2868 ihsân (etmek): bağışlamak

2869 bilâ-istifsâr: sorgusuz sualsiz

2870 te’diye: borcu ödeme

2871 şitâ’iyye: kışlık, kış oturulan ev

2872 hâh u nâ-hâh : ister istemez

223

Recaizade Mahmut Ekrem

terdi2873. Binaenaleyh beyefendi derse müteallik2874 kitaplarıyla Biyanki ve Hançerli lugat-namelerini2875 ve Redhavz’un muteber2876 Lûgat-i Osmani-ye’sini ve Greziyella’yı kendi bizzat götürmek üzere diğer –isimlerini sevdiği– romanlardan ayırmış olduğu elli beş, altmış kadarını ve ale’l-husûs2877

Mösyö Piyer’in kırk frank bir bedel ile şâkirdine2878 lütfen ihda2879 ettiği

“illüstre”2880 kitabı ve konsolların, trapezlerin, yazıhanenin, yazı masasının üzerinde duran “pres papye, kup papye”2881 gibi edevat”2882 ile tuhaf2883 ve tefarikten2884 madut2885 ufak tefeğin esnâ-yı nakilde2886 kırılmayacak, bozul-mayacak surette ambalajı işini Mişel Ağa’nın uhde-i dirayet2887 ve kifayeti-ne ve çamaşıra ve elbiseye müteallik olarak konağa gitmesi iktizâ2888 eden şeylerin meşin sandıklara yerleştirilmesi hususunu dahi dadı kalfa ile Reşk-i Dil’in, Nalişger’in eydî-i himmetlerine2889 havale ile kendisi perşembe gü-nüne kadar üç gün zarfında Küçük Çamlıca’nın latif kırlarını dolaşıp îfâ-yı resm-i vedâ’a2890 karar verdi.

İstanbul’a nakil Bihruz Bey için manen pek hayırlı oldu. Konaktaki salonunu, klas odasını, kitaphanesini tertip ve tanzim ile birkaç günler bir düziye meşgul olması gâ’ile-i kalbiyesini2891 azıcık unutturur gibi olmuş idi.

2873 muvâfakat göstermek: uymak zorunda kalmak, kabul etmek zorunda kalmak 2874 müte’allik: ilişkin

2875 lugât-nâme: sözlük

2876 mu’teber: değer verilen, çok kıymetli

2877 ale’l-husûs: özellikle

2878 şâkird: öğrenci

2879 ihdâ (etmek): hediye etmek

2880 “illüstre”: resimli

2881 “pres papye, kup papye”: kâğıt bastırıcı, kâğıt açacağı 2882 edevât: araçlar, gereçler

2883 tuhaf: hediyeler

2884 tefârîk: küçük hediyeler

2885 ma’dûd: sayılmış, sayılan

2886 esnâ-yı nakil: taşınma sırası

2887 uhde-i dirâyet ve kifâyet: yetkinlik ve tecrübenin sorumluluğu 2888 iktizâ (etmek): gerektirmek, gerekmek

2889 eydî-i himmet: lütuf, yardım eli, elleri

2890 îfâ-yı resm-i vedâ’: veda töreni düzenlemek

2891 gâ’ile-i kalbiyye: kalpteki sıkıntı

224

Araba Sevdası

Naklin üçüncü günü idi Konağın yazları bekçilik vazifesini dahi ifa eden bahçı-vanı, bahçeye ne kadar güzel baktığının bir eser-i latîfini2892 arz ile hem bir aferin almak hem de beş on kuruş bahşişe konmak ümidiyle mevsime mahsus ayva gül-lerinden gayet lâtif ve zarif bir deste tanzim2893 ederek bir sabahleyin klâs odasında ders ile meşgul iken beyefendiye takdim2894 etti ve umduğu şeylerden birinci-sine nail olamadı ise de ikincisini mâ-fevka’l-memûl2895 ele geçirdi. İki altın bahşiş

aldı. Bihruz Bey ise o latif “buke”yi2896 salona göndermeyerek kendi eliyle eski madenden bir zarif çiçekliğe, çiçekliği de yazı masasının bir kenarına koydu. Karşısına geçti oturdu. Düşünmeye başladı. Sonbaharın –tef ü tâb-ı veremden2897

sararmış iken yine taze ve dilber.. bir mevt-i nâ-be-hengâmın2898 vüruduna2899

müterakkıp2900 iken beşuş2901 ve handever2902 zühre-çehreleri2903 andırır olan– o mahsul-i hazinini2904, o masum, o pakize2905, nazik çiçekleri, o mahviyetli2906, o utangaç nazenin2907 gül goncaları, o sarışın benat-ı hoş-bûy-ı tabî’atı2908 bir müddet temaşaya dalıvermekle bütün hissiyât-ı hasret-perverânesi2909 bîdar2910 olarak yüreği hafif hafif yanmaya başladı. Ma’şûka-i fenâ-resîdesi2911 heyetiyle2912 gözünün önüne geliverdi. Nazar-ı muhabbetini üzerinden ayıramadığı zarif buketi teşkil eden sarı güllerden hele bir tanesi Perîveş Hanım’a ne kadar benziyordu!

2892 eser-i latîf: güzel eser

2893 tanzîm (etmek): düzenlemek

2894 takdîm (etmek): sunmak

2895 mâ-fevka’l-me’mûl: umulanın üzerinde, beklenilenden daha fazla 2896 “buke”: demet, buket

2897 tef ü tâb-ı verem: veremden kaynaklanan yüksek ateş

2898 mevt-i nâ-be-hengâm: zamansız ölüm

2899 vürûd: geliş, gelme

2900 müterakkıb: gözleyen, bekleyen (metinde “iken” ile birlikte “beklemek, gözlemek” anlamında) 2901 beşûş: güler yüzlü, güleç

2902 handever: güleç, güler yüzlü

2903 zühre-çehre: zühre (venüs) gibi güzel yüzlü, 2904 mahsûl-i hazîn: hüzünlü ürün

2905 pâkîze: temiz, saf

2906 mahviyyetli: alçak gönüllü, mütevazı

2907 nâzenîn: nazlı, narin

2908 benât-ı hoş-bûy-ı tabî’at: doğanın hoş kokulu kızları 2909 hissiyyât-ı hasret-perverâne: hasret artıcı duygular 2910 bîdâr (olmak): uyanmak

2911 ma’şûka-i fenâ-resîde: yokluğa ulaşmış sevgili(ölen sevgili) 2912 hey’et: dış görünüş, görüntü

225

Recaizade Mahmut Ekrem

Bu güldeste-i letâfeti2913 ma’şûka-i fâniyenin mezarına götürüp bırakmak pek münasip olacağını Bihruz Bey düşündü ise de ne çare ki o mezarın nerede bulunduğu tahkik olunamamıştı!.

Bu teceddüd-i tahassürât2914 üzerine Bihruz Bey yine Graziyella’yı okumak istedi. Konağa geldiği akşam kitabı nereye bıraktığını unutmuş idi. Aradı aradı, buldu. Lâkin Graziyella’daki “Prömie rögre”2915 den artık usanmış idi. Bu rög-renin, ikincisi, üçüncüsü ve belki dördüncüsü ve bir de sonuncusu olmak iktiza ettiğinden onları tedarik ederek okumak hevesine düştü. “Dejöne”den2916 sonra eldivenlerini giydi, bastonunu aldı. Konaktan çıktı. Maşiyen2917 Köprüye indi. Oradan Galata’ya geçti. Bir araba buldu. Doğruca Tekke’ye, Beyoğlu’na çıktı. Terzi Mir’e, kunduracı Heral’e, tuhafçı2918 Alber Kun’a uğrayarak yirmi otuz, kırk liralık bir ale’l-hesâb2919 itasından2920 sonra Tekke civarındaki kitapçı Vik’in dükkânına gitti.

—Bonjur mösyö!

—Bonjur mösyö! Ne arzu ediyorsunuz?

—İkinci, üçüncü ve sonuncu “Teessüf ”ü istiyorum.

—Müellifi kim mösyö?

—Müellifi dö Lamartin, meşhur şair.

—Dö Lamartin’in öyle bir eseri olduğunu bilmiyorum

—Evet, olacak.

—Hatırıma gelmiyor.

2913 gül-deste-i letâfet: güzel gül buketi

2914 teceddüd-i tahassürât: üzüntülerin, özlemlerinin yenilenmesi 2915 “prömie rögre”: ilk pişmanlık

2916 “döjene”:öğle yemeği

2917 mâşiyen: yürüyerek, yayan

2918 tuhafçı: tuhafiyeci (çorap, mendil, eldiven, kurdele, dantel vb satan kişi) 2919 alel-‘l-hesâb: hesaplanarak

2920 i’tâ: borç ödeme

226

Araba Sevdası

—Ne demek? Graziyella’yı okumadınız mı?

—Gençlikte belki okumuşumdur amma; hiç hatırda kalır mı?

—Siz bana Graziyella’yı bulunuz?

—İşte efendim!

—Bakınız; Lö Prömiye Rögre, elbette bunun ikincisi, üçüncüsü ve bir de sonuncusu olmak lâzım gelir.

—İhtimal! Burada da Dö Lamartin’in külliyyât-ı âsârı2921 var, belki onların içinde aradığınız şeyler de mevcuttur. Fakat ayrıca basılmamıştır.

—Külliyyât-ı âsâr mı?.

—Evet efendim!

—Göreyim

—Buyurunuz, bu yedi cilttir.

—Güzel, kaç kuruş?

—Yedi cildi altmış dokuz frangadır.

—Pahalı değil, tab’ı güzel

—Hem de içinde güzel gravürler vardır.

—Peki, şu dört liranın üst tarafını veriniz.

—Hayır efendim!. Dört liranın birisi zait, ciltlerin parası tamam üç lira eder.

—Ha! Hakkınız var. Kitapları sarınız, bağlayınız da Beyoğlu’nda (.) numaralı Mösyö Alber Kun’un dükkânına gönderiniz olmaz mı?. Oradan bana gönderirler.

—Pekalâ!

2921 külliyyât-ı âsâr: eserlerin hepsi, (bir yazar veya şairin tüm eserlerinin toplandığı kitap) 227

Recaizade Mahmut Ekrem

Kitapçı Mösyö Vik, Lamartin’in âsârı2922 içinde Döziem Rögre, Truvaziem Rögre, Derniye Rögrenin olmadığını pek âlâ bilirdi. Fakat Bihruz Bey’i te-chil2923 etmiş olmak nezaketsizliğinde bulunmamak için o bapda beyan-ı cehl2924 etmeyi münasip gördü. Bu sırada şairin külliyyât-ı âsârını ortaya sür-mesi ise o gün sabahtan beri altmış paralık bile alışveriş etmediğinden ehem-miyetlice2925 bir meblağla2926 istiftaha2927 nailiyet2928 ümidine müstenit2929 idi.

Ümidi hâsıl oldu. Çünkü o kitapçı olduğu için düşüncesi, emeli kitaplarını satmaya münhasır2930 olmakta kendisi mazur2931 idi.

Bihruz Bey oradan çıktıktan sonra tekrar Alber Kun’a uğrayarak gelecek kitapların derhal konağa gönderilmesini tenbih etti ve kendi Taksim Bahçesi’ne kadar yayan bir tur yapmak üzere yürümeye başladı. Bahçeye vüsulüne 2932 bir yüz hatve2933 kadar kalmış idi. Öteden tozu dumana katarak bir arabanın gelmekte olduğunu görünce olduğu noktada durdu bekledi. Araba kendi arabası, hayvanlar kendi kır beygirleri, koşede bizzat Andon idi. Bey bunları tanıdı, bildi. Yalnız arabayı kullanmakta olan genç beyi tanıyamadı.

Bihruz Bey arabasını ve Andon’u o hâlde görüp tanıyınca azim2934 bir hayret-i beht-âver2935 içine düştü. İbtida olduğu yerde kalakaldı. Sonra döndü -arabayı Taksim caddesi köşesini dolaşıp da gözden kayboluncaya kadar- nazarıyla takip etti. Araba ber-taraf2936 olunca yine yürümeye devam ile bahçeye girdi, kendi kendine söylenerek tarhların2937 arasında dolaşmaya başladı: 2922 âsâr: eserler, yapıtlar

2923 techîl (etmek): (birinin) bilgisizliğini ortaya koyma 2924 beyân-ı cehl (etmek): bilgisizliğini açıklamak, bilgi sahibi olmadığını ifade etmek 2925 ehemmiyyet: önem

2926 meblağ: mikdar, tutar

2927 istiftâh: (işe) başlamak, siftah yapmak

2928 nâ’iliyyet: elde etme, kazanma

2929 müstenid: istinat eden, dayanan (metinde “idi” ile birlikte “dayanmak” anlamında kullanılıyor) 2930 münhasır: (bir şeye) bağlı olan, ayrılmış

2931 ma’zûr: özür dilemiş, özür

2932 vusûl: ulaşma, varma

2933 hatve: eski uzunluk ölçülerinden biri, adım atıldığına iki ayak arasındaki mesafe 2934 azîm: büyük

2935 hayret-i beht-âver: şaşkınlık getiren şaşkınlık 2936 ber-taraf (olmak): gözden kaybolmak

2937 tarh:çiçek dikmeye ayrılmış yer

228

Araba Sevdası

“Kesköse kö sa?”2938 Arabayı, hayvanları diyelim ki o beyefendi Kondoraki’den satın almış. Andon’u nereden bulmuş? O da beraber mi satıldı?. Yoksa ben-zettim mi? Benzetme de değil. Hatta Andon melunu2939 beni gördüğü zaman bıyık altından gülerek başını öteye çevirmedi mi?. Çok şey!. Markaya dikkat edemedim Acaba benim “inisiyal”ler2940 duruyor mu? Duruyorsa bana hakaret değil mi?. O “maladruva”2941, şık beyefendi de kim oluyor?. Ne kadar da zıpır-casına araba kullanıyordu! Vay alçak Kondoraki! Vay melun Andon! Demek ki bunlar bizim ekipajı2942 kaçırıp zaptetmek için ittifak2943 etmişler! “Anfen”2944

ben “debarase”2945 oldum ya!. Araba zati berbat olmuş idi Hayvanlar da öyle Acaba kaç liraya satıldı bunlar? Neme lâzım! Üste benden para istemesinler de Lâkin garip şey! Andon ha! Şimdi anlaşıldı ki “Arabanın dingili eğrildi yaptırmak için Kondoraki’nin fabrikasına götürdüm falan filan” demesi bütün yalan imiş. Hele ben kurtuldum ya gelecek yaz istersem daha âlâlarını2946 getirtebili-rim. Konak sağ olsun!”

Bey bu yolda söylene söylene bahçenin içini üç beş kere devrettikten sonra kapıdan çıktı. Epeyce yorulmuş idi. Beyoğlu’nu yayan geçmeyi göze aldıramadığı gibi sarı arabaya tekrar rast gelmeyi de istemediğinden orada müşteri bekleyen kupelerden bir tanesine girdi. Arabacıya, “Dolmabahçe’ye, oradan Süleymaniye’ye!” emrini verdi.

Filhakika2947 Bihruz Bey sarı arabayı, kır hayvanları yanlış görmemiş, Andon’u da benzetmemiş, hepsini doğru görmüş, tanımış idi. Fabrika sahibi komisyoncu Çelebi Kondoraki, Bihruz Beyefendi’ye Andon’un yediyle gönderdiği mek-tubunda beyan ettiği vechle sarı araba ile bakla kırı beygirleri üç gün fabrika-sında beklettikten sonra dördüncü günü –bunları zaten Bihruz Bey’de görüp 2938 “kesköse kö sa?”: bu da nedir?

2939 mel’ûn: lanetlenmiş, şeytan, domuz

2940 “inisiyal”: kısaltmalar, ismin baş harfleri

2941 “maladruva”: beceriksiz

2942 “ekipaj”: araba takımı

2943 ittifâk (etmek): anlaşmak

2944 “anfen”: nihayet, sonuçta

2945 “debarase” (olmak): sıkıntıdan kurtulmak

2946 a’lâ: en iyi

2947 fi’l-hakîka: gerçekte

229

Recaizade Mahmut Ekrem

beğenmiş, iştirasına2948 ziyadesiyle heveslenmiş ve bu babda Kondoraki’nin ta-vassutuna2949 müracaat etmiş olan– nev-zuhur2950 mirasyedilerden Balcızade Nispetî Bey’e yüz kırk beş liralık bir senetle yüz doksan altı buçuk liraya satmış

ve arabacı Andon’un Bihruz Bey’in yanından ayrılarak açıkta kalmasına kendisi sebebiyet verdiğinden bunu da mağdur etmiş olmamak için o mirasyedi beye bi’t-tavsiye2951 kapılandırmış idi.

Bihruz Beyefendi konağa vasıl olduğu zaman saat yarıma gelmiş idi. Bey merdivenden çıkarken karşısına gelen Mişel Ağa’ya kitapların gelip gelmediğini sorarak “Geldi ekselans!. Salondadır Mösyö Piyer de orada” cevabını almakla hemen salona girdi.

—Bonsuar! mon şer profesör!

—Bonsuar Beruz Bey! Nasılsınız?

—Pek iyiyim, Siz?

—Ben de iyiceyim, lâkin sizden şikâyetim var.

—Ne gibi?

—Buraya göç edeceğinizi bana haber vermeli idiniz.

—Geçen defa, salı akşamı söylemiş idim zannederim.

—Hayır! öyle bir söz geçmedi.

—Unutmuş olmalısınız.

—Ben unutmam. Öyle bir lâkırdı olmadı ki unutayım!

—Neyse afvedersiniz.

2948 iştirâ: satın alma

2949 tavassut: aracılık

2950 nev-zuhûr: yeni ortaya çıkmış, sonradan zengin olan 2951 bi’t-tavsiye: tavsiye ederek, tavsiye ile

230

Araba Sevdası

—Afvetmek bir şey değil Fakat başıma gelenleri bilseniz.

—Ne oldu? başınıza ne geldi?

—Cuma akşamı evet!. cuma akşamı ve gecesi çok rahatsız oldum.

—Vah, vah!

—Evet!. Alaturka saat on ikide köşke gittim.

—Ey!

—Kapılar kapalı, kimseler yok, vurdum, vurdum, vurdum

—Sonra?

—Bağcı geldi; Onlar göç ettiler, burada kimse yok, her yer kapalı, demesin mi?

—Vah! Vah!

—Vah! vah! Ama sa ma kute tre şer!2952

—Sonra ne yaptınız?

—Sonra: Arabayı savmış idim; bağcıya yalvardım gitti bana bir araba buldu getirdi.

—Ey?

—Beni Kadıköyü’ne kadar götürmek için arabacı iki mecidiyeden aşağıya razı olmaz, zarurî kabul ettim.

—Ey, Kadıköyü’ne gittiniz öyle mi?

—Öyle ya Orada bir dost var, onun evine gittim, onlar da “an famiy”2953

Adalar’a gitmişler.

2952 “sa ma kute tre şer!”: bu bana çok pahalıya mal oldu 2953 “an famiy”: ailesiyle, ailece

231

Recaizade Mahmut Ekrem

—Ey? Se tün avantür sa.2954

—Viy!. Me sa ma kute şer vu save!2955

—Sonra ne yaptınız?

—Onları da bulamayınca arabacı beni bir otele götürmek istedi. Şehirden uzak, Fenaraki tarafında bir otel, cesaret edemedim. İstanbul’a geçmekten başka çarem yoktu, iskeleye indim. O zaman sizin dostunuz Mösyö Keşfî’ye rast-geldim, selâm verdim. Beni tanımadı mı ne oldu, selâmımı almadan geçti gitti.

—Keşfî Bey mi?

—Evet!

—Hiç olamaz! Emposibl!2956

—Purkuva?2957

—O burada değil, o İzmir’e gitti.

—Demek ki benzetmişim, gece karanlığında besbelli tanıyamamışım.

—İyi gördünüz mü?

—İyi gördüm zannediyorum… Fakat madem ki.

—Nerede ve nasıl gördünüz?

—Bir tütüncü dükkânı önünde bir şey alıyordu gördüm.

—Kendisine bir şey dediniz mi?.

—Bonsuar Mösyö Keşfî dedim, hiç cevap vermedi, oradan savuştu gitti.

2954 “se tün avantür sa”: bu bir macera

2955 “ viy! me sa ma kute şer vu save!”: evet, biliyor musunuz bu bana çok pahalıya mal oldu 2956 “emposibl!”: imkânsız

2957 “purkuva?” niçin?

232

Araba Sevdası

—Ne kıyafette idi?.

—Orasına dikkat etmedim.

—Yanlış olmalı.

—Madem ki İzmir’de imiş, benzetmişim demek olur. Ne ise iskeleye geldim, iki çifte kayık aradım, kayık yok idi… Bir sandal bulabildim, bereket versin o da iki çifte idi Karaköy’e yarım liradan aşağı gitmediler.

—Ne ise o sandalı olsun bulmuşsunuz ya!.

—Evet ama yarım lira! Oradan bir saatte Karaköy’e vardık Beyoğlu’na çıkmak için araba yok, hayvan yok. Yayan çıkmaya mecbur oldum, çok zahmet çektim. Karnım aç, lokantaya girdim, “dine”2958 ettim, oradan Ünyon Fransez oteline girdim yattım.

—Çok rahatsız olmuşsunuz, teessüf ederim.

—Ya masraf? Tamam otuz iki frank sarf ettim.

—O bir şey değil, onu tediye2959 ederim.

—Mersi!

—Bugün yeni kitaplar aldım, dö Lamartin’in külliyyât-ı âsârı

—O! güzel, pek iyi ettiniz Görelim bakalım…

—(Paketi açıp kitapları arz ederek) Yedi cilt, her birinde üçer dörder parça gayet güzel gravür de var.

—Çok nefis, çok âlâ! Kaça aldınız bu yedi cildi?.

—Altmış dokuz franga aldım…

2958 “dine”: akşam yemeği

2959 te’diye (etmek): borcunu ödeme

233

Recaizade Mahmut Ekrem

—Bedava! Tab’ı2960 enfes, kâğıdı enfes, gravürleri enfes! Hele münderica-tı2961, koca “poet!”2962 Se lün dö gulvar de la Frans!

—Beranjer ile dö Lamartin’den hangisi daha büyük şairdir?

—Beranjer başka “janr”2963, dö Lamartin başka, aralarında münasebet yok Öteki buna nazaran güneşin yanında ay gibi kalır! Güneş varken de ay görünmez a “Nes pa”2964 beyefendi?

—Demek Beranjer hiçbir şey, ben öyle bilmezdim.

—Dedim ya o ay, beriki de güneş! (Ciltlerden birisini karıştırarak): La şüt dün anj2965 Bunu okumalı oh! Kom se bo!. Kom se süblim!2966

—La şüt dön anj, bir meleğin düşüşü. Ne güzel! aman biraz okur musunuz?

—Okuruz ya.

—“Dine”den sonra okuyalım… Fakat ikinci, üçüncü rögreleri de okumak istiyorum.

—Onlar nedir?

—Prömie rögreyi bitirdim, belki elli defa okudum. Türkçeye de hemen kâmilen2967 tercüme ettim; öbürlerini de göreyim, bakayım nasıl şeyler?

—Prömie rögreyi bilmiyorum.

—Canım Graziyella’nın sonundaki “poezi”2968 Çamlıca’da bir gece siz okumadınız mı?.

2960 tab’: (kitap için): baskı, basım

2961 mündericât: içerikler

2962 “poet!”: şair

2963 “janr”: tür

2964 “nes pa”: öyle değil mi

2965 “la şüt dün anj”: bir meleğin düşüşü

2966 “kom se bo! kom se süblim!”: ne kadar hoş, ne kadar etkileyici!

2967 kâmilen: tam, eksiksiz

2968 “poezi”: şiir

234

Araba Sevdası

—Ha!. Evet bildim. O poezi güzeldir. Şair ona “prömie rögre” namını vermiş, fakat “döziyem rögre”, “truvaziyem rögre” diye başka bir şiir yazmamış.

Öyle eseri yoktur.

—! Ben vardır sanıyordum, Öyle ise La şüt dün anj’ı okuruz.

Bu aralık Mişel yemek hazır olduğunu haber verdi. Muallim efendi ile şâkirdi

“sal a manje”ye gittiler. Sofraya oturdular. Şuradan buradan konuşarak bir saatte yemeği bitirdiler. Tekrar salona geldiler. Kahveler, ilk sigaralar içildikten sonra Bihruz Bey’in teklif ve ricası ile Mösyö La şüt dün anj’ı aldı, cehren2969

okumaya başladı.

Fransız şâ’ir-i meşhûrunun2970 bu eseri rûhâniyyet-i insâniyyenin2971 âgâz2972 ve encâmındaki2973 tecelliyatı2974 nâzımının2975 tasavvuruna göre tasvir eder, ağır mevzulu, güç anlaşılır kasâ’id-i müteselsileden2976 müteşekkil2977 kocaman bir kitap olduğu hâlde unvanı olan “Bir Meleğin Sukûtu” tabirinden istinbat2978

ettiği manaya göre bu eseri de Graziyella’daki manzume2979 gibi fevt2980 olmuş

genç ve güzel bir kıza dair mersiyeden2981 ibaret bir şey zanneden Bihruz Bey, Mösyö Piyer’in kıraatine2982 vakf-ı gûş-ı hûş2983 etmiş ve bazı mısraları tekrar ettirmiş iken yine hiçbir şey anlamaya muvaffak olamayınca hocasına karşı:

“Artık bırakınız!” demeye cesaret edemediğinden Mösyö Piyer yorulup da kendi kendine kitabı elinden bırakıncaya kadar dinlemeye karar verdi.

2969 cehren: açıktan ve yüksek sesle

2970 şâ’ir-i meşhûr: şöhretli şair

2971 rûhâniyyet-i insâniyye: insan psikolojisi

2972 âgâz: başlangıç

2973 encâm: son

2974 tecelliyât: tecelliler, görüntüler, yansımalar 2975 nâzım: şair, düzenleyen

2976 kasâ’id-i müselsele: birbirini takip eden kasideler, övgüler 2977 müteşekkil: oluşmuş, meydana gelmiş

2978 istinbât (etmek): sonuç çıkarmak, anlam çıkarmak 2979 manzûme: şiir, şiir parçası

2980 fevt (olmak): ölmek, yok olmak

2981 mersiye: ağıt, ölen biri için yazılmış şiir

2982 kırâ’at: okuma

2983 vakf-ı gûş-ı hûş: akıl kulağını adamak, can kulağı ile dinlemek 235

Recaizade Mahmut Ekrem

Mösyö Piyer ise çoktandır öyle âlî2984 şiirler okumaya vakit bulamadığından şu fırsattan istifade ederek aşk ve şevk ile okumakta devam ediyordu. Bu suretle eserden bir on sahife okuyarak biraz teneffüs etmek, bir de sigara yakmak üzere kitabı muvakkaten2985 elinden bıraktığı zaman Bihruz Bey’i mışıl mışıl uyur görünce azîz muallim efendi, genç beyi o tatlı uykusundan uyandırmaya kıya-madığından kitabı kapadı. Yavaşçacık yerinden kalktı. Potinlerinin burnuna basa basa yürüyerek salondan çıktı. Hemen yatak odasına gitti. O da şâkirdi gibi tatlı bir uyku âlemine dalmak niyetiyle yatağına girdi. Yorganı başına çekti, üç dakika geçmeden horul horul uyumaya başladı. Hâlbuki aziz muallim efendi daha salonun kapısını bulmadan ayağının sesinden Bihruz Bey uyanmış

ve o dışarıya çıkar çıkmaz –şayet tekrar geliverir diye– beriki hareme savuşarak yatak odasına çekilmiş idi!

Çaker Bey, Tâlip Bey, Sahbân Bey, Malik Efendi Bihruz Bey’in konak komşularından ve teklifsiz görüştüğü gençlerdendir. Bunlar kışları ekser akşam Bihruz Bey’in konağında toplanırlar, konuşurlar, kâğıt oynarlar, beşlere altılara kadar bir hoşça vakit geçirirler, fakat yaz gelince Bihruz Bey Küçük Çamlıca’ya nak-lettiği gibi diğerlerinden yalnız Malik Efendi kalarak Çâker Bey Beykoz’a, Tâlib Bey Emirgân’a, Sahbân Bey de Sarıyer’e sayfiyelere2986 giderler. O cihetle beş altı ay kadar birbirlerini ya hiç görmezler veyahut nadiren sokakta, vapurda filanda görebilirlerdi. Bu sene Eylül ile beraber Ramazân-ı şerîfin hulûlü2987 sayfiyecilere sonbaharın mürurundan2988 evvelce şitaiyelerine2989 avdete teşvik2990 ettiğinden Bihruz Bey Küçük Çamlıca’yı terk ile konağına geldiği gibi, isimlerini söyledi-ğimiz beyler de sayfiyelerinden şitaiyelerine gelmişler ve birbirlerinin vücudun-dan2991 çarçabuk haber almışlar idi. Binaenaleyh konağa naklinin üçüncü akşamı komşu beylerden ikisi, ertesi akşam diğer ikisi Bihruz Bey’i ziyarete gelmiş, üç gün sonra bir akşam bu beylerin dördü birden konakta birleşmiş idi.

2984 âlî: yüce, ustaca yazılmış

2985 muvakkaten: belirli bir süre, bir aralık

2986 sayfiyye: yazlık

2987 hulûl: (zaman için) başlama, gelme

2988 mürûr: (zaman için) geçme

2989 şitâ’iyye: kışlık

2990 teşvîk (etmek): mecbur etmek, zorunlu kılmak 2991 vücûd: varlık

236

Araba Sevdası

O akşam saat dört buçuğa kadar oturuldu. Komşu beylerin hepsi de kemal-i şevk ve şetaretle2992 söyler2993, yalnız Bihruz Bey çokluk söze karışmayarak söylenilenleri dinlemekle iktifa2994 ederdi. Yaz âlemine, kayık sandal eğlence-lerine, kır safasına vesaireye dair olan musahabetin2995 germiyetine2996 noksan gelince2997 genç beyler otuz bir oynamak istediler. Oyun masası ortaya geldi.

Beyler masanın başına üşüştüler, kâğıtlar hazırlandı, fakat Bihruz Bey, Mâlik Efendi ile dışarıdan dışarıya ortak olmak yani onun sermayesine müsavi2998

miktarda bir meblağ2999 da kendisi ilâve etmek üzere oyundan hariç kalmasını

–baş ağrısı bahanesiyle– beylerden rica ettiğinden bunlar oyun ile meşgul oldukları kadar Bihruz Bey de gâh bir köşede sigara içerek sakince oturur ve gâh dö Lamartin’in La şüt dün anj’ını karıştırır idi. Bir aralık beyefendi salondan gaybubet3000 edince oyuncuların muhaveratı3001 aşağıki şekli iktisab3002 etti:

—Bihruz Bey’e dikkat ediyor musunuz?. Hiç eski neşesi kalmamış. Siz kâğıt çektiniz mi idi?

—Evet! Evet!. Geçen akşam benim nazar-ı dikkatime çarptı, bilmem ne var: Pek çok düşünüyor

—Yalnız düşünüyor değil, mükedder3003 de görünüyor. Siz dav3004 mı dediniz, kaç kuruş?

—Ben öyle mükedderlik filan anlamadım.

2992 kemâl-i şevk ve şetâret: büyük bir istek ve neşe 2993 söylemek: konuşma, anlatma

2994 iktifâ (etmek): yetinmek

2995 musâhabet: sohbet etme

2996 germiyyet: hararet, (bir şeyin) kızışma anı, en şiddetli durumu 2997 noksan gelmek: azalmak

2998 müsâvî: eşit, denk

2999 meblağ: tutar, yekun

3000 gaybûbet (etmek): kaybolmak

3001 muhâverât: konuşmalar

3002 iktisâb (etmek): kazanmak, şeklinde gelişmek 3003 mükedder: üzgün

3004 dav: kâğıt oyunlarında ortaya konulan para

237

Recaizade Mahmut Ekrem

—Dedi ya: rahatsız imiş, başı ağrıyormuş, Bu da yattı.

—Öyle ise biz de bir taraftan rahatsız etmesek… Bir an evvel gitsek…

—Şu parti bitsin de sonra düşünürüz, siz yandınız, siz yatıyorsunuz öyle mi?

—Bana kalsa Bihruz Bey’in hiçbir şeyi yok, oyunda bulunmak istemedi, baş ağrısını bahane etti.

—Oyun mu oynayacağız yoksa. Geliyor, geliyor, susunuz.

—Bihruz Bey!. Sizin “sans”3005 Malik Efendi’ye fena yaradı, hepimizin paralarımızı çekiyor.

—Gerçek mi Malik Efendi?

—İşte bakınız dört liralık sermayeden şu dört buçuk mecidiye ile şurada birkaç kuruş da bakır para kaldı.

—Zarar yok devam ediniz, lâzım gelirse ikişer lira daha koyarız.

O benim işim değil… Ey! Beyefendi! Talib Bey size söylüyorum: Biz hiç otuz bir yapamayacak mıyız?

—Siz de yapın. Kâğıtlar meydanda, benim gibi on beşe ibtida bir dokuz-lu sonra da bir altılı çekersiniz, paraları alırsınız.

—Bende o talih nerede? Elime on dört, filiz filiko geliyor da yine bir şey ya-pamıyorum, her defa kaybediyorum. Mösyö Piyer olmalı ki size galebe3006 etsin.

Evet! Komşu beylerin nazar-ı dikkatlerinden hafi kalamadığı vechle Bihruz Bey’in hâlinde bir değişiklik vardı. Eski neşesi, eski şakraklığı kalmamış idi.

Beş altı ay evvele kadar koşup gezmekten, konuşmaktan, kumardan, kendi ta-birince sosyeteden pek hazzeden Bihruz Bey şimdi sakin sakin düşünmekten, tenhalıktan memnun oluyordu.

3005 “sans”: şans

3006 galebe (etmek): üstün gelmek, yenmek

238

Araba Sevdası

Bihruz Bey bir akşam yine yalnızca taam ettikten sonra klas odasına gitti. Mişel’i çağırdı. Biraz meşguliyeti olduğundan kimse gelecek olursa kendisi için

“Rahatsızdır, haremdedir” denilmesini tenbih etti.

Bey kendi kendine gâh düşünmek, gâh Prömie Rögre tercümesini biraz daha ıslah3007 ve tenvir etmek, gâh Lamartin’in külliyyât-ı âsârını –içinde kendi hâline muvafık bir şiire, bir hikâyeye tesadüf etmek emeliyle– karıştırmak ve gâh La şüt dün anj’dan birkaç mısra okuyup anlamaya çalışmak suretleriyle meşgul olup duruyordu. Kulağına uzaktan uzağa davul sesleri gelmeye başladı.

Filhakika o akşam rü’yet-i hilâl3008 ile vuku-ı Ramazan3009 sabit3010 olmuş olduğundan mahalle bekçileri şehr-i mübârekin3011 hulûlünü âdet-i beldeye3012

tevfikan3013 davullarla ilâna çıkmış idi.

Bihruz Bey Ramazan’ın vukuuna3014 intikal3015 edince bu şehir3016 içinde hususiyle on beşinden sonra Kalpakçılarbaşı’nda, Beyazıt Meydanı’nda, Divan-yolu’nda, Şehzadebaşı mevkiindeki kalabalık ve gezinti âlemlerini tahattur3017

ile şadkâm3018 olacak yerde bir mahzunluğa düşüverdi. Çünkü kendisi için o âlemleri temaşadan artık bir haz ve neşe hâsıl3019 olmayacağını düşündü. Evet!

sarışın hanım sağ olaydı elbette o da oralarda ekseriya görülürdü. Hâlbuki o zavallı kız gençliğine doyamadan fevt oldu gitti. Kim bilir hangi bir tenha kab-ristanın3020 hangi bir köşesinde o biçare genç garibane yatarken beyefendinin bu kalabalık âlemlerinde dolaşıp gönül eğlendirmesi ne büyük vefasızlık olacağını derpîş-i tefekkür3021 etti.

3007 ıslâh: iyileştirme

3008 rü’yet-i hilâl: hilalin görülmesi

3009 vukû’-ı ramazan: ramazan ayının gelmesi, başlangıcı 3010 sâbit (olmak): tespit edilmek, belirlenmek

3011 şehr-i mübârek: kutsal, mübarek ramazan ayı

3012 âdet-i belde: belde, şehrin âdeti

3013 tevfîkan: uygun olarak, uyularak

3014 vukû’: (zaman için) gelme, başlama

3015 intikâl (etmek): anlamak, idrak etmek

3016 şehr: ay (30 günlük zaman dilimi)

3017 tahattur: hatırlama, anımsama

3018 şâd-kâm (olmak): muradına ermek, mutlu olmak 3019 hâsıl (olmak): elde etmek, bulmak

3020 kabristân: mezarlık

3021 der-pîş-i tefekkür (etmek): (bir şeyi, bir konuyu)öncelikle düşünmek 239

Recaizade Mahmut Ekrem

İşte Bihruz Bey böyle düşündüğünden dolayı mahzun ve mükedder3022 olmuş

idi. Bu mahzuniyet gittikçe derinleşti, beyi Fener’deki gibi tatlı bir istiğraka3023

sevk etti. Bir buçuk iki saat kadar öylece dalıp nihayet aklı başına geldiği zaman kendi kendine diyordu ki:

“İnşallah otuz Ramazan oruç tutayım, camilere gideyim, ibadet edeyim. Kalpakçılarbaşı’na gitmeyim, Beyazıt Meydanı’ndan geçmeyim, Şehzadebaşı’na çıkmayım, buralara gidersem de kimselere bakmayım!”

Bihruz Bey o gece sahur vaktine kadar bekledi, davul tekrar çıkınca yemek ısmarladı. Bade’t-ta’âm3024 imsak3025 zamanına kadar oturdu. Sonra hareme gitti.

Beyin o vechle sahur yemeği ısmarlamasından oruç tutmak niyetinde bulunduğunu anlayan dadı kalfa hareme girince hemen koştu geldi, sevine sevine lâkırdıya başladı:

—İnşallah yarın oruç var beyim! Öyle mi?

—Neden bildin?.

—A! Sahur yemişsin, ben haber almaz mıyım? Pek hazzettim3026 Hanımefendi de pek sevindi.

—Niyetim hiç bozmayacağım, tekmil otuz gün tutacağım.

—Aferin beyim. Allah kabul etsin. Gördün mü? Ben demez miyim, benim beyim elbette bir gün uslanır diye, lâkin namaz da kılmalı, namazsız oruç olmaz Hanımefendiyi görür müsün?

—Valide daha oturuyor mu?

—Namaz kılıyor, Şimdi biter, istersen azıcık gör, akşamdan beri sana çok dua etti.

3022 mükedder (olmak): üzülmek

3023 istigrâk: dalgınlık,

3024 ba’de’t-ta’âm: yemekten sonra

3025 imsâk: oruca başlama zamanı

3026 hazz (etmek): hoşlanmak, hoşuna gitmek

240

Araba Sevdası

—Artık yarın sabah görürüm. Şimdi pek uykum var yatacağım.

Bihruz Bey sözünde sebat etti. Ramazanın birinci ikinci üçüncü günü hâl-i sıyâm3027 kendisine epeyce meşakkat3028 vermiş idi. Bir hafta sonra buna alı-şıverdi ve hâlinden memnun olmaya başladı. Geceleri ekseriya sahura kadar oturur, dersleriyle meşgul olur. Sahur yemeğini yer. Hareme girer yatar. Gündüz saat beşe kadar uyur. Uyanınca dadı – kalfanın teşvikatı da yardım ederek– abdest alır. Giyinir. Saat sekize doğru konaktan çıkar. Bazan Beyazıt Camii’ne, bazen Ayasofya’ya ve bazı defa da Şehzade Camii’ne gider. Güzel sesli hafızların müessir3029 tilâvetlerini3030, doğru sözlü vaizlerin intibah-âver3031

mevizelerini3032 dinler. İkindi vakti cemâ’at-i kübra3033 ile namazını ifadan sonra camiden çıkar. Sergileri dolaşır. Yine bir aralık da Beyazıt, Şehzadebaşı kalabalıklarını, gezintilerini şöyle uzaktan temaşa ettikten sonra konağa döner.

Konudan komşudan davetli davetsiz olarak ekser akşam hazır olan misafirle-riyle iftarını eder ve misafirler içinde bir refîk-i muvâfık3034 bulduğu geceler civarındaki Süleymaniye Camii’ne teravihe dahi giderdi.

Ramazanın on ikinci cuma günü Bihruz Bey saat dokuz buçuktan on buçuğa kadar Beyazıt sergisinde gezinip eğlendikten sonra avludan çıktı. Meydanın o cihetini simitçi, çörekçi, hardalcı, pideci gibi esnafın tabla ve küfeleri, fincan, tabak ve çanak çömlek satan yaymacıların sergileri, ayak berberlerinin sandalyeleri, mangalları, mahut panoramacının –başında daima mevcut olan yirmi otuz kadar temaşacısıyla beraber– kocaman sandığı, kundura boyacıları-nın kutuları, dolmacı, mumcu, zenciyelerin tencereleri, sepetleri, tefarikçi3035

Hindûların, tespihçilerin sundurmaları, kuskusçuların3036 çadırları ve bunlarla ahz u itası3037 bulunan, bunların önünde saatlerce durup bakmaktan zevk alan 3027 hâl-i sıyâm: oruç hâli

3028 meşakkat: zahmet, sıkıntı

3029 mü’essir: etkili, tesirli

3030 tilâvet: kuran-ı kerim okuma

3031 intihâb-âver: seçilmiş

3032 mev’ize: nasihat, öğüt

3033 cemâ’at-i kübrâ: büyük topluluk

3034 refîk-i muvâfık: uygun, kafa dengi arkadaş

3035 tefârîk: küküç hediyelik eşya

3036 kuskus: kurutulmuş, küçük hamur tanesi

3037 ahz u i’tâ: alış veriş

241

Recaizade Mahmut Ekrem

birkaç yüz kadar ayak takımı aleladeden3038 ziyade ihata3039 etmiş, camiden ve sergiden çıkacak ashabını3040 alıp götürmek üzere vürudlarına muntazıran3041

bir sıraya dizilmiş yüzlerce konak arabalarının o kalabalığa inzimamı3042 orası-nı sökülmez, geçilmez bir hâle getirmiş idi.

Bihruz Bey epeyce müşkülât3043 ile Kökçüler Kapısı tarafına geçerek basmacı-ların önünden Kâğıtçılar’a doğru ağır ağır yürümeye başladı.

Birkaç günden beri ber-devâm3044 olarak ehl-i sıyâmı3045 taciz etmekte olan lodosun sakil3046 havası o sabah poyraza tahavvül3047 etmekle ortalığa latif bir serinlik yayıldığından ikindiye karip3048 sokaklara uğrayan erkek kadın nice binlerce halk camileri, meydanları, büyük caddeleri doldurmuş ve konak ve kira arabalarından birçoğu da âgûşlarına3049 ziynet3050 veren süslü hanımları hamilen3051 aşağı yukarı, birbiri ardınca meydanı devretmekte bulunmuş idi.

Bir takımı gidip bir takımı gelen ve izdihamın3052 sökülmez bir hâlde olmasından dolayı birkaç adımda bir kere tevakkufa3053 mecbur olan binlerce halkın içinde siyah çuhadan düz yakalı bir önlü sakoları3054 veya koyu renk kazmir-den3055 yakası kadifeli iki önlü paltoları yukarıdan aşağıya kadar ilikli, büyücek 3038 ale’l-âde: olağan

3039 ihâta (etmek): çevresini sarmak

3040 ashâb: dostlar

3041 muntazıran: bekleyerek

3042 inzimâm: katılma, eklenme

3043 müşkilât: güçlükler, zorluklar

3044 ber-devâm: devamlı, sürekli

3045 ehl-i sıyâm: oruçlu, oruç tutan

3046 sakîl: ağır, bunaltıcı

3047 tahavvül (etmek): dönüşmek, değişmek

3048 karîb: yakın

3049 âgûş: kucak

3050 zînet: süs

3051 hâmilen: taşıyarak, götürerek

3052 izdihâm: aşırı kalabalık

3053 tevakkuf: bekleme, duraklama

3054 sako: ceket

3055 kazmir: ince, yünlü bir kumaş türü, kaşmir

242

Araba Sevdası

tablalıca fesleri iki yandan kulaklarının kısm-ı âlâsını3056 setretmiş3057, keçi derisi potinleriyle parlak ve sustalı kunduraları çamur lekesinden ve tozdan tamamıyla azade ellilik, elli beşlik, altmışlık efendilerin sol ellerinde altın veya ipek kam-çılı, nadiren inci ve mercan, bazen kehriba ve necef, bazen narçıl, yüz sürü kuka birer tesbih olduğu hâlde sağ ellerindeki gümüş kakmalı, kabzası kanca şeklinde abanozdan bastonlarına dayanarak hatevât-ı mütesâviye3058 ve kemâl-i temkîn ü vakâr3059 ile yürüyüşleri –kolalı frenk gömleklerinin dimdik yakaları aşağıdan yukarıya doğru kulaklarını yarı yerine kadar saklamış, koyu renk ve püskülü daima yan tarafta bulunur ufarak kalıpsız fesleri kaşlarının üzerine kadar inmiş, siyah redingotlu3060, dar pantolonlu, parlak potinli, tek gözlüklü, eldivenli şık beylerin ellerinde bazan altın, bazan gümüş veya bağa3061 saplı birer baston bulunduğu hâlde ekseriya ikişer ikişer ve kol kola gezerken nerede bir temiz araba veya süslü bir hanım görürlerse gözlerini ona açıp veche-i cevelânlarını3062 o tarafa tevcih3063 etmek suretiyle izhâr-ı hiffetten3064 çekinmeyişleri ekseriya ipekli parlak kumaşlardan reng-â-renk şemsiyeleri, ferâceleriyle ve gazdan3065 rakik3066

ve nazik, gazeden3067 latif ve şeffaf yaşmaklarıyla öbek öbek kenarları tutmuş

olan işvekârân-ı benât-ı Havva’nın3068 tetâvul-i eydî-i ta’addîden3069 vâ-reste3070

bulunmak için meşâcir-i bahârın3071 kıyı bucak yerlerinde topluca bulunmaya meyyal3072 olan hassas çiçekleri andırırcasına âleme kendilerini hem göstermek 3056 kısm-ı a’lâ: büyük bölümü

3057 setr (etmek): örtmek, kapamak

3058 hatevât-ı mütesâviye: eşit, denk adımlar

3059 kemâl-i temkîn ü vakâr: büyük dikkatlilik ve ağır başlılık 3060 redingot: bele oturan, arkası yırtmaçlı, önü çift düğmeli ceket 3061 bağa: kaplumbağa kabuğundan yapılmış

3062 veche-i cevelân: gezme, dolaşma yönü

3063 tevcîh (etmek): yöneltmek, döndürmek

3064 izhâr-ı hiffet: hafiflik göstermek

3065 gaz: ince ve seyrek dokunmuş keten bez, tül

3066 rakîk: ince

3067 gâze: düzgün, allık

3068 işvekârân-ı benât-ı havvâ: hz havva kızlarının işvelileri 3069 tetâvul-i eydî-i te’addî: sarkıntılık ellerinin uzaması 3070 vâ-reste bulmak: kurtulmak

3071 meşâcir-i bahâr: baharat korulukları, ağaçlıkları 3072 meyyâl: eğilimli

243

Recaizade Mahmut Ekrem

hem de göstermemek gibi iki mu’âmele-i mütezâddeyi3073 hüsn-i cem3074 etmek hususundaki nümâyiş3075 ve bâzişleri3076, elleri, koltukları yeşil salata, soğan ve yağlı ve susamlı simit hevenkleri3077, ramazan pidesi çıkınları ile dolu olduğu hâlde baklava börek tahayyülatı3078 ve kahve ve tütün tahassüratı3079 ile bî- sabr u ârâm3080 kalan ve iftar dakikasına yetişmek için saatin saniyelerini adımlarıyla saymak itiyadında3081 bulunan şikem-perverlerle3082 tiryakî babaların o sökülmez geçilmez izdihamın içinde bunalıp hesaplarını şaşırdıkça lâ-havle-gûyân3083 baş sallayışları şâyân-ı dikkat3084 temaşalardan3085 idi.

Sâimûndan3086 bulunduğu cihetle ramazan günlerini pek iyi saymakta olan Bihruz Bey şehr-i mübarekin3087 on beşi gelmeden sokakları hıncahınç dol-duran bu kalabalığa nazar-ı taaccüble3088 bakarak ağır başlı bir beyefendiye yakışır tavır ve eda ile yoluna devam ediyordu.

Meydanı bin müşkülât ile geçerek Sabuncu Hanı köşesini de dolaşacağı sırada belki yirminci defa olmak üzere yine tevakkufa3089 mecbur oldu. Zira Vezneciler cihetinden3090 gelmekte olan iki sıra arabalar ilerisi tıkanmış olduğu cihetle3091 orada durmakta ve iki taraftan hücum eden halk birbirlerinin mü-3073 mu’âmele-i mütezâdde: birbirine zıt davranış

3074 hüsn-i cem’ (etmek): güzelce bir araya getirmek, toplamak 3075 nümâyiş: gösteri

3076 bâziş: oyun

3077 hevenk: demet

3078 tahayyülât: hayal kurmalar

3079 tahassürât: özlemler

3080 bî-sabr u ârâm: sabırsız ve huzursuz

3081 i’tiyâd: alışkanlık

3082 şikem-perver: obur, boğazına düşkün

3083 lâ-havle-gûyân: lâ-havle eden, lâ-havle çeken (çaresizlik ve sabrın bittiği anda söylenen “lâ-havle velâ-kuvvete illâ bi’llâhi’l-aliyyi’l-azîm=kudret ve kuvvet ancak yüce ve büyük allah’ındır” duası) 3084 şâyân-ı dikkat: dikkate değer, dikkate layık 3085 temâşâ: manzara, görüntü

3086 sâ’imûn: oruçlular

3087 şehr-i mübârek: kutlu ramazan ayı

3088 nazar-ı ta’accüple bakmak: şaşkın ve hayran bakışlarla bakmak 3089 tevakkuf: duraklama, bekleme

3090 cihet: yön

3091 cihet: sebep

244

Araba Sevdası

rur3092 ve ubûruna3093 mâni olmakta idi. Süslü hanımlara perde-bîrûnane3094

harf-endâzlıkla3095 sırnaşmak için böyle müsait zemin ve zamanlar arayan ha-fifü’l-mizaç3096 şıklardan ikisi âdi bir kira arabasına kurulmuş sâhibât-ı hiffet-ten3097 düzgünlü3098 boyalı iki kadına “kur”3099 etmek yolunda türlü maymun-luklar, türlü maskaralıklar ediyorlar, kadınlar da aynı evzâ’-ı suhrekârane3100

ile şık beylere mukabeleden geri kalmıyorlar idi. Bihruz Bey bulunduğu noktadan ne ileri ne de geri gidemediği cihetle bu hâli ister istemez görüyorsa da araba biraz ileride bulunduğundan içindeki nazeninleri –ki Perîveş Hanımla Gülşeker Hanım’ın kendileri idi– seçemiyordu.

Zavallı Bihruz Bey son derece çirkinliğini şimdi görebildiği bu hâlden ziyadesiyle müteneffir3101 olarak kendi kendine şu yolda söylenmeye başladı:

“Kom se degutan!.”3102 Bir kadına böyle de “kur” edilir mi? Aman yarabbi ne bayağı insanlar! Ne adi kadınlar! Ben de “kurör”lük3103 ettim. Lâkin böyle “iskandalö”3104 hareketlerde bulunmadım. Benim baktığım kadın hâşâ… o kadın değil bir kız kız da değil, bir melek idi. Yazık, “povr fiy”3105 şimdi sağ olaydı o da buralarda bulunurdu ya! Evet!. O da çıkardı gezerdi, ama nasıl? “Nobl”3106

bir hanıma lâyık surette Evet!. Şimdi o benim “fiyansem”3107 olacaktı. Belki de Oh! Madam Bihruz, Madam Bihruz olacak idi! Yazık! “An sezan… Se biyen 3092 mürûr: geçme, geçiş

3093 ubûr: geçme, geçiş

3094 perde-bîrûnâne: açık saçık, utanmazca

3095 lâf-endâzlık: laf atma, onur kırıcı söz söyleme 3096 hafîfü’l-mizâc: hafif karakterli, serseri

3097 sâhibât-ı hiffet: serbest davranış sahibeleri, işveli oynak kadınlar 3098 düzgün: allık

3099 “kur” (etmek): bir kadına asılmak, kur yapma 3100 evzâ’-ı suhrekârâne: maskaralık yaparcasına davranışlar 3101 müteneffir (olmak): iğrenmek, tiksinmek

3102 “kom se degutan! ”: ne kadar iğrenç!

3103 “kurör”lük: hovardalık

3104 “iskandalö”: rezilce, skandal derecesinde

3105 “povr fiy”: zavallı kız

3106 “nobl”: soylu, asil

3107 “fiyansem”: nişanlı

245

Recaizade Mahmut Ekrem

to pur murir!”3108 Ah!. O şimdi soluk kefeniyle kara topraklarda yatıyor ben geziyorum niçin mezarının başında ağlayamıyorum? O mezar nerede?. Of!

“kom se trist!”3109 Sevdiğini kaybet de toprağını bilme!. “Malörö kö jö süi!”3110

Aman şuradan gideyim de şu hâli gözüm görmesin!”

Bihruz Bey yüreğini birden istilâ eden nefret ve hasret hislerinin zûr-ı tahrîkiy-le3111 kadından erkekten azimetine3112 hail3113 olanları itip kakarak kendisini fi’l-hakîka oradan kurtardı ve artık ruhunu be-tekrar3114 kaptırmış olduğu tefekkürât-ı hasret-perverâne3115 içinde hiçbir tarafa bakmayarak doğruca konağa gitti. İftar vaktine daha yarım saatten ziyade var idi. Bey salona çıktı. Orada valide hanımın davetiyle iftar için gelmiş akrabadan birkaç kimse oturuyordu.

Bey bunlara birer aşinalıktan3116 sonra geri döndü. Çünkü Bihruz Bey kendi kendine düşünmek için yalnız bulunmak istiyordu. “Kabine dö travayına”3117

gitti. Hâlbuki orada da Mösyö Piyer bulunuyordu. Bey artık sevgili muallimin-den kaçamadı ise de ona bile soğucak muameleden ibtida3118 kendini alamadı.

—Bonjur Mösyö Piyer!.

—Bonjur beyefendi!. “Koman sa va?”3119

—Pek iyi değilim, siz nasılsınız?

—Ben oldukça iyiyim. Size bir kitap getirdim. Biraz eskice ama. Benim kitapların arasında elime geçti de…

—Teşekkür ederim, nasıl bir kitap o?

3108 “an sezan… se biyen to pur murir!”: on altı yaşında, ölmek için çok erken 3109 “kom se trist!”: çok üzücü!, ne kadar üzücü!

3110 “malörö kö jö süi!”: ne kadar kederliyim

3111 zûr-ı tahrîk: kışkırtma gücü,

3112 azîmet: yola çıkma

3113 hâ’il (olmak): engellemek, engel olmak

3114 be-tekrâr: yeniden

3115 tefekkürât-ı hasret-perverâne: hasretli düşünceler 3116 âşinâlık: selamlama, merhaba deme

3117 “kabine dö travayına”: çalışma odası

3118 ibtidâ: önce

3119 “koman sa va?”: nasılsınız?

246

Araba Sevdası

—Manon Lesko, fevka’l-âde güzel yazılmış eserlerdendir. Bunu okumadınız zannederim.

—Hayır görmedim.

—Amur dö fam3120 ama bu bir amur aşarne3121, Pol e Virjini, Lâ Dam o Kamelya filan gibi değil. “Trez enteresan”3122.

—Aman okusak

—Siz kendi kendinize okursunuz, bakınız ne kadar garip, ne kadar azgın, bununla beraber ne kadar fedakâr, ne kadar hazin neticeli bir aşk!

—Rica ederim siz başlayın da, sonra da ben kendi kendime okurum.

—Tre biyen!.3123 Fakat vakit var mı?. Şimdi “dine”ye3124 gidecek değil miyiz?

—Daha yarım saat var, başlayın siz.

—Öyle ise beş on sahife okuyabiliriz.

Konağa nakilden3125 ve hususiyle Ramazan’ın hulûlünden beri Bihrûz Bey’in harekât3126 ve muamelâtına3127 arız olan durgunluk ve amur dö fam bahisleri-ne gösterdiği meyilsizlik Mösyö Piyer’in nazar-ı dikkatini celp3128 ediyordu.

Gerçi genç bey dersleriyle evvelkinden ziyade meşgul oluyorsa da bu gidişle beyin derslerden de usanıvermesi ihtimali baîd3129 olmadığını ve o hâlde kendisinin yumuşak yüzlü dostu olan yüz otuz altı frank elli santimden mufârakat-ı ebediyye3130 ile ayrılmak icap edeceğini düşünmek Mösyö Piyer’i bayağı 3120 “amur dö fam”: kadın aşkı

3121 “amur aşarne”: zorlu, ihtiraslı aşk

3122 “trez enteresan”: çok ilginç

3123 “tre biyen! ”: baş üstüne, pek iyi

3124 “dine”: akşam yemeği

3125 nakl: taşınma, intikal

3126 harekât: hareketler

3127 mu’âmelât: davranışlar

3128 celb (etmek): çekmek

3129 ba’îd: uzak

3130 mufârakat-ı ebediyye: ebediyyen ayrılık, sonsuza kadar ayrılık 247

Recaizade Mahmut Ekrem

üzüp duruyordu bâ-husus beyin ekipajı ne sebeple aradan kalktığını Mişel Ağa’dan gizlice sorup öğrendikten sonra Mösyö Piyer daha ziyade üzülmeye ve kendisini hocalık mevkiinde tutmak için beye başka türlü yaranmak çaresini düşünmeye başladı. Bu çare ise ara sıra bazı şevk-engîz3131 romanlar bulup getirmekle genç beyin her neden dolayı ise dûçâr-ı fütûr3132 olan hevesât-ı hevâ-perestânesini3133 canlandırarak ve ders geceleri “amur dö fam” hakkında tatlı bahisler açarak beyi ülfete mecbur etmek idi. Fakat aziz şâkirdinin kuvve-i maliyesi3134 şüphe götürür ve endişe verir bir hâlde iken dışarıdan para ile kitap alıp getirmek münasip değildi. O cihetle Mösyö Piyer bazı ehibbasında3135 da bulabileceği o türlü kitapları ariyeten3136 alıp şâkirdine getirmeyi düşünüyordu. Mösyö Piyer’in hanesinde bir köhne sandığı vardı ki, ekserisi politikaya dair birçok resail3137 ve lüzumsuz evrak ve mekâtîb3138 ile dolu idi. Mösyö bir akşam bir kâğıt aramak için sandığı açtı. İçindeki şeyleri karıştırırken eline şi-razesi3139 dağılmış, kapağı yırtılmış bir kitap geçti. Kitabı muayenede Manon Lesko hikâyesi olduğunu görünce aldı, bir tarafa koydu ve cuma günü konağa gelirken kitabı da sakosunun cebine yerleştirmeyi unutmadı! İşte o parça parça, sahifeleri bükülmüş ve yırtılmış, ele alınmaz derecede kirlenmiş kitabın konağa getirilmesindeki illet3140 ve niyet bu idi. Burası anlaşılınca beyefendinin o kitap için, “Aman okusak!” diyerek izhar3141 ettiği arzuyu Mösyö Piyer’in ne büyük bir hisse-i memnuniyyet3142 ve şevk-i muvaffakiyyetle3143 telâkki3144

etmiş olacağı muhtâc-ı beyân3145 değildir.

3131 şevk-engîz: şevk uyandıran, şevk veren

3132 dûçâr-ı fütûr (olmak): ümitsizliğe kapılmak

3133 hevesât-ı hevâ-perestâne: arzularına taparcasına istekler 3134 kuvve-i mâliye: mâli (parasal) güç

3135 ehibbâ: habipler, dostlar

3136 âriyeten: ödünç alarak

3137 resâ’il: risaleler, küçük yazılar

3138 mekâtîb: mektuplar

3139 şîrâze: eski cilt kitaplara formaların dağılmaması için kitap sırtına yapıştırılan, ibrişimden yapılan şerit 3140 illet: sebep

3141 izhâr (etmek): göstermek

3142 hisse-i memnûniyyet: memnunluk payı

3143 şevk-i muvaffakiyyet: başarı arzusu

3144 telakkî (etmek): saymak, kabul etmek

3145 muhtâc-ı beyân: açıklamaya ihtiyaç duyma

248

Araba Sevdası

Evet! Mösyö Piyer kitabı der-dest ederek kemâl-i şevk3146 ile cehren3147 okumaya, Bihruz Bey de can kulağıyla dinlemeye başladılar. Ne faydası var ki, ro-mandan on beş sahife okunamadan top atıldı. Emektar Memiş Ağa kapıdan görünerek tariz-âmîz3148 bir tavır ile:

—Misafirler oruç açacaklar, sofra başında bekliyorlar! dedi. Çaresiz yemek odasına gidildi. Bihruz Bey şer profesörünün getirdiği bu yeni romanı merak etmeye başladığından zihnini oraya vermiş idi. O cihetle sofrada kimseye bir iltifat3149 etmiyor, iftarcılar da beyin sükût-ı musırranesine3150 karşı ağız açmaya cesaret edemediklerinden odada ara sıra kaşık ve çatalların tabak-lara hataen3151 dokunmasından hâsıl olan hafif ve cüretsiz bir tıkırtı ile Mişel Ağa’nın öteye beriye hareket ettikçe potinlerinden çıkan ihtiyatlı gıcırtıdan başka ses işitilmiyordu.

Ne ise, yemek yenildi. Salona geçildi. Bihruz Bey birinci kahve ve sigaralar içi-linceye kadar salonda bulunmaya güç tahammül etti. Nihayet misafirlere karşı:

—Afvedersiniz, muallim efendi ile ders yapacağız, siz keyfinize bakınız…

diyerek ve Mösyö Piyer’e de bir işaretle meramını anlatarak ikisi birlikte salondan çıktılar, ders odasına gittiler. Oraya gider gitmez Bihruz Bey Manon Lesko’yu Mösyö Piyer’in eline tutuşturdu:

—Lütfen okumaya devam eder misiniz?

—Tre volonte!3152 Bu hikâye bana da yeniden merak verdi. Gençliğimde beş altı kere okumuş idim. Kitabın eskiliğinden de anlaşılır ya ne kadar oku-sam bıkmıyorum Bunlar.

—Rica ederim, o bahisleri sonra ederiz. Romanı bu akşam bitirsek diyorum.

3146 kemâl-i şevk: büyük bir arzu, istek

3147 cehren: açıktan ve yüksek sesle

3148 ta’rîz-âmîz: iğneleyici, dokunaklı

3149 iltifât (etmek): ilgilenmek, ilgi göstermek

3150 sükût-ı musırrâne: ısrarlı sessizlik, durgunluk 3151 hatâ’en: yanlışlıkla

3152 “tre volonte!”: büyük bir memnuniyetle

249

Recaizade Mahmut Ekrem

—Bilmem bitirebilir miyiz?

—Hele siz okuyun. Saat yediye kadar tabiî oturacağız Mösyö Piyer yalnız arada bir sigara yakıp Mişel Ağa’nın getirdiği şerbet ve kah-veyi de nûş3153 ederek bir iki nefes almaya fırsat bulmak suretiyle beş saat kadar ale’t-tevâlî3154 kıraate3155 devam ile romanın yarısından ziyadesini okudu, şâkirdine dinletti. Fakat biçare ihtiyarın tâb ü tüvânı da kesildi.

Bir taraftan vakt-i sahurun3156 hulûlünü3157 ilan için sokaktan doğru gelen davul sesleri en vazifesiz kulaklara da kendisini işittirecek surette gürültüler kopardığı gibi, diğer taraftan emektar Memiş Ağa’nın yine kapıdan görünerek bârid3158 bir sada3159 ile,

—Misafirler sofraya inecekler, yemekler de soğuyor, diye mırıldanması müsamahaya3160 meydan vermediğinden ve ale’l-husûs3161 Mösyö Piyer’in:

—Nuzallon manje nes pa?3162 Oh! Je fen! Jö vö fer ön bon supe!3163

diye –taamdan3164 ziyade tutulduğu azaptan kurtulmaya matuf3165 olarak–

izhar ettiği arzuya karşı Bihruz Bey bir şey diyemediğinden “sal a manje”ye gidildi. İftardan daha sakin, daha hazin bir surette yemekler yenildi, sofradan kalkıldı. O zaman Mösyö Piyer hemen Bihruz Bey’in yanına giderek: 3153 nûş (etmek): içmek

3154 ale’t-tevâlî: durmaksızın, durmadan

3155 kırâ’at: okuma

3156 vakt-i sâhûr: sahur zamanı

3157 hulûl: (zamanı) gelmek

3158 bârid: soğuk

3159 sadâ: ses

3160 müsâmaha: gevşek davranma, ihmal

3161 ale’l-husûs: özellikle

3162 “nuzallon manje nes pa?”: yemek yiyeceğiz değil mi?

3163 “je fen! jö vö fer ön bon supe!”: çok acıktım, güzel bir çorba içmek istiyorum 3164 ta’âm: yemek

3165 ma’tûf (olmak): atfedilmek

250

Araba Sevdası

—E biyen mon şer3166 bey! Bu akşam da ders yapamadık, siz de yoruldu-nuz ben de. Yarın sabah siz geç çıkarsınız, benim biraz erken gitmekliğim lâzım dedi. Bundan maksadı artık yatak odasına çekilmek için beyden müsaade istemek idi. Bihruz Bey ise romanı o gece tekmil dinlemek emelinde bulunduğundan Mösyö Piyer’i tekrar “kabine dö travay”a götürmek üzere davrandığı sırada ihtiyar derhal cebinden saatini çıkarıp bakarak:

—O!. saat sekize gelmiş, benim için pek geç. Yarın sabah Galata’da bir zat ile buluşacağız. Pardon a mardi!3167 dedi, beyin elinden kurtuldu.

Bey romanı mutlak bu gece bitirmek istiyordu, onun için kabine dö travaya yalnızca gitti. Kitabı kaptığı gibi hareme girdi. Yatak odasına çıktı. Soyundu.

Oda kapısını sürmeledi. Şezlongun üzerine uzandı. Mösyö Piyer’in bıraktığı yerden romanı mütalaaya başladı.

Bihruz Bey romanın alt taraflarını okudukça merakı artıyor, merakı arttıkça okumaya inhimaki3168 ziyadeleşiyordu. Hikâyenin kahramanı olan genç âşığın, ma’şûkası Manon ile Amerika’da Nuvel Orleyan’a vusullerinden3169 sonraki ser-güzeştleri3170, âşık ve ma’şûkanın3171 umulmadık bir badireden3172

daha kurtulmak için vahşilerin karargâhına doğru firar ederken kumluk bir sahanın oportasında yorgunluktan ve açlıktan bî-tâb3173 düşen zavallı ma’şûkanın vukû’-ı vefâtı3174, biçare âşığın ma’şûkasını defnettiği3175 çukurun üzerinde mecruh3176 ve bî-mecal3177 olduğu hâlde bir gün bir gece yatıp kaldıktan sonra yakalanıp Nuvel Orleyan’da hapis ve Manon’un naaşının3178 da şehre 3166 “e biyen mon şer be”: eh! peki sevgili beyim 3167 “pardon a mardi!”: özür dilerim, salı görüşürüz 3168 inhimâk: düşkünlük

3169 vusûl: ulaşma, varma

3170 ser-güzeşt: macera

3171 ma’şûka: sevgili

3172 bâdire: ansızın ortaya çıkan felaket, bela

3173 bî-tâb: güçsüz

3174 vukû’-ı vefât: ölüm olayı

3175 defn (etmek): gömmek

3176 mecrûh: yaralı

3177 bî-mecâl: güçsüz, kuvvetsiz

3178 na’aş: cenaze

251

Recaizade Mahmut Ekrem

naklolunuşunu3179, nihâyetü’l-emr3180 âşık-ı me’yûsun3181 Fransa’ya avdeti3182

pek tabî’î3183 ve müessir3184 surette yazılmış olduğundan ve Bihruz Bey’in yine defaten3185 canlanan hayalatı3186 o vukuat3187 ve onların tevlit3188 ettiği has-sasiyet3189 ile kendi ahval-i şahsiyesi3190 arasında bir nevi3191 mevcut3192 olan muvafakatı3193 mutabakat3194 derecesinde göstermeye başladığından kitabı bi-tirmedikçe elinden bırakmamış, o cihetle sabahın dördüne kadar olduğu yerde uyanık kalmış, esnâ-yı mütâla’ada3195 kendi kendine sönünceye kadar yanan mumların isi odayı doldurmuş idi. Bey kitabı kapayıp bir hayli müddet müstağrak-ı tefekkürât3196 olduktan sonra yerinden fırladı. Bir pencere açtı. Odanın içindeki duman pencereden baca dumanı gibi çıkıyordu. Bey ayak üzerinde duramayacak kadar yorgun olduğundan odanın havasını süratle tecdit3197

ederek hemen yatağına düşmek için kapıyı açtı. Dadı kalfa ise sofada bulunuyordu. Kapı açılınca hemen geldi odaya girdi. Beyin yatağı bozulmamış, odayı duman içinde görünce merak ilcasıyla3198 beyinin yüzüne dikkatle baktı. Beyin birer siyah halka içine girmiş ve küçülüp çukura kaçmış fersiz gözleri, uyku-suzluktan, heyecan-ı manevîden3199 reng-i aslîsi3200 kaçmış siması, dermansız-3179 nakl (olunmak): taşımak

3180 nihâyetü’l-emr: işin sonu

3181 âşık-ı me’yûs: ümitsiz âşık

3182 avdet: geri dönme, dönüş

3183 tabî’î: doğal

3184 mü’essir: etkili

3185 def ’aten: aniden

3186 hayâlât: hayaller

3187 vukû’ât: olaylar

3188 tevlîd (etmek): doğurmak, sebep olmak

3189 hassâsiyyet: hassaslık, duyarlık

3190 ahvâl-i şahsiyye: şahsi durum

3191 nev’: tür, çeşit

3192 mevcûd (olmak): var olmak

3193 muvâfakat: uygunluk, uyuşma

3194 mutâbakat: tıpkılık, aynılık, eşleşme

3195 esnâ-yı mütâla’a: okuma sırası

3196 müstağrak-ı tefekkürât (olmak): düşüncelere dalmak 3197 tecdîd (etmek): yenilemek

3198 ilcâ: zorlama

3199 heyecân-ı ma’nevî: duygusal heyecan

3200 reng-i aslî: asıl renk, gerçek renk

252

Araba Sevdası

lıktan tir tir titreyen dizleri hâlinde bir büyük perişanlık gösteriyordu. Dadı kalfa sevgili beyinin bu hâl-i bî-tâbî vü perîşânîsini3201 müteesirane3202 temaşa-dan3203 sonra şu suretle söylenmeye başladı.

“Vah vah! Bu koca papaz ne zaman gelse benim beyimde böyle bir hâl görülü-yor! Hınzır herif, böyle de ders okutulur mu?. Zavallı beyciğim sabahlara kadar gözlerini kırpmamış! O pis kitap için mi böyle harap ettin kendini? Buna hanımefendi de razı değil. Ben de razı değilim, Allah da razı değildir. Bari gir yatağına da biraz rahat et! Vah vah! Bugün oruç da tutulmaz! Biraz uyu da bakayım sana çorba ısmarlayım. Hadi sen yat, ben pencereyi filanı kaparım. Hay hain herif!. Ne oluyorsun ayol bu kadar çok ders verecek? Sanki bir gecede hepsini okuyup öğrenecek.”

Bihruz Bey, dadı kalfanın bu sözlerini dinlemeyerek kendisini yatağa fırlattı.

Dadı kalfa ise pencereyi kapayıp sigara tablasını şamdanı filanı kaldırmakla meşgul olduğu kadar hâlâ şu yolda mırıldanıp duruyordu:

“Vallahi, bu derecesi günahtır!. El âlemin evlâdını okutacaksan adam gibi okut. Bu kadar zora koyacak ne var? Hele gelsin de bir söyleyeceğimi bırakma-yım, Frenkçe öğretecek de sanki ne olacak.”

Dadı kalfa Mösyö Piyer’in tahammülünden ziyade ders verip nazlı beyini sık-tığına zahip olduğu [inandığı] için bu kadarcık söyleniyordu. Aziz muallim efendinin şâkirdine öyle muharrik-i hevesat3204, mürevvic-i müşteheyât3205

hikâyeler getirip okuttuğunu ve bunu da menfa’at-i şahsiyesini3206 temin3207

için yaptığını bilseydi acaba daha neler söylemeyecekti.

3201 hâl-i bî-tâbî ve perîşânî: perişan ve güçsüz (yorgun) durum 3202 müte’essirâne: üzülürcesine

3203 temâşâ: izleme, gözleme

3204 muharrik-i hevesât: istekleri hareketlendiren 3205 mürevvic-i müşteheyât: arzuları kıymetlendiren 3206 menfa’at-i şahsiyye: şahsi çıkarlar

3207 te’mîn: güvence altına alma

253

Recaizade Mahmut Ekrem

Bihruz Bey yatağına girdikten sonra uyumaya pek çok uğraştı ise de mümkün olamadı. Romandaki sûzişli3208 vukuatı zihninden ve bunların kendi hâlince mucip3209 olduğu tahassüratı3210 gönlünden çıkaramıyordu. Uykuya dalacak olsa gözlerinin önüne derhal iki mezar geliyordu ki birisi ıssız bir çölün ortasında kabarmış bir topraktan ibaret iken üzerine genç bir insan kapanmış ağlı-yordu. Diğeri iki sıra servilikle gidilir bir kabristanın bir kenarında sandukalı sütunlu, yaldızlar içinde mükellef3211 bir mezar olduğu hâlde bunun yanından bir kuş bile geçmiyordu. Bihruz Bey âlem-i hayâlinde3212 gördüğü bu yaldızlı mezarın kime mensup3213 olduğunu da bildiği için kendi kendine levm3214 ve itab3215 etmekten hâlî3216 kalmıyordu.

Bu hâl içinde dört beş saat uğraştı. Nihayet müteheyyic3217 ve fakat medid3218

bir uykuya daldı. On bir buçuğa doğru dadı kalfanın odaya girip seslenmesi üzerine gözlerini açtı. O birkaç saatlik uyku ile asabı biraz düzelmiş, midesi gıda aramaya başlamış idi. Dadı kalfanın hazırlattığı çorba ile kebabı iştahlı-ca yedi. Kahvesini, sigarasını da içti. Tekrar yattı. Aralıkta bir uyanarak yine dalmak suretiyle o gece sekiz dokuz saat uyuduktan sonra ale’s-sabâh3219 yatağından çıktı. Bir pencere açtı. Önüne geceliğiyle oturdu. Düşünmeye başladı.

Beyin düşündüğü şey ma’şûka-i fâniyenin karargâh-ı ebedîsini3220 öğrenmeye bir çare aramak idi. Düşüne düşüne bu çarenin mefkut3221 olduğunu anlayınca hiç olmazsa sevgilisinin gezip dolaştığı yerlerde ve ez-cümle Çamlıca Bahçe-3208 sûzişli: yakıcı, acıklı

3209 mûcib (olmak): gerektirmek

3210 tahassürât: yanıp yakılmalar

3211 mükellef: gösterişli, şatafatlı

3212 âlem-i hayâl: hayal dünyası

3213 mensûb (olmak): nisbet edilmek, ait olmak

3214 levm: kınama, aşağılama

3215 itâb (etmek): rencide etmek, incitmek

3216 hâlî kalmak: boş kalmak, geri durmak

3217 müteheyyic: heyecanlı

3218 medîd: uzun

3219 ale’s-sabâh: sabah vakti, sabahleyin

3220 karârgâh-ı ebedî: kalıcı durak (mezar)

3221 mefkûd (olmak): yok olmak, bulunmamak

254

Araba Sevdası

si’nde kendi kendine gezinip ağlayıp bir teselli bulmaya çalışmak üzere dadı kalfa ile konaktan daha bir iki hizmetkâr alarak Küçük Çamlıca’daki köşke beş

on gün için gitmek suretini zihninde kararlaştırdı ve bu kararını dadı kalfaya açtığı zaman ondan da –fakat iki gün sonra için– cevab-ı muvafakat3222 aldı.

Bihruz Bey bu karar üzerine kalben biraz müsterih3223 olarak o gün saat ona kadar yatak odasında kaldıktan sonra dadı kalfanın:

—Beyim! iyisin maşallah!. Giyinip de azıcık hava almaya çıksan olmaz mı?. Hava güzel, sokaklar adam almıyor, gezer eğlenirsin. Hadi beyim hazırlan! yollu teşviki üzerine giyindi. Bastonunu aldı. Konaktan çıktı. Direklerarası’na doğru ağır ağır yürümeye başladı.

O gün artık Direklerarası’nın kalabalığı harikulâde idi. Gelici ve gidici olmak üzere ikişer sıra arabalardan müteşekkil3224 çifte zincîr-i müteharrikin3225 bir ucu Şehzade Karakolu’na, diğer ucu Beyazid Meydanı’na müntehî3226 idi.

Mevkiin Çaycılar cihetini erkekler, Câmi-i şerif tarafını ise kadınlar tutmuş, karşıdan karşıya geçmek kabil3227 olamadığı gibi bulunulan noktadan ileriye gitmek de müteassir3228 idi.

Bihruz Bey’in Süleymaniye’den Vezneciler’e geldiği yol kendisini kadınların güzergâhına isal3229 etti. Bey yolun öbür cihetine geçmek isteyip muvaffak olamayacağını anlayınca kenardan Direklerarası’na gitmek üzere uğraşa uğraşa biraz ilerleyebildi ise de oradan öteye gidemedi. O noktada ilişip kalmış olan birkaç efendinin yanına iltica3230 ederek kalabalık savuluncaya kadar durmaya zaruri karar verdi. Önündeki reng-â-renk şemsiye alayının birtakımı aşağıya, bir takımı yukarıya doğru dalgalana dalgalana gidiyordu.

3222 cevâb-ı muvâfakat: uygunluk cevabı, karşılığı, olumlu cevap 3223 müsterîh (olmak): gönlü rahatlamak, gönlü rahat olmak 3224 müteşekkil: oluşmuş, şekillenmiş

3225 zincîr-i müteharrik: hareketli zincir (araba sırası) 3226 müntehî: son bulmuş, ulaşmış, varmış

3227 kâbil (olmak): mümkün olmak

3228 müte’assir: güç, zor

3229 îsâl (etmek): ulaştırmak

3230 ilticâ (etmek): sığınmak, (birisinin) yanına gitmek 255

Recaizade Mahmut Ekrem

Bey düştüğü reh-i nâ-refte3231 üzerinde câlib-i nazar-ı hayreti3232 olan yaşmak derya-yı hurûşanını3233 ister istemez temaşaya dalmış idi. Önünden gelip geçen hanımlara dalgın dalgın bakıp dururken yüreği birdenbire şiddetle oynamaya başladı. Zavallı gencin reng-i sîmâsı3234 uçuverdi. Yanından aşağıya doğru giden iki hanımdan kırmızı şemsiyelisini ma’şûka-i fâniyeye benzet-mişti. Hanımın kalınca yaşmağı altındaki çehresine dikkatli baktığı zaman Üsküdar vapurunda uzaktan gördüğü hanım yani ma’şûka-i fâniyenin hemşiresi olduğunu tanıdı. Artık iki aydan beridir merak ettiği mezarın mevkiini öğrenmek için ele geçen bu fırsatı kaçırmamak lâzım olduğunu düşündü. Binaenaleyh kırmızı şemsiyeyi takibe karar vererek harekete mübaderet3235 etti.

Kırmızı şemsiye durdukça bu da durdu. O ilerledikçe bu da ilerledi. Nihayet hanımlar Şehzade Karakolu’nun köşesinden sağa saptılar. Bey de saptı. O sokak her ne kadar berileri kadar kalabalık değil ise de bütün bütün tenha da olmadığından bey şemsiyeye pek yaklaşmak istemiyordu. Kırmızı şemsiye bir hayli gittikten sonra sağda bir sokağa saptı. Bu sokak da gelenden geçenden hâlî değildi. Hanımlar önde, Bihruz Bey arkada biraz daha gidildi. Yine sola sapıldı. Burası tenha idi. Beyin de artık daha ziyade beklemeye tahammülü kalmamış idi. Hızlı hızlı gitti. Kırmızı şemsiyenin yanına vardı. Kırmızı şemsiye ise takip olunduğundan haberdar olmadığından beyin ayağının sesini alınca döndü kendisine baktı. Bu dakikada Bihruz Bey artık kırmızı şemsiyeli hanımın yüzüne bakmıyordu. Gözleri yerde olduğu hâlde meramını3236 arz etmeye başladı, hanımı da mukabeleye3237 mecbur etti:

—Ah!. pardon efendim! Mil pardon!3238

—Niçin?. Ne var pardon diyecek?

3231 reh-i nâ-refte: gidilemez yol, tıkalı yol

3232 câlib-i nazar-ı hayret (olmak): şaşkınlık bakışını çekmek, şaşırarak bakmak 3233 deryâ-yı hurûşân: coşkun deniz

3234 reng-i sîmâ: yüzünün rengi

3235 mübâderet (etmek): bir işe başlamak

3236 merâm: maksat, niyet

3237 mukâbele: karşılık verme

3238 “mil pardon!”: binlerce özür

256

Araba Sevdası

—Ah!. nasıl söyleyeyim?. Dilim varmıyor. Lakin mecburiyet. Ah!. iki aydır ne kadar “sufrans”3239 içinde olduğumu bilseniz bana merhamet ederdiniz.

—Ne istiyorsunuz? Adamlar geliyor, çabuk söyleyiniz.

—Ah!. Nasıl söyleyeyim? Hemşirenizin Of!. Söyleyemiyorum. Ah!. Mezarını nerede ise bana söylemenizi rica ederim, affedersiniz lakin emin olunuz ki hemşireniz. Ah!. bir “anj”3240 gibi “şast”3241 olarak gitmiştir.

—Ne söylüyorsunuz anlamıyorum ki

—Ah, o zavallı meleği görmüş, sevmiş idim, benim bahtsızlığım aman affediniz!

—Ne istiyorsunuz diyorum size?

—Hemşirenizin mezarını öğrenmek isterim.

—Benim hemşiremin mezarını?

—Evet! Pardon, kusurumu affedin, ne yapayım, zât-ı seniyenizi3242 temin ederim ki.

—Siz hemşiremi nerede gördünüz?

—Çamlıca Bahçesi’nde gördüm. Lakin sizi temin ederim ki. Ah! hemşireniz bir “anj” idi.

—Konuştunuz, görüştünüz mü idi?

—Evet! Lâkin “me parol donör”3243 namus dairesinde konuştuk. Ah,

“kom se trist!., Mil pardon”3244 efendim, ne söylediğimi, ne söyleyeceğimi de bilmiyorum Evet! topu bir defa konuştuk!.

3239 “sufrans”: azap, ıstırap

3240 “anj”: melek

3241 “şast”: iffetli

3242 zât-ı seniyye: yüce, yüksek kişilik

3243 “me parol donör”: şerefim üzerine yemin ederim 3244 “kom se trist! , mil pardon”: ne kadar üzücü, bin kere özür dilerim 257

Recaizade Mahmut Ekrem

—Bahçede konuştunuz öyle mi?.

—Evet! efendim bahçede. Ah!

—Havuz başında olacak.

—Evet!. Evet!. Ah!. siz neden biliyorsunuz?

—Siz ona bir çiçek verdiniz galiba

—Ah! Evet! Bir çiçek “ma povr flör!”3245

—O da size teşekkürler etti, çiçeği aldı göğsüne iliştirdi. Öyle mi?

—Ah! Öyle oldu.

—Azıcık geri kalın, şu adamlar geçsin.

—Peki efendim.

—Ey sonra?. Başka bir defa kendisine bir mektup da verdiniz mi idi?

—Ah! pardon efendim, mektup başka bir şey değildi, “maryaj”ımız3246

için bir teklif idi.

—Hemşiremi beğendiniz, sevdiniz mi idi?

—Ah! Bilemezsiniz, tasavvur3247 edemezsiniz ne kadar sevmiş idim.

—Vefat ettiğini nereden duydunuz?

—İki ay, tamam iki ay gezdim, aradım, bir yerlerde görmek müyesser3248 olmadı. Birdenbire kayboluşuna bir mana veremiyordum. Korkuyordum, kimseye soramıyordum. Nihayet o “malörü”3249 haber aldım. Ah! “kom je sufer!”3250

3245 “ma povr flör!”: zavallı çiçeğim

3246 “maryaj”: evlilik

3247 tasavvur (etmek): hayal etmek, düşünmek

3248 müyesser (olmak): nasip olmak

3249 “malörü”: kara haber

3250 “kom je sufer!”: ne kadar ızdırap çektim!

258

Araba Sevdası

—Besbelli çok sevdiğiniz için öldürdünüz.

—Ah! ben mi öldürdüm?. Onun için ben her dakika ölmeye hazır idim, O gideceğine keşke ben gideydim Hâlâ hayat bana haram oldu, gözüm dünyayı görmüyor. “Povr anj!”3251

—Şimdi görseniz hemşiremi elbette tanırsınız değil mi?

—A! Ne demek efendim, ne demek?. Hiç tanımaz mıyım?.

—Hele yüzüme bir iyi bakınız, sakın hemşirem sandığınız ben olmayım?

—Ah!. Ne kadar benziyorsunuz!

—Beyefendi! Beni anam bir tane doğurmuş, ne hemşirem var, ne de bira-derim.

—Ah! Gerçek mi söylüyorsunuz? “Emposibl!”3252

—Bahçede hemşiremle beraber gördüğünüz hanım da bu hanım değil mi idi?

Perîveş Hanım’ın önü sıra giden Çengî Hanım bu aralık arkasına dönüp bakarak ve istihza-âmiz3253 tebessüm ederek: “Küçük bey ihtiyar olmadan benim gibi bunamış galiba!” dedi. Bihruz Bey de Çengi Hanım’ın Çamlıca mülakatı3254 gü-nünden kulağında kalan sesini pek iyi tanıdı. Onun üzerine hanımların yanında, mahcubiyetini3255 tahfif3256 edecek bir mazeret aradı ve tekrar söze başladı:

—Ah! pardon!. Mil pardon! Kabahat benim değil… Keşfî Bey söyledi.

İşte işte o beni aldattı.

—Zararı yok!. Bari bundan sonra sevdiklerinizi çabuk çabuk mezara göndermeyin.

3251 “povr anj!”: zavallı melek

3252 “emposibl!”: imkânsız

3253 istihzâ-âmîz: alayla karışık

3254 mülâkât: buluşma, görüşme

3255 mahcûbiyyet: utanç

3256 tahfîf (etmek): azaltmak

259

Recaizade Mahmut Ekrem

—Ah! pardon! Fakat niçin landonuzla gezmeyip de böyle yayan gezi-yorsunuz?

—Nasıl lando?.

—Hani sizi bahçede ilk gördüğüm günkü güzel ekipajınız, süslü araba-nızla gezmeli değil misiniz?

—Ha!. O araba bizim değildi, biz onu kira ile tutmuştuk.

—Vah vah!

—Ey! Sizin mahut sarı fayton ne oldu?.

—Onu alacaklı zapt etti Şey. Mösyö Kondoraki’ye bıraktım.

—Yazık!.

Bihruz Bey bir müddetten beri ser-mestane3257 ve meşgûfâne3258 temâşâger-i nükûş u elvânı3259, müstağrak-ı ezvâk (u) ahzânı3260 bulunduğu bahâristan-ı âlem-i bâlâ-yı hayâlden3261 bir zemîn-i huşk-ı hakîkate3262 defaten3263 sukût3264

etti. Bir dakika evvele3265 kadar nazargâhını3266 ihata3267 eden hazin seherler, mülevven3268 gurublar3269, mükevkeb3270 semalar, şüküfezâr3271 çimenler bir 3257 ser-mestâne: sarhoşça

3258 megşûfâne: tutkunca

3259 temâşâger-i nükûş u elvân: nakışlar ve renklerin izleyicisi 3260 müstagrak-i ezvâk (u) ahzân: hüzünler ve zevklere dalmış olan (kişi) 3261 bahâristân-ı âlem-i bâlâ-yı hayâl: hayalin yüce dünyasının baharı 3262 zemîn-i huşk-i hakîkat: gerçeğin kuru zemini 3263 def ’aten: aniden

3264 sukût (etmek): düşmek

3265 evvel: önce

3266 nazargâh: bakış noktası, bakılan yerler

3267 ihâta (etmek): çevresini sarmak, kuşatmak

3268 mülevven: renkli, rengarenk

3269 gurûb: gün batımı, güneşin batış zamanı

3270 mükevkeb: yıldızlı

3271 şükûfezâr: çiçek dolu, çiçekli

260

Araba Sevdası

anda dağılıp mahvoluverdi!3272 Bir dakika evvele kadar etrafında velvele-en-gîz3273 olan nagamat-ı dil-şikâr-ı tuyûr3274 derin sükût ve sükûna tahavvül3275

ediverdi ! Bir dakika evvele kadar nefes nefes ruhunu ta’tîr3276 eyleyen ne-fahât-ı sevdâ-fezâ-yı bahâr3277 bir anda geçip bitiverdi! Hâsılı bir dakika evvele kadar ruh ve fikrini nalân3278 ve giryan3279 ve perişan eden hazin hatıralar, tatlı heyecanlar bir anda nâ-bûd3280 u nâ-peyda3281 oldu! Bir an içinde gönlünü hayret ve nefret ve hasretin hepsine benzer, fakat hiçbiri değil, nâ-kâbil-i tahlil ve tarif3282 bir hiss-i garîb3283 istila3284 etti. Bu hiss-i garîb içinde hayatından telh ü şirin3285 hiçbir zevk alamaz oldu. Varlığını bilemiyordu. Nerede bulunduğunu, ne yaptığını, ne yapacağını düşünmeye muktedir olamayarak vücudunu hareket ettiriyordu.

Gayr-ı iradi3286 bir surette takip etmekte olduğu şekl-i nâ-pesend-i hakîkata3287

bir aralık nazarı mün’atıf3288 olmakla ruhunda bir büyük hiss-i nefret3289 duydu. Fakat kırmızı şemsiyeden uzaklaşmaya kudreti taallûk3290 etmiyordu. Hatta önleri sıra giden Çengî Hanım’ın:

3272 mahv (olmak): yok olmak

3273 velvele-engîz (olmak): bağrışmak, haykırmak

3274 nagamât-ı dil-şikâr-ı tuyûr: kuşların gönül avlayan nağmeleri 3275 tahavvül (etmek): dönüşmek

3276 ta’tîr (eylemek): güzel kokularla kokulandırmak 3277 nefehât-ı sevdâ-fezâ-yı bahâr: baharın sevda artırıcı kokuları 3278 nalân (etmek): inletmek

3279 giryân (etmek): ağlatmak

3280 nâ-bûd (olmak): yok olmak

3281 nâ-peydâ (olmak): kaybolmak, görünmemek

3282 nâ-kâbil-i tahlîl ve ta’rîf: anlatılması ve açıklanması imkansız 3283 hiss-i garîb: garip, tuhaf duygu

3284 istîlâ (etmek): kaplamak

3285 telh ü şîrîn: acı ve tatlı

3286 gayr-ı irâdî: iradesi dışında, iradesizce

3287 şekl-i nâ-pesend-i hakîkat: gerçeğin beğenilmeyen şekli 3288 mün’atıf (olmak): göz dikmek, çevirmek

3289 hiss-i nefret: nefret duygusu

3290 kudreti ta’alluk (etmek): gücü yetmek

261

Recaizade Mahmut Ekrem

“Artık elverir peşimizi bırak!. Hadi oğlum işine git” yollu tekdîr-i tahkîr-âmî-zini3291 de işitemeyerek arzusu hilâfına hanımları takipte devam ediyordu.

Hele biraz ilerideki bir sokağın köşesinden zuhur3292 eden mükellef3293 bir landonun kendilerine doğru süratle gelişi zavallı Bihruz Bey’i bulunduğu mevki-i müşkülden3294 kurtardı. Bey o zaman aklını başına alarak kırmızı şemsiyeye hitaben3295:

—Aman! bir lando geliyor pardon!. dedi, geldiği tarafa döndü, koşa koşa gitmeye başladı. Perîveş Hanım’la Çengî Hanım’a gelince, Bihruz Bey’in âğâz ve encâm-ı kârdaki3296 garâ’ib-i ahvâlinden3297 bahsederek ve kahkahalarla gülüşerek ağır ağır yollarına devam ettiler!

SON

3291 tekdîr-i tahkîr-âmîz: hakaret karışık azarlama 3292 zuhûr (etmek): görünmek, ortaya çıkmak

3293 mükellef: gösterişli, şatafatlı

3294 mevki’-i müşkil: güç, zor durum, vaziyet

3295 hitâben: hitap ederek, seslenerek

3296 âgâz ve encâm-ı kâr: işin başı ve sonu

3297 garâ’ib-i ahvâl: durumun gariplikleri, garip durumlar 262